Ruimtelijke aspecten van creatieve bedrijvigheid in de Gemeente Groningen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ruimtelijke aspecten van creatieve bedrijvigheid in de Gemeente Groningen"

Transcriptie

1

2 Ruimtelijke aspecten van creatieve bedrijvigheid in de Gemeente Groningen Sietse Breeman Rik Hutting Jan Erik Leenders Bachelorproject Technische Planologie Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen Rijksuniversiteit Groningen Augustus

3 Voorwoord Voor u ligt het rapport ter afsluiting van de bacheloropleiding Technische Planologie. Gedurende het onderzoek is het onderwerp, creatieve bedrijvigheid in de Gemeente Groningen, geworden van onbekend fenomeen tot een voor ons vertrouwd begrip. In de afgelopen maanden hebben we na een begin, waarin het theoretische gedeelte de overhand had, veel tijd doorgebracht met het visualiseren van de ruimtelijke aspecten van creatieve bedrijvigheid. Dit hebben we gedaan met behulp van Geografische Informatiesystemen (GIS). Zowel onze GIS-vaardigheden als onze rapporteervaardigheden zijn door dit project gestimuleerd. Wij kunnen terugkijken op een nuttig en leerzaam proces dat geleid heeft tot een, naar wij hopen, interessant rapport. Onze dank gaat uit naar de heer drs. H.A. Oosterhoff die ons vanuit de faculteit begeleid heeft tijdens dit proces. Tevens danken wij de heren drs. G. Tolner en J. van Genk van de dienst RO/EZ van de Gemeente Groningen voor hun ideeën en inbreng. Een onderzoek als dit kan alleen gebaseerd zijn op relevante data. Vaak wordt onderschat hoeveel tijd en energie er nodig is om voor onderzoek onontbeerlijke informatie in het gewenste formaat boven tafel te krijgen. In dit kader willen wij de volgende personen en hun afdeling bedanken: - Dhr. B. J. Velvis, Dienst ROEZ, afdeling Geo Informatie - Dhr. T.H. Snijders, Afdeling Onderzoek en Statistiek, sectie Statistiek - Dhr. J.L. de Lange, Afdeling Onderzoek en Statistiek, sectie Statistiek Allen zijn werkzaam bij de Gemeente Groningen. Groningen, augustus 2008 Sietse Breeman Rik Hutting Jan Erik Leenders 3

4 Inhoudsopgave Samenvatting 5 1. Inleiding 9 2. Creatieve bedrijvigheid: de theorie Het begrip creativiteit Beleid aangaande de creatieve sector Creatieve bedrijvigheid in de gemeente Groningen Conclusies 79 Referenties 81 Bijlage 1 Buurtenkaart gemeente Groningen 84 Bijlage 2 Definities van creatieve bedrijvigheid o.b.v SBI-codes 85 4

5 Samenvatting Onderzoek Het begrip creatieve bedrijvigheid heeft de laatste jaren sterk aan populariteit gewonnen. Meerdere grote steden hebben onderzoek laten verrichten naar de creativiteit van hun stad. Ook de gemeente Groningen is geïnteresseerd in de creativiteit binnen de gemeentegrenzen. Creativiteit is echter een moeilijk af te bakenen begrip. In dit onderzoek is gekozen voor drie uiteenlopende definities, om zo verschillende beelden te krijgen van de aanwezigheid en spreiding van creatieve bedrijvigheid in de gemeente Groningen. Voor dit onderzoek is de volgende hoofdvraag opgesteld: Welke definities van het begrip creativiteit worden onderscheiden binnen ruimtelijk onderzoek en hoe vertalen de verschillen in definitie zich naar verschillen in ruimtelijke aspecten? Aan de hand van verschillende deelvragen en de daarbij behorende hoofdstukken is deze hoofdvraag beantwoord in de uiteindelijke conclusie. In deze hoofdstukken worden allereerst de theorie achter de creatieve bedrijvigheid, het begrip creatieve bedrijvigheid en het beleid aangaande creatieve bedrijvigheid behandeld, waarna de ruimtelijke spreiding van de creatieve bedrijvigheid in de gemeente Groningen van verschillende kanten is belicht. Hiervoor is voor de eerste drie punten een literatuurstudie gedaan en voor de spreiding is gewerkt met Geografische Informatie Systemen. Theoretisch kader Sinds een aantal jaren zijn de begrippen creatieve klasse, creatieve industrie, creatieve sector en creatieve bedrijvigheid sterk in opkomst. Dit is vooral te danken aan Richard Florida, een Amerikaanse socioloog/urbane wetenschapper die in 2001 het boek The rise of the creative class schreef. Hierin beweert hij dat de creatieve klasse de motor is achter de hedendaagse economie. Mensen uit de creatieve klasse worden gekenmerkt als hardwerkende mensen die veel waarde hechten aan cultuur. Steden met een groot cultuuraanbod trekken deze mensen aan. Daarnaast zouden bedrijven zich graag willen vestigen in steden met een grote creatieve klasse, wat goed is voor de werkgelegenheidsgroei. Ook zou de creatieve klasse bovengemiddeld 5

6 veel geld uit geven in de stedelijke economie, wat ook weer goed is voor de economische groei van een stad. Er is echter wel kritiek op de theorie van Florida. Zo zou het empirisch bewijs flinterdun zijn. Daarnaast gaat de theorie vooral op voor de VS, wat niet te vergelijken is met bijvoorbeeld Nederland. Toch is in Nederland volgens verschillende onderzoeken ook gebleken dat een grote creatieve klasse economische groei met zich mee brengt. Dit heeft tot gevolg dat verschillende (grote) steden in Nederland hun beleid al hebben gericht op de creatieve klasse. Groningen is hier ook al mee bezig. Creativiteit Creativiteit is een breed begrip, maar daardoor ook moeilijk af te bakenen. Creativiteit is in ieder geval verbonden met mensen. Doordat bepaalde mensen creatief zijn in hun beroep, kan, door voor deze beroepen een indeling te maken, de creatieve klasse bepaald worden. Deze creatieve klasse is dan weer werkzaam in de creatieve industrie of creatieve bedrijvigheid. Van dit begrip zijn echter meerdere definities in omloop, die variëren in breedte van het begrip. Voor dit onderzoek zijn drie definities gekozen: een vrij nauwe, bedacht door Marlet & Poort, een iets bredere, met de sectoren onderwijs en zorg er in opgenomen, ontwikkeld door Stam en een vrij brede definitie, bedacht door ETIN. Onder deze definities vallen verschillende SBI-codes, waardoor bedrijven eenvoudig in te delen zijn. Beleid Doordat veel gemeenten in Nederland creatieve bedrijvigheid willen aantrekken en/of vasthouden, hebben zij vaak elk hun eigen beleid hiervoor ontwikkeld. Beleid dat per gemeente verschilt, aangezien de ene gemeente de andere niet is. Hierbij moet wel gekeken worden naar wat voor beleid en handreikingen op hoger niveau aanwezig zijn. Zo is op Europees niveau beleid tegen namaak en piraterij, financieringsbeleid en stimuleringsbeleid voor creatieve bedrijvigheid. Ook de Nederlandse overheid probeert door middel van beleid onder andere creativiteit en economie nader tot elkaar te brengen, financiële condities voor creatieve bedrijven te verbeteren, randvoorwaarden rondom intellectueel eigendom te verbeteren, Nederland op de internationale culturele kaart te zetten en creatief ondernemerschap te stimuleren. 6

7 Op lokaal niveau hebben voornamelijk de grote steden ook al beleid richting de creatieve bedrijvigheid ontwikkeld. Ook voor Groningen liggen hiertoe voldoende kansen. Gemeente Groningen In dit onderzoek is de huidige creatieve bedrijvigheid in de gemeente Groningen in kaart gebracht. Dit is gedaan op basis van de drie eerdergenoemde definities en op verschillende manieren. Wordt gekeken naar de creatieve bedrijvigheid op buurtniveau, dan zijn absoluut gezien de binnenstad en de buurten rond de binnenstad, aangevuld met Corpus den Hoorn-Zuid en Ulgersmabuurt vrij creatief. Relatief gezien (ten opzichte van de spreiding van alle bedrijven in de gemeente Groningen) zijn de Stadsparkbuurt, West-Indische buurt, Oranjebuurt en Corpus den Hoorn-Zuid vrij creatief. Als wordt gekeken naar de spreiding van de creatieve bedrijvigheid over de verschillende wijksoorten, dan valt op dat vooral de vooroorlogse wijken in trek zijn bij de creatieve industrie. Verder is te zien dat creatieve bedrijven volgens de definitie van ETIN liever in niet-woonwijken zitten, in tegenstelling tot bedrijven volgens de andere definities. In het buitengebied zitten de creatieve bedrijven volgens alle drie de definities liever niet. Als de verdeling van het personeel werkzaam in de creatieve bedrijvigheid over de verschillende wijksoorten wordt bekeken, valt op dat het percentage personeel volgens de definities van ETIN en Marlet & Poort een stuk lager is dan het percentage creatieve bedrijven volgens die definities. Creatieve bedrijven hebben dus blijkbaar minder werknemers dan gemiddeld. Alleen volgens de definitie van Stam is dit meer dan gemiddeld, wat verklaard kan worden doordat onderwijs en zorg, veel aanwezig in de gemeente Groningen, onder deze definitie vallen. Creatieve bedrijvigheid kan onderverdeeld worden in drie deelsectoren, te weten kunsten, media & entertainment en creatief zakelijke dienstverlening. Als wordt gekeken hoe de creatieve bedrijvigheid in de gemeente Groningen over deze deelsectoren is verdeeld, dan blijkt dat Groningen, volgens de definities van Stam en ETIN, een echte creatief zakelijke dienstverlening stad te zijn. Volgens de definitie van Stam vallen maarliefst 78% van alle creatieve bedrijven binnen deze sector, en maarliefst 99% van alle mensen werkzaam in de creatieve bedrijvigheid werkt in deze sector. 7

8 Volgens de definitie van Marlet & Poort zijn juist de meeste creatieve bedrijven in de gemeente Groningen te vinden in de deelsector kunsten. De meeste mensen werken echter ook volgens deze definitie in de creatief zakelijke dienstverlening, wat ook inhoud dat het gemiddeld aantal werknemers in deze sector gemiddeld groter is dan in de andere twee deelsectoren. Conclusies Doordat er geen duidelijke, eenduidige definitie is van het begrip creatieve bedrijvigheid zijn onderzoekresultaten naar creatieve bedrijvigheid in een stad of gemeente van weinig waarde. Het kiezen van een bepaalde definitie kan van grote invloed zijn op de uitkomst van een onderzoek. Een gemeente kan hierdoor heel creatief uit de bus komen, doordat een geschikte definitie is gekozen. Er zal nu moeten worden gezocht naar een eenduidige definitie, maar of dat mogelijk is, is nog maar zeer de vraag. 8

9 1. Inleiding Aanleiding In zijn boek The rise of the creative class (2002) beweert Richard Florida dat creativiteit de belangrijkste factor is in de economische ontwikkeling van een stad of regio. Mensen die innovatief zijn en een creatief beroep uitoefenen zijn volgens Florida de motor achter de regionale economie. Hij noemt deze groep mensen de 'creatieve klasse'. Door de aanwezigheid van een grote creatieve klasse in een regio zal de regio zich sneller ontwikkelen dan andere regio's, omdat de creatieve klasse nieuwe bedrijven zou aantrekken en de werkgelegenheid zou doen groeien. Sinds de introductie van bovenstaande theorie is het begrip creativiteit, samen met begrippen als creatieve klasse en creatieve industrie, populair geworden. Vooral bij gemeentelijke beleidsmakers zijn de begrippen erg in trek (Marlet en Van Woerkens 2004b). Meerdere grote steden in Nederland hebben onderzoek laten verrichten naar de creativiteit van hun stad. Zo hebben steden als Eindhoven, Amsterdam en Rotterdam onderzoek laten doen naar de creativiteit binnen de stad, ook is er onderzoek gedaan naar de creativiteit binnen de regio Noord-Nederland. In deze onderzoeken worden vaak ook de ruimtelijke aspecten van creativiteit belicht. Hierdoor komen ruimtelijke aspecten als specifieke creatieve locaties, clustervorming en de ruimtelijke samenhang van creativiteit aan het licht. Florida geeft bijvoorbeeld aan dat creatieve mensen een historische binnenstad en culturele voorzieningen erg waarderen. Door creativiteit ruimtelijk weer te geven kan er gekeken worden of creativiteit inderdaad in de buurt van dat soort plekken meer voorkomt dan elders. Op basis van dit soort informatie kan een stad of regio beleid maken. Ook de gemeente Groningen is geïnteresseerd in de creativiteit binnen de gemeentegrenzen (figuur 1). Om dit te kunnen onderzoeken is echter wel een goede definitie nodig van creativiteit. Er bestaan meerdere definities om creativiteit te kunnen meten met elk hun eigen specifieke kenmerken. Wanneer gekeken wordt naar de ruimtelijke aspecten van creativiteit is ook de definitiekeuze van belang, aangezien verschillende definities tot verschillende resultaten leiden. 9

10 Creativiteit is een moeilijk af te bakenen begrip, dat op verschillende manieren geïnterpreteerd en onderzocht kan worden. Zo richt Florida zich op creatieve mensen, en richten andere onderzoeken zich voornamelijk op creatieve bedrijven (vgl. ETIN 2005, Braaksma et al 2005, Rutten et al 2004). Binnen deze hoofdgroepen bestaan ook weer verschillende definities. Dit onderzoek richt zich op deze verschillende definities en laat aan de hand van een casestudy in de gemeente Groningen zien hoe deze verschillende definities zich vertalen in de ruimtelijke aspecten van creativiteit. Het bovenstaande resulteert in de hoofdvraag van dit onderzoek: Welke definities van het begrip creativiteit worden onderscheiden binnen ruimtelijk onderzoek en hoe vertalen de verschillen in definitie zich naar verschillen in ruimtelijke aspecten? Om deze hoofdvraag te kunnen beantwoorden zullen de volgende deelvragen worden gesteld: Wat is het verband tussen creativiteit en economische ontwikkeling? Welke definities van het begrip creativiteit worden onderscheiden en waarin verschillen deze definities van elkaar? Wat kan een stad doen om creatief te worden en/of te blijven? Wat zijn de verschillen in ruimtelijke aspecten van creativiteit bij gebruik van verschillende definities? Methode De eerste drie vragen zullen worden bestudeerd aan de hand van literatuurstudie, waarbij wordt gekeken naar internationale en nationale literatuur. Uit de grote hoeveelheid literatuur die bestaat rond de creativiteit van regio s, wordt getracht een helder overzicht van de bestaande theorie te geven. Tevens zal geprobeerd worden een aantal definities te vinden van het begrip creatieve bedrijvigheid. Tot slot wordt er in de literatuur gezocht naar beleid aangaande creatieve bedrijvigheid bij de hogere overheden. 10

11 Om inzicht te krijgen in de ruimtelijke aspecten van creativiteit zullen de verschillende definities uit de literatuur gevisualiseerd worden met behulp van Geografische Informatie Systemen (GIS). Met behulp van de verschillende tools die GIS biedt, wordt getracht de spreiding van creatieve bedrijvigheid over de gemeente Groningen inzichtelijk te maken. Figuur 1.1: ligging en plattegrond van de gemeente Groningen Leeswijzer Dit rapport is opgedeeld in vijf hoofdstukken. Na dit inleidende hoofdstuk zal in hoofdstuk twee Florida's theorie worden belicht en wordt nadrukkelijk ingegaan op het verband tussen creativiteit en economische ontwikkeling. Kritiek op de theorie zal ook aan bod komen. In hoofdstuk drie wordt het begrip creativiteit verkend, binnen de stedelijke context. Verschillende definities van het begrip creativiteit binnen ruimtelijk onderzoek zullen worden vergeleken en er zal een drietal definities worden geselecteerd voor het verdere onderzoek naar de case Groningen. 11

12 Hoofdstuk vier gaat in op de vraag wat een stad kan doen om creativiteit te waarborgen. Hier komt bestaand beleid gericht op creativiteit aan de orde wat gevoerd wordt door de hogere overheden. Hoofdstuk vijf geeft een overzicht van de casestudy in de gemeente Groningen. Verschillende definities van creativiteit zullen worden gebruikt om een zo veelzijdig mogelijk beeld te krijgen van de omvang en spreiding van creativiteit. Ook zullen ruimtelijke patronen van creativiteit aan bod komen, met eventuele concentraties van creativiteit als specifiek aandachtspunt. 12

13 2. Creatieve bedrijvigheid: de theorie 2.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt in de eerste paragraaf de theorie van Richard Florida, de Amerikaanse socioloog/urbane wetenschapper die het begrip creatieve klasse op de kaart heeft gezet, uiteengezet. Ook zal enige kritiek op zijn beweringen naar voren worden gehaald. Verder zal in de tweede paragraaf worden gekeken naar hoe economische groei is te meten waarna in paragraaf drie wordt gekeken of Florida s theorie klopt, waarbij ook op Nederland wordt ingezoomd. In de laatste paragraaf worden enkele voorbeelden gegeven van gemeenten in Nederland die de creatieve bedrijvigheid in hun beleid hebben opgenomen. 2.2 Richard Florida Richard Florida heeft de creatieve klasse hot gemaakt. In zijn boek The rise of the creative class (2002) beweert hij dat de zogenaamde creative class de motor is achter de hedendaagse economie. Dit zijn mensen die niet per se een hoge opleiding hebben genoten, maar creatief zijn en innovatieve ideeën hebben. Florida kenmerkt mensen in de creatieve bedrijvigheid (de zogenaamde creatieve klasse) als hard werkende mensen die veel waarde hechten aan cultuuraanbod. Ze hebben vaak een specifieke smaak en onderscheiden zich hierdoor van andere mensen. Zo hechten zij veel waarde aan specifiek stedelijke functies en voorzieningen, zoals theaters, festivals, musea en winkels en restaurants met een bepaalde uitstraling. Door hun gedrag maken deze mensen duidelijk tot een bepaalde groep te behoren (Universiteit Utrecht 2005). Volgens Florida moet een stad die veel mensen uit de creatieve klasse wil aantrekken en daardoor automatisch een sterkere economische positie zal verkrijgen, voldoen aan de drie T s: Talent, Technologie en Tolerantie. Met Talent wordt bedoeld hoger opgeleiden. Concentratie van technologie en innovatie is een indicator voor Technologie. Onder Tolerantie wordt verstaan een openheid voor nieuwkomers, leefstijlen en rassen (Universiteit Utrecht 2005). Volgens Florida is ook niet het business climate, maar juist het people s climate van een stad van invloed op de economische ontwikkeling. Het gaat er dus niet om welke bedrijven er al in een stad aanwezig zijn of zich in een stad willen vestigen, maar welke mensen er in een stad wonen of willen wonen. De bedrijven volgen deze mensen vanzelf, aldus Florida. 13

14 Volgens Florida is een grote aanwezigheid van de creatieve klasse goed voor de economische ontwikkeling van een stad/gemeente. Zo zouden bedrijven zich vestigen in en bij steden waar de creatieve klasse graag wil wonen en ontstaan sneller nieuwe bedrijven in creatieve steden. Hierdoor zou de aanwezigheid van een grote creatieve klasse leiden tot een meer dan gemiddelde werkgelegenheidsgroei. Ook zou de creatieve klasse bovengemiddeld veel geld uitgeven in de stedelijke economie, de horeca en theaters (Marlet & Woerkens 2004). Kritiek Florida zegt empirisch bewijs te hebben voor deze beweringen, al geldt dit voornamelijk in de Verenigde Staten. Er is ook veel kritiek op Florida. Het empirische bewijs zou namelijk flinterdun zijn. Statistisch is het verband tussen creatieve klasse in een stad en werkgelegenheidsgroei heel klein. Verder is bijvoorbeeld de causaliteit tussen een grote creatieve klasse en een groot aantal ICT bedrijven, ver te zoeken (Marlet & Woerkens 2004). Daarnaast zegt bijvoorbeeld Edward Glaeser (Glaeser 2004), dat steden met een funky en sociaal klimaat niet per se creatievellingen aantrekken en dat steden zich beter kunnen richten op het behoud en het aantrekken van hoger opgeleiden, deze mensen zorgen namelijk voor economische ontwikkeling. Dit onderzoek heeft betrekking op Nederland. Als de beweringen van Florida op Nederland worden geprojecteerd, moeten er kanttekeningen worden geplaatst, aangezien Nederland behoorlijk verschilt van de Verenigde Staten. Het grootste verschil is dat men in de VS vaak woont in de plaats waar men werkt, terwijl dit in Nederland lang niet altijd het geval hoeft te zijn. In de rest van dit hoofdstuk wordt gekeken of de beweringen van Florida ook gelden voor Nederlandse steden/gemeenten. 2.3 Economische ontwikkeling: hoe te meten? Florida meet de economische groei vooral aan de hand van de groei van de werkgelegenheid. In een onderzoek van de Universiteit van Utrecht wordt ook naar de groei van de werkgelegenheid gekeken. Hierbij wordt wel onderscheid gemaakt tussen hightech werkgelegenheid en algehele werkgelegenheid (Marlet & Woerkens 2004). Men heeft bij dit onderzoek ook gekeken naar het aantal nieuwe bedrijven dat is ontstaan. Ook heeft men op Europees niveau het verband tussen het percentage creatievellingen van de bevolking en de economische ontwikkeling en de 14

15 welvaart van de landen onderzocht. De Atlas voor Gemeenten heeft, net als Florida en de Universiteit van Utrecht, de groei van de werkgelegenheid onderzocht. Men blijkt dus vaak de groei van de werkgelegenheid als aanduiding van economische groei als eventueel gevolg van een grotere creatieve klasse te nemen. Dit lijkt dus de meest voor de hand liggende manier om economische ontwikkeling te meten. Echter is het verstandig om ook naar meerdere factoren, zoals het ontstaan van nieuwe bedrijven, te kijken om de betrouwbaarheid van het verband te vergroten. 2.4 Daadwerkelijk economische ontwikkeling door creatieve sector? Uit verschillende onderzoeken blijkt er een positief significant verband te bestaan tussen het aandeel van de creatieve klasse van een stad en de groei van de werkgelegenheid. Dit blijkt onder andere uit een onderzoek van Economische Statistische Berichten (Marlet & Woerkens 2004). Het eerdergenoemde onderzoek van de Universiteit van Utrecht heeft het verband tussen de aanwezigheid van de creatieve klasse per land en het welvaartsniveau onderzocht. Ook hieruit bleek een positief verband (Aalst ea 2005). Bij dit onderzoek is eveneens de invloed van de economische sector op werkgelegenheidsgroei in de hightech sector, de werkgelegenheid in het algemeen en de ontwikkeling van nieuwe bedrijvigheid onderzocht. Hieruit bleek na statistische toetsen dat de aanwezigheid van een grotere creatieve sector inderdaad invloed heeft op de werkgelegenheidsgroei en op de ontwikkeling van nieuwe bedrijvigheid. De creatieve klasse bleek echter geen relatie te hebben met de ontwikkeling van hightech werkgelegenheid, wat enigszins vreemd is, aangezien hier juist de mensen uit de creatieve klasse in werkzaam zouden zijn. Dit kon volgens de UU verklaard worden door dat mensen vaak in minder hightech steden wonen, maar wel in hightech steden werken. Hier blijkt weer het eerdergenoemde verschil tussen Nederland en de VS. Wat in ieder geval geconcludeerd kan worden is dat Florida s beweringen in de hierboven genoemde onderzoeken kloppen en dat een grotere creatieve klasse in deze onderzoeken inderdaad zorgt voor een grotere economische ontwikkeling. De bewijzen zijn echter niet heel sterk, dus de theorie van Florida zou voorzichtig aangenomen kunnen worden, waarbij wel in het achterhoofd gehouden moet worden dat het verband tussen creatieve bedrijvigheid en economische groei wel aanwezig is, maar niet heel sterk is (zie ook paragraaf 2.2). 15

16 2.5 Enkele voorbeelden in Nederland Uit de Atlas voor Gemeenten (Marlet & Woerkens 2004) blijkt dat Utrecht en Amsterdam, steden met een grote creatieve klasse, al jaren een sterke werkgelegenheidsgroei vertonen. De gemeente Amsterdam heeft in 2004 een onderzoek laten doen door TNO, waaruit blijkt dat Amsterdam het Nederlandse centrum van de creatieve industrie is (Rutten e.a. 2005). Ook toont het onderzoek dat de creatieve industrie een belangrijke bijdrage levert aan de Amsterdamse economie in termen van werkgelegenheid, toegevoegde waarde en economische groei. Amsterdam wil daarom meer investeren in de creatieve klasse, om zo de economie vlot te trekken (Marlet & Woerkens 2004). Ook Nijmegen zegt klaar te zijn voor de creatieve economie (Gelderlander 2004). Steden met een gemiddelde creatieve klasse, zoals Den Haag en Rotterdam, kennen ook een gemiddelde groei van werkgelegenheid. Den Haag heeft daarom in zijn Structuurvisie 2020 (Gem. Den Haag 2005) ingezet op het vergroten van de creatieve klasse, met in het achterhoofd een grotere economische groei. Deze structuurvisie is gericht op een evenwichtige en samenhangende aanpak van economie, verkeer, wonen en de fysieke en sociale leefomgeving, toegespitst op de creatieve klasse. Ook de gemeente Groningen heeft het begrip creatieve klasse inmiddels ontdekt. In haar beleidsbrief Creatieve stad: Groningen = innovatief, Beleidsbrief versterking creatieve stad Groningen (Etin adviseurs 2007) geeft de gemeente haar doelen en de lijnen van een nieuw programma voor de creatieve stad aan. Een van de ambities hierin is tot de vijf meest creatieve steden van Nederland te (blijven) behoren. 2.6 Conclusie Geconcludeerd kan worden dat de creatieve sector van invloed is op de economische ontwikkeling van steden/gemeenten. Dit kon al voorzichtig geconcludeerd worden aan de hand van een aantal onderzoeken (paragraaf 2.4), maar ook voor een aantal Nederlandse steden (Utrecht en Amsterdam bijvoorbeeld) geldt een verband tussen een grote creatieve klasse en een sterke werkgelegenheidsgroei (paragraaf 2.5). De economische ontwikkeling was met name merkbaar aan een algehele werkgelegenheidsgroei en de aanwas van nieuwe bedrijvigheid. De theorie van Florida lijkt dus te kloppen, al moest wel in het achterhoofd gehouden worden dat de theorie gebaseerd is op de VS en dat in de VS een hele andere situatie is dan in Nederland. 16

17 De theorie lijkt dus echter ook voor Nederland op te gaan, iets wat Nederlandse gemeenten niet ontgaat. Gemeenten als Amsterdam en Utrecht, waar de creatieve klasse in relatief grote mate aanwezig is, willen deze aanwezigheid versterken en vergroten om zo de lokale economie vlot te trekken en ook Den Haag, met een relatief lagere creatieve klasse, gaat inzetten op deze creatieve klasse, om zo mee te komen met de andere grote steden. 17

18 3. Het begrip creativiteit 3.1 Inleiding In dit onderzoek staat het begrip 'creativiteit' centraal. Creativiteit is een breed begrip, dat op verschillende manieren geïnterpreteerd kan worden. In dit hoofdstuk wordt eerst het begrip creativiteit in brede zin verkend, hierna wordt gefocust op creativiteit binnen ruimtelijk onderzoek. Om inzicht te krijgen in het begrip creativiteit binnen ruimtelijk onderzoek zullen verschillende definities van creativiteit worden verkend, waarna ze onderling zullen worden vergeleken. Aan het eind van dit hoofdstuk zullen drie definities van creativiteit binnen ruimtelijk onderzoek worden geselecteerd. Deze zullen worden gebruikt om te onderzoeken hoe de verschillen tussen die definities zich vertalen in verschillen in ruimtelijke aspecten van creativiteit. 3.2 Creativiteit In Van Dale's woordenboek (2005) wordt creativiteit omschreven als scheppingsvermogen. Deze omschrijving wordt al snel geassocieerd met het fysiek maken van iets en doet menig mens denken aan de handvaardigheidles van vroeger. Breder gezien kan scheppingsvermogen geïnterpreteerd worden als het scheppen van iets, hetzij een tekening of een maquette, maar bijvoorbeeld ook een dans of zelfs een idee. Florida (2002) geeft aan dat ieder mens creatief is en hij verwijst naar Romer die stelt dat creativiteit de onderscheidende factor is in het verschil tussen mens en dier. Deze veronderstelling is gebaseerd op de constatering dat mensen in staat zijn om ideeën en verbeteringen te bedenken, terwijl een vogel altijd hetzelfde soort nest zal blijven bouwen zonder ooit een andere of betere manier te bedenken. Het gaat hier om een algeheel vermogen tot vernieuwing, op welk vlak dan ook. 3.3 Creativiteit in ruimtelijk onderzoek Het mag duidelijk zijn dat creativiteit een breed begrip is, maar daardoor is het ook moeilijk af te bakenen. In ruimtelijk onderzoek zal het begrip concreet gemaakt moeten worden, om te kunnen zien wat de specifieke ruimtelijke aspecten van creativiteit zijn. 18

19 Uit het bovenstaande blijkt dat creativiteit onlosmakelijk is verbonden met mensen. Florida (2002) stelt dan ook dat ieder mens creatief is. Dit betekent echter niet dat iedereen in een positie verkeert waarin deze creativiteit benut wordt. Als iemand met een talent voor schilderen nooit met een doek in aanraking komt, zal het talent en daarmee de creativiteit verloren gaan. Florida stelt dat mensen creatief zijn in bepaalde beroepen, zoals kunstenaars, architecten of wetenschappers. Hun creativiteit komt tot uiting in hun beroep, en door een indeling te maken van mensen op basis van hun beroep komt Florida uiteindelijk tot zijn 'creatieve klasse'. Een andere manier om creativiteit weer te geven binnen ruimtelijk onderzoek is het maken van een indeling van creatieve bedrijven. Dit is een onderzoeksmethode die veel wordt gebruikt binnen ruimtelijk onderzoek, met name binnen Nederland (vgl. Braaksma et al 2005, De Kort et al 2008, Rutten et al 2004). Meerdere Nederlandse steden hebben op deze manier onderzoek laten doen naar de creativiteit van hun stad. Om deze reden wordt in dit onderzoek ook gefocust op creatieve bedrijven. Deze methode brengt één grote vraag met zich mee: wanneer is een bedrijf creatief? 3.4 Definities van creatieve bedrijvigheid Het meest gebruikte begrip in de internationale literatuur over creatieve bedrijven is het Engelse 'creative industries', in Nederland vertaald als creatieve industrie. De term is geïntroduceerd in 1998 door het Britse ministerie van cultuur, media en sport (Cunningham 2004). Het ministerie heeft hiervoor een 'Creative Industries Task Force' opgezet dat in hun Creative Industries Task Force Mapping Document een eerste definitie geeft van de creatieve industrie. Creative industries worden hier gedefinieerd als: 'activities which have their origin in individual creativity, skill and talent and which have the potential for wealth and job creation through generation and exploitation of intellectual property' (Cunningham 2004). Op basis van deze definitie heeft het Creative Industries Task Force een indeling van de creatieve industrie gemaakt op basis van bedrijfstakken. Stam (2005) heeft deze bedrijfstakken vertaald naar de Nederlandse situatie, wat resulteert in tabel 3.1: 19

20 - Reclame - Interactieve vermaak-software - Architectuur - Muziek - Kunst- en antiekmarkten - Televisie en radio - Ambachten - Uitvoerende kunsten - Ontwerp/vormgeving - Uitgeverijen - Ontwerp van mode - Software - Film Tabel 3.1 Creatieve industrie in het Verenigd Koninkrijk (DCMS 1998 in: Stam 2005) Sinds de introductie van deze indeling zijn er meerdere verschillende definities verschenen. Dit is niet alleen internationaal het geval (Cunningham 2002, 2007), maar ook binnen Nederland. In dit onderzoek wordt er gefocust op de verschillen in de definities van creatieve industrie/bedrijvigheid binnen Nederland. Dit wordt gedaan omdat de definities operationeel moeten worden gemaakt. Dit houdt in dat de bedrijfstakken die binnen een bepaalde definitie vallen worden vertaald naar de Standaard Bedrijfsindeling (SBI) van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Op deze manier is het mogelijk een lijst van SBI-codes te maken die volgens een bepaalde definitie de creatieve industrie weergeeft. Aangezien het SBI-systeem geen internationaal systeem is zal het vergelijken van internationale definities aangaande creatieve industrie op dit schaalniveau een vertekend beeld geven. In Nederland zijn verschillende definities van de creatieve industrie in gebruik, maar ze hebben grofweg één overeenkomst. De creatieve industrie is namelijk in te delen in drie hoofdcomponenten (Bos 2006): Kunsten Media en entertainment Creatieve zakelijke dienstverlening De verschillen in de definities liggen in de opvatting van de componenten hierboven. Smallere definities zullen bijvoorbeeld enkel het ontwerpen van kleding als creatief zien, terwijl bredere definities de distributie en zelfs de verkoop van kleding als creatief bestempelen. De constatering dat creativiteit moeilijk is af te bakenen komt in de definities duidelijk naar voren. 20

Kengetallen kleine groeiondernemers

Kengetallen kleine groeiondernemers M200913 Kengetallen kleine groeiondernemers Tabellenboek drs. N.G.L. Timmermans R. in 't Hout dr. J. Meijaard Zoetermeer, juli 2009 1 Inleiding Het Innovatieplatform heeft EIM gevraagd inschattingen te

Nadere informatie

De Creatieve Stad Leiden

De Creatieve Stad Leiden De Creatieve Stad Leiden Op zoek naar een eenduidige definitie Gemeente Leiden Concernstaf BOA (Beleidsinformatie, Onderzoek en Advies) Postbus 9100, 2300 PC Leiden e-mail: a.van.soest@leiden.nl/ h.zalme@leiden.nl

Nadere informatie

Plan gemeente Utrecht en Provincie Utrecht

Plan gemeente Utrecht en Provincie Utrecht Plan gemeente Utrecht en Provincie Utrecht LET OP: voor de raadspeiling over de cultuurlening is in dit document alleen onderdeel A relevant (revolverend fonds ter bevordering van creatief ondernemerschap)

Nadere informatie

pagina 1 van 8 Conjunctuurtest commerciële dienstverlening Onderwerpen Saldi per indicator Verwachte ontwikkeling omzet

pagina 1 van 8 Conjunctuurtest commerciële dienstverlening Onderwerpen Saldi per indicator Verwachte ontwikkeling omzet pagina 1 van 8 10-7- Conjunctuurtest commerciële dienstverlening Onderwerpen Saldi per indicator Perioden april Bedrijfsactiviteiten (SBI93) % Ontwikkeling omzet mei juni Verwachte ontwikkeling omzet april

Nadere informatie

Plan WERKGROEP CREATIEVE INDUSTRIE. Wouter Dijk John Franke Bastiaan Hollander Goeran de Pater Karianne Simmers Leen van Wijngaarden

Plan WERKGROEP CREATIEVE INDUSTRIE. Wouter Dijk John Franke Bastiaan Hollander Goeran de Pater Karianne Simmers Leen van Wijngaarden Plan WERKGROEP CREATIEVE INDUSTRIE Wouter Dijk John Franke Bastiaan Hollander Goeran de Pater Karianne Simmers Leen van Wijngaarden index Inleiding 3 1. Waarom creatieve industrie van belang is. 4 2. Waar

Nadere informatie

Economische Barometer Stadsregio Arnhem Nijmegen. Dynamiek kwartaal 4

Economische Barometer Stadsregio Arnhem Nijmegen. Dynamiek kwartaal 4 Economische Barometer Stadsregio Arnhem Nijmegen 2011-Q4 Dynamiek kwartaal 4 Starters Oprichtingen Opheffingen Faillissementen Aanwas 2010 2011 % 2010 2011 % 2010 2011 % 2010 2011 % 2010 2011 % Achterhoek

Nadere informatie

Vormgevers in Nederland (verdieping) Uitkomsten en toelichting

Vormgevers in Nederland (verdieping) Uitkomsten en toelichting Centraal Bureau voor de Statistiek Centrum voor Beleidsstatistiek in Nederland (verdieping) Uitkomsten en toelichting Daniëlle ter Haar en Frank van der Linden juni 2007 Inleiding In februari 2007 heeft

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek

Werkgelegenheidsonderzoek Monitor Ruimtelijke Economie Uitkomsten Werkgelegenheidsonderzoek Provincie Utrecht 2011 (Voorlopig) Januari 2012 Afdeling Mobiliteit, Economie en Cultuur Inleiding In de periode april t/m september 2011

Nadere informatie

Raads inforrnatiebrief

Raads inforrnatiebrief gemeente Eindhoven Raadsnummer zo. R39I2. OOI Inboeknummer robstorsrr Dossiernummer os6.4or g september zozo Raads inforrnatiebrief Betreft onderzoek "Creatieve Industrie en Design Eindhoven" Inleiding

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

Artikelen. Creatieve industrie in Nederland: bedrijven en personen. Nicole Braams en Noortje Pouwels-Urlings

Artikelen. Creatieve industrie in Nederland: bedrijven en personen. Nicole Braams en Noortje Pouwels-Urlings Artikelen Creatieve industrie in Nederland: bedrijven en personen Nicole Braams en Noortje Pouwels-Urlings In Nederland zijn in 2009 ruim 43 duizend bedrijven actief in de creatieve industrie. Hiermee

Nadere informatie

Cultuur en creativiteit naar waarde geschat

Cultuur en creativiteit naar waarde geschat Amsterdam/Utrecht, juni 2005 Onderzoek in opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen en het Ministerie van Economische Zaken Cultuur en creativiteit naar waarde geschat Redactie:

Nadere informatie

Hoofdstuk 13. Arbeidsmarkt

Hoofdstuk 13. Arbeidsmarkt Hoofdstuk 13. Arbeidsmarkt Samenvatting De potentiële beroepsbevolking wordt gedefinieerd als alle inwoners van 15-64 jaar en bestaat uit ruim 86.000 Leidenaren. Van hen verricht ruim zeven op de tien

Nadere informatie

Hoofdstuk 12. Arbeidsmarkt

Hoofdstuk 12. Arbeidsmarkt Hoofdstuk 12. Arbeidsmarkt Samenvatting De potentiële beroepsbevolking wordt gedefinieerd als alle inwoners van 15-64 jaar en bestaat uit ruim 86.000 Leidenaren. Van hen verricht 7-74% betaald werk voor

Nadere informatie

Onderzoek Alumni Bètatechniek

Onderzoek Alumni Bètatechniek Onderzoek Alumni Bètatechniek 0 meting - Achtergrond Eén van de knelpunten op de Nederlandse arbeidsmarkt is een tekort aan technisch geschoolden. De Twentse situatie is hierin niet afwijkend. In de analyse

Nadere informatie

Kunst in de Tarwewijk Een onderzoek naar de mogelijkheden voor een creatieve Oost-West-As in de Tarwewijk

Kunst in de Tarwewijk Een onderzoek naar de mogelijkheden voor een creatieve Oost-West-As in de Tarwewijk Kunst in de Tarwewijk Een onderzoek naar de mogelijkheden voor een creatieve Oost-West-As in de Tarwewijk M.M. Schelvis Advies & Onderzoek mei 2008 Voorwoord De afgelopen maanden heb ik voor dit onderzoek

Nadere informatie

Cultuurbeleidsplan 2015-2019

Cultuurbeleidsplan 2015-2019 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Cultuurbeleidsplan 2015-2019 1. Inleiding Dit is het cultuureducatieplan van de CBS Maranatha in Winschoten. Een plan dat is opgesteld om een bijdrage te leveren

Nadere informatie

Cultuur in stad en provincie. De culturele positie van de stad en de provincie Utrecht

Cultuur in stad en provincie. De culturele positie van de stad en de provincie Utrecht Cultuur in stad en provincie De culturele positie van de stad en de provincie Utrecht Cultuur in stad en provincie Eindredactie en opmaak: M Tekst & Beeld, Bunnik Atlas voor gemeenten Postbus 9627 3506

Nadere informatie

AFSTANDEN IN METERS. SBI-CODE Omschrijving CATEGORIE GROOTSTE AFSTAND GEVAAR GELUID GEUR STOF

AFSTANDEN IN METERS. SBI-CODE Omschrijving CATEGORIE GROOTSTE AFSTAND GEVAAR GELUID GEUR STOF GEUR STOF GELUID GEVAAR GROOTSTE AFSTAND CATEGORIE SBI-CODE Omschrijving AFSTANDEN IN METERS 17 VERVAARDIGING VAN TEXTIEL 171 Bewerken en spinnen van textielvezels 10 50 100 30 100 3.2 172 Weven van textiel:

Nadere informatie

Talent-O-Meter Onderzoeksresultaten Wave 6, Mei 2013 Module: Gebruik van Sociale Media

Talent-O-Meter Onderzoeksresultaten Wave 6, Mei 2013 Module: Gebruik van Sociale Media Talent-O-Meter Onderzoeksresultaten Wave 6, Mei 2013 Module: Gebruik van Sociale Media 1 De 4 dimensies van Talent Management 1. Aantrekken 2. Ontwikkelen 4. Behouden 3. Benutten 2 1 op de 3 organisaties

Nadere informatie

AFSTUDEERRICHTING CREATIEVE INDUSTRIE

AFSTUDEERRICHTING CREATIEVE INDUSTRIE AFSTUDEERRICHTING CREATIEVE INDUSTRIE Utrecht, december 2013 Pim Schonk Willem Spee 1 Voorwoord Interactieve media, nieuwe diensten, verrassende content; nieuwe vormen van nieuwsvergaring, onverwachte

Nadere informatie

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen

Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Rapport Aandeel MKB in buitenlandse handel en investeringen Drie afbakeningen van het MKB Oscar Lemmers Dit onderzoek werd uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. Er waren geen

Nadere informatie

Rapport. Maatwerk voor brancheverenigingen. FHI federatie van technologiebranches

Rapport. Maatwerk voor brancheverenigingen. FHI federatie van technologiebranches Rapport Maatwerk voor brancheverenigingen FHI federatie van technologiebranches CBS Den Haag Henri Faasdreef 312 2492 JP Den Haag Postbus 24500 2490 HA Den Haag +31 70 337 38 00 www.cbs.nl projectnummer

Nadere informatie

De gereserveerde 15 miljoen euro voor Maastricht Culturele Hoofdstad wordt over de hele provincie ingezet voor culturele doeleinden.

De gereserveerde 15 miljoen euro voor Maastricht Culturele Hoofdstad wordt over de hele provincie ingezet voor culturele doeleinden. Limburg heeft een uniek en veelzijdig cultuuraanbod. Dit komt tot uitdrukking in een enorme verscheidenheid met talloze monumenten, cultureel erfgoed, musea, culturele organisaties, evenementen en een

Nadere informatie

STAAT VAN BEDRIJVEN BESTEMMINGSPLAN KENNISWERF WEST; mei 2013 SBI-CODE OMSCHRIJVING AFSTANDEN IN METERS INDICES GROOTSTE AFSTAND

STAAT VAN BEDRIJVEN BESTEMMINGSPLAN KENNISWERF WEST; mei 2013 SBI-CODE OMSCHRIJVING AFSTANDEN IN METERS INDICES GROOTSTE AFSTAND STAAT VAN BEDRIJVEN BESTEMMINGSPLAN KENNISWERF WEST; mei 2013 SBI-CODE OMSCHRIJVING EN IN METERS INDICES 18 - VERVAARDIGING VAN KLEDING; BEREIDEN EN VERVEN VAN BONT 181 Vervaardiging kleding van leer 30

Nadere informatie

Staat van Bedrijfsactiviteiten (categorie 1 t/m 3.1)

Staat van Bedrijfsactiviteiten (categorie 1 t/m 3.1) Staat van Bedrijfsactiviteiten (categorie 1 t/m ) 15 10, 11 - Vervaardiging van voedingsmiddelen en dranken 151 101, 102 0 Slachterijen en overige vleesverwerking: 151 101 5 vleeswaren- en vleesconservenfabrieken:

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

De omvang van de kunst- en cultuursector: inkomsten in 2009 en verwachtingen voor 2013

De omvang van de kunst- en cultuursector: inkomsten in 2009 en verwachtingen voor 2013 De omvang van de kunst- en cultuursector: inkomsten in 2009 en verwachtingen voor 2013 Cijfermateriaal getoond bij de presentatie tijdens het Paradiso-debat op 28 augustus 2011 Berenschot heeft onderzoek

Nadere informatie

Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016 Stadspanel Den Haag, ronde voorjaar 2011

Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016 Stadspanel Den Haag, ronde voorjaar 2011 Rapport Signaal Uitgave Auteurs Informatie Onderzoek en Integrale Vraagstukken Nr X, Jaargang 2004 Oplage Redactieadres Internet / Intranet X exemplaren Gemeente Den Haag OCW-intranet/Organisatie Postbus

Nadere informatie

BIJLAGEN BIJ DE REGELS

BIJLAGEN BIJ DE REGELS BIJLAGEN BIJ DE REGELS Bijlage 1 Lijst van aan-huis-verbonden beroepen en kleinschalige bedrijvigheid Lijst van aan-huis-verbonden beroepen en kleinschalige bedrijvigheid Uitoefening van (para)medische

Nadere informatie

R E G E N B O O G A D V I E S

R E G E N B O O G A D V I E S DE MEERWAARDE VAN VROUWELIJKE ONDERNEMERS door Helena Imminga- Berends Oldambt, 21 juni 2011 R E G E N B O O G A D V I E S Prsentatie voor het Netwerk Vitaal Oldambt Een netwerk van ondernemende vrouwen

Nadere informatie

Cultuur in cijfers Leiden 2011

Cultuur in cijfers Leiden 2011 Maart 2011 Cultuur in cijfers Leiden 2011 Leiden is een historische stad met een breed aanbod aan culturele voorzieningen. Zo is de oudste schouwburg van het land hier te vinden, zijn de musea flinke publiekstrekkers,

Nadere informatie

Bedrijventerrein Kapelpolder (Maassluis) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter

Bedrijventerrein Kapelpolder (Maassluis) Maatschappelijke waarde. Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein Kapelpolder (Maassluis) Maatschappelijke Met de Kamer van Koophandel weet je wel beter Bedrijventerrein Kapelpolder, gemeente Maassluis A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht

Nadere informatie

Het belang van het MKB

Het belang van het MKB MKB Regio Top 40 Themabericht Rogier Aalders De nieuwe MKB Regio Top 40 is uit. Zoals u van ons gewend bent, rangschikken we daarin de veertig Nederlandse regio s op basis van de prestaties van het MKB

Nadere informatie

Stelling II. Creativiteit is de belangrijkste eigenschap voor innovatie.

Stelling II. Creativiteit is de belangrijkste eigenschap voor innovatie. Toon Jansen * New Urban Creatives Almere * 12 maart 2014 Stelling I Creativiteit is de belangrijkste eigenschap voor innovatie. Stelling II Door het beschikbaar stellen van goedkope/betaalbare woon- en

Nadere informatie

2 Bedrijven van Wageningse ondernemers

2 Bedrijven van Wageningse ondernemers Wagenings Ondernemerschap KLV Onderzoek 2 naar ondernemerschap bij Wageningse afgestudeerden en hun mogelijke inzet bij starters en spin-off in de Life Sciences. 1 Introductie Wageningse alumni werken

Nadere informatie

Benchmark Axisopleidingen

Benchmark Axisopleidingen Benchmark Axisopleidingen In opdracht van: Platform Bèta Techniek In samenwerking met Ministerie van OCW HBO-raad Project: 2008.104 Datum: Utrecht, 22 december 2008 Auteurs: Guido Ongena, MSc. drs. Rob

Nadere informatie

Bestemmingsplan Elsweide - Over het Lange Water

Bestemmingsplan Elsweide - Over het Lange Water Bestemmingsplan Elsweide - Over het Lange Water 2 bestemmingsplan "Elsweide - Over het Lange Water " (vastgesteld) Regels bestemmingsplan "Elsweide - Over het Lange Water" (vastgesteld) 3 4 bestemmingsplan

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Werkgelegenheid in Twente. Jaarbericht 2014

Werkgelegenheid in Twente. Jaarbericht 2014 Werkgelegenheid in Twente Jaarbericht 214 Inhoudsopgave 1. Ontwikkeling werkzame personen en vestigingen (groei / afname) Ontwikkeling naar sectoren 2. Ontwikkeling naar sectoren Ontwikkeling naar branches

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

zzp er in beeld Dit is een onderzoek van Kamer van Koophandel Rotterdam April 2012

zzp er in beeld Dit is een onderzoek van Kamer van Koophandel Rotterdam April 2012 zzp er in beeld Dit is een onderzoek van Kamer van Koophandel Rotterdam April 2012 Samenvatting ZZP er in beeld Er zijn bijna 800.000 zelfstandigen zonder personeel (zzp'ers) in Nederland. Zzp ers hebben

Nadere informatie

Er van uitgaande... CULTUURPROFIEL ZUID-NEDERLAND. Deel II Ambities en prioriteiten. Ten behoeve van Cultuurnota 2005-2008

Er van uitgaande... CULTUURPROFIEL ZUID-NEDERLAND. Deel II Ambities en prioriteiten. Ten behoeve van Cultuurnota 2005-2008 Er van uitgaande... CULTUURPROFIEL ZUID-NEDERLAND Deel II Ambities en prioriteiten Ten behoeve van Cultuurnota 2005-2008 Juni 2003 0 In onze naam, Cultuurconvenant Zuid-Nederland (CZN), staat het woord

Nadere informatie

De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid. Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief

De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid. Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief HKU, Applied Games R&D programma Lector Jeroen van Mastrigt In opdracht

Nadere informatie

Marktanalyse rapport Mijn markt

Marktanalyse rapport Mijn markt Marktanalyse rapport Mijn markt Gemaakt door: Rino Both Bedrijfsnaam: D&B SLiM testomgeving - Olbico Datum: 10-09-2015 1. Inhoud 1. Inhoud 2. Inleiding 3. Beschrijvingen van de selectie, markt en gebruikte

Nadere informatie

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB

M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB M200413 Beperkte groei werkgelegenheid in het MKB A.M.J. te Peele Zoetermeer, 24 december 2004 Beperkte groei werkgelegenheid MKB in 1999-2002 De werkgelegenheid in het MKB is in 2002 met 3% toegenomen

Nadere informatie

De Creatieve Industrie: Sleutelgebied vol Potentie of Pretentie? 1

De Creatieve Industrie: Sleutelgebied vol Potentie of Pretentie? 1 De Creatieve Industrie: Sleutelgebied vol Potentie of Pretentie? 1 Frits D.J. Grotenhuis 2 De creatieve industrie wordt vandaag de dag door bijna iedereen wel omarmd als ware het de oplossing voor al onze

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas

Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas Factsheet bedrijventerrein Mijlpolder, Gemeente Binnenmaas A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van de maatschappelijke en economische

Nadere informatie

Rapport Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016

Rapport Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016 Rapport Beleidskader Kunst & Cultuur 2013-2016 Stadspanel Den Haag, ronde voorjaar 2011 INHOUDSOPGAVE Inleiding - 2 - Wat vindt men belangrijk aan het aanbod van kunst en cultuur in Den Haag? - 3 - Hoe

Nadere informatie

Van plan een eigen bedrijf te starten? De gemeente Apeldoorn is er voor starters

Van plan een eigen bedrijf te starten? De gemeente Apeldoorn is er voor starters Van plan een eigen bedrijf te starten? De gemeente Apeldoorn is er voor starters Versie: 20 oktober 2014 Inleiding Startende ondernemers leveren een belangrijke bijdrage aan de dynamiek en groei van de

Nadere informatie

Werkgelegenheidsonderzoek 2010

Werkgelegenheidsonderzoek 2010 2010 pr ov i nc i e g r oni ng e n Wer kgel egenhei dsonder zoek Eenanal ysevandeont wi kkel i ngen i ndewer kgel egenhei di nde pr ovi nci egr oni ngen Werkgelegenheidsonderzoek 2010 Werkgelegenheidsonderzoek

Nadere informatie

stad cijfers Inleiding Kerncijfers Werkgelegenheid Toename aantal banen Tabel 1: Banen en vestigingen

stad cijfers Inleiding Kerncijfers Werkgelegenheid Toename aantal banen Tabel 1: Banen en vestigingen stad cijfers Inleiding Deze aflevering van Stadcijfers presenteert de nieuwste informatie over de ontwikkeling van het aantal banen en het aantal vestigingen in de gemeente Groningen. Deze belangrijke

Nadere informatie

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica België Inleiding Aanleiding De industrie wordt wereldwijd steeds hoogwaardiger en heeft alsmaar meer behoefte aan ondernemingen die uitblinken in een hightech

Nadere informatie

Snelle groeiers in de topsectoren

Snelle groeiers in de topsectoren M201201 Snelle groeiers in de topsectoren Arjan Ruis Wim Verhoeven Zoetermeer, januari 2012 Snelle groeiers in de topsectoren Snelle groeiers zijn belangrijk voor de economische groei. Zij brengen innovatie

Nadere informatie

Koers voor de toekomst

Koers voor de toekomst Koers voor de toekomst Er verandert veel in de wereld om ons heen. Neem alleen al de toenemende mobiliteit, of de economie die sterker lijkt dan ooit tevoren, en overal wordt gebouwd, en - om dichter in

Nadere informatie

NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS

NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS LEARNING FROM LOWLANDS Dank voor je interesse in Learning from Lowlands. In dit document vind je meer informatie over de Expeditie; waarom we het organiseren,

Nadere informatie

De waarde van winkels

De waarde van winkels De waarde van winkels Gerard Marlet Nederlandse Raad Winkelcentra 20 januari 2015 Smart people, strong cities (Cpb) aandeel hoogopgeleiden 50,9% tot 79,2% 46,5% tot 50,9% 39,8% tot 46,5% 37,7% tot 39,8%

Nadere informatie

Inhoud Tien jaar Economische Barometer Breda Kenniseconomie Visie 2011 Rabobank Stand van zaken Breda Breda & West-Brabant

Inhoud Tien jaar Economische Barometer Breda Kenniseconomie Visie 2011 Rabobank Stand van zaken Breda Breda & West-Brabant Van harte welkom! Programma 19:00 Ontvangst 19:30 Opening door Paul Rüpp 19:35 Presentatie resultaten Willem-Peter Kriek 20:00 Uit de praktijk: Bart van Nuland, Lansto BV 20:15 Uit de praktijk: Jeroen

Nadere informatie

Cultuureducatie in het basisonderwijs

Cultuureducatie in het basisonderwijs Cultuureducatie in het basisonderwijs Gemeente Westland Nulmeting Inleiding Teneinde aan het einde van het programma Cultuureducatie met Kwaliteit (CMK) vast te kunnen stellen wat de bereikte resultaten

Nadere informatie

De Ronde 21-06-2011 Aanvang: 19:00

De Ronde 21-06-2011 Aanvang: 19:00 De Ronde 21-06-2011 Aanvang: 19:00 Tijd Raadzaal 1.02 Molendijkzaal 0.01 Vermeerzaal 1.03 19:00 Basisrichting Structuurvisie Amersfoort 2030 Informatie Regionaal Werkvoorzieningschap Amersfoort en omgeving:

Nadere informatie

Kunst & cultuur, het investeren waard? Onderzoek naar economische betekenis

Kunst & cultuur, het investeren waard? Onderzoek naar economische betekenis Kunst & cultuur, het investeren waard? Onderzoek naar economische betekenis Presentatie voor het Paradiso-debat In opdracht van Kunsten 92, ACI en Paradiso Zondag 29 augustus 2010 Bastiaan Vinkenburg 1

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

RICHES Renewal, Innovation and Change: Heritage and European Society

RICHES Renewal, Innovation and Change: Heritage and European Society This project has received funding from the European Union s Seventh Framework Programme for research, technological development and demonstration under grant agreement no 612789 RICHES Renewal, Innovation

Nadere informatie

grafisch ontwerp voor nieuwe en andere media

grafisch ontwerp voor nieuwe en andere media Opgeleid als grafisch vormgever en illustrator ontwikkelde ik me tot een veelzijdig en eigenzinnig creatief op het snijvlak van professionele communicatie en multimediaal ontwerp. SpOp is een samenwerking

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Factsheet Subsidieregeling Creatieve Sector

Factsheet Subsidieregeling Creatieve Sector Factsheet Subsidieregeling Creatieve Sector Factsheet subsidieregeling Creatief 1 juli 2014 Vanaf 1 juli tot en met 30 september 2014 kunnen ondernemers uit de creatieve sector (zie lijst SBI-codes) in

Nadere informatie

Samenvatting onderzoek cultuurparticipatie 2010

Samenvatting onderzoek cultuurparticipatie 2010 Samenvatting onderzoek cultuurparticipatie 2010 Belangrijkste uitkomsten van het onderzoek 2010 Deelname aan culturele activiteiten in shertogenbosch licht toegenomen Het opleidingsniveau is het meest

Nadere informatie

Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen

Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen Bachelorscriptie Kunsten, Cultuur en Media Rijksuniversiteit Groningen Begeleider:

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Atlas voor gemeenten 2015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht. IB Onderzoek, 29 mei 2015. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Atlas voor gemeenten 015 Erfgoed positie van Utrecht uitgelicht IB Onderzoek, 9 mei 015 Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht 030 86 1350 onderzoek@utrecht.nl

Nadere informatie

FONTYS ACADEMY FOR CREATIVE INDUSTRIES

FONTYS ACADEMY FOR CREATIVE INDUSTRIES Voltijd Tilburg 2011/2012 COMMERCIËLE ECONOMIE FONTYS ACADEMY FOR CREATIVE INDUSTRIES DIGITAL PUBLISHING STUDIES 25.M.3535.01.11 Enjoy YOUR learning community! We willen vermaakt worden, we zoeken naar

Nadere informatie

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer

Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer samenvatting onderzoek Concurrentiekracht van de Nederlandse ondernemer Kwalitatief internationaal onderzoek onder ondernemers in buurlanden over zakendoen met Nederlandse bedrijven Hoe is het gesteld

Nadere informatie

Mediavormgeving, Gaming en Webontwikkeling

Mediavormgeving, Gaming en Webontwikkeling Mediavormgeving, Gaming en Webontwikkeling Prachtige opleidingen met vele uitdagingen en mooie creatieve producten! Een uitdagende baan in de creatieve industrie is er één van creativiteit, doorzettingsvermogen,

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Deelregeling Jij maakt het mee Fonds voor Cultuurparticipatie 2013 2016

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Deelregeling Jij maakt het mee Fonds voor Cultuurparticipatie 2013 2016 STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 29620 21 oktober 2013 Deelregeling Jij maakt het mee Fonds voor Cultuurparticipatie 2013 2016 10 oktober 2013 Het bestuur

Nadere informatie

I would rather design a poster than a website. Aldje van Meer, oktober 2012

I would rather design a poster than a website. Aldje van Meer, oktober 2012 I would rather design a poster than a website Aldje van Meer, oktober 2012 Deze uitgave is een samenvatting van de lezing 'I would rather design a poster than a website tijdens het Nationaal Symposium

Nadere informatie

Bijlage 1 Richtafstandenlijsten LIJST 1 - ACTIVITEITEN definitief 29-12-2006

Bijlage 1 Richtafstandenlijsten LIJST 1 - ACTIVITEITEN definitief 29-12-2006 SBI-1993 SBI-2008 OMSCHRIJVING EN IN METERS 01 01 - LANDBOUW EN DIENSTVERLENING T.B.V. DE LANDBOUW 014 016 0 Dienstverlening t.b.v. de landbouw: 014 016 2 - algemeen (o.a. loonbedrijven): b.o.

Nadere informatie

Graydon studie: Betaalgedrag Nederlands bedrijfsleven 2015.

Graydon studie: Betaalgedrag Nederlands bedrijfsleven 2015. Graydon studie: Betaalgedrag Nederlands bedrijfsleven. Inleiding Als het gaat om betaalgedrag van het Nederlandse bedrijfsleven kunnen we met een tevreden gevoel terugkijken op. Dat blijkt als we niet

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Aan de raad AGENDAPUNT 11 Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Voorstel: 1. de foto van de sociaal-economische situatie in Doetinchem voor kennisgeving aannemen; 2. het beleidskader

Nadere informatie

WERKEN BIJ INTERNATIONALE

WERKEN BIJ INTERNATIONALE AMSTERDAMS INSTITUUT VOOR ARBEIDSSTUDIES UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM WERKEN BIJ INTERNATIONALE BEDRIJVEN Onderzoek op basis van de Loonwijzer Kea Tijdens, AIAS, Universiteit van Amsterdam Maarten van Klaveren,

Nadere informatie

Afstudeerprofiel MMP. Programma. Media Marketing Publishing Media: branche waarvoor we je opleiden 10-1-2011. MMP = Media Marketing Publishing

Afstudeerprofiel MMP. Programma. Media Marketing Publishing Media: branche waarvoor we je opleiden 10-1-2011. MMP = Media Marketing Publishing Afstudeerprofiel MMP Eric de Boer Werkervaring: Marketeer Docent marketing MMP MMP = Programma Rolf Stam Werkervaring: Marketeer Docent (internet)marketing Wat is MMP? Waarom MMP? Verschil MMP t.o.v. de

Nadere informatie

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven M200719 Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven drs. R.M. Braaksma dr. J. Meijaard Zoetermeer, november 2007 Een 'directe buitenlandse

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Boonsweg, Gemeente Binnenmaas

Factsheet bedrijventerrein Boonsweg, Gemeente Binnenmaas Factsheet bedrijventerrein Boonsweg, Gemeente Binnenmaas Factsheet bedrijventerrein Boonsweg, Gemeente Binnenmaas A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van de maatschappelijke en economische

Nadere informatie

Kunstenaarstoets. Achternaam. Voorletters

Kunstenaarstoets. Achternaam. Voorletters Kunstenaarstoets Waarom deze toets? U wilt de Utrechtse Cultuurlening aanvragen. Om in aanmerking te komen voor deze lening moet u beroepsmatig werken als kunstenaar. Met dit formulier kunt u uw beroepsmatigheid

Nadere informatie

Hoofdstuk 21. Cultuur

Hoofdstuk 21. Cultuur Hoofdstuk 21. Cultuur Samenvatting Evenals in 2003, heeft driekwart van de Leidenaren in de afgelopen 12 maanden één of meerdere culturele voorstellingen of voorzieningen bezocht. De bioscoop is veruit

Nadere informatie

Kennisdeling in lerende netwerken

Kennisdeling in lerende netwerken Kennisdeling in lerende netwerken Managementsamenvatting Dit rapport presenteert een onderzoek naar kennisdeling. Kennis neemt in de samenleving een steeds belangrijker plaats in. Individuen en/of groepen

Nadere informatie

Creatief Europa. programma

Creatief Europa. programma Creatief Europa programma Introductie Kaderprogramma voor culturele en creatieve sectoren Budgetvoorstel 1.8 miljard (2014-2020) 37% toename vergeleken met huidige situatie 3 bestaande programma s (Cultuur

Nadere informatie

Enquête Revitalisering Bedrijventerrein Overvecht. Rapportage. Uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Utrecht

Enquête Revitalisering Bedrijventerrein Overvecht. Rapportage. Uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Utrecht Enquête Revitalisering Bedrijventerrein Overvecht Rapportage Uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Utrecht Uitgevoerd door: ETIN Adviseurs s-hertogenbosch, mei 2009 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 1 1.1 Populatie

Nadere informatie

18 december 2012. Social Media Onderzoek. MKB Nederland

18 december 2012. Social Media Onderzoek. MKB Nederland 18 december 2012 Social Media Onderzoek MKB Nederland 1. Inleiding Er wordt al jaren veel gesproken en geschreven over social media. Niet alleen in kranten en tijdschriften, maar ook op tv en het internet.

Nadere informatie

Trendbreuk in rijksuitgaven

Trendbreuk in rijksuitgaven 94 Boekman 95 Sociaal-liberaal cultuurbeleid Dossier cijfers Trendbreuk in rijksuitgaven kunst en cultuur Bastiaan Vinkenburg Dit artikel gaat over geld dat het rijk besteedt aan kunst en cultuur. Is dat

Nadere informatie

Cross Media update. Cross Media Monitor 2011 compacte versie. immovator Cross Media Network, Hilversum

Cross Media update. Cross Media Monitor 2011 compacte versie. immovator Cross Media Network, Hilversum Cross Media update Cross Media Monitor 2011 compacte versie immovator Cross Media Network, Hilversum Colofon Titel Cross Media update Cross Media Monitor 2011, compacte versie November 2011 Stichting immovator,

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

Actieprogramma Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam. Februari 2007

Actieprogramma Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam. Februari 2007 Actieprogramma Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam Februari 2007 1. Inleiding Op 12 december 2006 is het onderzoek naar Toeristische Verblijfsaccommodaties Stadsregio Amsterdam aan

Nadere informatie

profieldelen Cultuur en Maatschappij Economie en Maatschappij Natuur en Gezondheid Natuur en techniek profiel natuur en techniek

profieldelen Cultuur en Maatschappij Economie en Maatschappij Natuur en Gezondheid Natuur en techniek profiel natuur en techniek 10. Inrichting profielen havo gemeenschappelijk deel Het gemeenschappelijk deel van elk profiel in het havo omvat de onderstaande vakken: Nederlandse taal en letterkunde Engelse taal en letterkunde maatschappijleer

Nadere informatie

Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam

Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam Factsheet bedrijventerrein Spaanse Polder, Gemeente Rotterdam/Schiedam A. Inleiding Deze factsheet geeft een bondig overzicht van

Nadere informatie

Initiatief van: DDMA Council E-mail commissie ESP DDMA Council E-mail commissie Onderzoek & Educatie

Initiatief van: DDMA Council E-mail commissie ESP DDMA Council E-mail commissie Onderzoek & Educatie Initiatief van: DDMA Council E-mail commissie ESP DDMA Council E-mail commissie Onderzoek & Educatie DEELNEMERS E-MAIL BENCHMARK 2013 I.S.M. COMMISSIE ONDERZOEK & EDUCATIE VERTEGENWOORDIGD DOOR: Pim van

Nadere informatie

levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum Utrecht

levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum Utrecht Voorbeeld Ondernemers van gezocht, een titel over die programma s twee regels en activiteiten Voorbeeld willen van leveren een subtitel voor een levendige voorziening in Naam Leidsche auteur Rijn Centrum

Nadere informatie

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading

Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven. Plaats voor een heading Succesvol samenwerken in de Regio Eindhoven Plaats voor een heading Jean Paul Kroese 26 april 2012 Opbouw presentatie 1. Kenmerken Regio Eindhoven 2. Regionale ambitie en inhoudelijke opgave 3. Governance

Nadere informatie

Compare 21 Vorm VMBO... 1 6-11-2013

Compare 21 Vorm VMBO... 1 6-11-2013 Compare 21 Vorm VMBO... 1 6-11-2013 COMPARE 21 PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN Naam Z Compare 21 Vorm VMBO... 2 6-11-2013 Gegevens deelnemer Algemeen Naam Naam Z Leeftijd 15 Geslacht man Afnamedatum 6 November

Nadere informatie