WAARDESCHEPPING MET ONDERZOEK NAAR BIODIVERSITEIT

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "WAARDESCHEPPING MET ONDERZOEK NAAR BIODIVERSITEIT"

Transcriptie

1 NEDERLANDS CENTRUM VOOR NCB BIODIVERSITEITONDERZOEK WAARDESCHEPPING MET ONDERZOEK NAAR BIODIVERSITEIT

2 De belangrijkste taxonomische musea en collecties in Nederland worden samengebracht in een nieuw onderzoeksinstituut, dat als werktitel het Nationaal Centrum voor Biodiversiteitsonderzoek (NCB) heeft meegekregen. In het NCB bundelen zes partijen de krachten, die ieder beschikken over omvangrijke collecties: Nationaal Natuurhistorisch Museum Naturalis uit Leiden, met een grote verzameling gesteenten, mineralen, fossielen en geprepareerde dieren. Naturalis is een belangrijke vindplaats voor iedereen die onderzoek wil doen aan de natuurlijke historie van Nederland, Europa, Indonesië en andere delen van de wereld. Het Zoölogisch Museum in Amsterdam, met een collectie dierlijke specimen van meer dan 13 miljoen exemplaren. De drie branches van het Nationaal Herbarium, in Wageningen (specialisatiegebied Afrika), Utrecht (specialisatiegebied tropisch Amerika) en Leiden (specialisatiegebied tropisch Azië). Het Centraalbureau voor Schimmelcultures in Utrecht, één van de instituten van de KNAW, met een internationaal gezaghebbende collectie levende schimmelstammen. Concrete plannen waaronder een haalbaarheidsonderzoek liggen er voor bundeling van de eerste vijf, waarbij het Centraalbureau voor Schimmelcultures in alle varianten een nauwe betrokkenheid heeft. De instituten zullen in het NCB afspraken maken over taakverdeling en specialisatie, over het ook fysiek bij elkaar brengen van delen van de collecties, over samenwerking in de ontsluiting van alle materiaal en over nieuwe onderzoekslijnen. Ze zullen ook gezamenlijk aan de overheid vragen dit segment van de Nederlandse kenniseconomie aan investeringsvermogen te helpen. En ze zullen gezamenlijk actief zijn op het gebied van economische waardeschepping rondom het taxonomisch onderzoek. De inzet is om het NCB meer te laten zijn dan een bestuurlijke bundeling van collecties en onderzoekscapaciteiten. De samenwerking en mogelijke fusie moet een kwaliteitsstap betekenen in het Nederlands taxonomisch onderzoek het beschrijven, classificeren van soorten en het analyseren van hun verwantschappen. In wetenschappelijke zin zal dat ook zeker het geval zijn: menselijk talent en materiele collecties worden gebundeld, de collectie krijgt een omvang en een ontsluiting waarmee Nederland in het internationale forum goed kan presteren. Maar dat gaat niet vanzelf: er zijn investeringen nodig in de infrastructuur voor onderzoek. Dat zorgt voor een excellente kennisbasis in de taxonomie in Nederland, die ook voor de Nederlandse kenniseconomie rendement oplevert. VOORWOORD Voor de grote investeringsaanvragen waar het NCB de komende tijd voor staat, hebben de instituten Blaauwberg gevraagd de economische relevantie van een dergelijk instituut te beargumenteren. We doen dat door in de hoofdtekst van deze notitie de waardeketen rond taxonomisch onderzoek expliciet zichtbaar te maken en de condities aan te geven waaronder die waardeketen optimaal presteert. Aan de hand van veel voorbeelden, die u in aparte boxteksten vindt, laten we de positie van het huidige taxonomische onderzoek in die waardeketen zien. De tekst van de notitie is gebaseerd op een groot aantal interviews in verschillende delen van de waardeketen. Het aantal ambassadeurs dat we aantroffen in alle delen van die keten was groot; we schetsen daarom in deze notitie met enige stelligheid de plek van het NCB als het gaat om kennis en innovatie als dragers van de economie. Een aantal van die woordvoerders vindt u overigens terug in de boxteksten.

3 Inleiding Een oud erfgoed Het staat niet dagelijks in de krant, maar Nederland is een grootmacht op het gebied van kennis van en onderzoek naar biodiversiteit. Die voorloperstatus is voor een deel historisch gegroeid, vanwege de Nederlandse koloniale en handelsaanwezigheid in Zuid-Oost Azië: voor zowel de geologie als de levende natuur één van de belangrijkste plekken op aarde, met een aantal belangrijke biodiversiteitshotspots. Hier is de basis gelegd voor de omvangrijke en belangrijke wetenschappelijke collecties die nu door de taxonomische instituten in Nederland worden beheerd. Nog steeds is Nederland internationaal in Europa maar ook daarbuiten een mede-toonaangevend land in de taxonomie. Die collecties zijn niet alleen puur wetenschappelijk interessant; het fundamentele taxonomische onderzoek dat aan deze collecties wordt verricht, staat aan de basis van een economische waardeketen. De maatschappelijke en economische waarde van de collecties wordt vaak verderop in de keten pas goed duidelijk, maar is er wel degelijk. met een nieuwe actualiteit Hoewel een oude wetenschap, wint de taxonomie voortdurend aan actualiteit. Ontwikkelingen in het klimaatonderzoek, in de ecologie, de aanslag op de natuurlijke habitat van zeldzame planten en dieren, de schaarste aan grondstoffen, de spectaculaire vooruitzichten voor voeding en gezondheid van de life sciences en talloze andere zaken hebben gezorgd voor een nieuwe urgentie van de kennis over biodiversiteit. De collecties, lange tijd vooral gewaardeerd vanwege hun historisch-museale waarde, hebben een actuele taak als vindplaats van inzichten en vraagstellingen. Taxonomisch onderzoek staat aan de basis van strategieën om soorten en gebieden te beschermen, van veredeling van landbouwgewassen, van nieuwe productieketens in de farmaceutische industrie en van een lange reeks andere processen die het leven op aarde beïnvloeden. Niet alleen de maatschappelijke actualiteit zet de taxonomie in een nieuw daglicht. Ook de techniek doet dat. Het gaat in de kern om twee dingen: de opkomst van moleculair onderzoek, waaronder DNA analyses met technieken als DNA barcoding en analyses op moleculair niveau van soorten en zelfs individuele exemplaren, krijgt de herkenning van soorten een veel groter toepassingsgebied de inzet van internet, de zogenaamde webbased taxonomy papieren catalogi zullen de komende decennia vervangen worden door vrij raadpleegbare teksten, afbeeldingen en micro-analyses van soorten, waarmee kennis over biodiversiteit en natuurlijke historie een veel bredere verspreiding krijgt. Door de combinatie van de maatschappelijke en economische waarde en de zich steeds vernieuwende technologische mogelijkheden krijgt het oude vak van de taxonomie de komende decennia opnieuw de status van doorbraakwetenschap. Er is maar een klein aantal landen waar deze wetenschap en de bijbehorende economische waardetoevoeging zich zo zal ontwikkelen. We kunnen dat verwachten in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Australië, Frankrijk en wellicht Scandinavië. En in Nederland. Maar er zijn investeringen nodig om die belofte waar te maken, om mee te kunnen blijven doen aan de technologische ontwikkelingen en mede de standaarden te kunnen zetten. 2

4 dat investeringen nodig heeft De investeringen moeten echter gedragen worden door een goed georganiseerd veld van collecties, onderzoekers, beleid en infrastructuur. De komst van het NCB maakt dat mogelijk. De investeringen die we voor ogen hebben zijn om een aantal redenen noodzakelijk. Schaal. Nederland heeft goede instituten in huis, maar ieder voor zich zijn ze te klein om verder te komen dan de internationale subtop. Bundeling van collecties én expertise brengt De Collectie Nederland bij de Top 5 van de wereld en maakt Nederland blijvend gezaghebbend in alles wat met biodiversiteitsonderzoek te maken heeft. Onderhoud. In de instituten is hier en daar sprake van achterstallig onderhoud. De collecties zelf, het materiële erfgoed, zijn wel geborgd. Maar de bijbehorende onderzoeksstaven zijn klein geworden. Er is dringend behoefte aan nieuw talent, modernisering van de laboratoria en een flinke investering in softwareontwikkeling. Nederland zit nu op veel waardevolle kennis, maar heeft te weinig instrumenten om die kennis tot ontwikkeling te brengen. Valorisatie, het toekennen van waarde aan wetenschappelijke kennis. Het gaat dan om maatschappelijke waarde, maar uiteindelijk ook om marktwaarde. Nederland moet investeren in taxonomisch onderzoek teneinde maatschappelijke waarden als biodiversiteit en ecologische weerbaarheid te kunnen dienen, maar uiteindelijk ook om er producten mee te ontwikkelen waar maatschappelijke of commerciële vraag naar is. Daarvoor is netwerkvorming vanuit het taxonomisch onderzoek met andere partijen in de waardeketen nodig. Taxonomie als onderdeel van de waardeketen Rode draad in deze notitie is de waardeschepping: de plaats van fundamenteel taxonomisch onderzoek in de waardeketen. het schema op de volgende pagina s illustreert hoe de keten in elkaar zit. Aan het begin staat de Nederlandse ambitie om geld te verdienen als kenniseconomie (niveau 1). Daarna volgen de vragen hoe fundamenteel wetenschappelijk onderzoek in die ambitie past (niveau 2), of taxonomisch onderzoek een Nederlands sleutelgebied is (niveau 3), in welke wetenschappelijke domeinen wordt voortgebouwd op het taxonomisch fundament (niveau 4) en tot welke producten en applicaties dat voorbeeldgewijs kan leiden (niveau 5). Met direct vermarktbare applicaties (niveau 5) en met symposia, beurzen en andere communicatieve activiteiten zijn quick wins te halen. Daarom gaat de publieke en financiële aandacht in het innovatiebeleid (te) vaak uit naar niveau 5. Maar om een gestage stroom quick wins en applicaties in stand te houden, is het zaak helder te zijn over lange termijn keuzes in het beleid (niveau 1) en over de vraag in welke kennisdomeinen Nederland eigenlijk kan en wil excelleren (niveaus 2, 3 en 4). In de volgende paragrafen gaan we nader in op de vijf niveaus van de keten. 3

5 1 NIVEAU Keuze voor kennis en innovatie als dragers van de economie 2 Fundamenteel onderzoek Succesfactoren voor innovatie en economische concurrentiekracht zijn ketenvorming, keuzes maken, Fundamenteel onderzoek is essentieel voor krachtenbundeling. Dus: duurzame economische groei. Daarom: > Zorg dat je als land interessante stukken > Koester je primair materiaal: collecties, van de waardeketen in handen hebt erfgoed, expertise > Maak duurzame investeringskeuzes: > Laat kwaliteitscriteria niet gesteld kies voor waar je goed in bent en worden door nationale politieke verander niet te snel van keuze doelen, maar door internationaal > Clustervorming: vier o s (onderzoek, wetenschappelijk forum onderwijs, ondernemingen, overheid) bij > Zorg voor spannende omgeving voor elkaar brengen, fysiek en in een netwerk onderzoek en onderzoekers: werf 01 jongeren, promovendi, state-of-the-art faciliteiten > Ken maatschappelijke waarde toe aan open houden van opties, toekomstige verrassingen, de mogelijkheid voor latere generaties 02 om iets te onderzoeken NIVEAU

6 3NIVEAU 03 Taxonomisch onderzoek 05 5 Applicaties en producten Applicaties in alle aspecten van dagelijks leven: > Gezondheidswinst: beter binnenmilieu door schimmelbeheersing, medicijnen, diagnostiek > Land- en tuinbouw: voedselkwaliteit, ziekteresistentie van gewassen, hogere opbrengst, nieuwe producten > Ecologische kennis: waterkwaliteit, natuurbeheer > Fossiele brandstoffen en biobased economy NIVEAU 4 NIVEAU Wat heeft Nederland? > collecties > een lange horizon, eeuwen gedaan over archiefopbouw > expertise, ondergefinancierd, maar nog intact Hoe staan we er Europees voor, hoe competitive is Nederland nog? Wat is nodig voor behoud van competitive advantage? > doorbraak naar jonge generatie onderzoekers > verbreding en verdieping van moleculair onderzoek > een goede onderzoeksinfrastructuur Toepassingsdomeinen Land- en tuinbouw Voedselkwaliteit Farma en gezondheid Ecologisch onderzoek Natuurbehoud Ontwikkelingssamenwerking Internationale verplichtingen rondom biodiversiteit Rechtshandhaving Onderwijs en educatie Spin off: > software ontwikkeling > life science cluster

7 Keuze voor kennis en innovatie als dragers van de economie Nederland heeft in de afgelopen jaren gekozen voor kennis en innovatie als dragers van economische ontwikkeling. Dat heeft zijn beleidsmatige weerslag gevonden in bijvoorbeeld het aanwijzen van innovatieve Sleutelgebieden op voorstel van het Innovatieplatform en het inzetten op specifieke sterktes van clusters en regio s in Pieken in de Delta. In het denken over innovatie en economische concurrentiekracht is inmiddels een beperkt aantal erkende succesfactoren van belang. We relateren er in deze paragraaf de dominante succesfactoren aan de taxonomie in Nederland: ketens, keuzes maken en krachtenbundeling. VOORBEELDEN BOX 1 NIVEAU 1 Eerste succesfactor is ketenvorming. Economische waarde komt immers tot stand in een lange keten. In de klassieke economie staan grondstoffen aan het begin van de keten en is die keten tamelijk overzichtelijk. In een kenniseconomie is de keten veel complexer. Er zijn nog steeds fysieke producten nodig, maar bij de feitelijke winning van de grondstoffen en de productie van (half-)fabrikaten is de waardetoevoeging vaak niet erg groot meer. Het gaat om productinnovatie, design, nieuwe combinaties in research en financiering. Op het punt van biodiversiteit heeft Nederland een paar interessante stukken van de waardeketen in huis. De collecties vormen een uitgebreide database. Nederland heeft de kennis in huis om die database goed te ontsluiten en loopt voorop als het gaat om zaken als webbased taxonomy. Nederland heeft bovendien een aantal goed ontwikkelde toepassingsgebieden, zoals de farma en agro en food sectoren. En er is een kritische, veeleisende bevolking, die voortdurend beweging brengt in de keten. Er is maar een handvol landen dat zulke grote stukken van een keten in huis heeft. Zelfs binnen die handvol is Nederland op onderdelen bijna onontkoombaar, dankzij een oude keuze voor specialisatie op Zuid-Oost Azië in de opbouw van collecties en databases. Tweede factor betreft het maken van duurzame investeringskeuzes. Dat is geen vanzelfsprekendheid. Elke beleidsgeneratie heeft de neiging weer nieuwe speerpunten en methodes van innovatie vast te stellen, die vaak een antwoord zijn op de actualiteit. Op talloze plaatsen wordt daarmee op het zelfde moment een zelfde keuzeproces doorgemaakt. Het risico is groot dat daar onderling gelijkende keuzes uitkomen, waardoor steden, regio s en landen zich profileren met en investeren in dezelfde innovatiefeconomische speerpunten. Een paar jaar geleden was dat het geval met de biotechnologie. De succesfactor doen waar je goed in bent staat daar haaks op: vaststellen waar de onderscheidende sterke punten van een economie zijn en die versterken. De Adviesraad voor Wetenschaps- en Technologiebeleid (AWT) benoemde die strategie enige jaren gelden in Backing Winners. Zoals hierboven betoogd is taxonomie zo n onderscheidend sterk punt van Nederland. Derde succesfactor die we hier willen noemen is het bundelen van de krachten van de vier o s: onderwijs, onderzoek, ondernemingen en overheid. Deze clustergedachte is wezenlijk voor elke theorie over kenniseconomie en innovatie. Uitgangspunt is een open en dynamische rolverdeling tussen de vier o s. De klassieke rollen zijn dat het onderwijs de factor arbeid levert, het onderzoek de bruikbare kennis, de overheid het institutionele framework en de ondernemingen het echte geld verdienen. In een eigentijds cluster lopen die rollen veel meer door elkaar. De overheid investeert in projecten, de ondernemer levert input voor de curricula van het onderwijs en voor het onderzoek. Het onderwijs organiseert zich als publieke onderneming en werft niet-publieke financiering. De meest uitgesproken voorbeelden van kenniseconomisch succes van dit moment (zoals Finland en Boston) zijn ook uitgesproken voorbeelden van open clusters. Een cluster vraagt een bepaalde 6

8 BOX DOEN WAAR JE GOED IN BENT 3 BOX CLUSTERVORMING EN CONCURRENTIEKRACHT 3 BOX ZELFORGANISATIE VAN EEN ECONOMISCH CLUSTER 3 BOX MASTER SUSTAINABILITY AND BIODIVERSITY 4 BOX PRIJZEN VOOR BIODIVERSITEITSONDERZOEK 4 BOX FOOD VALLEY RACE 4 geografische concentratie en tegelijk een goede netwerkvorming, ook buiten dat geografisch gebied. Dan gaat het bijvoorbeeld om communicatie tussen academische onderzoekers en commerciële toepassers over fundamenteel onderzoek en productontwikkeling, tussen academici en overheid over investeringen in fundamenteel onderzoek et cetera. De discussie die we met deze notitie voeden geeft de wording van een dergelijke clustervorming en krachtenbundeling in de taxonomie aan. 7

9 Fundamenteel onderzoek als onderdeel van de waardeketen Duurzame groei is niet goed voorstelbaar zonder fundamenteel wetenschappelijk onderzoek. Fundamenteel onderzoek is nodig om het toegepaste onderzoek steeds te blijven voeden met nieuwe onverwachte vraagstellingen, om academisch talent te werven en te binden, om het cluster aan een internationale reputatie te helpen en om participatie in het wetenschappelijk forum te onderbouwen. VOORBEELDEN BOX 2 De toegevoegde waarde van fundamenteel onderzoek aan waardeketens laat zich niet goed becijferen. Voor een deel heeft dat te maken met het gegeven dat fundamenteel onderzoek de zachte kanten van een cluster versterkt: de reputatie, het wervend vermogen op jonge onderzoekers, de communicatie. Dat zijn zaken die zich lastig in euro s laten uitdrukken. Voor een ander deel heeft het te maken met de termijn: fundamenteel onderzoek heeft een lange horizon. Een sprekend voorbeeld is het proces van toekenning van Nobelprijzen. Die worden vaak gegeven voor prestaties van tientallen jaren tevoren. Zo lang kan het duren voordat een onderzoeksbevinding als een doorbraak wordt erkend. NIVEAU 2 Maar we kunnen de redenering wel omdraaien: er zijn geen kenniseconomische waardeketens of clusters denkbaar zonder een rol voor fundamenteel onderzoek. Dat wordt ook door bedrijven aan het andere uiteinde van de keten onderkend. Dat uit zich bijvoorbeeld in sponsoring van taxonomische instituten door grote bedrijven. In ons betoog over de plek van de taxonomie in de economische keten heeft dat drie consequenties: Fundamenteel onderzoek laat zich ook als onderdeel van een economische waardeketen niet gemakkelijk sturen vanuit het dagelijkse politieke debat. We betoogden onder het eerste niveau al de noodzaak voor duurzame investeringskeuzes. Daar horen ook andere dan actuele politieke en beleidsmatige beoordelingscriteria bij. In de eerste plaats zijn criteria uit het internationale wetenschappelijk forum aan de orde: citaties, aantal en kwaliteit van publicaties, aantrekkingskracht op onderzoekers, enzovoort. De keuze voor doen waar je goed in bent is daarbij van groot belang. Het op een beperkt aantal gebieden willen excelleren geeft ook de ruimte en die is hard nodig om te investeren in een spannende onderzoeksomgeving en zo jonge talenten, buitenlandse promovendi en gerenommeerde wetenschappers te werven met goede faciliteiten en een hoog niveau van onderzoek en onderwijs. En de keuze voor sleutelgebieden behelst ook het veilig stellen van iets waar je nu nog geen gebruiksdoel voor hebt, maar waar latere generaties weer keuzemogelijkheden aan kunnen ontlenen. Aan een goed beheer van de collectie, ook wanneer toepassingsmogelijkheden niet direct in zicht zijn. Een mooie metafoor is het bodemarchief: veel archelogische vondsten worden niet opgegraven, maar in afwachting van latere inzichten en latere techniek in de bodem bewaard. Zo is het beschermen van zeldzame soorten niet alleen interessant vanwege de waarde van die soort in zichzelf, maar ook vanwege de mogelijkheid voor latere generaties om alsnog iets met de soort te doen. Het open houden van opties is het mogelijk maken van een uitgestelde marktwaarde. 8

10 BOX BASIS, CONTROLEPUNTEN, VALIDATIE 7 BOX AGRICO RESEARCH 7 BOX GREEN GENETICS 7 BOX HET BOOMVLOT VAN SOLVAY 7 BOX GLAXO SMITH KLINE DONEERT 1 MILJOEN POND AAN DARWIN CENTRE 8 BOX VERANTWOORDING EN LANGE TERMIJN STEUN 8 BOX TOEGEPAST VS. FUNDAMENTEEL ONDERZOEK 8 BOX WELKE HELFT? 8 9

11 Taxonomisch onderzoek als een Nederlands sleutelgebied Taxonomie houdt zich bezig met het beschrijven, met elkaar in verband brengen en analyseren van verwantschappen tussen de naar schatting tien- tot twintig miljoen diersoorten, de miljoenen plantensoorten en de anderhalf miljoen soorten schimmels. De taxonomie levert daarmee de taal, waarmee de meer toegepaste biologische wetenschappen schrijven. Maar er is nog slechts een minderheid beschreven. Nog afgezien van de enorme verdieping van inzicht in gebruiksmogelijkheden die hedendaags moleculair onderzoek ook bij de reeds bekende soorten kan opleveren is er derhalve nog veel werk te doen. VOORBEELDEN BOX 3 Nederland is een erkende grootmacht in sommige takken van fundamenteel onderzoek, zoals onder andere waterstaatkunde en civiele techniek, sterrenkunde en ook taxonomie. In deze drie voorbeelden zijn de echo s van een lange geschiedenis hoorbaar. Dat maakt gelijk duidelijk wat eigen is aan excellentie in fundamenteel onderzoek: lang volhouden. NIVEAU De Nederlandse positie is echter niet vanzelfsprekend. Er is sprake van vergrijsde onderzoeksgroepen en er is weinig in fundamenteel onderzoek geïnvesteerd, waardoor een wissel getrokken is op aio s, postdocs en ander jong talent. Aan wetenschapsmanagement zorgen voor public affairs van het vak, zorgen voor doorstroming van personeel, voor nieuwe dwarsverbindingen, prikkels ontwikkelen voor valorisatie is nauwelijks toegekomen. 3 Die stand van zaken maakt duidelijk hoe hernieuwde investeringen in fundamenteel taxonomisch onderzoek moeten worden ingezet. De professionele uitdaging is om in Nederland een leading practice te ontwikkelen in webbased taxonomy en in moleculair onderzoek; daar zijn investeringen voor nodig in hardware en software en laboratoria. Maar investeringen in spullen moeten gepaard gaan met investeringen in mensen: jonge onderzoekers. En in een goede context om dat talent tot bloei te brengen. 10

12 BOX INTERNATIONALE AFSPRAKEN UIT BOX SPECIALISATIEGEBIEDEN NEDERLANDSE HERBARIA 11 BOX DSM DELFT 11 BOX AQUASENSE GRONTMIJ 12 BOX VEREDELING: NEDERLAND ALS MARKTLEIDER 12 EN TAXONOMIE ALS BASISDISCIPLINE BOX SNELLE SOORTENHERKENNING 13 BOX DE MYCOBANK 13 BOX HET HENRY SHAW FUND 13 BOX LINNE EN THE EUROPEAN DISTRIBUTED INSTITUTE OF TAXONOMY 13 BOX AUSTRALIA S VIRTUAL HERBARIUM 14 11

13 De domeinen voor toepassingen Fundamenteel onderzoek leidt steeds tot nieuwe vraagstellingen, toepassingen en specialisaties. Een klassieke toepassing van taxonomisch onderzoek is de plantenveredeling. Dat Nederland een agrarische grootmacht is, is niet direct te danken aan de taxonomische deskundigheid die hier voor handen is, maar hangt er wel mee samen. Het bio-agrarisch onderzoek is een voorbeeld van een waardeketen die Nederland geheel in eigen hand heeft. Met plantenveredeling hangen voedselzekerheid en voedselkwaliteit samen. Plantenveredeling is al duizenden jaren aan de orde. Door de opkomst van moleculair onderzoek komt het oude vak in een heel nieuw daglicht te staan. VOORBEELDEN BOX 4 NIVEAU 4 Plantenveredeling was al als toepassing in beeld toen het systematisch taxonomisch onderzoek begon. We noemen enkele nieuwe toepassingsgebieden die relatief kort geleden nog ondenkbaar waren: Ecologisch onderzoek. De toenemende maatschappelijke waarde die aan biodiversiteit en behoud van soorten wordt toegekend, maakt het steeds belangrijker om te weten welke soorten waar precies zitten en hoe de interactie tussen soort en omgeving verloopt. Er is een corpus aan het ontstaan van in internationale conventies vastgelegde normen waar ingrepen in een habitat aan moeten voldoen. Nederland heeft de kennis in huis om te inventariseren en te classificeren. Die kennis blijkt exportwaarde te hebben. Forensische taxonomie. Op grond van dezelfde conventies, wordt het steeds belangrijker om vast te stellen of verboden materiaal van plantaardige of dierlijke herkomst in producten verwerkt is. Door de steeds langer wordende internationale handelsketens is de herkomst van spullen steeds moeilijker vast te stellen. Taxonomisch onderzoek op moleculair niveau brengt duidelijkheid. Fundamenteel taxonomisch onderzoek is tot nu toe een progressief programma gebleken, met steeds nieuwe toepassingsgebieden. Dat zal ook zo blijven. Met de doorbraak van webbased taxonomy en moleculair onderzoek krijgt het vak zoveel extra dynamiek, dat moeilijk te voorspellen is wat over enige tijd de dominante toepassingsgebieden zullen zijn. 12

14 BOX SLUIPWESPEN, HOMMELS EN MIJTEN ZORGEN 17 VOOR EEN MILJOENENOMZET BOX KEYGENE: MOLECULAIR ONDERZOEK 17 ONDERSTEUNT VEREDELINGSPROCESSEN BOX THERMOPHILUS AQUATICUS 18 BOX DE ONTDEKKING VAN PENICILLINE 18 BOX BIOPROSPECTING 18 BOX DE INBIO / MERCK OVEREENKOMST 19 BOX ALCOA: ALUMINIUM COMPANY OF AMERICA 19 BOX GEOLOGISCHE BASISGEGEVENS EN MINERALENWINNING 19 BOX PALEONTOLOGIE EN NATUURBEHEER 20 BOX BIODIVERSITEITSRESERVATEN: CONSERVATION INTERNATIONAL 20 BOX CONSULTANT VOOR HET WERELDNATUURFONDS 20 BOX PLANTS FOR LIFE PARTNERSHIP 20 BOX ONTWIKKELINGSSAMENWERKING 21 BOX CONVENTION ON BIOLOGICAL DIVERSITY 21 BOX NEDERLANDS BELEID: INTERNATIONAAL, AGRO-BIODIVERSITEIT 21 EN ECOLOGISCHE HOOFDSTRUCTUUR BOX CITES: BESCHERMDE DIERSOORTEN 22 BOX BONTINSPECTIE EN ILLEGALE SOORTEN 22 BOX FORENSISCH ONDERZOEK 22 BOX OPLEIDING BIJ HET CENTRAALBUREAU VOOR SCHIMMELCULTURES 22 BOX ETI BIO INFORMATICS 23 BOX BIOGEOGRAFISCHE INFORMATIESYSTEMEN 23 13

15 5NIVEAU Applicaties en producten In het huidige, sterk op productinnovatie en valorisatie gerichte politiek-economische klimaat springen de concrete producten het meest in het oog, zeker innovaties die het vermogen hebben om geld te verdienen. Het aantal applicaties van taxonomisch onderzoek is enorm. En de ontwikkelingsrichting van die applicaties is onvoorspelbaar. Oneindigheid en onvoorspelbaarheid laten zich niet beschrijven, alleen in voorbeelden uitdrukken. Die voorbeelden laten zich ook weer op talloze manieren ordenen. We geven de voorbeelden op dit niveau een huiselijke duiding mee, een verbinding met het dagelijks leven. Daarmee hebben we de keten doorlopen: van de abstracte keuze voor een kennisintensieve economie (niveau 1), via fundamenteel onderzoek (niveau 2) en taxonomisch onderzoek (niveau 3) naar de toepassingsdomeinen (niveau 4) en de concrete toepassingen in het dagelijks leven in niveau 5. VOORBEELDEN BOX 5 14

16 BOX NIEUWE AANVAL OP KANKER EN AIDS 27 BOX NIET MEER ZIEK WORDEN IN HET ZIEKENHUIS 27 BOX GROTERE SLAAGKANS VOOR ORGAANTRANSPLANTATIE 27 BOX HOOP VOOR ALLERGIELIJDERS 27 BOX EEN GEZOND BINNENMILIEU 27 BOX OUD EN NIEUW BIJ ONS VOLKSVOEDSEL, DE AARDAPPEL 28 BOX VEILIG KAAS MAKEN 28 BOX VERBETERDE KOFFIEPRODUCTIE 28 BOX GEEN PREI MEER WEGGOOIEN 29 BOX PLAGEN EN LUISBESTRIJDING IN AARDAPPELS 29 BOX ELKE STREEK ZIJN EIGEN SLUIPWESP 29 BOX SCHOON WATER IN DE POLDER 29 BOX NIEUWE BEESTJES KOMEN NAAR NEDERLAND 30 BOX AUTORIJDEN ALS DE OLIE OP IS 30 BOX OP VAKANTIE NAAR GABON 30 BOX GOEDKOPE AUTOLAK 30 BOX DE ZAKELIJKE DIENSTVERLENING 30 BOX VLIEG VEILIG 31 BOX WAAR MAG JE NOG BOUWEN? 31 BOX IS DIE MOOIE STEEN WEL ECHT? 31 BOX OPPASSEN MET TATTOOVLOEISTOF 32 BOX GOEDE AKOESTIEK IN MUZIEKCENTRUM VREDENBURG 32 BOX NATUURFILMS OP TELEVISIE 32 15

17

18 BOX 01

19 01

20 BOX DOEN WAAR JE GOED IN BENT We werken veel met de levende, botanische collectie in Wageningen, zegt Sjefke Allefs van het research instituut van Agrico, de coöperatie van Nederlandse aardappeltelers. We hebben als bedrijfsleven om een goede verwantschapsstructuur van aardappelplanten gevraagd. Die kunnen we als veredelaars benutten. We werken niet met het dode materiaal uit de herbaria, maar wel met de onderzoekers uit de herbaria. Die moeten voor ons de verwantschapsstructuur, de boom maken. Allefs heeft een expliciete mening over de plaats van taxonomisch onderzoek in de kennisinfrastructuur. Taxonomie is niet sexy. Maar Nederland trekt wel een grote broek aan in biodiversiteit, we waren voorloper in de conferentie van Rio. Daar hoort kennis bij. Biodiversiteit mag eigenlijk nooit lijden onder de waan van de dag. De natuur heeft er miljoenen jaren over gedaan, terwijl de overheid de databanken bindt aan een financiële basis voor vier of vijf jaar. Dat is geen manier van doen. Maar waar heeft de toegepaste gewasverdeling de databanken dan precies voor nodig? Allefs: We moeten zin en onzin onderkennen, dat kunnen de veredelaars niet. Het gaat vaak om heel kleine gewassen, daar zijn de herbaria voor. Je kunt het zo gek niet bedenken, of we hebben er in Nederland wel kennis van. Ik zou er een groot voorstander van zijn om mee te doen aan het NCB en de herbaria goed te bewaren. Het bureau schimmelcultures trouwens ook. Het hele agrocomplex is voor Nederland economisch belangrijk, het is 10% van de werkgelegenheid. De overheid wil de economie stimuleren. Dat horen de wetenschappers en dan gaan ze krompraten om maar in beeld te komen. Je moet als overheid terug naar de oude situatie, gewoon zeggen in welke wetenschapsgebieden we goed willen zijn. Geef de goede mensen op de goede gebieden vijf jaar geld en beoordeel ze dan, op publicaties en wetenschappelijke excellentie. Maak ze niet afhankelijk van bedrijven zoals het mijne. Nu gaan onderzoekers naar bedrijven zoals wij, dat levert projecten op die vlees noch vis zijn. Het loopt de spuigaten uit, onze counterparts in Wageningen zijn altijd met financiering bezig. Nederland moet gewoon doen waar we goed in zijn. Als je denkt dat je goed bent in genomics, moet je dat uitbouwen BOX CLUSTERVORMING EN CONCURRENTIEKRACHT Bij het CBS gaat het om aanwending van kennis, zegt Pedro Crous, directeur van het Centraalbureau voor Schimmelcultures. We zetten onze kennis van de collectie in voor quality of life. Ons eerste doel is alle schimmels opbergen voor toekomstige geslachten, maar als dat gebeurd is, vragen we ons af: wat doen die schimmels eigenlijk? Die vraag kan veel beter binnen het nieuwe verband van het NCB gesteld worden, dat doet de ontsluitingskracht enorm toenemen. Crous is Zuidafrikaan. Hij mist de zon en de open skies van zijn land, maar geniet van het enorme potentieel van de collectie die hij nu in Utrecht bestuurt. Aan zijn buitenlandse komaf heeft hij een behoorlijke concurrentiegevoeligheid overgehouden. Engeland is ons voor, daar is veel forser geïnvesteerd. Als Nederland voordeel wil hebben uit die unieke collecties, dan moet er een gezamenlijke structuur komen die als springbord voor toepassingen gaat gelden. Ik houd van sport. Nederland is een zwemmer, een hoogspringer, maar die mag alleen duiken vanaf een plank. En het NCB is die plank. Voor mij als Zuidafrikaan is het interessant om het van de Fransen, de Italianen en vooral van die donderse Engelsen te winnen. Maar niemand durft de lont aan te steken. Dat is een stommiteit. Nederland is nog te goed in zeggen: Jammer dat we bestaan. Amerikanen zijn veel fanatieker. Hun verhaal: no guts, no glory. Daar kunnen we van leren. BOX ZELFORGANISATIE VAN EEN ECONOMISCH CLUSTER Wat de innovatiekracht van het soort samenwerkingsverbanden als het Nationaal Centrum voor Biodiversiteitsonderzoek voor een groot deel bepaalt, is het zelforganiserend vermogen van een sector, zegt A. van Tunen van Keygene, een van de oudste en belangrijkste life science ondernemingen in Nederland, gevestigd in Wageningen. Zelforganisatie niet alleen in de zin van samen voor ons eigen, maar ook echt samenwerken. Dat betekent opgeven van een stukje onafhankelijkheid, maar je krijgt er veel voor terug. Daar is visie voor nodig en geloof in de toekomst. Het wekt vertrouwen als je dat als sector kan uitdragen, zoals nu de taxonomische instituten doen. Want de overheid kan alleen investeren in een veld dat zelf kan zorgen voor efficiëntie, dat het geld niet dubbel wordt besteed. En dat kan zorgen voor een kritische massa waarmee je kan bereiken dat je als instituut de top wordt. Want alleen de topinstituten gaan echt iets betekenen in de globale economie. 3

. naturalis. nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden. plantpathogenen, onderdeel van biodiversiteit? kennis en innovatie in breed perspectief

. naturalis. nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden. plantpathogenen, onderdeel van biodiversiteit? kennis en innovatie in breed perspectief . naturalis nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden plantpathogenen, onderdeel van biodiversiteit? kennis en innovatie in breed perspectief . naturalis nederlands centrum voor biodiversiteit. leiden

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

DNA barcoding. Identificatie van plant en dier

DNA barcoding. Identificatie van plant en dier DNA barcoding Identificatie van plant en dier DNA barcoding Identificatie van plant en dier Berry B. van der Hoorn, Kevin K. Beentjes, Maartje Kijne-van der Sluis Naturalis Biodiversity Center, DNA Barcoding

Nadere informatie

RIKILT Institute of Food Safety

RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety In het kort Referentie instituut Metingen & Advies Onderzoek RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety is onderdeel van de internationale kennisorganisatie

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

1. Wanneer kan je een octrooi (=patent) nemen op een planteigenschap die voordien nog niet gekend was in de landbouw?

1. Wanneer kan je een octrooi (=patent) nemen op een planteigenschap die voordien nog niet gekend was in de landbouw? Q&A Octrooien op planteigenschappen 1. Wanneer kan je een octrooi (=patent) nemen op een planteigenschap die voordien nog niet gekend was in de landbouw? Als het Europees Octrooi Bureau een patent verleent,

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Onderwijs en Kennisoverdracht

Onderwijs en Kennisoverdracht Onderwijs en Kennisoverdracht Ontwikkelingen in de duurzame landbouw in Suriname Prof. Tiny van Boekel, Decaan voor Onderwijs/Vice-rector, Wageningen University & Research Centre, NL Inhoud lezing Ontwikkelingen

Nadere informatie

Reference case Atlas Copco. Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren. Vodafone Power to you

Reference case Atlas Copco. Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren. Vodafone Power to you Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren Vodafone Power to you Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren Atlas Copco

Nadere informatie

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek

DELPHI CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek CONSORTIUM, een business model voor strategisch- fundamenteel wetenschappelijk onderzoek Voor universiteiten zijn er een aantal interessante mogelijkheden om een prominente rol te spelen in het innovatieproces.

Nadere informatie

Teaser. Pieter Vermeer Exit ready E: pc.vermeer@exitready.nl T: + 31(0)85 0600 320 M: + 31(0)6 1011 8222 Teaser Milan InnoVincY Pagina 1

Teaser. Pieter Vermeer Exit ready E: pc.vermeer@exitready.nl T: + 31(0)85 0600 320 M: + 31(0)6 1011 8222 Teaser Milan InnoVincY Pagina 1 Teaser T: + 31(0)85 0600 320 M: + 31(0)6 1011 8222 Teaser Milan InnoVincY Pagina 1 Missie Transformeren van landbouw waardeketens en verhogen van de productie van gewassen door het verstrekken van betaalbare

Nadere informatie

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils

Visie op Valorisatie. van onderzoeken naar ondernemen. InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011. Maarten van Gils Visie op Valorisatie van onderzoeken naar ondernemen InnoTep, Radboud Universiteit Nijmegen, 30 september 2011 Maarten van Gils Agenda Persoonlijke introductie Het onderzoeken bij MICORD De overgang in

Nadere informatie

Informational Governance

Informational Governance Story Informational Governance Juli 2013 Nog niet zo heel lang geleden voltrokken veranderingen in de maatschappij zich volgens logische, min of meer vaste patronen. Overheden, bedrijven, wetenschappers,

Nadere informatie

Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven. Een onderzoeksrapport voor Zembla

Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven. Een onderzoeksrapport voor Zembla Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven Een onderzoeksrapport voor Zembla Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven Een onderzoeksrapport voor Zembla 2 maart 2011 Jan

Nadere informatie

Visie op duurzaam Veranderen

Visie op duurzaam Veranderen Visie op duurzaam Veranderen Ruysdael Ruysdael is een gerenommeerd bureau dat zich sinds haar oprichting in 1994 heeft gespecialiseerd in het managen van veranderingen. Onze dienstverlening kent talloze

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

Binden, bewaren, bezielen en betalen

Binden, bewaren, bezielen en betalen EGH/ZHL november 2013 Binden, bewaren, bezielen en betalen voor landschap en erfgoed in Zuid-Holland Zuid-Holland heeft veel te bieden qua natuur, landschap en erfgoed. Er zijn talrijke partijen die zich

Nadere informatie

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020 Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Overzicht succesvolle waterprojecten Vanaf 2000 wordt in Fryslân gewerkt aan de ontwikkeling van het watertechnologiecluster

Nadere informatie

Heeft u zicht op de toekomst?!

Heeft u zicht op de toekomst?! 1 Heeft u zicht op de toekomst?! Hoe zit het met de toekomst van uw markt? Wanneer heeft u voor het laatst kritisch gekeken naar uw aannames over de toekomst van uw markten, klanten, toeleveranciers en

Nadere informatie

Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken

Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken Inhoud: A. Energie B. Water C. Sensortechnologie D. Agribusiness E. Life Science A. Energie Onder energie wordt verstaan: handel en distributie van aardgas, brandstoffen,

Nadere informatie

Belang maar ook bedreiging van de diversiteit aan rassen en gewassen. De noodzaak van Agrobiodiversiteit. Michel Haring Hoogleraar Plantenfysiologie

Belang maar ook bedreiging van de diversiteit aan rassen en gewassen. De noodzaak van Agrobiodiversiteit. Michel Haring Hoogleraar Plantenfysiologie Een deel van de biodiversiteit van de Aardappel Belang maar ook bedreiging van de diversiteit aan rassen en gewassen De noodzaak van Agrobiodiversiteit Michel Haring Hoogleraar Plantenfysiologie Agro-biodiversiteit:

Nadere informatie

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden Van der Zee, F., W. Manshanden, F. Bekkers, T. van der Horst ea (2012). De Staat van Nederland Innovatieland 2012. Amsterdam: AUP

Nadere informatie

Bijeenkomst Alumni Wageningen. Datum 15 april 2014. Bijdrage van de veredeling aan de wereldvoedselvoorziening

Bijeenkomst Alumni Wageningen. Datum 15 april 2014. Bijdrage van de veredeling aan de wereldvoedselvoorziening Bijeenkomst Alumni Wageningen Datum 15 april 2014 Bijdrage van de veredeling aan de wereldvoedselvoorziening Wageningen NM 10 1971 1979 Jan Omvlee 100% zelfstandig 100% mensen 100% groenten Onze aanpak

Nadere informatie

TOPSECTOR Wereldoplossingen voor werelduitdagingen

TOPSECTOR Wereldoplossingen voor werelduitdagingen TOPSECTOR TUINBOUW & UITGANGSMATERIALEN Wereldoplossingen voor werelduitdagingen Topsector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen Topsector met topcijfers De Nederlandse sector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen behoort

Nadere informatie

DE GOUDEN KIEM Prijs voor de beste chemische start-up 2014. Oproep voor het nomineren van kandidaten voor

DE GOUDEN KIEM Prijs voor de beste chemische start-up 2014. Oproep voor het nomineren van kandidaten voor 1 Chemische Wetenschappen TKI Nieuwe Chemische Innovaties 14 NCI 45A Oproep voor nominaties Gouden KIEM-competitie versie 13-6-20 Oproep voor het nomineren van kandidaten voor DE GOUDEN KIEM Prijs voor

Nadere informatie

Het creëren van een innovatieklimaat

Het creëren van een innovatieklimaat Het creëren van een innovatieklimaat Bertholt Leeftink Directeur- Generaal Bedrijfsleven & Innovatie Inhoud 1. Waarom bedrijven- en topsectorenbeleid? 2. Verdienvermogen en oplossingen voor maatschappelijke

Nadere informatie

Bedrijfsadvies aan de keukentafel

Bedrijfsadvies aan de keukentafel Nederland: de koploper in agrifood, hoe houden we stand? Bedrijfsadvies aan de keukentafel Bedrijfsadvies aan de keukentafel Elies Lemkes-Straver (Algemeen Directeur ZLTO) Conferentie Agrivaknet, 3 februari

Nadere informatie

Real Time Monitoring & Adaptive Cyber Intelligence SBIR13C038

Real Time Monitoring & Adaptive Cyber Intelligence SBIR13C038 Real Time Monitoring & Adaptive Cyber Intelligence SBIR13C038 Opgericht 2010 Ervaring >10 jaar Expertise Forensisch gegevensonderzoek Anomalie detectie Behavioral profiling SBIR Partners TNO Texar Data

Nadere informatie

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning

Innoveren in de topsectoren chemie en energie. InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Innoveren in de topsectoren chemie en energie InnovatieLink biedt MKB ers praktische oplossingen en ondersteuning Om innovaties in de topsectoren chemie en energie kansrijker te maken helpt InnovatieLink

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN Onderzoek naar cultuurhistorische structuren, landschappen en panden Aansluitend op Belvedere- (Behoud door ontwikkeling) en het MoMo-beleid (Modernisering

Nadere informatie

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases Mei 18, 2011 Waarom koploper? Zuidwest-Nederland: Aanwezigheid grondstoffen Hoogwaardige bedrijven in agro,

Nadere informatie

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee

Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Effecten van toenemende warmte en CO 2 op het leven in zee Jack Middelburg Universiteit Utrecht Darwin Centrum voor Biogeologie Netherlands Earth System Science Centre 21 Oktober 2014 KNAW Oceaan in hoge

Nadere informatie

Globalisering: Uitdagingen voor Food en Agri-business Nijenrode, 24 november 2014

Globalisering: Uitdagingen voor Food en Agri-business Nijenrode, 24 november 2014 Globalisering: Uitdagingen voor Food en Agri-business Nijenrode, 24 november 2014 Inhoud 1 2 3 Bedrijfsprofiel Agrifirm Globalisering Risico s en kansen voor de Food en Agri-business Vragen Bedrijfsprofiel

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

Subsidiemogelijkheden EFRO 2007-2013 Oost-Nederland

Subsidiemogelijkheden EFRO 2007-2013 Oost-Nederland Subsidiemogelijkheden EFRO 2007-2013 Oost-Nederland 2 Europees stimuleringsprogramma versterkt positie Oost-Nederland Let s GO Gelderland en Overijssel toonaangevend in innovatie Oost-Nederland is een

Nadere informatie

De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid. Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief

De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid. Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief HKU, Applied Games R&D programma Lector Jeroen van Mastrigt In opdracht

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

GfK Panel Services Benelux. GfK - Growth from Knowledge

GfK Panel Services Benelux. GfK - Growth from Knowledge GfK Panel Services Benelux GfK - Growth from Knowledge GfK - Growth from Knowledge Kennis en informatie vormen de basis voor een adequate besluitvorming van bedrijven, overheden en instellingen. GfK vormt

Nadere informatie

Varian: marktleider in een interessante niche in de medische technologie

Varian: marktleider in een interessante niche in de medische technologie Varian: marktleider in een interessante niche in de medische technologie De index voor Amerikaanse aandelen in biotech- en medische systemen is sinds zijn hoogtepunt afgelopen februari ruim 12% gezakt.

Nadere informatie

Managementvoorkeuren

Managementvoorkeuren Toelichting bij de test Business Fit-ality Lange Dreef 11G 4131 NJ Vianen Tel: +31 (0)347 355 718 E-mail: info@businessfitality.nl www.businessfitality.nl Business Fit-ality Met welk type vraagstuk bent

Nadere informatie

www.cwtsbv.nl Page 2 18 november 2014 CWTS B.V. Centre for Science and Technology Studies, Leiden University

www.cwtsbv.nl Page 2 18 november 2014 CWTS B.V. Centre for Science and Technology Studies, Leiden University REPORT Onderzoek naar unieke uitvindingen zoals beschreven in octrooifamilies gebaseerd op onderzoek van TO2-instituten en hun medewerkers in de periode 2001-2010 www.cwtsbv.nl Page 2 18 november 2014

Nadere informatie

Werkconferentie woensdagmiddag 24 april Erfgoednota Leiden Startdocument voor hoofdthema Stad van (internationale) kennis en collecties

Werkconferentie woensdagmiddag 24 april Erfgoednota Leiden Startdocument voor hoofdthema Stad van (internationale) kennis en collecties Werkconferentie woensdagmiddag 24 april Erfgoednota Leiden Startdocument voor hoofdthema Stad van (internationale) kennis en collecties Erfgoed is in de nieuwe erfgoednota een breed begrip; de cultuurhistorie

Nadere informatie

Het museum: - beschikt over een kwaliteitslabel als museum - heeft tijdig een aanvraag ingediend voor Vlaamse indeling en subsidiëring

Het museum: - beschikt over een kwaliteitslabel als museum - heeft tijdig een aanvraag ingediend voor Vlaamse indeling en subsidiëring Museum voor Industriële Archeologie en Textiel (MIAT), Gent 1. Gemotiveerd advies van de beoordelingscommissie Collectiebeherende Cultureel-erfgoedorganisaties over indeling bij het Vlaamse niveau en toekenning

Nadere informatie

new world CAMPUS Op de grens van organisaties begint de New World Campus

new world CAMPUS Op de grens van organisaties begint de New World Campus new world CAMPUS Op de grens van organisaties begint de New World Campus New World Water & Sanitatie Campus Agri & Food De New World Campus is dé plek waar oplossingen worden gevonden voor mondiale vraagstukken

Nadere informatie

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen:

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen: Bijlage 1B behorend bij Voortgangsrapportage vragen Economie door gemeenten MKB: overzicht initiatieven MKB-kennisinstellingen Naam project Maritime Delta Economische kracht van de maritieme sector in

Nadere informatie

Milieuwetenschappen in Leiden

Milieuwetenschappen in Leiden Milieuwetenschappen in Leiden Combineer je opleiding met milieu en duurzaamheid leiden.edu.nl Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Waarom milieu en duurzaamheid? Thema s als gezondheid, armoedebeschrijving,

Nadere informatie

Interactie consument en producent Op weg naar gezonde groei, duurzame oogst. Ronald Hiel 11 juni 2015

Interactie consument en producent Op weg naar gezonde groei, duurzame oogst. Ronald Hiel 11 juni 2015 Interactie consument en producent Op weg naar gezonde groei, duurzame oogst Ronald Hiel 11 juni 2015 Wat u te wachten staat: Even voorstellen Waar staan we nu: resultaten en uitdagingen Hoe ziet het speelveld

Nadere informatie

Meerwaarde(n) Voorwaarde(n) De visie van ZLTO op de ontwikkeling van de groene sector tot 2020

Meerwaarde(n) Voorwaarde(n) De visie van ZLTO op de ontwikkeling van de groene sector tot 2020 Meerwaarde(n) Voorwaarde(n) De visie van ZLTO op de ontwikkeling van de groene sector tot 2020 Onze ambitie ZLTO wil toonaangevend zijn in het creëren én realiseren van het perspectief van ondernemers

Nadere informatie

Binden, bewaren, bezielen en betalen

Binden, bewaren, bezielen en betalen Binden, bewaren, bezielen en betalen voor landschap en erfgoed in Zuid-Holland Zuid-Holland heeft veel te bieden qua natuur, landschap en erfgoed. Er zijn talrijke partijen die zich daar voor inzetten:

Nadere informatie

Derks & Derks Detachering Uw partner voor tijdelijke professionals in Life Sciences

Derks & Derks Detachering Uw partner voor tijdelijke professionals in Life Sciences Derks & Derks Detachering Uw partner voor tijdelijke professionals in Life Sciences Interim Detachering Payrolling Derks & Derks Detachering Breed aanbod Life Sciences professionals Derks & Derks Detachering

Nadere informatie

ERIBA SCIENCEHALL 'ABSTRACTE WETENSCHAP WORDT VIRTUEEL TASTBAAR'

ERIBA SCIENCEHALL 'ABSTRACTE WETENSCHAP WORDT VIRTUEEL TASTBAAR' ERIBA SCIENCEHALL 'ABSTRACTE WETENSCHAP WORDT VIRTUEEL TASTBAAR' ERIBA (European Research Institute for the Biology of Ageing) is een internationaal topinstituut dat baanbrekend onderzoek verricht naar

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

Diensteninnovatie: wat is dat?

Diensteninnovatie: wat is dat? Over de AWT De Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid (AWT) adviseert regering en parlement over beleid voor wetenschap, technologie en innovatie De AWT adviseert gevraagd en ongevraagd.

Nadere informatie

Het Bedrijfslevenbeleid

Het Bedrijfslevenbeleid Het Bedrijfslevenbeleid NAAR DE TOP! Sjoerd Visser Programmadirectie Topsectoren i.o. Inhoud Regeerakkoord Bedrijfslevenbeleid - ambitie - topsectoren - ruimtelijke aspecten - financiering - Proces fasering

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Oriëntatiejaar Life Sciences

Oriëntatiejaar Life Sciences Oriëntatiejaar Life Sciences Oriëntatiejaar Life Sciences Joan Wellink (studieadviseur) Voor wie is het oriëntatiejaar? Wat is het oriëntatiejaar? Wat heb je nodig? Hoe en wat studeer je? Wat kun je er

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Partners for International Business Als het gaat om internationaal ondernemen en samenwerken Partners for International Business (PIB) is een

Nadere informatie

World Food Center uit de startblokken!

World Food Center uit de startblokken! World Food Center uit de startblokken! De plannen voor de realisatie van het World Food Center (WFC) zijn in een ver gevorderd stadium. Het WFC wordt een iconisch experience center waar de Nederlandse

Nadere informatie

Een bruisend onderzoeksdomein met internationale uitstraling

Een bruisend onderzoeksdomein met internationale uitstraling Ichtyologie aan het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (KMMA) Een bruisend onderzoeksdomein met internationale uitstraling Dimitri Geelhand, Tobias Musschoot, Gert Boden en Jos Snoeks De studie van Afrikaanse

Nadere informatie

Vergroening van de landbouw: hoe maken we stappen/ hoe maken we sprongen? Jolanda Wijsmuller, BCS

Vergroening van de landbouw: hoe maken we stappen/ hoe maken we sprongen? Jolanda Wijsmuller, BCS Vergroening van de landbouw: hoe maken we stappen/ hoe maken we sprongen? Jolanda Wijsmuller, BCS Markt trends Vraag naar veilig en duurzaam geteeld voedsel Sterkere focus op voedselkwaliteit en gezonde

Nadere informatie

Biologie in het lab van de toekomst

Biologie in het lab van de toekomst Biologie in het lab van de toekomst Frank Schuren TNO Microbiologie Conventionele microbiologie met state of the art genomics technologie en viability assays Conventional Microbiology Genomics technologies

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

De zwaartekracht van de korte termijn We bevinden ons in een economische recessie; de angst voor gevolgen van de crisis overheerst:

De zwaartekracht van de korte termijn We bevinden ons in een economische recessie; de angst voor gevolgen van de crisis overheerst: 1 De zwaartekracht van de korte termijn We bevinden ons in een economische recessie; de angst voor gevolgen van de crisis overheerst: Ondernemingen nemen maatregelen zoals reorganisaties, kostenreducties,

Nadere informatie

WESTHOEK BUSINESS DISTRICT. een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband

WESTHOEK BUSINESS DISTRICT. een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband WESTHOEK BUSINESS DISTRICT een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband AGENDA 1. Missie, doelstellingen en taakstellingen van Westhoek Business District 2. Inspirerende

Nadere informatie

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger.

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger. Voorwoord De Nederlandse advies- en ingenieursbranche levert innovatieve en duurzame oplossingen voor de Nederlandse en internationale samenleving. De branche is bepalend geweest voor het ontstaan van

Nadere informatie

Een Groene Generatie met Energie voor de Toekomst. René Wijffels

Een Groene Generatie met Energie voor de Toekomst. René Wijffels Een Groene Generatie met Energie voor de Toekomst René Wijffels Inhoud Wat is Biobased Economy? De bio-economy in de VS Behoefte aan professionals in bio-based economy Een groene generatie met energie

Nadere informatie

Sustainable development goals

Sustainable development goals Sustainable development goals The road to dignity by 2030 Ending Poverty, Transforming all Lives and Protecting the Planet = De weg naar waardigheid, Armoede beëindigen, alle levens veranderen en de aarde

Nadere informatie

Natural Europe - Natuurlijk Europa

Natural Europe - Natuurlijk Europa Natural Europe - Natuurlijk Europa General Information Summary Natuurlijk Europa zet een aantal softwaretools in die het mogelijk maken voor leerkrachten om innovatieve online trajecten te ontwerpen via

Nadere informatie

Vakopdrachten. Opdracht Geschiedenis Londen. Voor geschiedenis moet je in het British Museum en in het Imperial War Museum opdrachten doen:

Vakopdrachten. Opdracht Geschiedenis Londen. Voor geschiedenis moet je in het British Museum en in het Imperial War Museum opdrachten doen: Vakopdrachten Opdracht Geschiedenis Londen. Voor geschiedenis moet je in het British Museum en in het Imperial War Museum opdrachten doen: Maak groepjes van twee of drie personen. Maak in het British Museum

Nadere informatie

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Dutch industry fit for the future?! onze wereld verandert en dus ook onze industrie. met impact op economie en samenleving smart industry agenda

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

infprg03dt practicumopdracht 4

infprg03dt practicumopdracht 4 infprg03dt practicumopdracht 4 W. Oele 31 augustus 2008 1 Evolutie Het volgende citaat komt letterlijk van Wikipedia: Met evolutietheorie (soms ook wel evolutieleer genoemd) wordt de wetenschappelijke

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

EZ 2020. Over de veranderende rol(len) van gemeentelijke afdelingen Economische Zaken. Peter Louter www.bureaulouter.nl. Zwolle, 4 maart 2014

EZ 2020. Over de veranderende rol(len) van gemeentelijke afdelingen Economische Zaken. Peter Louter www.bureaulouter.nl. Zwolle, 4 maart 2014 EZ 2020 Over de veranderende rol(len) van gemeentelijke afdelingen Economische Zaken Peter Louter www.bureaulouter.nl Zwolle, 4 maart 2014 Drie strategische rollen 1. Preventie 2. Duiding 3. Integraliteit

Nadere informatie

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland BIObased logistiek maintenance hightech systems agrofood overheden RIS3 innovatiebevordering duurzaamheid schone energie welzijn samenwerking gezondheid

Nadere informatie

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie Nelo Emerencia, Speerpuntmanager Onderwijs & Innovatie Utrecht, 9 februari 2012 DAS Docentenconferentie

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011

World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 2010-2011 PERSBERICHT World Economic Forum publiceert Global Information Technology Report 20-2011 Nederland zakt naar de 11e plaats op ranglijst van WEF Global Information Technology Report, en de opkomende economieën

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut 1 UITNODIGING Dromen worden waarheid Conferentie 2013 Donateurs bedankt voor uw giften in 2013. 2 Hubrecht Instituut

Nadere informatie

It s time for us to do something about the health of our nation

It s time for us to do something about the health of our nation It s time for us to do something about the health of our nation april 2013 Aanleiding We maken ons zorgen over de verslechterende gezondheid van onze jeugd Percentage overgewicht jongeren blijft stijgen

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

Ecological Management Foundation

Ecological Management Foundation Ecological Management Foundation Beleidsplan Frederik Claasen In opdracht van Bestuur EMF December 2013 Projectnummer 2047 Ecological Management Foundation C/o Aidenvironment Barentszplein 7 1013 JN Amsterdam

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

New CPB Scenario Study. Question. Approach. Answer. Policy. How will we earn our daily bread in 2040? Scenarios to deal with uncertainty

New CPB Scenario Study. Question. Approach. Answer. Policy. How will we earn our daily bread in 2040? Scenarios to deal with uncertainty www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 New CPB Scenario Study Question How will we earn our daily bread in 2040? Approach Scenarios to deal with uncertainty Answer Smart people Strong

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 5.6, vijfde lid, van de Wet studiefinanciering 2000;

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 5.6, vijfde lid, van de Wet studiefinanciering 2000; STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 36310 27 december 2013 Regeling van de Staatsecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 15 december 2013, nr.

Nadere informatie

B E L E I D S P L A N S T I C H T I N G J A C O B S P I N 2 0 1 3 2 0 1 5. De schoenerbrik Jan Freseman in 1860

B E L E I D S P L A N S T I C H T I N G J A C O B S P I N 2 0 1 3 2 0 1 5. De schoenerbrik Jan Freseman in 1860 B E L E I D S P L A N S T I C H T I N G J A C O B S P I N 2 0 1 3 2 0 1 5 De schoenerbrik Jan Freseman in 1860 INHOUD Voorwoord.. 3 Inleiding.. 4 Doelstellingen.. 5 Missie... 6 Beleid en beheer... 7 Gegevens

Nadere informatie

Kansen voor topsector HTSM:

Kansen voor topsector HTSM: Kansen voor topsector HTSM: Nederlands-Aziatische samenwerking in high-tech clusters Sound analysis, inspiring ideas Nederlands-Aziatische samenwerking biedt kansen voor topsector HTSM Het Nederlandse

Nadere informatie

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016

Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Toelichting criteria kleine projecten Brabant C versie 18-01-2016 Om in aanmerking te komen voor een subsidie tussen 25.000 en 65.000 euro moet een project aan de volgende criteria voldoen: 1. het project

Nadere informatie

Eerste graad A-stroom

Eerste graad A-stroom EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Vijverbiotoopstudie Eerste graad A-stroom Vakgebonden eindtermen aardrijkskunde Het natuurlijk milieu Reliëf 16* De leerlingen leren respect opbrengen voor de waarde van

Nadere informatie

F4: Investeren in trekkracht. Samenvatting. Verkenning economische samenwerking F4

F4: Investeren in trekkracht. Samenvatting. Verkenning economische samenwerking F4 Samenvatting Verkenning economische samenwerking F4 1 Samenvatting Aanleiding voor de verkenning De vier grootste gemeenten van Fryslân - Leeuwarden, Súdwest-Fryslân, Smallingerland en Heerenveen, kortweg

Nadere informatie

Feiten & cijfers. Banking for Food. Februari 2015

Feiten & cijfers. Banking for Food. Februari 2015 Feiten & cijfers Banking for Food Februari 2015 Banking for Food: overzicht in feiten & cijfers De Rabobank wil nu en in de toekomst ondernemers in de landbouw en voedselketen ondersteunen en faciliteren

Nadere informatie

Gespreksvormen trendkaarten

Gespreksvormen trendkaarten RWS NEXT We leven in een snel veranderende wereld. Dit vraagt om veel flexibiliteit van organisaties. Een krachtige organisatie anticipeert voortdurend op ontwikkelingen in de omgeving en is daardoor goed

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

De Octrooicellen. Bescherm en valoriseer uw uitvindingen. Gratis sectorale ondersteuning rond intellectuele eigendom op maat van uw onderneming

De Octrooicellen. Bescherm en valoriseer uw uitvindingen. Gratis sectorale ondersteuning rond intellectuele eigendom op maat van uw onderneming De Octrooicellen Bescherm en valoriseer uw uitvindingen Gratis sectorale ondersteuning rond intellectuele eigendom op maat van uw onderneming De octrooicellen Bescherm en valoriseer uw uitvindingen Gratis

Nadere informatie

Meet the global leader with the personal touch

Meet the global leader with the personal touch Meet the global leader with the personal touch Wereldwijd toonaangevend op het gebied van werving & selectie Sinds Michael Page in 1976 in Londen werd opgericht, heeft zij zich ontwikkeld tot een toonaangevende

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

Het kennisintensieve MKB in Taiwan

Het kennisintensieve MKB in Taiwan Het kennisintensieve MKB in Taiwan door: Erik Blomjous, Tokio, 23 juli 2004 Samenvatting Het MKB speelt in Taiwan een zeer belangrijke rol in de economische en sociale structuur van het land. Ondanks dat

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie