Balanceren tussen Principe en Praktijk. Neutraliteit in humanitaire hulpverlening

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Balanceren tussen Principe en Praktijk. Neutraliteit in humanitaire hulpverlening"

Transcriptie

1 Balanceren tussen Principe en Praktijk Neutraliteit in humanitaire hulpverlening Adinda Krombeen ( ) Doctoraalscriptie Taal- en Cultuurstudies Specialisatie Geschiedenis van de Internationale Betrekkingen Begeleider: prof. dr. ir. G. E. Frerks Universiteit Utrecht Mei 2006

2 Balanceren tussen Principe en Praktijk Neutraliteit in Humanitaire Hulpverlening Adinda Krombeen Van Lieflandlaan AH Utrecht Universiteit Utrecht

3 INHOUDSOPGAVE Voorwoord 4 Inleiding 6 1 Geschiedenis van Humanitaire Hulpverlening Rode Kruis-humanitarisme: strikte neutraliteit ( ) Sans Frontièrisme: absolute neutraliteit ( ) Het nieuwe humanitarisme: neutraliteit op losse schroeven ( ) Het Internationaal Humanitair Systeem aan het begin van de 21 e eeuw De humanitaire gemeenschap Humanitaire VN-organisaties Het Internationale Rode Kruis Humanitaire NGO s Humanitaire donoren Conceptuele discussies aan het begin van de 21 e eeuw De filosofie van het humanitarisme Humanitarisme binnen de leer van de internationale betrekkingen Internationaal Humanitair Recht Principes van humanitaire actie Morele dilemma s: humanitaire ethiek Positionering van humanitaire actoren Neutraliteit Civiel-Militaire betrekkingen Strijd tegen het terrorisme: nieuw veiligheidsdiscours Humanitaire Kwesties in Afghanistan en Irak With or against us Instrumentalisering van humanitaire hulp Humanitaire hulp als force multiplier Provinciale Reconstructieteams Nation-building en geïntegreerd beleid Veiligheid hulpverleners De ruimte voor principiële humanitaire actie 75 Conclusies 78 Literatuur 84 Afkortingen 89 3

4 Voorwoord Als student Internationale Betrekkingen met een brede interesse, heb ik me tijdens mijn studietijd in Utrecht proberen te verdiepen in alle mogelijke aspecten die dit vakgebied telt. Na vele omzwervingen in het vakkenaanbod en een verblijf aan een universiteit in het buitenland, kwam het idee voor mijn doctoraalscriptie eind 2004 toen ik colleges volgde van het vak Humanitaire Hulp aan de Universiteit Wageningen. Door de actuele ontwikkelingen in Soedan, Afghanistan en Irak, raakte ik geïnteresseerd in de werking van principes van humanitaire hulpverlening. Enigszins verbaasd over het zichtbaar toenemend geweld tegen hulpverleners die kennelijk niet langer onschendbaar waren, koos ik ervoor om in mijn scriptie het neutraliteitsbeginsel van humanitaire hulpverlening onder de loep te nemen. Enige tijd later en vele illusies over de perfecte scriptie minder, is hij dan eindelijk af. Het schrijfproces werd tijdelijk onderbroken door een stage bij de Afdeling Humanitaire Hulp van het Ministerie van Buitenlandse Zaken. De stage bood de geweldige mogelijkheid om een kijkje te kunnen nemen in de keuken van BZ en, niet minder belangrijk, van de humanitaire wereld. Ik heb dit als een zeer leerzame ervaring beschouwd en de kennis die ik tijdens deze stage over humanitaire hulp heb opgedaan, was erg waardevol voor de totstandkoming van mijn scriptie. Graag bedank ik Georg Frerks voor de begeleiding van mijn scriptie. Margreet en Louise, mijn zeer gewaardeerde scriptiebuddies, wil ik bedanken voor hun altijd bezielende inspiratie, de ontelbare koffiepauzes en gezamenlijke pogingen om uit het scriptiemoeras te komen. (Louise, zet m op!) Samen hebben we ons door deze terminale fase van onze studie weten te slaan. En hoewel doctorandus misschien niemand meer iets zal zeggen in dit Master-tijdperk, ben ik ervan overtuigd dat het met ons wel goed komt. Utrecht, 6 mei

5 People are not born neutral, they choose to become so Marion Harroff-Tavel (ICRC) 5

6 INLEIDING De humanitaire gemeenschap staat aan het begin van de 21 e eeuw onder druk. Het verlenen van humanitaire hulp (HH) of noodhulp diende van oudsher om menselijk lijden te verlichten op basis van nood, maar kent tegenwoordig een bredere betekenis. Vanaf de jaren negentig ontstond het idee dat humanitaire hulp ook kon bijdragen aan het voorkomen en oplossen van conflicten en een positieve rol kon spelen bij vredesopbouw. Hierdoor werd het steeds moeilijker om een scheiding te maken tussen de acute noodhulp, wederopbouwhulp en de meer structurele ontwikkelingshulp. Daarnaast is ook de grens tussen humanitaire actie en politiek-militaire actie komen te vervagen. Dit is onder andere veroorzaakt doordat niet-humanitaire actoren, zoals militairen en staten, de hulpvorm in toenemende mate als instrument in hun beleid geïntegreerd hebben. Humanitaire hulp raakte op die manier gepolitiseerd. Na het einde van de Koude Oorlog hebben intrastatelijke conflicten zich in toenemende mate geprofileerd. De karakteristieken van deze gewapende conflicten waren anders dan wat men kende van de conventionele oorlogen die voorheen de internationale politiek hadden gedomineerd. De veranderingen leidden ertoe dat het voor humanitaire hulpverleners moeilijker werd om toegang te verkrijgen tot de slachtoffers. Het onderscheid tussen strijdende partijen en de burgerbevolking werd onduidelijk en er was minder respect voor regels van het internationaal humanitair recht. Burgers werden vaker het directe doelwit van conflicten en de opkomst van terroristische groeperingen heeft dit probleem alleen maar groter gemaakt. Ook is de veiligheid van de hulpverlener zelf op het spel komen te staan. Deze veiligheidskwestie werd vooral duidelijk door de ontwikkelingen na de aanslagen van 11 september In de context van de War On Terrorism werden hulpverleners in Afghanistan en Irak niet langer als onafhankelijk en neutraal beschouwd en zijn ze in toenemende mate doelwit geworden van aanslagen en ontvoeringen. De aanslagen op de hoofdkantoren van het Internationaal Comité van het Rode Kruis en de Verenigde Naties in Bagdad in het najaar van 2003 hebben ertoe geleid dat discussie over de positie van humanitaire hulpverleners is opgelaaid. Centraal in de discussie staat het neutraliteitsprincipe dat door bovenstaande ontwikkelingen onder druk is komen te staan. Neutraliteit wordt traditioneel beschouwd als een van de meest fundamentele principes van humanitaire hulpverlening. Om neutraal te zijn, mogen hulpverleners 6

7 geen partij kiezen tussen strijdende partijen in conflict of oorlog. Daartoe moeten ze zich onthouden van elke politieke, religieuze en ideologische uitspraak. Neutraliteit dient op die manier als een voorwaarde om in een sterk gepolitiseerde omgeving toegang tot slachtoffers te krijgen. Doordat hulpverleners steeds vaker verwikkeld raken in een web van machtspolitiek en manipulaties van hulp, is het moeilijker geworden om deze neutraliteit te behouden. De verslechtering in de veiligheidspositie van hulpverleners na 9/11 heeft dit nog eens verergerd. Men is zich door dit alles gaan beraden op de vraag of hulpverleners nog wel langer werkzaam moeten zijn in conflictgebieden. De politisering van HH heeft de laatste jaren enorme gevolgen gehad voor het neutraliteitsbeginsel. Zo is er een levendige discussie ontstaan over de vraag of het nog wel operationeel mogelijk is voor organisaties om zich neutraal op te stellen in complexe noodsituaties, dan wel of het moreel verantwoord is. Sommigen steunen de opvatting dat het immoreel is om hulp te verstrekken als men hierbij de bron van het lijden negeert. Anderen zijn juist van mening dat verstrekking van HH op zichzelf gerechtvaardigd is en verwerpen elke morele verantwoordelijkheid. Het is om bovenstaande redenen interessant om te onderzoeken hoe het concept van neutraliteit in de humanitaire hulpverlening zich in de loop van de tijd heeft ontwikkeld. In dit onderzoek wil ik daarom de geschiedenis van het neutraliteitsprincipe in de humanitaire hulpgemeenschap beschrijven. Dit zal ik doen door de veranderingen in de neutraliteitstraditie te schetsen tegen de achtergrond van de ontwikkeling van de humanitaire hulpgemeenschap. Aan de hand hiervan bespreek ik welke factoren van invloed zijn geweest op de veranderingen van het neutraliteitsbegrip. In mijn onderzoek hanteer ik daarbij de volgende onderzoekshoofdvraag en deelvragen: Welke factoren zijn van invloed geweest op de ontwikkeling van het neutraliteitsbegrip in de humanitaire hulpverlening in de periode ? Deelvragen: Welke historische ontwikkelingen binnen het georganiseerde humanitarisme zijn van invloed geweest op het begrip van neutraliteit? 7

8 Welke conceptuele ontwikkelingen zijn van invloed geweest op het neutraliteitsbegrip in humanitaire hulpverlening? Wat hebben de ontwikkelingen in de humanitaire hulpverlening in Irak en Afghanistan na 9/11 betekend voor het neutraliteitsbeginsel? Om aan de onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden, zal ik in het eerste hoofdstuk de geschiedenis beschrijven van het moderne georganiseerde humanitarisme. Deze periode begint met de oprichting van het Rode Kruis in 1863 en eindigt met de Kosovo-interventie in Binnen deze periode worden de belangrijkste historische ontwikkelingen besproken, die van invloed zijn geweest op veranderingen in het neutraliteitsbegrip van noodhulpverlening. Het tweede hoofdstuk brengt het internationaal humanitair systeem in kaart zoals het bestaat aan het begin van de 21 e eeuw. Hierin bespreek ik de verschillende hoofdrolspelers binnen de humanitaire gemeenschap, waaronder de belangrijkste humanitaire actoren en donoren. In het derde hoofdstuk komen de conceptuele discussies aan bod die momenteel bestaan over humanitaire hulp en neutraliteit. Hierbij staat de relatie tussen politiek en humanitarisme centraal. De verschillende denkwijzen over dit thema zullen in enkele theorieën en modellen worden ondergebracht. Ik zal daarbij gebruik maken van de belangrijkste literatuur die hierover verschenen is in de afgelopen tien jaar. Hiertoe behoren in het bijzonder artikelen en boeken van de auteurs Alex de Waal, Jonathan Goodhand, Mark Duffield, Hugo Slim, Thomas Weiss, Joanna Macrae, Nicholas Leader, Antonio Donini en Larry Minear. De meeste literatuur gaat over de politisering van humanitarisme, het oprekken van het begrip HH en de rol van humanitaire principes in een veranderde context. In het vierde hoofdstuk zal ik mijn onderzoek toespitsen op belangrijke kwesties waarmee de humanitaire hulpgemeenschap zich geconfronteerd ziet in de context van de strijd tegen het terrorisme. Aan de hand van deze case study wil ik onderzoeken of er na 9/11 sprake is van een trendbreuk binnen het humanitarisme. Tot slot volgen in de conclusie mijn belangrijkste bevindingen van het onderzoek die een antwoord zullen vormen op de hoofdvraag en deelvragen. Daarnaast zal ik proberen een blik te werpen in de toekomst van humanitaire hulp en de relevantie van het neutraliteitsbegrip hierin. 8

9 Definities centrale begrippen Humanitaire hulp (HH): hulp die is toegespitst op het voorzien in de eerste levensbehoeften van in nood verkerende mensen, met het doel om menselijk leed te verlichten of te voorkomen; Humanitarisme: een filosofische doctrine waarin de overtuiging overheerst dat het een morele verplichting is om menselijk lijden te verlichten; Menslievendheid: het verlichten van menselijk leed vanuit een respect voor ieder mens; Onpartijdigheid: hulp wordt verstrekt op basis van nood aan de meest kwetsbare mensen ongeacht hun religie, geloof, ras, politieke overtuiging, geslacht of afkomst; Neutraliteit: hulporganisaties kiezen geen partij in conflict of oorlog en daartoe moeten hulpverleners zich onthouden van elke politieke, raciale, religieuze en ideologische uitspraak; Onafhankelijkheid: hulporganisaties hebben zelf de keuze om te beslissen waar de humanitaire hulp naar toe gaat, ongeacht de wensen van donorregeringen of gastlanden; Humanitair imperatief: de gedachte dat waar menselijk leed is, het humanitaire systeem moet reageren, zonder dat politieke overwegingen hierbij een rol spelen; Humanitaire ruimte: een operationele ruimte binnen een humanitaire noodsituatie, waar humanitaire hulporganisaties door alle partijen in staat worden gesteld om op een fysieke en morele wijze te interveniëren; Politiseren: een politieke betekenis geven aan iets wat voorheen als a-politiek werd beschouwd. 9

10 1. GESCHIEDENIS VAN HUMANITAIRE HULPVERLENING 1.1 Rode Kruis-humanitarisme: strikte neutraliteit ( ) De geschiedenis van het georganiseerde humanitarisme begon in het negentiendeeeuwse Europa met een van de bloedigste veldslagen uit de negentiende eeuw. Franse en Italiaanse legereenheden troffen op 24 juni 1859 het leger van Oostenrijk tijdens de slag bij Solferino. Na afloop bleven ruim dode en gewonde soldaten onverzorgd achter op het slagveld. De Zwitserse bankier Henry Dunant uit Genève, die op zakenreis was om de Franse koning Napoleon III te ontmoeten, was een toevallige getuige van deze slag. Hij besloot om de slachtoffers te gaan helpen en mobiliseerde hiertoe de lokale bevolking in een hulpoperatie om slachtoffers van beide kanten medisch bij te staan. Terug in Genève schreef Dunant zijn ervaringen op in een boek dat hij op eigen kosten in 1862 zou publiceren. In Un Souvenir de Solferino 1 deed hij enkele voorstellen om hulpverlening aan oorlogsslachtoffers te organiseren. Als eerste pleitte hij voor de oprichting van vrijwillige nationale hulpmaatschappijen die uitgerust en opgeleid moesten worden om slachtoffers te helpen. Zij moesten zich beijveren om in ieder land de bescherming der regering te erlangen, en in tijd van oorlog aan de oorlogvoerende magten een vrijgeleide en alle verdere hulp te vragen, die zij tot bereiking van hun menschlievend doel mogten behoeven. 2 Als tweede wilde hij dat de slachtoffers, het medisch personeel en hun uitrusting als neutraal zouden worden erkend en dat een universeel embleem hen hiertoe zou moeten beschermen. Als laatste wenste hij dat er een internationaal verdrag zou worden gesloten waardoor de bescherming van slachtoffers en het medisch personeel zou worden geïnstitutionaliseerd. Het boek werd met veel enthousiasme ontvangen en de meeste Europese landen leken bereid om gehoor te geven aan de voorstellen van Dunant. De ideeën in Dunant s boek werden gesteund door de oprichting van het Comité van Vijf in februari 1863, waaruit later het Internationaal Comité van het Rode Kruis (ICRC) zou ontstaan. De vijf comitéleden, allen Zwitsers, waren de generaal Guillaume Henri Dufour, de advocaat Gustave Moynier, Louis Appia, 1 Dunant, J. H., Solferino. De Stem der Menschheid op het Slagveld. Den Haag: Visser, Op verzoek van de auteur in het Nederlands vertaald door J.H.G. Basting 2 Ibidem,

11 Theodore Maunoir en Henry Dunant zelf. Het comité was voortgekomen uit de Société Genevoise d Utilité Publique (het Geneefse Genootschap tot Nut van het Algemeen) 3 en zou de initiatiefnemer zijn van de eerste Conventie van Genève die in oktober 1864 gehouden werd. In deze conventie werd een aantal regels opgenomen over de behandeling van oorlogsslachtoffers en bescherming van gewonde soldaten in medische ploegen. Tevens werd het rode kruis erkend als beschermend embleem. Hiermee was de basis gelegd voor het internationaal humanitair recht. In 1901 ontving Henry Dunant, als oprichter van het Rode Kruis en initiator van de eerste Geneefse Conventie, de Nobelprijs voor de Vrede. Hoewel er in deze eerste conventie nog geen principes voor humanitaire hulpverlening waren opgenomen, was er van het begin al sprake van onpartijdige behandeling van oorlogsslachtoffers en de neutrale status van de hulpverleners. Hoewel het neutraliteitsprincipe van het ICRC nog lange tijd ongedefinieerd zou blijven, kwam het er in de praktijk op neer dat er geen kant werd gekozen tussen strijdende partijen en dat men om deze reden geen politieke, religieuze of ideologische uitspraken zou doen. Daarnaast hanteerde het Rode Kruis een strikte vertrouwelijkheid in de communicatie met strijdende partijen. Dat betekende dat de organisatie alleen buiten de openbaarheid zou communiceren en onderhandelen met de betrokken partijen. Bovendien was onderhandeling over toegang tot de slachtoffers vanaf het begin een traditie van de Zwitserse organisatie, met het doel om voor de hulpactiviteiten instemming te verkrijgen van alle strijdende partijen. Aan het begin van de twintigste eeuw onderging het ICRC haar vuurdoop toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak. Was de organisatie tot dan toe vooral een morele en juridische autoriteit geweest op het gebied van oorlogsrecht, nu moest ze zich gaan bewijzen in de praktijk. Het totale karakter van de Eerste Wereldoorlog week geheel af van de soort oorlogen dat men in de negentiende eeuw had gekend. Het ICRC moest daarom demonstreren dat de afspraken in het recht ook op deze oorlog van toepassing zouden zijn. Het hield zich in de oorlog bezig met de behandeling van krijgsgevangenen, repatriëring van gevangenen, het opsporen van vermisten en contacten met familieleden leggen. Het Comité was hiermee voor het eerst een 3 Grote Winkler Prins, Encyclopedie in 26 delen. 9 e druk (1992), deel 20, 28 11

12 operationele organisatie geworden en ontving voor haar getoonde inspanningen in 1917 voor de eerste keer de Nobelprijs voor de Vrede. Volgens voormalig directeur van het ICRC Grossrieder kreeg de organisatie na afloop van de Eerste Wereldoorlog te maken met twee problemen: één van praktische aard en één van politieke aard. 4 Als eerste moest de organisatie een andere bestemming zoeken voor de infrastructuur die het gedurende de oorlog had opgezet. Europa werd in die tijd geteisterd door een tuberculose-epidemie en het Rode Kruis in haar streven om ook in vredestijd actief te blijven ging zich vervolgens hierop richten. Het tweede probleem deed zich voor met de opkomst van het begrip pacifisme dat in het interbellum grote aanhang kreeg door onder andere het Verdrag van Versailles, de oprichting van de Volkenbond en de ideeën van de Amerikaanse president Woodrow Wilson. De centrale gedachte hierbij was om oorlogen te voorkomen in de toekomst. In reactie op deze twee ontwikkelingen splitste de Rode Kruis-organisatie zich op in twee afzonderlijke organen. In 1919 werd daartoe een nieuw Rode Kruis-orgaan opgericht, dat zich voortaan met activiteiten in vredestijd zou gaan bezighouden: de Liga van Rode Kruis verenigingen, dat later omgedoopt zou worden in de Internationale Federatie van Rode Kruis en Rode Halve Maan verenigingen (IFRC). Met de uitbraak van de Tweede Wereldoorlog zag het ICRC zich geconfronteerd met problemen die het gevolg waren van de opkomst van totalitaire regimes in Europa. De strikte opstelling van het Rode Kruis zou op de proef worden gesteld, doordat deze landen zich nauwelijks iets zouden aantrekken van het in die tijd bestaande oorlogsrecht. Het principe van neutraliteit, dat het ICRC vanaf het begin had gehanteerd, kwam onder druk te staan als gevolg van de ontwikkelingen in de Tweede Wereldoorlog. Toen men in 1942 werd geconfronteerd met de sterke en betrouwbare bewijzen van de concentratiekampen en Jodenvervolging door Nazi-Duitsland, nam het ICRC echter het besluit om niet af te wijken van de strikte opstelling ten aanzien van haar neutraliteitsprincipe en werkwijze van stille diplomatie. Het bestuur van het ICRC kwam in oktober 1942 bijeen om zich te beraadslagen over de te nemen positie. De 23 leden van het bestuur bereikten toen vrijwel unaniem de conclusie dat ze hun 4 Paul Grossrieder, Humanitarian Action in the 21st Century: The Danger of a Setback, Refugee Survey Quarterly, Vol. 21, No. 3 (UNHCR 2002) 27 12

13 wetenschap over de concentratiekampen niet openbaar zouden maken. 5 De belangrijkste reden hiervoor was dat men de geloofwaardigheid als neutrale organisatie wilde behouden en daarmee andere werkzaamheden zoals de verzorging van krijgsgevangenen - niet op het spel wilde zetten. Daarnaast verwachtte het Comité dat een publieke uitspraak maar weinig verandering zou brengen in de humanitaire situatie binnen de concentratiekampen. 6 De beslissing van de Zwitserse organisatie om de kennis van de Holocaust binnenskamers te houden is tot op heden als zeer controversieel beschouwd. Grossrieder schreef over het besluit dat de organisatie, gesterkt door haar successen in de Eerste Wereldoorlog, zich teveel had gericht op de taken die het in de Eerste Wereldoorlog had uitgevoerd, waaronder met name de verzorging van krijgsgevangenen. Het ICRC had zich blindgestaard op deze operationele taak en in haar streven om de werkzaamheden doorgang te kunnen laten hebben, kwam men tot dit tragische besluit. Afgezien van enkele individuele initiatieven van ICRCgedelegeerden, besloot de organisatie de zorg om burgers niet tot haar taken te rekenen. 7 Na de oorlog kreeg het ICRC felle kritiek te verduren over haar optreden in de Tweede Wereldoorlog. De discussie ontstond of het Rode Kruis al dan niet de morele plicht had gehad om zich in het openbaar uit te spreken over schendingen van de bestaande conventies van het oorlogsrecht. Max Huber, ICRC-president in de oorlogsjaren, schreef in een artikel dat de organisatie zich hiervan zou moeten blijven onthouden, omdat elk openbaar protest gelijk stond aan veroordeling en dit in oorlogstijd misbruikt zou kunnen worden voor propaganda-doeleinden. Hij was daarom van mening dat de organisatie zich beter kon concentreren op elke kans die zich voordeed om slachtoffers te helpen, dan vergeefse publieke protesten te ondernemen die de zaak alleen maar in gevaar konden brengen. 8 Ondanks alle kritiek ontving de organisatie na de oorlog de Nobelprijs voor de Vrede van het jaar Het ICRC hield zich in de eerste naoorlogse jaren voornamelijk bezig met de voorbereidingen voor de adoptie van de vierde Conventie van Genève van 1949, waarin de bescherming van burgers in oorlogstijd werd 5 David P. Forsythe, The Humanitarians. The International Committee of the Red Cross (Cambridge 2005), 47 6 Caroline Moorehead. Dunant s Dream. War, Switzerland and the Red Cross (London 1998) xxxi 7 Grossrieder, Humanitarian Action in the 21 st Century, 27 8 Moorehead, Dunant s Dream,

14 vastgelegd. Het ICRC had hiermee samen met de internationale statengemeenschap de harde les van de Tweede Wereldoorlog vastgelegd in de hoop om toekomstig leed aan banden te kunnen leggen. Het ICRC zelf maakte van dit moment echter niet gebruik om zichzelf opnieuw uit te vinden als toonaangevend humanitair orgaan. Als gevolg van onder meer alle kritiek op haar werkwijze ten tijde van de oorlog, zou de organisatie in de jaren vijftig en zestig steeds minder naar buiten optreden. The International Committee itself, as Geneva became the world capital for humanitarian concerns, appeared to turn inwards towards bureaucracy and hierarchy, to become a more restrained place, so fearful of exposure and criticism that its very name became a byword for secrecy [..]. 9 In pogingen om meer eenheid te geven aan de Rode Kruis-beweging, werd jurist Jean Pictet door het ICRC gevraagd om een aantal principes op te stellen die fundamenteel zouden zijn voor het functioneren van de organisatie in de praktijk. De vier principes van liefdadigheid, universaliteit, onafhankelijkheid en onpartijdigheid die eerder bij het vijftigjarig bestaan van het ICRC waren opgesteld, werden door Pictet opnieuw bekeken. Hij voegde de principes van menslievendheid, neutraliteit, vrijwilligheid en eenheid eraan toe en schrapte het begrip van liefdadigheid, aangezien dit als een vanzelfsprekende karaktereigenschap van de organisatie beschouwd mocht worden. Volgens Caroline Moorehead zou van de zeven fundamentele principes, die na een lange interne discussie uiteindelijk in 1965 door de beweging werden aangenomen, alleen neutraliteit voor blijvende moeilijkheden zorgen Sans Frontièrisme absolute neutraliteit ( ) In de eerste helft van de twintigste eeuw had het Rode Kruis gedomineerd als initiatiefnemer van hulpverlening aan oorlogsslachtoffers en als operationele hulporganisatie in de twee wereldoorlogen. In de naoorlogse periode zouden echter ook andere organisaties het humanitaire toneel gaan betreden. Zij zouden direct de concurrentie aan gaan met het Rode Kruis in hun streven om menselijk lijden te verzachten. Organisaties zouden steeds meer gaan afwijken van de principiële benadering van de Geneefse organisatie en als reactie hierop gingen zij 9 Moorehead, Dunant s Dream, Ibidem,

15 hulpactiviteiten uitvoeren volgens andere inzichten. Het principe van neutraliteit, dat het Rode Kruis propageerde als voorwaarde om toegang te verkrijgen tot slachtoffers in oorlogsgebieden, zou voor het eerst openlijk in twijfel worden getrokken door hulpverleners tijdens de Nigeriaanse burgeroorlog die in 1967 uitbrak. De crisis in Biafra ( ) geldt als een keerpunt in de geschiedenis van humanitaire hulp. De hulpverlening tijdens deze oorlog heeft wellicht de meeste invloed gehad op de manier waarop de moderne hulpgemeenschap zich in de naoorlogse periode heeft ontwikkeld. Een hele generatie hulpverleners werd hier gevormd en veel hulpverleners zijn er voor altijd door veranderd. 11 Het ICRC kreeg in Biafra voor het eerst met serieuze concurrentie te maken. De rol van de tot dan toe leidende humanitaire organisatie, zou in Biafra opnieuw in twijfel worden getrokken. David Forsythe verklaart dit doordat er steeds hogere verwachtingen werden gesteld aan hulporganisaties. In the Nigerian conflict [...] the ICRC was expected to act in the midst of conflict while the fighting still raged. It was a foretaste of the growing humanitarian expectations particularly in the West, expectations that were to resurface in places like Bosnia and Somalia in the 1990s. It was also a precursor to the widespread manipulation of humanitarian issues by fighting parties. 12 De Biafraanse oorlog was bovendien het eerste conflict waarin de internationale media een doorslaggevende rol zou hebben in het verloop van de hulpoperatie. Drijfveer achter de operatie was de aandacht van het Westen voor de hongersnood die het gevolg was van de oorlog. Voor het eerst zag men in de Westerse wereld stervende kinderen op televisie, die het slachtoffer waren geworden van hongersnood. In Biafra gingen bovendien voor het eerst politieke invloeden meetellen als een fundamentele factor voor de humanitaire hulpverlening. Tegelijkertijd bracht de oorlog enorme morele dilemma s teweeg die tot de dag van vandaag nog hun uitwerking kennen. 13 In 1967 hadden politieke spanningen tussen de Ibo-stam in het zuidoostelijke Biafra en de federale regering geleid tot een bloedige burgeroorlog, waarbij Biafra zich had afgescheiden van Nigeria. De nieuwe staat had zich hiermee in een lastige positie gewerkt, aangezien men noch van Verenigde Staten noch van de Sovjetunie 11 Alex De Waal, Famine Crimes. Politics and the Disaster Relief Industry in Africa (Oxford en Bloomington 1997), Forsythe, The Humanitarians, Moorehead, Dunant s Dream,

16 diplomatieke steun ontving. Ook de Afrikaanse landen hielden zich afzijdig, uit angst voor de precedentwerking die de onafhankelijkheidsverklaring van Biafra zou kunnen hebben. Desondanks kregen de Biafranen wel de volle sympathie van de televisiekijkers in het Westen, waar journaalbeelden van verhongerde kinderen een enorme impact maakten. In haar pogingen om de Biafraanse opstandelingen tot overgave te dwingen, had Nigeria een volledige voedselblokkade afgekondigd. Als gevolg hiervan brak er in 1968 hongersnood uit in Biafra. Dit werd vervolgens wereldnieuws toen schokkende zwart-wit beelden en krantenfoto s van hongerende kinderen de wereld over gingen. Met Biafra werd de humanitaire hulpindustrie voor het eerst big business. Het was de eerste crisis die vrijwel geheel beheerst werd door niet-gouvernementele organisaties (NGO s). Kerkelijke organisaties namen hierin de leiding. Deze organisaties waren vooral actief in het christelijke Biafra waar zij missiewerk verrichtten. De groep van religieuze NGO s was uitgesproken pro-biafraans vanwege de verbondenheid met het christelijke geloof en bepaalde anti-islamitische gevoelens. De Verenigde Naties speelden in Biafra nauwelijks een rol in de hulpoperatie aangezien ze, in de context van de Koude Oorlog, de soevereiniteit van de Nigeriaanse staat dienden te eerbiedigen. Biafra ging de geschiedenis in als de eerste grote internationale hulpactie, vanuit het Westen geleid. Televisie speelde voor het eerst een grote rol en bracht de Westerse publieke opinie tot beroering. Onder leiding van Caritas Internationalis, namen de kerkelijke organisaties hierin gezamenlijk het initiatief. Zij wisten de media te mobiliseren en na een aantal nationale inzamelingsacties in Europa beschikten zij over een flink budget. Hiermee zouden zij onder de naam Joint Church Aid (JCA) - omgedoopt door deelnemende hulpverleners tot Jesus Christ Airlines - samen een luchtbrug opzetten voor het belegerde Biafra. Daarmee stelden zij zich uitgesproken solidair op ten aanzien van de Biafraanse staat. 14 Het optreden van de gezamenlijke kerken bleek succesvol te verlopen. Om het afweergeschut te ontwijken, vloog men vooral s nachts. In ruim 5000 vluchten 14 De Waal, Famine Crimes,

17 slaagde JCA erin om in bijna 18 maanden circa 1 miljoen Biafranen van hulp te voorzien. 15 Een keerpunt in de hulpoperatie kwam toen de Nigeriaanse regering in juni 1969 een Zweeds Rode Kruis toestel neerschoot. De regering was wantrouwig geraakt, nadat bleek dat een hulpverlener die eerst voor de kerkelijke luchtbrug had gevlogen, de Biafraanse regering hielp om een luchtmacht op te zetten. 16 Nigeria verbood op dat moment alle nachtelijke vluchten naar Biafra en beëindigde de Rode Kruis activiteiten aan beide kanten van het strijdtoneel. Na hevige interne discussie en protesten bij de Nigeriaanse regering, legde het ICRC zich uiteindelijk neer bij de beslissing. De kerkelijke luchtbrug zou nog tot begin januari 1970 standhouden, toen Biafra zou bezwijken onder de militaire overmacht van de federale regering. Breuk met neutraal humanitarisme van Rode Kruis Het optreden van het ICRC in Biafra leidde tot een breuk met enkele jonge artsen van het Franse Rode Kruis, onder wie Bernard Kouchner. In december 1971 zou hij samen met enkele anderen een nieuwe organisatie oprichten: Médecins Sans Frontières (MSF) 17. Bij de jonge hulpverleners was grote frustratie ontstaan over de werkwijze van het ICRC in Biafra. Gechoqueerd als ooggetuigen van de burgeroorlog en de hongersnood, konden zij hun rechtvaardigheidsgevoel niet verenigen met de strikte werkwijze en vertrouwelijkheid van de Geneefse organisatie. In de crisis van Biafra zagen zij een modern Solferino waar actie tegenover gesteld moest worden. Kouchner was van mening dat door haar discrete en strikte werkwijze, het Rode Kruis medeplichtig was geworden aan de oorlog en vergeleek dit met het zwijgen over de Nazi-vernietigingskampen. 18 Ook de werkwijze van het Rode Kruis om instemming te vragen van de regering van het land om humanitaire toegang te verkrijgen, werd hevig bekritiseerd aangezien de federale Nigeriaanse overheid in dit geval één van de strijdende partijen was. MSF zou in de jaren zeventig tot een van de grootste particuliere humanitaire hulporganisaties uitgroeien. In tegenstelling tot het Rode Kruis, wilde MSF de wereld echter bewust maken van het onrecht dat men tegenkwam in de praktijk. Naast het 15 Jesus Christ Airlines, bron: 16 De Waal, Famine Crimes, De Nederlandse afdeling van MSF, Artsen Zonder Grenzen, zou in 1984 opgericht worden 18 De Waal, Famine Crimes, 76 17

Het Rode Kruis kiest bij conflicten geen partij. Het kiest altijd voor de slachtoffers, tot welke zijde zij ook behoren.

Het Rode Kruis kiest bij conflicten geen partij. Het kiest altijd voor de slachtoffers, tot welke zijde zij ook behoren. Het Rode Kruis is ontstaan uit het verlangen hulp te bieden, zonder onderscheid. Overal ter wereld handelt de organisatie volgens dezelfde zeven grondbeginselen: Menslievendheid Onpartijdigheid Neutraliteit

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 32 605 Beleid ten aanzien van ontwikkelingssamenwerking Nr. 150 BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING Aan

Nadere informatie

Datum 19 september 2014 Betreft Noodhulp: herziening Nederlandse humanitaire hulp en de inzet van het Relief fund.

Datum 19 september 2014 Betreft Noodhulp: herziening Nederlandse humanitaire hulp en de inzet van het Relief fund. Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl Datum 19 september 2014 Betreft Noodhulp:

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Noodhulp in de Hoorn van. Jeroen Jurriens, Disaster Management Unit ICCO & Kerk in Actie

Noodhulp in de Hoorn van. Jeroen Jurriens, Disaster Management Unit ICCO & Kerk in Actie Noodhulp in de Hoorn van Afrika Jeroen Jurriens, Disaster Management Unit ICCO & Kerk in Actie Wat is er aan de hand? Hoe komt dat? Wat kunnen we er aan doen? Een paar praktijkvoorbeelden Opbouw presentatie

Nadere informatie

De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. Twee grote processen

De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. De Vietnam-oorlog. Twee grote processen Koude Oorlog Amerikaanse buitenlandse politiek communisme rivaliteiten tussen de Sovjet-Unie en China nationalistische bewegingen dekolonisatie Twee grote processen Koude oorlog Nationalisme en dekolonisatie

Nadere informatie

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...

1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN... HET CONGRES VAN WENEN 1. WAT VOORAFGING...1 2. HET CONGRES VAN WENEN...2 2.1. BESLISSINGEN...3 2.2. GEVOLGEN...6 2.3. BELANG VAN HET CONGRES VAN WENEN...7 3.1. Het Congres van Wenen en de restauratie Het

Nadere informatie

Macht en waarden in de wereldpolitiek

Macht en waarden in de wereldpolitiek Rik Coolsaet Macht en waarden in de wereldpolitiek Actuele vraagstukken in de internationale politiek Editie 2006-2007 2 Inhoud Inleiding... Deel 1. De jaren 90: het transitiedecennium 1. Van illusie naar

Nadere informatie

Zittingsdocument 12.9.2011 B7-0493/2011 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van de verklaringen van de Raad en de Commissie

Zittingsdocument 12.9.2011 B7-0493/2011 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van de verklaringen van de Raad en de Commissie EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Zittingsdocument 12.9.2011 B7-0493/2011 ONTWERPRESOLUTIE naar aanleiding van de verklaringen van de Raad en de Commissie ingediend overeenkomstig artikel 110, lid 2, van het

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal De heer J. Voordewind Binnenhof 4 Den Haag. Den Haag, 26 juni 2008

Tweede Kamer der Staten-Generaal De heer J. Voordewind Binnenhof 4 Den Haag. Den Haag, 26 juni 2008 Tweede Kamer der Staten-Generaal De heer J. Voordewind Binnenhof 4 Den Haag Den Haag, 26 juni 2008 Dank voor het verslag van uw bezoek begin april aan Noord-Irak dat u mij 10 juni jl. aanbood. Uw reis

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

Het Rode Kristal. Het Derde Aanvullende Protocol bij de Verdragen van Genève

Het Rode Kristal. Het Derde Aanvullende Protocol bij de Verdragen van Genève Het Rode Kristal. Het Derde Aanvullende Protocol bij de Verdragen van Genève Mireille Hector 04 Het Rode Kristal. Het Derde Aanvullende Protocol bij de Verdragen van Genève Mireille Hector 1 Het rode kruisembleem

Nadere informatie

Tekst en tekeningen door Colombiaanse vluchtelingenkinderen in Ecuador. UNHCR / S. Aguilar

Tekst en tekeningen door Colombiaanse vluchtelingenkinderen in Ecuador. UNHCR / S. Aguilar Tekst en tekeningen door Colombiaanse vluchtelingenkinderen in Ecuador UNHCR / S. Aguilar UNHCR / S.Aguilar Tekst en tekeningen door Colombiaanse vluchtelingenkinderen in Ecuador UNHCR, Europese vertegenwoordiging,

Nadere informatie

Speech ter gelegenheid van de ontvangst van Nederlandse ambassadeurs door de Staten-Generaal, d.d. donderdag 29 januari 2015 Anouchka van Miltenburg, Voorzitter Tweede Kamer Het gesproken woord geldt Geachte

Nadere informatie

Het Nederlandse Rode Kruis helpt direct. Jaarverslag 2015

Het Nederlandse Rode Kruis helpt direct. Jaarverslag 2015 Het Nederlandse Rode Kruis helpt direct Jaarverslag 2015 Kijk voor het volledige jaarverslag op: www.rodekruis.nl/jaarverslag2015 2015: het jaar van de vluchteling Honderdduizenden mensen sloegen dit jaar

Nadere informatie

Datum 19 september 2014 Betreft Beantwoording vragen van de leden van Laar en Sjoerdsma over de strijd tegen Ebola

Datum 19 september 2014 Betreft Beantwoording vragen van de leden van Laar en Sjoerdsma over de strijd tegen Ebola Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 Den Haag Bezuidenhoutseweg 67 2594 AC Den Haag Postbus 20061 Nederland www.rijksoverheid.nl DSH-2014.500215 Datum 19 september 2014

Nadere informatie

Communicatie en strategie van de Afghaanse Taliban, vanuit het perspectief van het leiderschap

Communicatie en strategie van de Afghaanse Taliban, vanuit het perspectief van het leiderschap , vanuit het perspectief van het leiderschap Auteurs: Godfried Wessels Seran de Leede Edwin Bakker Samenvatting Op 28 december 2014 is een einde gekomen aan de ISAF-missie (International Security and Assistance

Nadere informatie

De vluchtelingencrisis: oplossingen en inzichten van kinderen

De vluchtelingencrisis: oplossingen en inzichten van kinderen Door rechtopmigratie op 8 oktober, 2015-00:00 foto, school in Nederland uit 1937 De aanslepende vluchtelingencrisis en de daar bijhorende verklaringen van bepaalde politici heeft niemand onberoerd gelaten.

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

Samenwerking als ideaal voor een verscheurd Europa

Samenwerking als ideaal voor een verscheurd Europa Samenwerking als ideaal voor een verscheurd Europa INE MEGENS EIGENTIJDSE GESCHIEDENIS Opbouw college: Vooruitgangsgeloof 19 e eeuw Nationalisme en politieke kaart van Europa Eerste Wereldoorlog Cultuurpessimisme

Nadere informatie

LANDELIJKE CONFERENTIE VAN DE SWP OP 1 en 2 OKTOBER 1960

LANDELIJKE CONFERENTIE VAN DE SWP OP 1 en 2 OKTOBER 1960 Behoort bij schrijven no. 557»6?3 LANDELIJKE CONFERENTIE VAN DE SWP OP 1 en 2 OKTOBER 1960 S a m e n v a t t i n Op 1 en 2 oktober 19^0 hield de Socialistische Werkers Partij te Amsterdam een landelijke

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Meerderheid Nederland niet van plan om geld te geven Nederlander twijfelt of geld voor noodhulp Hoorn van Afrika goed terecht komt

Meerderheid Nederland niet van plan om geld te geven Nederlander twijfelt of geld voor noodhulp Hoorn van Afrika goed terecht komt Onderzoekssamenvatting NCDO, 5 augustus 2011 Meerderheid Nederland niet van plan om geld te geven Nederlander twijfelt of geld voor noodhulp Hoorn van Afrika goed terecht komt In de Hoorn van Afrika vindt

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Projectrapportage noodhulp Syrie

Projectrapportage noodhulp Syrie Introductie Deze rapportage geeft een beeld van de voortgang en de resultaten van het noodhulpproject Syrië, waaraan de Generale Diaconale Commissie van de Hersteld Hervormde Kerk een bijdrage van 25.000,-

Nadere informatie

Overwegingen bij Nederlandse deelname aan VN-vredesoperaties: het beeld in conflict met de werkelijkheid Jaïr van der Lijn

Overwegingen bij Nederlandse deelname aan VN-vredesoperaties: het beeld in conflict met de werkelijkheid Jaïr van der Lijn Overwegingen bij Nederlandse deelname aan VN-vredesoperaties: het beeld in conflict met de werkelijkheid Jaïr van der Lijn Bij uitzending van militairen naar het buitenland verkiest de Nederlandse regering

Nadere informatie

Het Nederlandse Rode Kruis. op weg naar 2020

Het Nederlandse Rode Kruis. op weg naar 2020 Het Nederlandse Rode Kruis op weg naar 2020 De grondbeginselen Het Rode Kruis is ontstaan uit het verlangen hulp te bieden, zonder onderscheid. Overal ter wereld handelen wij volgens dezelfde zeven grondbeginselen:

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Over de rechtvaardige oorlog in onze tijd. Michael Walzer. met essays van Marcel Becker, bw TM lezing 2007 0403.indd 3 04-03-2008 11:58:38

Over de rechtvaardige oorlog in onze tijd. Michael Walzer. met essays van Marcel Becker, bw TM lezing 2007 0403.indd 3 04-03-2008 11:58:38 Oorlog en dood Over de rechtvaardige oorlog in onze tijd met essays van, Désirée Verweij en Thomas Mertens bw TM lezing 2007 0403.indd 3 04-03-2008 11:58:38 Inhoud : geëngageerd en genuanceerd 7 Oorlog

Nadere informatie

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam T 020 535 2637 Advies Luchtaanvallen IS(IS) Datum 24 september 2014 Opgemaakt door Prof. dr. P.A. Nollkaemper

Nadere informatie

Hoofdstuk 7: De Vietnam Oorlog (1963-1973)

Hoofdstuk 7: De Vietnam Oorlog (1963-1973) Hoofdstuk 7: De Vietnam Oorlog (1963-1973) Geschiedenis HAVO 2011/2012 www.lyceo.nl 1963-1973 De oorlog in Vietnam De oorlog aan het thuisfront 1963 1969: Johnson 1969 1973: Nixon De rol van de media De

Nadere informatie

HANDELINGEN C298 BUI21. Zitting 2005-2006. 27 juni 2006 COMMISSIEVERGADERING

HANDELINGEN C298 BUI21. Zitting 2005-2006. 27 juni 2006 COMMISSIEVERGADERING C298 BUI21 Zitting 2005-2006 27 juni 2006 HANDELINGEN COMMISSIEVERGADERING COMMISSIE VOOR BUITENLANDS BELEID, EUROPESE AANGELEGENHEDEN, INTERNATIONALE SAMENWERKING EN TOERISME Commissievergadering C298

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Stichting Emda. Beknopt Jaarverslag 2014. Network for European Monitoring and Development Assistance EMDA. Voorwoord

Stichting Emda. Beknopt Jaarverslag 2014. Network for European Monitoring and Development Assistance EMDA. Voorwoord Stichting Emda Beknopt Jaarverslag 2014 Voorwoord De nieuwe publicatieplicht voor een ANBI-status geeft vooral bij kleinere NGO s, zoals de Stichting Emda, nogal extra administratieve en organisatorische

Nadere informatie

Workshop Fondsenwerving

Workshop Fondsenwerving Cursus Goed besturen voor Studentbestuurders Workshop Fondsenwerving 6 oktober 2009 Wat gaan we doen? Introductie Uitgangspunten fondsenwerving Oefening 1 Koffie Aan de slag met fondsenwerving (1) Oefening

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017 Exameneenheden geschiedenis GS/K/1 Oriëntatie op leren en werken GT GS/K/2 Basisvaardigheden GT GS/K/3 Leervaardigheden in het vak geschiedenis en staatsinrichting GT GT GS/K/4 De koloniale relatie Indonesië

Nadere informatie

Aarde, werk van onze handen?

Aarde, werk van onze handen? Stichting Oecumenische Vieringen Eindhoven (SOVE) Aarde, werk van onze handen? Zaterdag 1 november 2014 18.30 uur Toespraak: Rijkdom in onze aarde: bron voor ontwikkeling en conflict: Olie in Zuid-Soedan

Nadere informatie

Veerkracht en zelfredzaamheid vanuit internationaal perspectief Keynote Congres Voorbereid op zelfredzaamheid

Veerkracht en zelfredzaamheid vanuit internationaal perspectief Keynote Congres Voorbereid op zelfredzaamheid Veerkracht en zelfredzaamheid vanuit internationaal perspectief Keynote Congres Voorbereid op zelfredzaamheid Georg Frerks Hoogleraar Rampenstudies, Wageningen Universiteit Bredere Context Globalisering

Nadere informatie

Bijzonder procesdoel 3: ontdekken van mensenrechten

Bijzonder procesdoel 3: ontdekken van mensenrechten Bijzonder procesdoel 3: ontdekken van mensenrechten Eerste leerjaar B 3.1. Mijn rechten Beroepsvoorbereidend leerjaar 3.1. Mijn rechten Wie ben ik? * De leerlingen ontdekken wie ze zelf zijn - de mogelijkheden

Nadere informatie

Leden Adviesraad Internationale Vraagstukken

Leden Adviesraad Internationale Vraagstukken Leden Adviesraad Internationale Vraagstukken Voorzitter Prof. drs. R.F.M. Lubbers Leden Prof. mr. F.H.J.J. Andriessen Dhr. A.L. ter Beek Mw. dr. C.E. von Benda-Beckmann-Droogleever Fortuijn Prof. Jhr.

Nadere informatie

HET FENOMEEN TERRORISME

HET FENOMEEN TERRORISME TERRORISME Sinds de 11 september 2001, is het fenomeen terrorisme nog steeds brandend actueel en geniet steeds van een permanente aandacht vanwege de overheden. Hij werd trouwens als prioriteit in het

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

Stand for Secularism and Human Rights!

Stand for Secularism and Human Rights! EU ELECTIONS 2014 Stand for Secularism and Human Rights! EHF Manifesto November 2013 E uropean elections in May 2014 will be crucial for humanists in Europe. The rise of radical populist parties, the persisting

Nadere informatie

Zwarte Piet en Witte Klaas

Zwarte Piet en Witte Klaas Zwarte Piet en Witte Klaas Onderzoek naar beeldvorming in de sinterklaastraditie Bianca Berends Kunst en Cultuurwetenschappen Vrije Opleiding Voorwoord Dit is een scriptie over een, volgens velen, oer-

Nadere informatie

Come home or go global, stupid

Come home or go global, stupid Come home or go global, stupid Een nieuwe toekomst voor de Noord Atlantische Verdragsorganisatie?! Drs. S.N. Mengelberg 1 De NAVO is een puur militaire organisatie! 2 De NAVO is niet langer de hoeksteen

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

ARTSEN ZONDER GRENZEN

ARTSEN ZONDER GRENZEN ARTSEN ZONDER GRENZEN 20 december Inleiding Artsen zonder Grenzen is één van de meest aansprekende hulporganisaties van de laatste jaren. Vanaf de oprichting op 20 december 1984 tot nu toe is de organisatie

Nadere informatie

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV Code Duurzaam Beleggen VvV onderdeel inhoud verschil artikel 1 De Code Duurzaam Beleggen opgesteld door het Verbond van Verzekeraars

Nadere informatie

5-4-2016. Welke gevolgen hebben gewapende conflicten? Inleiding tot het internationaal humanitair recht BTC infocyclus april 2016.

5-4-2016. Welke gevolgen hebben gewapende conflicten? Inleiding tot het internationaal humanitair recht BTC infocyclus april 2016. Inleiding tot het internationaal humanitair recht BTC infocyclus april 2016 Marijke Peys, stafmedewerker humanitair recht marijke.peys@rodekruis.be Brainstorm Welke gevolgen hebben gewapende conflicten?

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1983 Nr. 100

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1983 Nr. 100 56 (1974) Nr. 3 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1983 Nr. 100 A. TITEL Verdrag inzake een gedragscode voor lijnvaartconferences, met bijlage; Genève, 6 april 1974 B. TEKST De Engelse

Nadere informatie

2012-2016. Beleidsplan Beraadgroep Samenlevingsvragen 2012-2016. Hettie Pott-Buter Trinus Hoekstra Greetje Witte-Rang

2012-2016. Beleidsplan Beraadgroep Samenlevingsvragen 2012-2016. Hettie Pott-Buter Trinus Hoekstra Greetje Witte-Rang 2012-2016 Hettie Pott-Buter Trinus Hoekstra Greetje Witte-Rang Beleidsplan Beraadgroep Samenlevingsvragen 2012-2016 Augustus 2012 0 Inhoud Inleiding... 1 Geschiedenis van de Beraadgroep Samenlevingsvragen...

Nadere informatie

Droogte in Oost-Afrika

Droogte in Oost-Afrika Droogte in Oost-Afrika Ethiopië Addis-Ababa 120.000 Djibouti Djibouti Somalië 3.200.000 2.500.000 600.000 Oeganda Kenia Mogadishu Kampala 3.500.000 Naïrobi noodgebied crisisgebied beperkte noodtoegang

Nadere informatie

Hulp aan mensen in nood. Beleidskader Humanitaire Hulp. Ministerie van Buitenlandse Zaken

Hulp aan mensen in nood. Beleidskader Humanitaire Hulp. Ministerie van Buitenlandse Zaken Hulp aan mensen in nood Beleidskader Humanitaire Hulp Ministerie van Buitenlandse Zaken Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 Samenvatting 3 Internationale uitgangspunten en afspraken 4 Nederlandse ambities en inzet

Nadere informatie

filosofie havo 2016-I

filosofie havo 2016-I Opgave 1 Ebola 1 maximumscore 2 een uitleg dat er in tekst 1 geen sprake is van gelijke kansen voor de ebolapatiënten, omdat de farmaceutische industrie alleen medicijnen ontwikkelt waarop winst gemaakt

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

Achor, 31 jaar. Nakisha, 11 jaar

Achor, 31 jaar. Nakisha, 11 jaar Achor, 31 jaar Achor is gevlucht voor de gevechten tussen regerings- en rebellengroepen. Achor is geboren in Darfoer in Soedan, een regio die geteisterd wordt door gewapende conflicten en geweld. Decennialang

Nadere informatie

Verdrag over de rechten van het kind

Verdrag over de rechten van het kind Verdrag over de rechten van het kind Een verdrag is een afspraak tussen landen. Op 20 november 1989 is in New York het Verdrag over de Rechten van het Kind gesloten. Dit Verdrag is een afspraak tussen

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2014-2015-2016

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2014-2015-2016 Schoolexamen derde leerjaar mavo (2014 2015) 1 SE1 De industriële samenleving in Nederland Het proces van industrialisatie heeft de Nederlandse samenleving ingrijpend veranderd vanaf het midden van de

Nadere informatie

YES WE CAN SIMON DOUW & GIJSBERT KOREN

YES WE CAN SIMON DOUW & GIJSBERT KOREN TRIBEFUNDING Stories YES WE CAN SIMON DOUW & GIJSBERT KOREN Tribefunding? Crowdfunding is booming! En wij zijn er verslaafd aan geraakt. De afgelopen paar jaren hebben we ons verwonderd over en verdiept

Nadere informatie

3 september 2014. Onderzoek: Internationale spanningen en conflicten

3 september 2014. Onderzoek: Internationale spanningen en conflicten 3 september 2014 Onderzoek: Internationale spanningen en conflicten Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 30.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van

Nadere informatie

School. Luchthaven. Ziekenhuis. Dorp. Fabriek. Militair hoofdkwartier. Vluchtelingenkamp

School. Luchthaven. Ziekenhuis. Dorp. Fabriek. Militair hoofdkwartier. Vluchtelingenkamp X School 3 6 Luchthaven Ziekenhuis 8 9 Fabriek Dorp 10 11 Militair hoofdkwartier Vluchtelingenkamp 12 14 Je hebt een school geraakt met de aanval. 10 kinderen en 2 leerkrachten werden gedood 25 kinderen

Nadere informatie

Dames en heren studenten,

Dames en heren studenten, Dames en heren studenten, De wereld van morgen heeft jullie nodig, hard nodig. Hopelijk zonder deze prachtige, blije dag te verstoren, wil ik even stil staan bij het feit dat onze wereld, en dus ook Nederland,

Nadere informatie

Rampenmanagement Zuid-Soedan

Rampenmanagement Zuid-Soedan Rampenmanagement Zuid-Soedan In Zuid-Soedan zijn honderdduizenden mensen op de vlucht. Er is groot gebrek aan schoon water, voedsel en medicijnen. De dreiging van hongersnood groeit, miljoenen mensen zullen

Nadere informatie

Solidariteitsactie. voor. vluchtelingen. in Syrië. Zondag 22 februari 2015. GC De Wildeman Schoolstraat 15, Herent. Koerdische Maaltijd

Solidariteitsactie. voor. vluchtelingen. in Syrië. Zondag 22 februari 2015. GC De Wildeman Schoolstraat 15, Herent. Koerdische Maaltijd Solidariteitsactie voor vluchtelingen in Syrië Zondag 22 februari 2015 GC De Wildeman Schoolstraat 15, Herent Koerdische Maaltijd korte film en getuigenissen van Syrische vluchtelingen optreden Koerdische

Nadere informatie

filosofie havo 2015-I

filosofie havo 2015-I Opgave 3 Wat is de Wat 11 maximumscore 1 Een goed antwoord bevat het volgende element: een uitleg dat Eggers zich met morele vraagstukken bezighoudt: hij vraagt zich af wat hij zelf vanuit zijn eigen normen

Nadere informatie

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede heb ik meegekregen van mijn vader, die de gastvrijheid van de Duitse bezetter aan den lijve heeft mogen ondervinden. Mijn vader heeft in Scheveningen gezeten,

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

GESCHIEDENIS VAN DEN HAAG ALS STAD VAN VREDE EN RECHT

GESCHIEDENIS VAN DEN HAAG ALS STAD VAN VREDE EN RECHT 1 GESCHIEDENIS VAN DEN HAAG ALS STAD VAN VREDE EN RECHT Den Haag staat internationaal bekend als stad van Vrede en Recht. Ruim 19.500 mensen in zo n 160 internationale organisaties werken hier aan één

Nadere informatie

Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting

Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting Richtlijnen voor het werken in een multiculturele setting Quality needs diversity 1. Inleiding Deze richtlijnen zijn een uitwerking van de kernwaarde Ruimte voor talent en groei voor iedereen, onderdeel

Nadere informatie

Oorlog en vrede. Pleidooi voor actief vredesbeleid

Oorlog en vrede. Pleidooi voor actief vredesbeleid Oorlog en vrede Pleidooi voor actief vredesbeleid Vrede is belangrijk, daar zal wel iedereen het mee eens zijn. Zonder vrede zeker minimaal gedefinieerd als de afwezigheid van oorlog is samenleven onmogelijk.

Nadere informatie

Iedereen kan iets doen voor vredee

Iedereen kan iets doen voor vredee Iedereen kan iets doen voor vredee Van kleine tot grote activiteiten Alle beetjes durf tellen samen uiteindelijk op tot vrede3 PAXE Vrede wie durft= PAX staat voor vrede. Samen met mensen in conflictgebieden

Nadere informatie

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen

Dit proefschrift betoogt dat een veel ruimere blik nodig is op de historische ontwikkeling van de Verenigde Staten om te begrijpen waarom het testen Samenvatting In dit proefschrift staat de vraag centraal waarom de gestandaardiseerde intelligentiemeting in Amerika zo'n hoge vlucht heeft genomen en tot zulke felle debatten leidt. Over dit onderwerp

Nadere informatie

De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag. Den Haag, november 2004

De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag. Den Haag, november 2004 De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag Den Haag, november 2004 Hierbij dank ik u mede namens de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking

Nadere informatie

Startles Humanitair Oorlogsrecht

Startles Humanitair Oorlogsrecht Startles Humanitair Oorlogsrecht voor maatschappijleer, geschiedenis, burgerschapsvorming voor middenbouw vmbo, havo, vwo 2 Inleiding U gaat een les geven over het thema humanitair oorlogsrecht (HOR) en

Nadere informatie

en sector onder vuur Ontwikkelingssamenwerkingsorganisaties strategieën in een veranderende wereld Marieke de Wal

en sector onder vuur Ontwikkelingssamenwerkingsorganisaties strategieën in een veranderende wereld Marieke de Wal Als je denkt dat je te klein en onbeduidend bent om het verschil te maken, denk dan eens aan slapen met een mug Dalai Lama De wereld verandert en wordt complexer. Dat is ook merkbaar in de ontwikkeling

Nadere informatie

KINDERRECHTEN IN ONTWIKKELINGS- SAMENWERKING BTC INFOCYCLUS

KINDERRECHTEN IN ONTWIKKELINGS- SAMENWERKING BTC INFOCYCLUS KINDERRECHTEN IN ONTWIKKELINGS- SAMENWERKING BTC INFOCYCLUS PLATFORM KINDERRECHTEN IN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING Oprichting: 2007 naar aanleiding van wetswijziging Leden: NGO s, BTC, Experten, Doelstelling:

Nadere informatie

Titel Nederlandse troepen in Srebrenica

Titel Nederlandse troepen in Srebrenica Nederlandse troepen in Srebrenica Hoe zorg je voor vrede in moeilijke tijden? Korte lesomschrijving Leerlingen verwerven in deze les informatie over de burgeroorlog in Joegoslavië. Ook onderzoeken ze de

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

International Association of Lions Clubs. Wij zijn Lions

International Association of Lions Clubs. Wij zijn Lions Wij zijn Lions De grootste humanitaire NGO 3 Canada Verenigde Staten Europa Verre Oosten Zuid-Oost-Azië 1.675 Lions Clubs 39.621 leden 12.845 Lions Clubs 379.738 leden 9.541 Lions Clubs 270.688 leden 7.509

Nadere informatie

CIRM & SSC. Meerwaarde creëren met Corporate Infrastructure Resources Management en Shared Service Centeres

CIRM & SSC. Meerwaarde creëren met Corporate Infrastructure Resources Management en Shared Service Centeres CIRM & SSC Meerwaarde creëren met Corporate Infrastructure Resources Management en Shared Service Centeres Inhoud Voorwoord Corporate Infrastructure Resource Management 1. People, Process, Place 2. Veranderingen

Nadere informatie

Hulp aan Syrische vluchtelingen

Hulp aan Syrische vluchtelingen Aan alle diaconieën van de Hersteld Hervormde Kerk Generale diaconale commissie Vendelier 51-D 3905 PC VEENENDAAL Telefoon (0318) 505541 Internet www.hersteldhervormdekerk.nl Email diaconaat@hersteldhervormdekerk.nl

Nadere informatie

ARTSEN ZONDER GRENZEN

ARTSEN ZONDER GRENZEN ARTSEN ZONDER GRENZEN 20 december Inleiding Artsen zonder Grenzen is één van de meest aansprekende hulporganisaties van de laatste jaren. Vanaf de oprichting op 20 december 1984 tot nu toe is de organisatie

Nadere informatie

Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië?

Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië? Belangen: Wel of niet ingrijpen in Syrië? Korte omschrijving werkvorm: Leerlingen moeten zich inleven in een permanent lid van de Veiligheidsraad van de VN. Ze gaan aan de slag met het vraagstuk of de

Nadere informatie

Het project Europa is mede een antwoord op de massamoorden op Europese bodem.

Het project Europa is mede een antwoord op de massamoorden op Europese bodem. Speech van Bisschop de Korte (Groningen-Leeuwarden) BIJ HET AFSCHEID VAN VICTOR SCHEFFERS 30 september 2015 Eminentie, Excellenties, Dames en heren, heel bijzonder natuurlijk Victor, Inleiding De 20 ste

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

HERINNEREN HERINNEREN STRIJDEN STRIJDEN VIEREN LEVENSLOOP. Samen 24 uur in beweging tegen kanker.

HERINNEREN HERINNEREN STRIJDEN STRIJDEN VIEREN LEVENSLOOP. Samen 24 uur in beweging tegen kanker. VIEREN HERINNEREN HERINNEREN LEVENSLOOP Samen 24 uur in beweging tegen kanker. Bij kanker komt het erop aan de juiste keuzes te maken. Die keuzes zijn vitaal om te vermijden dat de ziekte in onze plaats

Nadere informatie

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Beste mensen, De meimaand is een mooie maand. Mei betekent zon en voorjaar, het betekent weer buiten kunnen zitten. Maar de maand mei betekent ook denken

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Unicef Hoofdstuk 1: Geschiedenis van Unicef Unicef is de Kinderrechtenorganisatie van de Verenigde Naties (VN). De Verenigde Naties zijn een verbond van (bijna) alle landen van de wereld. Deze landen hebben

Nadere informatie

FACULTATIEF PROTOCOL BIJ HET VERDRAG INZAKE DE RECHTEN VAN HET KIND OVER DE BETROKKENHEID VAN KINDEREN IN GEWAPENDE CONFLICTEN

FACULTATIEF PROTOCOL BIJ HET VERDRAG INZAKE DE RECHTEN VAN HET KIND OVER DE BETROKKENHEID VAN KINDEREN IN GEWAPENDE CONFLICTEN FACULTATIEF PROTOCOL BIJ HET VERDRAG INZAKE DE RECHTEN VAN HET KIND OVER DE BETROKKENHEID VAN KINDEREN IN GEWAPENDE CONFLICTEN (niet officiële Nederlandse vertaling). (VP = Voorafgaande paragraaf) VP 1

Nadere informatie

Wat terrorisme met ons doet

Wat terrorisme met ons doet Wat terrorisme met ons doet Prof. dr. Rik Coolsaet (UGent) UDL Kortrijk, 9 maart 2016 Wat is terrorisme? Terrorisme door de geschiedenis heen Hoe ontstaat terrorisme? en wat met de Syriëstrijders? Blik

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1999 2000 22 831 De Hoorn van Afrika Nr. 6 BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN EN VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKING Aan de Voorzitter van de Tweede

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie