Scriptie. Betere kostenbewaking met BIM. Versie : 2.0 Definitief Auteur : Niesten, Roland Studentnummer :

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Scriptie. Betere kostenbewaking met BIM. Versie : 2.0 Definitief Auteur : Niesten, Roland Studentnummer : 1578296"

Transcriptie

1 Scriptie Betere kostenbewaking met BIM Versie : 2.0 Definitief Auteur : Niesten, Roland Studentnummer :

2 2

3 Het is niet de sterkste van een soort die overleeft, ook niet de intelligentste. Wel degene die zich het beste aan veranderingen kan aanpassen. Charles Robert Darwin ( ) Bachelor thesis Civiele Techniek Hogeschool Utrecht (HU) Sectie B Civiele Techniek voor werkenden In samenwerking met SAAone Datum : Auteur : Roland Niesten Afstudeercommissie: Dr. Ir. Jacques Stuifbergen (eerste afstudeerbegeleider) Ir. Frans van Heerden (tweede afstudeerbegeleider) Ir. Bas van Loenen (eerste bedrijfsbegeleider) Ing. Eric van Wijland (tweede bedrijfsbegeleider) 3

4 Algemene informatie Opsteller Bachelor Scriptie Naam : Roland Niesten Werkgever : Boskalis / MNO Vervat NL Afstudeerbedrijf : SAAone BV Afstudeerrichting : BIM - Betere kostenbewaking met BIM Opleiding : Civiele Techniek Duaal Studentnummer : Contact : Telefoon : Hogeschool Utrecht beoordelaar(s) Bachelor Scriptie Naam : Dr. Ir. Jacques Stuifbergen Werkgever : Hogeschool Utrecht Functie : Docent - 1e afstudeerbegeleider Contact : Telefoon : Naam : Ir. Frans van Heerden Werkgever : Hogeschool Utrecht Functie : 2e afstudeerbegeleider Contact : Telefoon : Bedrijfsbeoordelaar(s) Bachelor Scriptie Naam : Ir. Bas van Loenen Werkgever : Volker InfraDesign Functie : Projectingenieur BIM 1ᵉ afstudeerbegeleider Contact : Telefoon : Naam : Ing. Eric van Wijland Werkgever : Volker InfraDesign Functie : Senior modelleur - 2e afstudeerbegeleider Contact : Telefoon :

5 Voorwoord De scriptie die voor u ligt is de afronding van een persoonlijke mijlpaal binnen het ontwikkelingsplan dat ik enkele jaren geleden heb opgesteld, om een goed fundament te leggen voor een carrière binnen de GWW-sector. De grondslag hiervoor is gelegd in september 2009 met de start van de Duale opleiding HTS Civiele Techniek aan de Hogeschool Utrecht (HU). Binnen de organisatie van MNO Vervat - NL vond ik in maart 2009 mijn plek om werken en leren te combineren. In oktober 2013 ben ik gestart bij SAAone, een samenwerking tussen Boskalis, Hochtief, VolkerWessels en DIF. Deze bedrijven realiseren in opdracht van Rijkswaterstaat de capaciteitsvergroting van de wegverbinding Schiphol - Amsterdam - Almere (SAA). Binnen dit project worden de bestaande rijkswegen A1, A6, A9 en A10 verbreed. Het consortium SAAone voert dit DBFM-contract uit. Bij mijn start in oktober als Calculator kwam ik in aanraking met het Calculatieproces en de traditionele wijze van uitvoering hiervan. Dit bracht mij op het idee om de mogelijkheden te onderzoeken om dit proces te verbeteren met de hedendaagse ondersteunende software. De afgelopen vier maanden heb ik de kans gekregen met een gedreven team van professionals binnen de werkgrenzen van SAAone te werken en mijzelf te verdiepen in een voor mij onbekend maar groeiend onderdeel van de GWW-sector het 3D, 4D en 5D modelleren. Gedurende de afgelopen periode zijn er verschillende personen binnen de SAAone organisatie geweest die mij met hun kennis binnen hun eigen discipline dan wel bedrijfsbreed hebben geholpen door het delen van hun vakkennis bij het tot stand brengen van mijn Bachelor Scriptie waarvoor hen allen zeer dankbaar ben. In het bijzonder gaat mijn dank uit naar de afstudeerbegeleiders: Binnen de Hogeschool Utrecht: Dr. Ir. Jacques Stuifbergen en Ir. Frans van Heerden voor alle sparringsmomenten en constructieve feedback. Binnen SAAone: Ir. Bas van Loenen en Ing. Eric van Wijland voor de intensieve begeleiding gedurende het afstudeertraject. En de projectorganisatie SAAone voor het bieden van de mogelijkheid om als werknemer van de combinant binnen het consortium SAAone af te studeren. Als laatste wil ik de organisatie MNO Vervat - NL bedanken voor de kans om deze HTS opleiding aan de Hogeschool Utrecht in duale vorm te volbrengen. Roland Niesten Beverwijk, juni

6 Afkortingen en Definities Afkortingen AFKORTINGEN BETEKENIS SAA VID HU DIF PVA QTO VO DO UO GWW BIM PDF Stumico WBS D&C DBFM Schiphol, Amsterdam, Almere Volker Infra Design Hogeschool Utrecht Dutch Infrastructure Fund Plan Van Aanpak Quantity Take Off Voorlopig Ontwerp Definitief Ontwerp Uitvoering Ontwerp Grond-, Weg-, en Waterbouw Bouw Informatie Modellering Portable Document Format Studiegroep Micro Computers Work Breakdown Structure Design & Construct Design, Build, Finance, Maintain Definities DEFINITIE BETEKENIS 3D Model 4D Model 5D Model Generiek kunstwerk BIM Quantification Family Type Instance Parameter Mapping Search Sets Ontwerpen in 3 dimensies Koppeling van tijd aan het 3D model Koppelen en uitlezen van kostenbepalende hoeveelheden aan BIM Kunstwerk dat veelvuldig in de GWW-sector voorkomt Een werkmethodiek waarbij in een 3D Bouw Informatie Model integraal wordt samengewerkt Vaststellen van hoeveelheden Groepering van gelijke objecten Onderverdeling binnen de Family. Bijv. verschillende type heipalen of diameters kolommen Individueel toegekende parameter Parameters zijn de i in BIM en geeft de benodigde informatie van het object Het aanmaken van formules of het mappen van Revit Parameters naar kostenbepalende hoeveelheden bijvoorbeeld: =Modelwitdth*ModelLength*ModelHeight Zoekfunctie o.b.v. geprogrammeerde objectinformatie bijvoorbeeld op BIM-code 6

7 Samenvatting (NL) De bouwwereld staat bekend om zijn traditionele werkwijze. Maar is de bouwwereld van vandaag de dag nog te vergelijken met die van de vorige eeuw, de werkwijze binnen de bouw is veelal traditioneel. Op het gebied van innovatie heeft er de afgelopen jaren echter een flinke opmars plaatsgevonden door de toepassing van hedendaagse (ondersteunende) software. Het modelleren van betonconstructies binnen SAAone wordt gedaan met Revit, een modelleerprogramma van Autodesk dat ook AutoCad op de markt heeft gebracht, evenals vele andere bouw gerelateerde software programma s. Een van die andere software programma s is Autodesk Quantification, dit is een programma dat hoeveelheden ramingen ondersteund. Binnen deze Bachelor scriptie is bekeken welke mogelijke ondersteunende rol deze software kan bieden bij het ramen van kostenbepalende hoeveelheden. Bij aanvang van de scriptie is bekeken of er een 5D koppeling binnen Revit mogelijk was, om wijzigingen in het ontwerp snel en nauwkeurig inzichtelijk te maken. Middels parametrisch ontwerpen is het mogelijk een object te modelleren, dat wanneer de parameters wijzigen, dit resulteert in gewijzigde hoeveelheden. Hierdoor heeft een modelleur snel inzicht in de consequenties die hangen aan het wijzigen van het ontwerp. Na de realisatie van deze kostenkoppeling aan het model kwam aan het licht dat er binnen de afdeling ontwerp weinig draagvlak was om andere disciplines binnen het 3D Revit model hoeveelheden te laten bepalen t.b.v. kostenbepalingen. Er dient gezocht te worden naar een verbeterde oplossing voor de afdeling Calculatie en Werkvoorbereiding die veelvuldig hoeveelheden dienen te ramen tijdens tenders, voor het aanvragen van offertes en het aanstellen van onderaannemers o.b.v. kostenbepalende hoeveelheden. Een mogelijke oplossing zit in het 5D model. In de huidige digitale werkwijze binnen SAAone is een 5D methode nog niet geïmplementeerd. Er bestaat wel de mogelijkheid een 3D viewer te installeren, deze viewer stelt de medewerkers van alle disciplines in staat om door het 3D model te lopen. In dit model staat heel het project SAAone met ca. 20 kilometer snelweg en ca. 40 kunstwerken. Tijdens het bekijken kunnen er ook middels de beschikbare meetgereedschappen in het programma lengten en oppervlakten bepaald worden. Aan een viewer hangen echter beperkingen. Binnen de viewer zijn er mogelijkheden tot het meten van afzonderlijke oppervlakten, maar niet om hoeveelheden op grote schaal te ramen. Omdat we in een tijd leven dat we zoveel mogelijk geautomatiseerd willen werken is er gekeken naar een softwarepakket dat ondersteuning biedt voor het ramen van hoeveelheden. De hoeveelheden zijn vervolgens in een Workbook uit te lezen en/of te exporteren naar Calculatie programma s. Uit de softwarestal van Autodesk kwam Navisworks Manage naar voren. Deze versie stelt de gebruiker in staat om hoeveelheden te bepalen, maar is toegespitst op de utiliteitsbouw. Dit programma heeft standaard bibliotheken in de software geprogrammeerd voor het bepalen van deuren, ramen, sanitair etc. Dit brengt direct een belangrijk punt aan de orde, namelijk dat afmetingen binnen de Utiliteitsbouw vaak gestandaardiseerd zijn. Er zijn deuren en ramen in diverse maten, voor binnen en buiten en deze zijn allemaal in de standaard bibliotheken verwerkt. Voor de Civiele sector is het bijna niet mogelijk om dit te standaardiseren er zijn zoveel factoren bepalend voor de inpassing van een kunstwerk in het landschap. Er dient dus gezocht te worden naar een opzet om kostenbepalende hoeveelheden binnen de GWW-sector inzichtelijk te krijgen. 7

8 Na het vaststellen van de kostenbepalende hoeveelheden is gestart met het ontwikkelen van een prototype voor snelle en nauwkeurige kostenramingen binnen de projectgrenzen van SAAone. Om algemene kennis te ontwikkeling op het gebied van modelleren is in eerste instantie begonnen met het opzetten van een parametrisch ontwerp van een standaard tussensteunpunt, om deze vervolgens te exporteren naar de software met een Quantification module. Hier ontstond echter het probleem dat deze Shared Parameters nog niet met elkaar konden communiceren. Na de lancering van vernieuwde software die de Mapping functie ondersteund, is het mogelijk Shared Parameters uit te lezen zoals deze zijn gemodelleerd. Het is nu mogelijk om op basis van de vastgestelde kostenbepalende hoeveelheden vanuit de 5D werkgroep, in een WBS (Work Breakdown Structure) op te nemen en een standaardisering te realiseren voor het ramen van hoeveelheden binnen de GWW-sector. Middels deze stap in automatisering is het mogelijk snel en nauwkeurig hoeveelheden in ontwerp wijzigingen vast te stellen en in beeld te krijgen. De kostenbepalende hoeveelheden van het project zijn nu eenvoudig binnen handbereik voor Calculatie. Het 5D modelleren heeft de potentie om de standaard te worden voor toekomstige GWW werken gedurende Tender- Ontwerp- Realisatie- en Beheer en Onderhoudsfase. Middels een Case is aangetoond dat de tijdsinvestering met betrekking tot het ramen van hoeveelheden met 75% wordt teruggebracht. Deze tijdsbesparing leidt direct tot een verlaging van de personeelskosten. Voordat deze tijdsbesparing gerealiseerd kan worden moet er eerst een investering gedaan worden in het softwarepakket Navisworks Manage 2015 en hardware waarop deze software kan draaien. De investering bedraagt 9.000,- en heeft een break even point bij 23 kunstwerken gelijk aan Viaduct Papelaan. De bouwkosten van KW42 zijn geraamd op ,-. Hieronder worden de meest voorkomende voordelen van het gebruik van het 5D model benoemd die binnen de kaders van deze Bachelor scriptie Betere kostenbewaking met BIM tegen zijn gekomen. De 5 hoofd redenen om 5D te modelleren binnen SAAone 1. Tijdsbesparing bij het ramen van kostenbepalende hoeveelheden; 2. Veranderingen in het ontwerp snel en nauwkeurig in beeld brengen; 3. Traceerbaarheid van wijzigingen binnen het ontwerp waarborgen; 4. Het in beeld brengen van raakvlakken en conflicten; 5. Meer inzicht in constructies en de samenhang tussen disciplines. 8

9 Summary (GB) The construction industry is known for its traditional building methods, but is the construction industry of today similar to those of the last century. Within the construction industry traditional methods often return, but in the field of innovation found in recent years a considerable advance by applying contemporary (supporting) software. For the modeling that is done SAAone uses Revit. This is modeling software from Autodesk that also brought AutoCad on the market, as well as many other construction related software programs. One of those other software programs is Autodesk Quantification this program supports volume estimates. Within this Bachelor thesis has been searched for the possible supportive role this software can assist in estimating costs defining quantities. At the start of the thesis is looked whether there is a possible link within Revit for 5D modeling to imaging design changes quick- and accurately. Trough parametric design it s possible to create a model that shows new quantities when changing the parameters. Now the modeler quickly understands the consequences of changing and making choices about the design. After the realization of these costs link to the model there was little support within the design department to determine serving cost provisions for different disciplines within the 3D Revit model. There must be a improved solution for the Calculation and Work preparation department who frequently defining costs quantities during tenders and for selecting subcontractors using quantities from the 5D model. With the current digital method within SAAone is thid 5D method not yet implemented. It is possible to install a 3D viewer. This viewer enables employees of all disciplines to walk true the 3D model. This model contains the entire SAAone project with about 20 kilometer highway and 40 bridges/viaducts. Using the viewer objects can be measured with the available program tools, such as Area and Length. But using a viewer has it limits. It has de ability to measure separate areas, but not in order to determine quantities on a large scale. Because we live in a time that we want to work with automated software that offer support for estimation of quantities and then continue in a Workbook to read and export to calculation programs the search continues. Navisworks Manage emerged from the stable of Autodesk software, this version allows the user to determine quantities but mainly focuses on commercial buildings and standard libraries programmed into the software for the determination of doors, windows, plumbing etc. This immediately brings an important point on the agenda that measurements in non-residential construction are often standardized. There are doors and windows in various sizes, for indoors and outdoors and these are all included in the standard libraries. For the Civil Sector it is almost impossible to standardize this, there are so many factors determine the incorporation of viaducts and bridges in the landscape or the road connection to the existing road network. There should be a set-up standard for transparent cost-determine quantities within the Civil engineering sector. After determining the costs determined quantities has started the developing of a prototype for fast and accurate cost estimates within the project boundaries of SAAone. 9

10 Through the development of knowledge in the field of modeling is initially started with a standard parametric design of a standard intermediate support in the modeling program Revit to export the software with a Quantification module. Then however the problem arose that this Shared Parameters could nog communicate with each other. After the launch of new software that supports the mapping feature it was possible to read the Parameters as they are modeled. It is now possible to realize and standardized a project on the base of cost-determining quantities from the 5D workgroup a WBS (Work Breakdown Structure) for estimating quantities within the Civil engineering sector. Through this step it is possible to quick- and accurately determine volume changes in design. Determining image the cost of project amounts are now easily within reach for the Calculation department. The 5D model has the potential to become the standard for future Civil engineering during Tender, Design and Realization management and Maintenance phase. By means of a case is shown that the time investment is reduced with regard to the estimation of quantities of 75%. These time savings leads directly to a reduction in staff coasts. Before this time savings can be achieved there first must be made an investment in the software Navisworks Manage 2015 and hardware on which the software van run. The investment costs 9.000,- and has a breakeven point with 23 bridges/viaducts equals Viaduct Papelaan. The construction costs are estimated at KW42 of ,-. Listed below are the most common pros of using the 5D model named within the frameworks of this Bachelor thesis Improved cost control using BIM. The 5 main reasons for 5D modeling within SAAone 1. Time savings in estimating cost-determing quantities; 2. Quickly and accurately portrayed gain Changes in design; 3. To ensure traceability of changes in the design; 4. The observation of similarities and conflicts; 5. More insight into the relationship between structures and diciplines. 10

11 Inhoudsopgave ALGEMENE INFORMATIE... 4 OPSTELLER BACHELOR SCRIPTIE... 4 HOGESCHOOL UTRECHT BEOORDELAAR(S) BACHELOR SCRIPTIE... 4 BEDRIJFSBEOORDELAAR(S) BACHELOR SCRIPTIE... 4 VOORWOORD... 5 AFKORTINGEN EN DEFINITIES... 6 AFKORTINGEN... 6 DEFINITIES... 6 SAMENVATTING (NL)... 7 De 5 hoofd redenen om 5D te modelleren binnen SAAone... 8 SUMMARY (GB)... 9 The 5 main reasons for 5D modeling within SAAone INLEIDING CENTRALE VRAAGSTELLING RELEVANTIE VAN HET ONDERZOEK EN HUIDIGE STAND VAN ZAKEN BIM IN DE PRAKTIJK BIJ INFRAPROJECTEN ONDERWERP AFBAKENEN ONDERZOEKSCHEMA AFSLUITING KOSTEN BINNEN HET BIM PROCES INTRODUCTIE BIM INVLOED VAN WIJZIGINGEN IN HET ONTWERPPROCES HET ONTWERPPROCES KOSTEN VAN ONTWERPWIJZIGINGEN KOSTENBEPALENDE HOEVEELHEDEN PROCES VAN INFORMATIEDELING DE DRIEHOEKSVERHOUDING INTERVIEWS OPMERKELIJKE UITKOMSTEN INTERVIEWS CONCLUSIE EN SAMENVATTING AFSLUITING RAMEN VAN HOEVEELHEDEN INLEIDING SOFTWARE KEUZE VOOR HET RAMEN VAN HOEVEELHEDEN CONCLUSIE EN SAMENVATTING

12 4 ONTWERP TESTEN EN ANALYSEREN INLEIDING SHARED PARAMETERS VINDEN EN KOPPELEN VAN OBJECTEN / BIM-CODE SEARCH SETS CONCEPTUEEL 5D MODEL REALISATIE VAN HET PROTOTYPE BEVINDINGEN 5D MODEL OPBOUW VAN HET 5D MODEL PROCESSCHEMA DE SOFTWARE - 5D MODEL - TOTAALOVERZICHT SOFTWARE - 5D MODEL - FUNDATIE AS CONCLUSIE EN SAMENVATTING CASE 5D MODEL INLEIDING TRADITIONEEL RAMEN VAN HOEVEELHEDEN DIGITAAL RAMEN MIDDELS HET 5D MODEL CONCLUSIE EN SAMENVATTING CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN CONCLUSIES AANBEVELING NAWOORD LITERATUURLIJST BOEKEN WEBSITES OVERIGE BRONNEN BIJLAGEN INTERVIEWS INTERVIEWS CALCULATIE INTERVIEWS WERKVOORBEREIDING INTERVIEWS ONTWERP INTERVIEWS 5D WERKGROEP DEELVRAGEN

13 1 Inleiding 1.1 Centrale vraagstelling Op welke wijze kan met toepassing van BIM (Bouwwerk Informatie Modellering) een model gerealiseerd worden om een betrouwbaar financieel beeld te krijgen van een generiek kunstwerk dat onderhevig is aan wijzigingen gedurende het ontwerpproces van Voorlopig Ontwerp (VO) naar Definitief Ontwerp (DO) en hoeveel procent is deze BIM-werkwijze efficiënter dan de traditionele werkwijze waarin los van elkaar wordt ontworpen en gecalculeerd? 1.2 Relevantie van het onderzoek en huidige stand van zaken Binnen de GWW-sector en dus ook binnen SAAone houden werknemers vast aan de oude vorm van hoeveelheden ramingen. We zien hier dat het gebruik van een 2D tekening i.c.m. de schaallat traditiegetrouw koploper is wanneer hoeveelheden bepaald dienen te worden. Zie voor onderbouwing hiervan de uitkomsten in bijlage Interviews Calculatie. Uit onderzoeken binnen de Utiliteitsbouw (Bron: GEOiD Software suite) is gebleken dat er een besparing tot wel 80% valt te behalen middels het efficiënt ramen van hoeveelheden. Dit zijn resultaten die hoge ogen gooien, het is immers een flinke besparing die ook binnen de GWWsector gewenst is. 1.3 BIM in de praktijk bij infraprojecten Anno 2013 zijn grote integrale werken in uitvoering zoals SAAone (Schiphol, Amsterdam, Almere). Nieuwe technologieën zoals BIM hebben de potentie om een ondersteunende rol te vervullen van het ontwerp-/ tot realisatieproces binnen deze nieuwe contractvorm. Bij een goed Revit basismodel kan er veel efficiëntie geboekt worden binnen de diverse disciplines denk hierbij aan de raakvlakken tussen de afdelingen Ontwerp, Werkvoorbereiding en Calculatie. Geregeld wijzigt het ontwerp door optimalisaties in de tenderfase of door uitvoeringstechnische redenen. BIM heeft de potentie om de veranderende kosten die gepaard gaan met het gewijzigde ontwerp efficiënt inzichtelijk te maken. 1.4 Onderwerp afbakenen Onder de titel Betere kostenbewaking met BIM is onderzoek gedaan naar mogelijke verbetering van kostenbewaking voor generieke kunstwerken. Het onderzoek heeft plaats gevonden binnen de projectgrenzen van SAAone maar is door de keuze voor een generiek kunstwerk op de hele GWWsector en dus toekomstige projecten toepasbaar. Traditioneel begroten kost veel tijd en de beschikbare informatie uit het 2D model strookt niet altijd met de gewenste gegevens waar de kostenbepaler/bewaker naar opzoek is. Onderzocht is of nieuwe BIM ontwikkelingen de potentie hebben deze traditionele vorm te ondersteunen. Het doel hiervan is om wijzigingen in het ontwerp snel, nauwkeurig en efficiënt inzichtelijk te krijgen met daaraan gekoppeld de kosten. 13

14 1.5 Onderzoekschema Het onderzoekschema, opgesteld t.b.v. het plan van aanpak is de leidraad geweest voor het onderzoek. Hierin is te zien welke stappen en richtingen t.b.v. het vergaren van kennis zijn doorlopen om tot het eindproduct te komen van deze Bachelor scriptie. Zie afbeelding 01. Afbeelding 01 (Onderzoekschema Bachelor Scriptie Betere kostenbewaking met BIM ) 1.6 Afsluiting In hoofdstuk 2 wordt gekeken naar de kosten binnen het BIM proces en de huidige vorm van informatiedeling binnen de projectorganisatie SAAone. 14

15 2 Kosten binnen het BIM proces 2.1 Introductie BIM BIM is een werkmethodiek waarbij in een 3D Bouw Informatie Model integraal wordt samengewerkt. BIM is gebaseerd op werken middels één model (database) waarin gegevens van alle betrokken disciplines worden verwerkt. In dit model is direct zichtbaar hoe de verschillende disciplines zich t.o.v. elkaar verhouden. De kracht van virtueel bouwen met een Bouw Informatie Model is integraal samenwerken. Het integraal samenwerken in een BIM model biedt voordelen voor alle partijen binnen het bouwproces. Landelijke is de toepassing van BIM in drie hoofdgroepen te verdelen, zoals te zien in grafiek 01 (BIM in hoofdgroepen). De vergelijking binnen SAAone is gemaakt en dit is te zien in grafiek 02. Hieruit blijkt dat binnen de projectgrenzen van SAAone nog niet wordt gewerkt met het 5D kosten aspect binnen het BIM model. Landelijk neemt 5D kosten ca. 25% in beslag, dit weerspiegelt de relevantie van deze scriptie. BIM hoofdgroepen landelijk in procenten (%) 19% 27% 54% 3D clashdetectie 4D tijd 5D kosten Grafiek 01 (BIM in hoofdgroepen, Bron STUMICO bijeenkomst). BIM hoofdgroepen binnen SAAone in procenten (%) 19% 81% 3D clashdetectie 4D tijd Grafiek 02 (BIM in hoofdgroepen binnen SAAone). 15

16 2.2 Invloed van wijzigingen in het Ontwerpproces In deze paragraaf wordt aangetoond in welke fase van het Ontwerpproces de impact van kosten voor wijzigingen in het ontwerpproces het grootst zijn en wat daardoor de meerwaarde van het 3D, (4D) en 5D modelleren kunnen zijn om in een vroeg stadium van het Ontwerp zoveel mogelijk duidelijkheid te krijgen in het te bouwen kunstwerk. Middels het afnemen van interviews met minimaal twee werknemers per discipline is gekeken hoe de informatieoverdracht binnen SAAone plaatsvind. Hierbij is gekeken naar de kennisoverdracht tussen de afdeling Ontwerp, Werkvoorbereiding en Calculatie Het ontwerpproces Om een duidelijk beeld te krijgen welke informatie benodigd is in de stappen van VO naar DO is afbeelding 02 (informatie bij stappen in het ontwerpproces) gemaakt. Dit overzicht laat zien welke informatie in welke fase benodigd is. Binnen deze scriptie wordt gekeken tot en met het Definitief ontwerp en de implementatie van het 5D model, maar de vervolgstappen Realisatie en Beheer & Onderhoud zijn tevens opgenomen om inzicht te geven welke vervolgstappen doorlopen worden tot het einde van het (Ontwerp)proces. Afbeelding 02 (Informatie bij stappen in het proces van VO naar DO) Kosten van ontwerpwijzigingen Binnen de GWW-sector heeft de afgelopen jaren een wijziging van contractvormen plaatsgevonden, van het traditioneel afprijzen van een bestek welke voorgeschreven was door de opdrachtgever, naar Design & Construct (D&C) -werken. 16

17 Door invoer van de nieuwste contractvormen zoals binnen SAAone, bestaande uit: Design, Build, Finance en Maintain (DBFM) heeft er een verschuiving plaatsgevonden van de verantwoordelijkheden tussen opdrachtgever en aannemer. Een onderdeel wat er vanaf de start uitspringt, zijn de verantwoordelijkheden die bij het Ontwerp (Design) en de validatie van het Ontwerp dat nu volledig bij de aannemer is komen te liggen. In onderstaande afbeelding 03 (Kosten van ontwerpwijzigingen in het bouwproces) is duidelijk weergegeven (MacLeamy curve) tijdens welke processtappen van Voorlopig Ontwerp tot Beheer & Onderhoud (Maintain) de financiële impact van ontwerpwijzigingen het grootst is. Het is voor de aannemer van groot belang in een zo vroeg mogelijk stadium (Voorlopig Ontwerp Definitief Ontwerp) wijzigingen door te voeren om in een later stadium de hoge kosten die dan gepaard gaan met ontwerpwijzigingen te voorkomen. Afbeelding 03 (Kosten van ontwerpwijzigingen in het bouwproces) Kostenbepalende hoeveelheden Binnen deze scriptie wordt gekeken naar een werkwijze om snel en nauwkeurig kostenbepalende hoeveelheden inzichtelijk te maken, wat valt en staat met een goede ondersteunende module. Dit zal moeten bijdragen aan een betere interactie tussen de disciplines Ontwerp, Werkvoorbereiding en Calculatie en de implementatie van BIM binnen SAAone m.b.t. het 5D model. 17

18 2.3 Proces van informatiedeling De driehoeksverhouding Er is gekeken naar de driehoeksverhouding die ontstaat door informatiedeling van de disciplines: Ontwerp, Calculatie en Werkvoorbereiding. Uit onderstaande schema is te zien hoe de informatieoverdracht binnen SAAone plaats vindt. Met alle betrokken disciplines zijn interviews gehouden hoe de overdracht momenteel is en hoe deze verbeterd zou kunnen worden. Ontwerp De driehoeksverhouding zoals deze te zien is in afbeelding 04 is niet nieuw en zal binnen veel organisaties binnen de GWW-sector gelijk zijn. WvB Calculatie Afbeelding 04 proces informatiedeling binnen SAAone. Uit de gevoerde gesprekken per discipline is naar voren gekomen dat de informatieoverdracht tussen Ontwerp en Werkvoorbereiding beter verloopt dan tussen Ontwerp en Calculatie. Dit komt doordat de afdeling Ontwerp en Werkvoorbereiding leidend zijn voor de mogelijkheden in het model en de uitvoerbaarheid. Daarnaast dient de Werkvoorbereiding rekening te houden met belanghebbende (Stakeholders). Het zou echter goed zijn de Calculatie meer te betrekken binnen dit ontwerpproces. Een voordeel van de aanwezigheid van een Calculator zou kunnen zijn dat een uitvoeringswijze zoals bedacht door de Werkvoorbereiding sneller maar duurder is terwijl de Calculator op andere werken ervaring heeft met een goedkopere oplossing die niet veel scheelt qua uitvoeringstijd. M.a.w. het delen van informatie is van cruciaal belang. Afbeelding 05 geeft deze raakvlakken weer waarbij alle drie de disciplines zijn betrokken. Werkvoorbereiding Ontwerp 2.4 Interviews Het doel van de interviews houden is een duidelijk beeld te krijgen hoe er per discipline gekeken wordt naar het BIM model. De huidige (onderlinge) samenwerking en waar de verbeterpunten voor de toekomst liggen. Calculatie 18

19 2.4.1 Opmerkelijke uitkomsten interviews Paragraaf t/m bestaan uit interviews die zijn afgenomen bij de disciplines Ontwerp, Werkvoorbereiding, Calculatie en de 5D werkgroep. Opmerkelijke uitkomsten die bijdragen aan de opzet en richting van deze Bachelor scriptie worden in deze paragraaf besproken. De uitkomsten van deze interviews zijn waar mogelijk verwerkt in grafieken zoals hieronder te zien is in grafiek 03 (Verwachte implementatie van BIM binnen SAAone). Binnen deze grafiek is zichtbaar per discipline binnen hoeveel jaar zij denken dat het nog duurt voordat BIM volledig geïmplementeerd zal zijn. Het verschil met de professionals van de Stumico enquête bedraagt 1,1 jaren en geeft ca. een identiek beeld t.o.v. de SAAone organisatie. Implementatie van BIM binnen SAAone uitgedrukt in jaren Ontwerp 5D werkgroep Werkvoorbereiding Calculatie Gemiddelde SAAone Grafiek 03 (verwachte implementatie van BIM binnen SAAone) Uit de grafiek is op te maken dat disciplines die hard werken aan de implementatie van BIM, in deze discipline Ontwerp en de 5D werkgroep een langere implementatie termijn opgeven dan disciplines die niet direct gebruik maken van BIM. Een kanttekening van een praktische Werkvoorbereider met tien jaar ervaring luide tijdens het onderzoek:,,misschien zal BIM niet komen tot een volledig implementatie maar zal het een ondersteunende rol blijven vervullen in het bouwproces. Binnen de SAAone organisatie zijn de betrokkenen ook gevraagd een cijfer te geven voor de meerwaarde van BIM binnen het project. In onderstaande tabel 01 (Meerwaarde BIM uitgedrukt in een cijfer) zijn de gemiddelde cijfers weergegeven per discipline. Discipline Cijfer Rapportcijfer BIM SAAone Ontwerp 6,5 Werkvoorbereiding 6,5 Calculatie 6,0 5D werkgroep 7,5 Tabel 01 (Meerwaarde BIM uitgedrukt in een cijfer) 6,6 19

20 Uit bovenstaande tabel kan de conclusie getrokken worden dat alle betrokken discipline ca. een zelfde verwachtingspatroon hebben van BIM binnen de projectgrenzen van SAAone. Afwijkend is het cijfer van de 5D werkgroep waaruit geconcludeerd kan worden dat deze groep gedurende de periode van enkele maanden door intensief met BIM te werken de potentie van BIM voor de organisatie weet in te schatten. Aanvullend op het cijfer is per discipline gevraagd om een onderbouwing te geven van het cijfer dat ze hebben gegeven de vraag die gesteld is luide: Kan je een korte onderbouwing geven van het cijfer dat je bij de vorige vraag hebt opgegeven, wat vind je goed en/of minder goed aan BIM binnen SAAone? Antwoorden van de betrokken disciplines m.b.t. bovenstaande vraag worden hieronder beantwoord. Het volledige interview is terug te vinden in bijlage 9.1 Interviews. Een aanvulling t.o.v. de interviews zijn de conclusies die onder ieder antwoord door de opsteller van de scriptie zijn toegevoegd. Antwoord discipline Ontwerp: Er is veel meer uit te halen dan dat er momenteel mee wordt gedaan. Door een betere aansturing vanaf het begin van het project. Uiteraard is het gebruik van BIM een leerproces, bij elk project leer je weer nieuwe dingen die in een volgend project kunnen worden verbeterd/toegepast. Je kunt het niet in één keer goed doen. Conclusie: Door juiste aansturing van de ontwerpleider in het begin van het modelleerproces, kan middels tekenafspraken de gewenste modelopbouw gerealiseerd worden. Door de juiste (vooraf afgesproken) objectinformatie te koppelen aan het ontwerp, kunnen andere disciplines de gewenste informatie uit het BIM model halen. Antwoord discipline Werkvoorbereiding: Pluspunten, om de meerwaarde van BIM uit te drukken zijn het in beeld brengen van raakvlakken. Het maken van visualisaties voor werkplannen en offertes aanvragen. Minpunten, toevoegen van maatvoering de geplaatste maatvoering is onbetrouwbaar. Algemeen dient het integraal gebruik verder geoptimaliseerd te worden en faseringen zichtbaar verwerkt te worden in het BIM model. Conclusie: De minpunten kunnen weggenomen worden wanneer de juiste objectinformatie gekoppeld wordt aan het ontwerp, hierdoor wordt maatvoering niet noodzakelijk maar kan middels aanklikken van het object de eigenschappen van het te realiseren onderdeel worden uitgelezen. De maatvoering dient wel juist opgenomen te worden om controles uit te kunnen voeren op het geautomatiseerde 5D proces. Antwoord discipline Calculatie: Het blijkt toch nog erg lastig te zijn om op een snelle en eenvoudige manier goede en traceerbare hoeveelheden uit het 3D model te krijgen. Conclusie: Bij de discipline Calculatie zien we een duidelijk antwoord. Op basis van deze uitkomst wordt gezocht naar bijpassende uitvoeringswijze die kan bijdragen om snel en eenvoudig traceerbare hoeveelheden te ramen van een generiek kunstwerk. 20

21 Antwoord 5D werkgroep: BIM is een middel dat veel inzicht geeft en discussies over raakvlakken vergemakkelijkt. Het is daarnaast een middel met ontzettend veel mogelijkheden. Wel moeten we waken voor overschatting van de waarde van BIM, het is pas nuttig als het goed gebruikt wordt en dat kost een inspanning in tijd en geld en moet voor ieder project in iedere fase afgewogen worden. Conclusie: De mogelijkheden van BIM lijken eindeloos, maar vinden pas draagvlak binnen een organisatie wanneer de implementatie ervan zonder teveel haken en ogen ingevoerd wordt. Er dient gewaakt te worden voor de schijnnauwkeurigheid van het 3D model wanneer er binnen de GWW-sector wordt besloten er de diepte mee in te gaan. Op basis van bovenstaande uitkomsten, verkregen middels uitgevoerde interviews per betrokken discipline, is de relevantie van dit onderzoek maar ook de relevantie binnen GWW-sector aangetoond om tot een werkwijze te komen om kostenbepalende hoeveelheden te ramen. Om tot een oplossing te komen voor het snel en nauwkeurig ramen van traceerbare hoeveelheden zal een 5D prototype gemaakt worden om de bruikbaarheid ervan te testen Conclusie en samenvatting De verschillende disciplines hebben afzonderlijk van elkaar antwoord gegeven op de deelvragen met als gezamenlijke uitkomst dat ze allen op zoek zijn naar traceerbare hoeveelheden binnen het 3D model. Op basis van deze uitkomst kan gericht worden gezocht naar een oplossing voor het snel en nauwkeurig ramen van kostenbepalende hoeveelheden. De informatiedeling per discipline speelt een grote rol in het integraal samenwerken. In het volgende hoofdstuk wordt gekeken hoe de kennisdeling binnen de SAAone organisatie plaats vindt en waar mogelijk verbeterpunten liggen. 2.5 Afsluiting Naast de gehouden interviews zijn ook de deelvragen zoals opgesteld in het plan van aanpak nauwkeurig bestudeerd, uitgewerkt en toegevoegd in de bijlage, hoofdstuk 9 paragraaf 2. In het volgende hoofdstuk wordt uitgelegd hoe is gekomen tot de keuze van hoeveelheden ramingen middels gebruik van Quantification module binnen het 3D model. 21

22 22

23 3 Ramen van hoeveelheden 3.1 Inleiding In dit hoofdstuk worden de stappen besproken die zijn doorlopen om tot de keuze te komen welk programma het meest geschikt is voor het ramen van hoeveelheden en uiteindelijke het realiseren van een prototype voor het maken van de 5D koppeling. 5D bevat het aspect kosten gekoppeld aan het 3D- model. 3.2 Software keuze voor het ramen van hoeveelheden Bij aanvang van de scriptie Betere kostenbewaking met BIM is gekeken welke programma s er op de markt zijn en mogelijk het ramen van hoeveelheden kunnen ondersteunen. Middels interviews bij de betrokken disciplines binnen het ontwerpproces zoals Ontwerp, Calculatie en Werkvoorbereiding is geïnventariseerd welke programma s veelal gebruikt worden. De uitkomsten zijn vervolgens gerangschikt op populariteit en op functionaliteit beschouwd. stap 1 Onderzoek naar mogelijkheden voor het ramen van hoeveelheden stap 2 2D tekening i.c.m. schaallat PDF XChange viewer Navisworks Freedom Revit Autodesk Quatification Take Off stap 3 Autodesk Quantification module binnen Navisworks Manage '15 Afbeelding 06 (proces naar keuze QTO module binnen Navisworks Manage). In hoofdstuk 9 paragraaf 2 (Antwoorden op deelvragen) wordt onderbouwd wat de voor- en nadelen zijn van de verschillende manieren voor het ramen van hoeveelheden. In het kort is de traditionele 2D tekening i.c.m. schaallat verouderd, onnauwkeurig en in de 21 e eeuw misschien wel achterhaalt. De PDF XChange viewer is een toegankelijk programma wat gratis is te downloaden en zodoende een groot bereik heeft bij de werknemers van SAAone en binnen de GWW-sector. De mogelijkheden zijn door het 2D vlak platte tekening echter beperkt en sluiten niet aan bij de mogelijkheden m.b.t. het 3D model. Voor het ramen van hoeveelheden is ook gekeken naar het 3D programma waar binnen SAAone mee gemodelleerd wordt. Dit is Autodesk Revit Hier kan middels parametrisch modelleren wijzigingen in het ontwerp gekoppeld worden aan kosten. 23

24 De koppeling vierkante meters bekisting en kubieke meters beton is binnen deze bachelor scriptie gerealiseerd en zal hieronder middels twee afbeeldingen worden verduidelijkt. Afbeelding 07 (3D model kunstwerk 42 viaduct Papelaan binnen Revit 2013) Afbeelding 08 (koppeling kosten aan het 3D model) Uit gesprekken met de discipline Ontwerp is gebleken dat het niet wenselijk is andere disciplines dan Ontwerp gebruik te laten maken van Revit. Dit heeft te maken met de toegankelijkheid van de software en het mogelijk (on)bewust aanbrengen van wijzigingen in het moeder model. 24

25 Om die redenen is er voor gekozen een programma te zoeken wat zonder veel inspanning toegankelijk is voor de disciplines Werkvoorbereiding en Calculatie zodat deze disciplines in een eigen omgeving in het model kunnen werken. Autodesk Quantification Take Off had tijdens de varianten studie de meeste potentie. De redenen hiervoor zijn, dat zowel de mogelijkheid bestaat om 2D tekeningen en 3D modellen in te laden en middels de functie Workbook de geselecteerde onderdelen van een kunstwerk gebundeld en voorzien van hoeveelheden geprint kunnen worden. Dit geeft een duidelijk en gestructureerd overzicht van de hoeveelheden per onderdeel. Hiervoor dient wel een overzichtelijke WBS opgesteld/gehanteerd te worden. Zoals in afbeelding 06 (Proces naar keuze QTO module binnen Navisworks Manage) is te zien, heeft er een switch plaatsgevonden naar Navisworks Manage. De reden hiervan ligt in het gebruik van Navisworks Freedom welke de Quantification module niet ondersteund. Navisworks Manage ondersteunt deze module wel. 3.3 Conclusie en samenvatting Binnen dit hoofdstuk is middels een stappenplan aangetoond welke stappen zijn doorlopen om uiteindelijk de keuze te maken voor het ramen van kostenbepalende hoeveelheden binnen de beschikbare software die gebruikt wordt bij SAAone. Binnen Revit bestaat de mogelijkheid om een 5D koppeling te maken zoals aangetoond in dit hoofdstuk. Het is echter te betwijfelen of een Modelleur belast dient te worden met het ramen van hoeveelheden. Een pluspunt is echter wel dat de Modelleur inzage krijgt in kosten tijdens een variantenstudie in het ontwerpproces. In het volgende hoofdstuk wordt verder ingegaan op de mogelijkheden van de Quantification (Hoeveelheden) module binnen Navisworks Manage. 25

26 26

27 4 Ontwerp testen en analyseren 4.1 Inleiding In deze paragraaf wordt stilgestaan bij het uitlezen van objectinformatie uit het 3D model Shared parameters Bij het Prototype zat de uitdaging in het uitlezen van de Shared parameters. Wat zijn deze informatiedragers en waar in het model vindt dit plaats. Om hier meer duidelijkheid in te geven is onderstaand processchema opgesteld, zie afbeelding 09. Afbeelding 09 (Processchema shared parameters) De vernieuwing waarbinnen binnen deze Bachelor scriptie aandacht aan is geschonken, is de functie Mapping van informatiedragers. Per onderdeel is gekeken naar het uitlezen van Parameters de stappen zijn aangehouden conform afbeelding 10 (Kostenbepalende hoeveelheden voor een generiek kunstwerk). Al snel kwam aan het licht dat de manier van modelleren cruciaal is voor Mapping van een generiek kunstwerk. Daarvoor dienen concrete teken/modelleerafspraken gemaakt te worden o.b.v. welke Category, Property, Condition en Value de gewenste informatie uitgelezen kan worden. Binnen de Scriptie zijn twee mogelijkheden bekeken: Koppelen van Objecten; Koppelen van BIM-code. 27

28 4.1.2 Vinden en koppelen van Objecten / BIM-code Het vinden van Objecten wordt ondersteund door de functie Find Items. In afbeelding 10 is te zien welke velden doorlopen moeten worden om de gewenste objectinformatie uit het model te genereren en te koppel aan Search Sets. In paragraaf wordt verder ingegaan op het belang van deze Search Sets. Kunstwerk Category Property Condition Value Afbeelding 10 invoeren van gegevens binnen de functie Find Items Wanneer de gebruiker bekend is met de (standaard) opbouw van het 3D model kan er gezocht worden naar de gewenste Parameters. In afbeelding 12 is een ingevuld voorbeeld zichtbaar van de prefab fundatie palen van kunstwerk 42, As 1. Afbeelding 11 Vinden en koppelen van Objecten. In afbeelding 11 is te zien dat er een keuze mogelijkheid is tussen zeven paallengtes. Hier dient een controle slag uitgevoerd te worden middels de Properties paallengte As 1. om de juiste paallengte te selecteren. Door op de knop Find All te klikken worden alle palen geselecteerd die aan deze zoekcriteria voldoen. Om de extra controlestap uit te sluiten en direct de juiste paallengte van As 1 uit te lezen is gekeken naar het koppelen van de BIM-code. De exercitie is gelijk en vind plaats binnen de functie Find Items. Binnen SAAone is een Object type codering opgesteld voor het toekennen van een BIM-code aan een Object. Deze codering is als volgt opgebouwd: SBScode_Moot.As.Objectnummer. Dit is zichtbaar in het drop down menu van Value in afbeelding 12. Afbeelding 12 Vinden en koppelen van BIM-code. 28

29 Door het koppelen van de BIM-code wordt per As de juiste paallengte gekoppeld. Er hoeft hierdoor geen controle met het model plaats te vinden wat een voordeel is t.o.v. het koppelen van Objecten. Bij de vervolgstap, het ramen van hoeveelheden van het landhoofd. Is een gelijke koppeling gemaakt met de BIM-code aan codering 11, Poer/Vloer/Landhoofd(excl. fundatie) zie afbeelding 17. Afbeelding 13 (Object type codering SAAone Bron: Object type codering Origineel). Deze koppeling is mogelijk, maar nog niet gedetailleerd gemodelleerd, zodat een verdere koppeling nog niet mogelijk is. Wanneer de basis van de 5D werkgroep wordt geïmplementeerd kunnen deze waarden worden uitgelezen en middels de functie Mapping worden aangevuld. Het is wel mogelijk de verschillende onderdelen per landhoofd uit het model te halen zoals te zien is in afbeelding 14. De kistoppervlakten zijn tevens een aandachtspunt, deze kunnen binnen deze 5D werkmethodiek enkel door het aanbrengen van een meetvlak of de meetfuncties geraamd worden. De informatie is wel uit het Revit 3D model te halen maar Navisworks leest dit momenteel nog niet uit. Afbeelding 14 (BIM-Code geselecteerd landhood en zichtbare objecten in het Quantification Workbook) Search Sets Het opslaan van Objectinformatie kan door toepassing van twee type Sets. In afbeelding 14 zijn deze weergegeven met het bijbehorende icoon. Een Gouden regel (Bron: BeyondDesign) is enkel werken met Search Set. Het icoon Verrekijker speurt door het gebruik van deze Set het geselecteerde model af o.b.v. ingevoerde gegevens conform afbeelding

30 Door deze Set te gebruiken worden bij een revisie alle nieuwe Objecten met gelijke BIM-code uitgelezen en toegevoegd aan het Workbook. Afbeelding 15 Type Sets binnen Navisworks Manage 4.2 Conceptueel 5D model Om tot een 5D model te komen is eerst een prototype gemaakt van een generiek tussensteunpunt gelijkwaardig aan kunstwerk 42 Viaduct Papelaan. Dit prototype heeft de basis gevormd voor alle vervolg stappen Realisatie van het Prototype Na de keuze voor de Quantification module bleek al snel dat de Shared Parameters niet werden uitgelezen. De oplossing is gezocht in de standaardisering van modellen binnen Revit. Dit houdt in dat er enkel met bestaande bibliotheekvormen vanuit Revit ontworpen wordt. Ook deze insteek leverde niet het gewenste resultaat op, namelijk het uitlezen van Shared Parameters. Afbeelding 16 (Prototype - Model tussensteunpunt - Gemodelleerd met standaard bibliotheek vormen uit Revit). 30

31 Ondanks dat het prototype niet het gewenste eindresultaat heeft opgeleverd zorgde de opzet van het 3D model binnen Revit wel voor basisvaardigheden van het modelleren, verplaatsing in de manier van werken van de modelleur en voor de benodigde tekenafspraken om de juiste objectinformatie toe te kennen aan het 3D model. 4.3 Bevindingen 5D model Binnen de GWW-sector zijn steeds terugkerend onderwerpen de kostenbepalende hoeveelheden. Kostenbepalende hoeveelheden zijn items zoals: fundatiepalen, beton, bekistingen, wapening etc. Het nauwkeurig bepalen van bovenstaande hoeveelheden is naast het ramen van hoeveelheden voor tenders en werkbegrotingen belangrijk voor het aanvragen van offertes en/of het aanstellen van onderaannemers o.b.v. juiste uitganspunten. Binnen dit hoofdstuk gaan we met de opgedane kennis van het prototype verder met de test versie van Navisworks Manage Het doel is de objectinformatie gekoppeld aan het 3D model uit te lezen en traceerbaar te maken voor de disciplines Werkvoorbereiding en Calculatie. Om uiteindelijk te kunnen beoordelen of de beoogde efficiëntie te behalen is, evenals de beoogde meerwaarde, wordt in hoofdstuk 5 een Case uitgevoerd Opbouw van het 5D model De basis voor het 5D model ligt in het bepalen welke hoeveelheden kostenbepalend zijn. Binnen een project en binnen deze Bachelor Scriptie is een generiek kunstwerk binnen de GWW-sector beschouwd. Binnen de 5D werkgroep van Volker InfraDesign is onderstaande overzicht van kostenbepalende hoeveelheden tot stand gekomen. Afbeelding 17 kostenbepalen hoeveelheden voor een generiek kunstwerk in de GWW-sector. 31

32 4.3.2 Processchema Om een overzichtelijk beeld te krijgen van het proces om tot het 5D model te komen is afbeelding 11 (Processchema 5D model) gemaakt. Dit geeft een duidelijk beeld van welke software op welk moment wordt toegepast. Wat de benodigde input is en wat de vervolgstappen zijn om tot de gewenste eindresultaten te komen. Het startpunt van deze Bachelor Scriptie is de stippenlijn. Afbeelding 18 (processchema 5D model) De software - 5D model - Totaaloverzicht Onderstaande afbeeldingen geven een goed overzicht van de omvang van KW42. Op basis van dit 3D model is de Calculator / Werkvoorbereider goed in staat om de diverse onderdelen te benoemen en de 5D structuur op te zetten. De laatste foto geeft in het blauw alle randelementen aan de Noordwestzijde van het kunstwerk weer. Dit is enkel zichtbaar te krijgen door handmatig Sets aan te maken en te benoemen. 32

33 Afbeelding 19 (3D visualisatie KW42 viaduct Papelaan ). Middels de functie Sets wordt in hoofdstructuur de opbouw van een generiek kunstwerk opgemaakt zie afbeelding 20 (Sets structuur). De mappen zijn onderverdeeld in subgroepen zoals is te zien bij de map Randelementen. Hier is de structuur conform afbeelding 10 (Kostenbepalende hoeveelheden) duidelijk te herleiden. De herleidbaarheid van subgroepen is herkenbaar omdat deze zoals in afbeelding 19 is te zien blauw oplicht wanneer geselecteerd. In de volgende paragraaf wordt de toepassing van het 5D model toegelicht op de Heipalen van As 1. Afbeelding 20 (Sets structuur) Software - 5D model - Fundatie As 1 Door het hanteren van de WBS o.b.v. kostenbepalende hoeveelheden conform afbeelding 17 wordt kunstwerk 42 volledig in objecten onderverdeeld. Deze objectinformatie is nu uit te lezen dan wel met kleine aanpassingen middels formules te realiseren. 33

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers

ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers ICARUS Illumina E653BK on Windows 8 (upgraded) how to install USB drivers English Instructions Windows 8 out-of-the-box supports the ICARUS Illumina (E653) e-reader. However, when users upgrade their Windows

Nadere informatie

Presentatie COB Virtueel Bouwen en ondergronds parkeren. Fred Renkema 02.11.2011

Presentatie COB Virtueel Bouwen en ondergronds parkeren. Fred Renkema 02.11.2011 Presentatie COB Virtueel Bouwen en ondergronds parkeren Fred Renkema 02.11.2011 Inhoud presentatie Volker InfraDesign Veranderingen in een organisatie en betrokken partijen Status Virtueel Bouwen en toepassing

Nadere informatie

Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO

Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO Handleiding/Manual Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO Inhoudsopgave / Table of Contents 1 Verbinden met het gebruik van

Nadere informatie

Handleiding Installatie ADS

Handleiding Installatie ADS Handleiding Installatie ADS Versie: 1.0 Versiedatum: 19-03-2014 Inleiding Deze handleiding helpt u met de installatie van Advantage Database Server. Zorg ervoor dat u bij de aanvang van de installatie

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Gebruikers handleiding. Lizard Configuration Manager ToolTip. Installatie. Instellen. Initieel instellen

Gebruikers handleiding. Lizard Configuration Manager ToolTip. Installatie. Instellen. Initieel instellen Gebruikers handleiding Lizard Configuration Manager ToolTip Installatie Installeer eerst het volgende: Installeer python 2.5.2; zie de map Breda\Tooltip\lcm\install\python-2.5.2.msi Ga naar dos (run/uitvoeren

Nadere informatie

ATOS Viewer for Dental Frameworks User Manual

ATOS Viewer for Dental Frameworks User Manual ATOS Viewer for Dental Frameworks User Manual www.dentwise.eu Inhoud Content NEDERLANDS... 2 1. Installatie... 2 2. Algemene Functies... 2 3. Afstanden Meten... 3 4. Doorsneden Maken... 4 5. Weergave Aanpassen...

Nadere informatie

Selenium IDE Webdriver. Introductie

Selenium IDE Webdriver. Introductie Selenium IDE Webdriver Het Wielsem 10, 5231 BW s- Hertogenbosch, telefoon 073-6409311 e- mail info@testwork.nl internet http://www.testwork.nl 1 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave... 2 2 Selenium IDE... 3 3

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

ALL-CRM Gebruikershandleiding AC-DataCumulator

ALL-CRM Gebruikershandleiding AC-DataCumulator ALL-CRM Gebruikershandleiding AC-DataCumulator Author: Bas Dijk Date: 23-04-2013 Version: v1.2 Reference: 2013, All-CRM 1 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave 2 2 Inleiding 3 3 Gebruikershandleiding Windows Forms

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt

Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt Doel ITANNEX: Verbeteren van de kwaliteit van de bebouwde omgeving en van het proces waarmee het ontworpen, gerealiseerd en beheerd wordt Aannemers Architectenbureaus Ingenieurs- en Adviesbureaus Installateurs

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

BIM Laatste BIM ontwikkelingen efficiency, kwaliteit en euro s. A.M. Slockers Admea / Smits van Burgst

BIM Laatste BIM ontwikkelingen efficiency, kwaliteit en euro s. A.M. Slockers Admea / Smits van Burgst BIM Laatste BIM ontwikkelingen efficiency, kwaliteit en euro s A.M. Slockers Admea / Smits van Burgst Voorstellen Anton Slockers Directeur Admea / Smits van Burgst Admea is onderdeel van de Smits van Burgst

Nadere informatie

Voorbereiding BINK import

Voorbereiding BINK import Voorbereiding BINK import Inhoud 1 Inleiding... 1 2 Bouwkundig model openen... 1 3 Kolommen aanpassen... 2 4 Plafonds aanpassen... 3 5 Bouwkundig model opslaan... 3 6 Constructions.xml plaatsen... 3 7

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

SE + BIM = integraal BIM?

SE + BIM = integraal BIM? SE + BIM = integraal BIM? Faalkosten Grote gevolgen 2 Faalkosten Kleinere gevolgen 3 Faalkosten Onduidelijke scope Ontwerpfouten Toenemende Complexiteit Communicatie Tijdsdruk 4 Succesvol realiseren Project

Nadere informatie

Albert Martinus. Symposium BIM in de watersector 11 mei 2016

Albert Martinus. Symposium BIM in de watersector 11 mei 2016 Albert Martinus Symposium BIM in de watersector 11 mei 2016 1 Hoe gaat het MKB pragmatisch om met BIM? Hoe groei je samen, publiek en privaat, op de ladder van BIM zodat we efficiënt dezelfde taal ontwikkelen.

Nadere informatie

1 van 8 22-2-2012 20:43

1 van 8 22-2-2012 20:43 1 van 8 22-2-2012 20:43 Garmin Basecamp is een gratis software programma van Garmin. Het vergelijkbaar met mapsource, echter met de nieuwe toestellen (oregon, dakota en gpsmap 62) heeft het een aantal

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

MA!N Rapportages en Analyses

MA!N Rapportages en Analyses MA!N Rapportages en Analyses Auteur Versie CE-iT 1.2 Inhoud 1 Inleiding... 3 2 Microsoft Excel Pivot analyses... 4 2.1 Verbinding met database... 4 2.2 Data analyseren... 5 2.3 Analyses verversen... 6

Nadere informatie

Handleiding module Berichtenconverter Wmo en Jeugdwet

Handleiding module Berichtenconverter Wmo en Jeugdwet Handleiding module Berichtenconverter Wmo en Jeugdwet Beheerteam istandaarden Datum 2 januari 2015 Versie 1.0 Status Definitief Inhoud 1 Introductie 2 2 Installatie 4 3 Het gebruik van de Berichtenconverter

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Trainingsmateriaal Osiris 6. Tentamenbureau

Trainingsmateriaal Osiris 6. Tentamenbureau Trainingsmateriaal Osiris 6. Tentamenbureau Utwente, [Publish Date] Versie: 0.1, Statusdocument: Concept, Auteur: Laurens Smit ii Revisie Datum Versie Status Omschrijving Auteur Reviews Datum Versie Problemen

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

Building Information Modeling Informatie in een digitaal prototype van het ontwerp kostenmanagement bbn adviseurs juni 2013

Building Information Modeling Informatie in een digitaal prototype van het ontwerp kostenmanagement bbn adviseurs juni 2013 Building Information Modeling Informatie in een digitaal prototype van het ontwerp kostenmanagement bbn adviseurs juni 2013 bron: Ector Hoogstad Architecten BIM BIM is een term die in het vakgebied bouw

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

Het maken, plaatsen en beheren van symbolen (blocks) In deze beschrijving zijn de afbeeldingen uit de windows versie van AutoCad 2013

Het maken, plaatsen en beheren van symbolen (blocks) In deze beschrijving zijn de afbeeldingen uit de windows versie van AutoCad 2013 Symbolen in AutoCad Het maken, plaatsen en beheren van symbolen (blocks) In deze beschrijving zijn de afbeeldingen uit de windows versie van AutoCad 2013 Introductie In AutoCad is het mogelijk om veelgebruikte

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Bijlage Inlezen nieuwe tarieven per verzekeraar

Bijlage Inlezen nieuwe tarieven per verzekeraar ! Bijlage inlezen nieuwe tarieven (vanaf 3.2) Bijlage Inlezen nieuwe tarieven per verzekeraar Scipio 3.303 biedt ondersteuning om gebruikers alle tarieven van de verschillende verzekeraars in één keer

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Model driven Application Delivery

Model driven Application Delivery Model driven Application Delivery Fast. Flexible. Future-proof. How Agis streamlines health procurement using Mendix Model driven Application Platform Mendix in a nutshell Mendix delivers the tools and

Nadere informatie

BIM in de bouwkolom. Inhoud opgave: 1 Wat is BIM en moet ik er nu al wat mee doen?: 2. 2 BIM vereist een andere wijze van samenwerken: 2

BIM in de bouwkolom. Inhoud opgave: 1 Wat is BIM en moet ik er nu al wat mee doen?: 2. 2 BIM vereist een andere wijze van samenwerken: 2 . Inhoud opgave: 1 Wat is BIM en moet ik er nu al wat mee doen?: 2 2 BIM vereist een andere wijze van samenwerken: 2 3 Hoe was het ook al weer vóór BIM: 2 1 / 18 3.1 Nadelen. 2 4 Hoe gaat samenwerken met

Nadere informatie

Installatie MicroSoft SQL server 2012 Express

Installatie MicroSoft SQL server 2012 Express Installatie MicroSoft SQL server 2012 Express Het installeren van deze MicroSoft SQL server 2012 Express dient te gebeuren door iemand met volledige rechten op het systeem. Wij adviseren dit door een systeembeheerder

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

AutoArchive. Via File -> Archive kun je voortwee2 manieren archiveren kiezen.

AutoArchive. Via File -> Archive kun je voortwee2 manieren archiveren kiezen. AutoArchive. Archiveren is het opslaan van e-mails naar een bestand, zodat deze items geen ruimte meer innemen in de mailbox op de server. De e-mails blijven visueel in dezelfde mappen of submappen staan.

Nadere informatie

Multi user Setup. Firebird database op een windows (server)

Multi user Setup. Firebird database op een windows (server) Multi user Setup Firebird database op een windows (server) Inhoudsopgave osfinancials multi user setup...3 Installeeren van de firebird database...3 Testing van de connectie met FlameRobin...5 Instellen

Nadere informatie

Nieuw in MatrixKozijn Hout 3.2

Nieuw in MatrixKozijn Hout 3.2 Nieuw in MatrixKozijn Hout 3.2 In de nieuwe versie van MatrixKozijn zijn er een aantal onderdelen toegevoegd, maar ook zijn er een aantal zaken gewijzigd en/of verbeterd: BIM Dit is een nieuwe uitbreidingsmodule

Nadere informatie

Aan de slag met AdminView

Aan de slag met AdminView Aan de slag met AdminView uitgebreide handleiding S for Software B.V. Gildeweg 6 3771 NB Barneveld tel 0342 820 996 fax 0342 820 997 e-mail info@sforsoftware.nl web www.sforsoftware.nl Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

Informatie Voor algemene vragen/opmerkingen omtrent de inhoud van deze site kunt u bellen of e-mailen met: Cargo Data Systems BV

Informatie Voor algemene vragen/opmerkingen omtrent de inhoud van deze site kunt u bellen of e-mailen met: Cargo Data Systems BV Rapportgenerator Gebruikershandleiding Versie 1.0 Disclaimer Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt, op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming

Nadere informatie

Handleiding Invoeren van een Catia V5R19 document in SmarTeam

Handleiding Invoeren van een Catia V5R19 document in SmarTeam Handleiding Invoeren van een Catia V5R19 document in SmarTeam Versie: 1 Rev. 1 Datum: 08-12- 09 1. Maak een part, product (= assembly) of tekening in Catia. Bij het aanmaken van Part en Product in Catia

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

Virtual Design & Construction. Sneller, beter, slimmer

Virtual Design & Construction. Sneller, beter, slimmer Virtual Design & Construction Sneller, beter, slimmer Virtual Design & Construction Sneller, beter, slimmer Royal HaskoningDHV biedt u met Virtual Design & Construction (VDC) een unieke methode om integraal

Nadere informatie

3D Modelleren & Virtueel Bouwen

3D Modelleren & Virtueel Bouwen 3D Modelleren & Virtueel Bouwen Balance & Result 3 november 2009 ir.hans Moll Directeur Strukton Engineering Representatie middels 3D-model Bouwkundig Constructief Installaties BIM: Bouw Informatie Model

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Mach3Framework 5.0 / Website

Mach3Framework 5.0 / Website Mach3Framework 5.0 / Website Handleiding Mach3Builders Inhoudsopgave 1 Inloggen...5 1.1 Ingelogd blijven...6 1.2 Wachtwoord vergeten...7 2 Applicatie keuzescherm...8 2.1 De beheeromgeving openen...9 3

Nadere informatie

2 Invoeren project. 2.1 Procedure. 2.2 Instellingen

2 Invoeren project. 2.1 Procedure. 2.2 Instellingen 2 Invoeren project In dit hoofdstuk komen de werkwijzen en technieken aan de orde hoe een project ingevoerd kan worden. Mogelijkheden zijn: Vanaf detailniveau, bijvoorbeeld door subprojecten te laten vervaardigen

Nadere informatie

Handleiding module Berichtenconverter Wmo en Jeugd bètaversie

Handleiding module Berichtenconverter Wmo en Jeugd bètaversie Handleiding module Berichtenconverter Wmo en Jeugd bètaversie Beheerteam istandaarden Datum 24 december 2014 Versie 0.8 Status Concept Inhoud 1 Introductie 2 2 Installatie 4 3 Het gebruik van de Berichtenconverter

Nadere informatie

vrijdag 8 juni 12 DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN

vrijdag 8 juni 12 DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN DRIMPY BRENGT ZORG SAMEN DE CONSUMENT IN DE ZORG? Fragmentatie ehealth initiatieven zorgen weer voor eilandjes in de zorg: ICT leveranciers, Regio s, Ziekenhuizen, Klinieken, Patiënt Verenigingen, Verzekeraars,

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Enterprisearchitectuur

Enterprisearchitectuur Les 2 Enterprisearchitectuur Enterprisearchitectuur ITarchitectuur Servicegeoriënteerde architectuur Conceptuele basis Organisatiebrede scope Gericht op strategie en communicatie Individuele systeemscope

Nadere informatie

Net2 kaarten bedrukken

Net2 kaarten bedrukken kaarten bedrukken kaarten bedrukken - Welke methode? Er bevinden zich twee pakketen om kaarten te bedrukken in de software. Een basis vast formaat dat al aanwezig is in de software sinds 2003 (V3.16) en

Nadere informatie

Handleiding voor het maken van een online enquête formulier. Google Drive toepassing

Handleiding voor het maken van een online enquête formulier. Google Drive toepassing Handleiding voor het maken van een online enquête formulier. Google Drive toepassing HOGESCHOOL VAN ARNHEM EN NIJMEGEN Januari 7 2014 Opgesteld door: Jan-Willem 1//2014 Handleiding voor het maken van een

Nadere informatie

Handleiding Wlijn Databeheer Internet

Handleiding Wlijn Databeheer Internet Handleiding Wlijn Databeheer Internet W9000 databeheer internet Leza Horeca & Winkel Management Van Dedemstraat 6 16274 NN Hoorn DATABEHEER INTERNET ( W9000) Voorraad Databeheer Internet Bestaat uit 3

Nadere informatie

BIM bij Schüco. Hilvarenbeek, 22-05-2013

BIM bij Schüco. Hilvarenbeek, 22-05-2013 Hilvarenbeek, 22-05-2013 Definities BIM: proces of product? Ontwikkelingen in de bouw Ontwikkelingen, software, werkwijze Ondersteuning voor architecten Schüco Revit Families Ondersteuning voor klanten

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Inhoud. Endnote X7 Handleiding Mediacentrum maart 2015 Page 2

Inhoud. Endnote X7 Handleiding Mediacentrum maart 2015 Page 2 Inhoud Over Endnote... 3 Endnote installeren... 4 Een library aanmaken... 5 Voordat je begint!... 6 Tussenvoegsels in namen... 6 Referenties invoegen in een Worddocument/Cite while you write... 7 Handmatig

Nadere informatie

Een website maken met Weebly

Een website maken met Weebly Een website maken met Weebly Bron: http://flippenindeklas.weebly.com/uploads/1/1/8/6/11865400/weebly_ handleiding.pdf (26-08-2016) Inhoudsopgave 2. Een account aanmaken voor weebly.... 3 STAP 1... 3 STAP

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

Wat is BIM. BIM model

Wat is BIM. BIM model Sacon en BIM Bij Sacon worden sinds 2009 projecten ontworpen, uitgewerkt en virtueel gebouwd in een Bouwwerk Informatie Model of BIM met behulp van de software Revit van Autodesk. Met de opgebouwde ervaring

Nadere informatie

Find Neighbor Polygons in a Layer

Find Neighbor Polygons in a Layer Find Neighbor Polygons in a Layer QGIS Tutorials and Tips Author Ujaval Gandhi http://google.com/+ujavalgandhi Translations by Dick Groskamp This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0

Nadere informatie

ARCHIEFBEHEER. Basis gebruikersgids. > RS-Web

ARCHIEFBEHEER. Basis gebruikersgids. > RS-Web Basis gebruikersgids > RS-Web >> Januari 2011 > Inhoud Toegang tot RS-Web 1. Home 1a. Intro 1b. My Preferences 1c. Change Password 1d. User Admin 2. Meest gebruikte functies 2a. Doos laten ophalen ter

Nadere informatie

Automatisering voor Financiële Dienstverleners. Werken met Queries en Merge Documenten. For more information visit our website at www.pyrrho.

Automatisering voor Financiële Dienstverleners. Werken met Queries en Merge Documenten. For more information visit our website at www.pyrrho. Automatisering voor Financiële Dienstverleners Werken met Queries en Merge Documenten For more information visit our website at www.pyrrho.com Date: Document Nr: 30 maart, 2007 UBizzMerge, Versie 4.0 Status:

Nadere informatie

User accounts maken in een Wandy Hotspot, d.m.v. een batch.

User accounts maken in een Wandy Hotspot, d.m.v. een batch. User accounts maken in een Wandy Hotspot, d.m.v. een batch. Bij het in gebruik nemen van een Wandy Hotspot is het aanmaken van gebruikers een tijdrovende klus. Om snel veel accounts aan te maken hebben

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Release datum: 11 juni 2012

Release datum: 11 juni 2012 Highlights 1 HSExpert versie 5.2 Begin juni is versie 5.2 van HSExpert gereleased. In versie 5.2 zijn vooral wijzigingen op het RiAxion (Arbo) dossier doorgevoerd. Daarnaast zijn er wat kleinere wijzigingen

Nadere informatie

Een website maken met Weebly Alva ICT Karsten Campsteyn Jan Penders

Een website maken met Weebly Alva ICT Karsten Campsteyn Jan Penders Een website maken met Weebly Alva ICT Karsten Campsteyn Jan Penders 1. Inhoudsopgave 2. Een account aanmaken voor weebly.... 3 STAP 1... 3 STAP 2... 3 STAP 3... 3 3. Een Menustructuur aanbrengen... 4 STAP

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Instellen back up Microsoft SQL database Bronboek Professional

Instellen back up Microsoft SQL database Bronboek Professional Instellen back up Microsoft SQL database Bronboek Professional In deze handleiding word een drietal punten besproken. Deze punten zijn allen noodzakelijk voor het inrichten van een goede back up voor de

Nadere informatie

Sparse columns in SQL server 2008

Sparse columns in SQL server 2008 Sparse columns in SQL server 2008 Object persistentie eenvoudig gemaakt Bert Dingemans, e-mail : info@dla-os.nl www : http:// 1 Content SPARSE COLUMNS IN SQL SERVER 2008... 1 OBJECT PERSISTENTIE EENVOUDIG

Nadere informatie

Met deze module heeft u de mogelijkheid om gemakkelijk, snel en efficiënt uw documenten als naslag in Unit 4 Multivers te koppelen.

Met deze module heeft u de mogelijkheid om gemakkelijk, snel en efficiënt uw documenten als naslag in Unit 4 Multivers te koppelen. Handleiding Office+ Introductie Met de module Office+ gaat een lang gekoesterde wens voor vele gebruikers van Unit 4 Multivers in vervulling: eenvoudig koppelen van documenten in relatiebeheer of documentmanagement

Nadere informatie

PlanCare Dossier V11.4 Carrouselkaarten. Inhoudsopgave

PlanCare Dossier V11.4 Carrouselkaarten. Inhoudsopgave Inhoudsopgave Inleiding... 2 maken... 2 Matrixkaart... 3 Open vragen kaart... 5 wijzigen... 6 verwijderen... 7 gebruiken... 7 Handelingen met huidige selectie... 8 PlanCare Dossier V11.4 - Pagina 1 van

Nadere informatie

Datum 15 juni 2006 Versie 1.0.6. Exchange Online. Handleiding voor gebruiker Release 1.0

Datum 15 juni 2006 Versie 1.0.6. Exchange Online. Handleiding voor gebruiker Release 1.0 Datum 1.0.6 Exchange Online Handleiding voor gebruiker Release 1.0 1.0.6 Inhoudsopgave 1 Instellingen e-mail clients 2 1.1 Gebruik via Outlook 2003 2 1.2 Gebruik via ActiveSync 15 1.3 Gebruik via andere

Nadere informatie

WWW.EMINENT-ONLINE.COM

WWW.EMINENT-ONLINE.COM WWW.EMINENT-OINE.COM HNDLEIDING USERS MNUL EM1016 HNDLEIDING EM1016 USB NR SERIEEL CONVERTER INHOUDSOPGVE: PGIN 1.0 Introductie.... 2 1.1 Functies en kenmerken.... 2 1.2 Inhoud van de verpakking.... 2

Nadere informatie

HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN

HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN M A N U A L HANDLEIDING - ACTIEVE MOTORKRAAN MANUAL - ACTIVE MOTOR VALVE Model E710877 E710878 E710856 E710972 E710973 www.tasseron.nl Inhoud / Content NEDERLANDS Hoofdstuk Pagina NL 1 ALGEMEEN 2 NL 1.1

Nadere informatie

Installatie stappen Microsoft SQL Server 2008 R2 Express With Tools:

Installatie stappen Microsoft SQL Server 2008 R2 Express With Tools: Installatie stappen Microsoft SQL Server 2008 R2 Express With Tools: Versie: 201212031 Pagina 1 van 7 Dit stappenplan is gebasseerd op een computer zonder eerdere Microsoft SQL Server installaties. Is

Nadere informatie

De Deskline configurator Advanced handleiding

De Deskline configurator Advanced handleiding De Deskline configurator Advanced handleiding Deze handleiding is voor versie 1.2.3 en hoger Zorg dat er een USB2LIN is aangesloten op de computer ( Gebruik versie 1.66 en hoger ) Zorg dat er geen andere

Nadere informatie

Vragen nav de 1 e week Vragen en terugblik Planning Assets Moscow Projectdocumentatie Tips Word & Excel

Vragen nav de 1 e week Vragen en terugblik Planning Assets Moscow Projectdocumentatie Tips Word & Excel Vragen nav de 1 e week Vragen en terugblik Planning Assets Moscow Projectdocumentatie Tips Word & Excel Week 1 Week 2 Week 3 Week 4 Week 5 Week 6 Week 7 define research ideate ideate ideate implement implement

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken Innovatie en RWS Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken In today s business environment, Innovation means survival. David Gann. 2 RWS Innovatie Innovatie Innovation is the process by

Nadere informatie

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de Fysiotherapie Praktijk Influence of Movement on Depression in the Physiotherapy Practice J.A. Michgelsen Eerste begeleider: dr. A. Mudde Tweede begeleider:

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland

Windows Server 2003 EoS. GGZ Nederland Windows Server 2003 EoS GGZ Nederland Inleiding Inleiding Op 14 juli 2015 gaat Windows Server 2003 uit Extended Support. Dat betekent dat er geen nieuwe updates, patches of security releases worden uitgebracht.

Nadere informatie

Stap 1: Registreer via de link op de G-schijf beschikbaar na inloggen met de teken-account, verzend via Submit. Nadien krijg je een bevestiging op

Stap 1: Registreer via de link op de G-schijf beschikbaar na inloggen met de teken-account, verzend via Submit. Nadien krijg je een bevestiging op Stap 1: Registreer via de link op de G-schijf beschikbaar na inloggen met de teken-account, verzend via Submit. Nadien krijg je een bevestiging op het scherm met de melding dat de registratie compleet

Nadere informatie

handleiding voor systeem het Management Drives Management Drives systeem Handleiding

handleiding voor systeem het Management Drives Management Drives systeem Handleiding handleiding voor het Management Drives systeem Management Drives systeem Handleiding Met het Management Drives systeem kunt u onder andere Management Drives vragenlijsten versturen, ontvangen en deze zowel

Nadere informatie

Wat is nieuw in deze handleiding: Dit is een nieuwe handleiding welke nieuwe functies beschrijft.

Wat is nieuw in deze handleiding: Dit is een nieuwe handleiding welke nieuwe functies beschrijft. Doel Module Fronter 92 Dit document is gemaakt door Fronter Ltd fronter.com. Het document mag alleen gekopieerd of digitaal verspreid worden volgens contract of in overeenstemming met Wat is nieuw in deze

Nadere informatie

Protocol Zephyr. Je komt op het volgende scherm uit: Nieuw persoon toevoegen: - Klik op het Setup logo

Protocol Zephyr. Je komt op het volgende scherm uit: Nieuw persoon toevoegen: - Klik op het Setup logo Protocol Zephyr Contra indicaties voor het gebruik van de Zephyr: - Huidirritatie op de plek waar de Zephyr gedragen wordt. - Gebruik van pacemaker -

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Handleiding voor Excel to Image

Handleiding voor Excel to Image 1 Handleiding voor Excel to Image Exporteren uw Excel rapportages naar Word of Powerpoint Auteur(s) M.S. van Dam Date of creation 16-05-11 2 Voorwoord Het Excel bestand EC_ExcelToImage.xls maakt het mogelijk

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Handleiding OSIRIS Self Service. Schermen en procedures in OSIRIS voor docenten en studenten

Handleiding OSIRIS Self Service. Schermen en procedures in OSIRIS voor docenten en studenten Schermen en procedures in OSIRIS voor docenten en studenten Onderhoud en versiebeheer Dit document is eigendom van de projectleider Implementatie Osiris Volg. Wijzigingen aan het document worden geïnitieerd

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie