Executive Training Financieel Risico Management

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Executive Training Financieel Risico Management"

Transcriptie

1 Executive Training Financieel Risico Management Sessie 1: Basisbegrippen Financieel Risico Management Hoofddorp, maart 2010 Pagina - 1 -

2 Rechten en disclaimer Deze training bevat slides die eigendom zijn van O-2M B.V. met uitzondering van de slides die vallen onder sessie 4. Niets uit dit materiaal mag vermenigvuldigd of gebruikt worden zonder nadrukkelijke toestemming van O-2M B.V. met uitzondering van de slides die vallen onder sessie 4. De sheets van deze training bevatten een vereenvoudiging van de werkelijkheid om de basisprincipes van Financieel Risico Management uit te leggen. De training is gericht op begripsvorming en sturing rondom financiële risico s. De werkelijkheid is complexer en gedetailleerder. O-2M B.V. Antje Breijerstraat ZT Hoofddorp Telefoon: Website: Pagina - 2 -

3 Financieel Risico Management Sessie 1: Basisbegrippen Financieel Risico Sessie 2: Financieel Risico en Vermogensbeheer Sessie 3: Integratie Sessie 4: Werkingswijze binnen uw organisatie Pagina - 3 -

4 Sessie 1: Basisbegrippen Financieel Risico 1. Beleggingsvraagstuk 2. Risico 2.1. Risicodefinitie 2.2. Financieel risico 3. Meetmethodieken 3.1. Balansrisico 3.2. Dekkingsgraad 3.3. Risico appetijt 3.4. Alfa en Beta 3.5. VaR 3.6. Modelnauwkeurigheid 3.7. Enkele overige gebruikte begrippen Pagina - 4 -

5 1. Beleggingsvraagstuk (1) Vaak gesteld: Kor wordt 40 jaar en heeft EUR 10k gekregen van zijn ouders. Deze wil hij opzijleggen voor zijn pensioen. Hoe moet hij dit beleggen? Deze vraag is echter fout geformuleerd! Hij dient beter geformuleerd te worden als: Kor wil, als hij over 25 jaar met pensioen gaat, zijn huidige welvaartsniveau kunnen behouden. Wat kan hij momenteel opzij leggen en op welke wijze moet hij dan investeren om dit te kunnen bewerkstelligen? Welke kans heeft hij dan om zijn doelstelling te bereiken? Wat betekent dit? Kor moet weten wat de inflatie in de toekomst is om vast te stellen of hij zijn huidige welvaartsniveau kan handhaven Kor moet weten wat de regelgever doet inzake belastingen om te kunnen bepalen hoeveel hij nodig heeft Kor moet weten hoe lang hij nog zal leven vanaf het moment dat hij met pensioen gaat Kor moet kunnen vaststellen hoeveel geld hij opzij wil en kan leggen nu en in de toekomst om zijn spaarpotje op te bouwen Pagina - 5 -

6 1. Beleggingsvraagstuk (2) Kor gaat rekenen en maakt een aantal aannames: Kor verdient EUR 100k per jaar Hij wil zijn huidige welvaart behouden en heeft nog niets gespaard De inflatie is de komende 25 jaar vastgesteld op 4% per jaar De overheid heeft een lange termijn besluit genomen om de komende 50 jaar de belastingregelgeving op pensioenen als volgt in te richten: Geen belasting op inleg op pensioenen (belastingdruk nu bedraagt 50%) Pensioen uitkeringen zijn belast met 25% voor alles boven de EUR 20k inflatiegecorrigeerd Overheid betaald EUR 10k aan gepensioneerden per jaar is afgesproken in het regeringsbeleid met een duur van 50 jaar inflatiegecorrigeerd Vervolg aannames: De levensverwachting voor een 40- jarige van nu met pensionering op 65 jaar bedraagt 15 jaar Kor kan en wil niet meer dan EUR 10k per jaar opzij leggen en hij verwacht dat zijn salaris stijgt met inflatie en niet meer dan dat Wat heeft Kor nodig om zijn welvaart te behouden? Hij heeft nu EUR 50k netto te besteden Hij heeft straks EUR 20k belastingvrij nodig en EUR 30k is dan belast (staat gelijk aan EUR 40k) Totaal heeft hij dus EUR 60k nodig in huidige Euro s om zijn welvaart vast te houden De overheid betaalt hem hiervan EUR 10k inflatievast Hij zal zelf moeten zorgen voor EUR 50k inflatievast Pagina - 6 -

7 1. Beleggingsvraagstuk (3) Stel even dat er geen inflatie en rendement zijn: Hoeveel heeft Kor dan nodig in zijn spaarpotje om 15 jaar te kunnen leven als er geen rendement wordt gemaakt tijdens zijn pensioen? EUR 750k = 15 jaar * EUR 50k Hoeveel moet hij dan sparen? EUR 30k/jaar = EUR 750k/25 jaar Hoeveel meer is EUR 50k per jaar over 25 jaar om de inflatie te corrigeren? EUR 133k = 50k*(1,04)^25 Kor beseft dat dit bedrag verder oploopt, dus hij maakt een tabel van de toekomstig benodigde uitkering: Dit gaat Kor te ver: hij houdt dan nog maar EUR 35k netto over per jaar. Hij zal dan zijn huis moeten verkopen en in een sociale huurwoning gaan leven. Hij besluit de berekening te verfijnen naar Euro s van straks, rekening houdend met een inflatie van 4%, maar ook rendement op beleggigen van 8% (want dat zegt zijn pensioen adviseur met grote stelligheid). Het wordt er niet beter op, nu heeft hij ineens EUR 2.909k nodig!!! Pagina - 7 -

8 1. Beleggingsvraagstuk (4) Hij realiseert zich dat hij natuurlijk niet meer inlegt vanaf zijn 65ste, maar hij haalt wel rendement over het potje. Hij vraagt zich vervolgens af hoe groot het potje moet zijn op zijn 65ste. Voor de uitkering in zijn 80ste levensjaar moet hij aan het begin van zijn 79ste levensjaar EUR 222k hebben en natuurlijk moet hij EUR 231k hebben voor zijn 79ste levensjaar; dit werkt hij terug naar zijn 65ste verjaardag voor alle jaarlijkse uitkeringen middels onderstaande tabel. Kor vraagt zich af wat hij nu belegt moet hebben om over 25 jaar EUR 1.631k te hebben. Dit is EUR 238k (EUR 1.631k/1,08^25) en Kor wordt weer vrolijk. Hij vraagt zich af hoeveel hij ieder jaar moet sparen (inflatiegecorrigeerd) om die EUR 1.631k op zijn 65ste verjaardag te hebben. Hij komt uit op EUR 14,5k en dit stemt hem gelukkig omdat dit bruto is voor belasting en hem dit EUR 7,25k per jaar aan netto koopkracht kost (circa 15% van zijn netto besteedbaar inkomen) wat hij wel denkt te kunnen missen Nog steeds rest een groot gat van EUR 1.631k en Kor blijft somber! Pagina - 8 -

9 1. Beleggingsvraagstuk (5) Kor slaapt rustig en maakt een afspraak voor volgende week met zijn pensioenadviseur Dat weekend maakt hij een grove fout, hij gaat lekker zeilen en komt naderhand aan de bar een risk management adviseur tegen. Na een paar biertjes begint Kor trots te vertellen over zijn zoektocht naar een goed pensioen. De risk manager hoort het allemaal aan en begint hoe langer hoe dieper te fronzen. Nadat Kor uitgepraat is stelt deze Kor 2 vragen: In hoeverre zijn al je aannames correct? Waarin ga je beleggen om die 8% rendement te halen? Na deze twee basisvragen praat de risk manager door op de subvragen onderliggend aan de twee basisvragen. Daarbij vertelt hij over onzekerheid en risico. Kor schikt van het gesprek en van de vragen die het oproept. Die nacht slaapt hij dan ook niet. Wie moet ik nu vragen om een oplossing voor deze vragen te bedenken? Pagina - 9 -

10 Sessie 1: Basisbegrippen Financieel Risico 1. Beleggingsvraagstuk 2. Risico 2.1. Risicodefinitie 2.2. Financieel risico 3. Meetmethodieken 3.1. Balansrisico 3.2. Dekkingsgraad 3.3. Risico appetijt 3.4. Alfa en Beta 3.5. VaR 3.6. Modelnauwkeurigheid 3.7. Enkele overige gebruikte begrippen Pagina

11 2.1. Risicodefinitie (1) Vele definities van risico zijn in omloop: The Shorter Oxford Dictionary definieerd risico als: Hazard, danger, exposure to mischance or peril (1661) en The chance of hazard or commercial loss, specifically in the case of insured property or goods (1719) Mathematician Bernoulli (1738): A risk is a random variable Andere definities: Risk relates to strongly adverse outcomes of uncertain (commercial) processes En: Risk is a combination of the probability of an event and its consequence An event is the occurrence of a particular set of circumstances (e.g. market developments, acts of institutions or individuals, functioning of technical systems) A consequence may be positive or negative and may be expressed qualitatively or quantitatively Tenslotte de Nederlandse Wikipedia: Risico is de kans dat een gebeurtenis plaatsvindt vermenigvuldigd met het gevolg van die gebeurtenis (dit in tegenstelling tot het begrip onzekerheid waarbij de kansen niet bekend zijn). Dit gevolg kan positief dan wel negatief zijn. Meestal wordt het woord echter in de negatieve zin gebruikt. Het risico is tevens de waarschijnlijkheid van blootstelling vermenigvuldigd met het gevolg van blootstelling. Bij dit laatste gaat het voornamelijk om langdurige processen, bij de eerste definitie gaat het vaak om plotselinge gebeurtenissen. Hoe zou u risico definiëren? Pagina

12 2.1. Risicodefinitie (2) Probability of Occurrence Catastrophic Risk Vanuit de definities blijkt dat risico een kans is op voorkomen van een gebeurtenis vermenigvuldigd met een impact of exposure ten tijde van die gebeurtenis Event Exp Event Risk P * Dit is de definities zoals hier gebruikt zal worden als we het hebben over risico in de brede zin Gelet dient te worden op het verschil tussen bruto risico (zonder beheersing/mitigerende maatregelen) en netto risico (met beheersing/mitigerende maatregelen) Binnen de wereld van financial risk management wordt echter een andere definitie gehanteerd. High Low Low Moderate Risk Low Risk High Risk Magnitude of Impact Hoe zou u omgaan met de verschillende kwadranten van risico? High Pagina

13 2.1. Risicodefinitie (3) Risico kent vele vormen maar volgende classificatie is momenteel in omloop in de markt: Business of Strategisch Risico Operationeel Risico Financieel Risico De drie risicotypes kunnen met elkaar interacteren. Bijvoorbeeld een operationeel risico kan leiden tot een financieel risico wat weer kan leiden tot reputatie risico. Even zo goed kan een operationeel risico opgevangen worden door een ander risico. Hierover wordt gesproken in termen van correlatie en diversificatie (zie case). Om risico te kunnen weerstaan kunnen mitigerende maatregelen genomen worden. Er is dan sprake van bruto versus netto risico. Één van deze maatregelen op totaal niveau is een financiële buffer om verliezen op te kunnen vangen: solvabiliteit. Total Risk Business Operational Financial Solvabiliteit Mogelijke definitie: alle verliezen die worden veroorzaakt door verschil in business volumes, marges en kosten Mogelijke definitie: alle verliezen die worden veroorzaakt door inadequate processen, systemen en menselijk handelen aangevuld met wijzigingen in de externe omgeving van de organisatie Mogelijke definitie: alle verliezen die worden veroorzaakt door marktbewegingen op uw assets Welke risicotypes zijn relevant voor u? Pagina

14 2.2. Financieel Risico (1) Binnen financieel risico management wordt een afwijkende maatstaf voor risico gedefinieerd als de algemeen geaccepteerde Hierbij geldt dat risico gedefinieerd is als een daling van de (markt-)waarde van de activa tegen een bepaald confidence niveau VAR n.. Waarbij n=het aantal standaard deviaties en T=de termijn in jaren en e T 2 X e X 2 Deze kan absoluut (ze worden nominaal, dus in geld gerekend, minder waard) dan wel relatief (ten opzichte van een benchmark) worden weergegeven Huidige waarde Winst Verlies Distributie van mogelijk toekomstige waardes Welke portefeuille is risicovoller volgens de algemene versus de financieel risico definitie? Pagina

15 2.2. Financieel Risico (2) Financieel risico bestaat uit een aantal elementen voor een pensioenfonds: ALM risk: The risk that future pension payments cannot be financed from the operational cash flow combined with the resulting returns of the assets Liquidity Risk: Liquidity risk is the potential risk that an organisation will be unable to meet its obligations as they come due because it cannot liquidate assets or obtain adequate funding ("funding liquidity risk") or easily unwind or offset specific exposures without significantly lowering market prices because of inadequate market depth or market disruptions ("market liquidity risk"). Credit Risk: The risk that one party to a financial instrument will cause a financial loss for the other party by failing to discharge an obligation Market risk: The risk that the value or future cash flows of a (financial) instrument will fluctuate because of changes in market prices Financieel Risico ALM Liquiditeit Krediet Markt Aandelen Rente Valuta Welke risico is het hoogst voor een pensioenfonds? Commodity Pagina

16 2.2. Financieel Risico (3) Financieel Risico wordt veroorzaakt door het aanhouden van posities in bezittingen en verplichtingen (asset en liabilities) Alle analyses ten behoeve van financieel risico management richten zich uiteindelijk op twee basistechnieken: Prijsvariatie Netto Contante Waarde Omdat financieel risico management intensief gebruik maakt van modellen om risico s te kwantificeren, dient speciale zorg besteed te worden aan model risico Tools om modelrisico te beheersen zijn het ontwikkeltraject zelf, backtesting, model validatie en een significant change procedure (deze worden later besproken) Voorbeelden van financieel risico: LTCM: $3.5 billion bail-out loss due to lack of stress testing/parameter risk (1998) UBS: $412-million loss from derivatives due to model error (1997) Bank of Tokyo-Mitsubishi: $83 million lost due to incorrect pricing (1997) Nat West: 50-million hole in derivative trading due to incorrect pricing (1997) Financieel risico gecombineerd met andere risico types, zoals operationeel risico, geven een ontvlambare mix: Baring: 700 million loss due to unauthorised trading resulting from failing controls and supervision (1995) Société Générale: 4.9 billion loss out of market risk positions exceeding internal limits by far (50 billion vs 125 million desk limit) due to a failure of the internal control system including management supervision (2008) Welke risico types hebben UBS parten gespeeld in 2007/8 zie bijlage? Pagina

17 Sessie 1: Basisbegrippen Financieel Risico 1. Beleggingsvraagstuk 2. Risico 2.1. Risicodefinitie 2.2. Financieel risico 3. Meetmethodieken 3.1. Balansrisico 3.2. Dekkingsgraad 3.3. Risico appetijt 3.4. Alfa en Beta 3.5. VaR 3.6. Modelnauwkeurigheid 3.7. Enkele overige gebruikte begrippen Pagina

18 3.1. Balansrisico (1) - Liabilities Analoog aan het beleggingsvraagstuk uit hoofdstuk 1.1. behandelt balansrisico het vraagstuk rondom de hoeveel geld is er benodigd om in de toekomst te kunnen genieten van een goed pensioen Hier betreft het echter een mix van personen die deels een pensioen krijgen en die deels nog inleggen voor een pensioen later De verplichtingen kunnen in kaart worden gebracht middels analyses van de te verwachten cashflows in de toekomst Dit is van oorsprong het terrein van actuarissen Jong pensioenfonds Oud pensioenfonds Welke aannames zijn gemaakt? Wat is de toekomstverwachting sector? Welke stuurmechanismes zijn er? Pagina

19 3.1. Balansrisico (2) - Assets Assets zijn de ontvangen tegoed die belegd zijn in diverse producten om rendement te genereren Vanuit de assets en hun rendementen worden de toekomstige pensioenuitkeringen verricht Het rendement of return van de assets (zonder inleggen, onttrekkingen, etc) worden weergegeven volgens volgende, simpele formules: R R NAVt 1 NAV NAV NAV NAV t 1 t 1 Iedere investering kent zijn eigen risicoprofiel; denk hierbij aan het verschil tussen aandelen en een spaarrekening t t De theorie geeft aan dat spreiding van risico s een optimaal resultaat kan genereren Rendement Risico Risico s kunnen absoluut gemeten worden en relatief ten opzichte van een benchmark: Absoluut risico = het risico dat het rendement afwijkt van het verwachtte rendement Relatief risico = het risico dat het rendement afwijkt van de benchmark Op welk punt op de curve zou je opereren? Hoe veranderd de formule voor return bij een grote instroom van nieuwe fondsen? Pagina

20 3.1. Balansrisico (3) - Assets Absoluut risico: Ex post absoluut risico wordt bepaalt aan de hand van de ex post volatiliteit uit het verleden Ex ante absoluut risico wordt over het algemeen gemeten via het concept van Value at Risk (VaR), met als input de ex post berekende volatiliteit VaR is gedefinieerd als het maximum verlies binnen een bepaald confidence niveau en tijdsspanne waarbij aangenomen wordt dat markten zich normaal gedragen Het begrip VaR wordt later verder toegelicht Relatief risico: Voor iedere asset class kan een benchmark gedefinieerd worden om zo te bepalen of een portefeuille de verwachtte rendementen haalt De tracking error is een meetmethode om te bepalen hoe nauwkeurig een asset de benchmark volgt Ex post relatief risico wordt gemeten middels de ex post tracking error: TE E p b Ex ante relatief risico wordt gemeten middels de ex ante tracking error: TE E 2 p b 2 E p b 2 In het voorbeeld van de benchmarks, wie geeft welke argumenten om een specifieke benchmark te kiezen? Pagina

21 2.1. Balansrisico (4) Assets en Liabilities Het definiëren van deze benchmark is geen sinecure! Stel voor een normale asset manager, niet pensioen gerelateerd: Een portefeuille manager belegd in aandelen in kleine bedrijven in de wereld Er zijn twee benchmarks beschikbaar: MSCI Global Shares Large Caps en FTSE European Shares Small Caps De eerste heeft een historische performance van 5% terwijl de tweede een historische performance heeft van 7% Bij actief vermogensbeheer probeert de asset manager door bewust van de benchmark af te wijken en dus een risico te nemen, de rendementen hoger te laten uitvallen (hoge TE) Bij passief vermogensbeheer probeert de asset manager de benchmark zo nauwkeurig te volgen (lage TE) Pensioenfondsen zijn met name geïnteresseerd in relatief risico; dit is het zogenaamde balansrisico Balansrisico meet in hoeverre de assets de liabilities volgen of te wel, de liabilities vormen de benchmark Vaak wordt naast balansrisico nog een actief risico gelopen, dit actieve risico vormt, mits goed gemeten, onderdeel van het totale balansrisico In het voorbeeld van de benchmarks, wie geeft welke argumenten om een specifieke benchmark te kiezen? Pagina

22 3.2. Dekkingsgraad (1) De dekkingsgraad is een (globale) indicator voor de vermogenspositie van een pensioenfonds: hierbij wordt de contante waarde van de beleggingen gedeeld door de contante waarde van de verplichtingen. Bij een dekkingsgraad van 100% heeft een pensioenfonds net genoeg vermogen om de verplichtingen na te komen, boven de 100% beschikt het fonds over buffers. Bij een lager percentage dan 100% is er sprake van onderdekking. Als voorbeeld het volgende: Beleid is 50% aandelen, 50% rente Huidige waarde aandelen = 53 Netto Contante Waarde rente = 54 Netto Contante Waarde liabilities = 100 Dekkingsgraad = 107/100 = 107% Zie ook bijlage inzake verhandeling dekkingsgraad volgens Wikipedia Niet alleen de huidige dekkingsgraad is van belang, maar met name de verwachtte wijze waarop deze zich zal ontwikkelen over de tijd Het balansrisico geeft aan welke onzekerheid er gaat ontstaan inzake de dekkingsgraad; een hoog Balansrisico geeft onzekerheid maar mogelijk met hogere rendementen, terwijl een laag Balansrisico relatieve zekerheid geeft maar met lage rendementen Het effect van het balansrisico is weergegeven in onderstaande figuur: Geeft dit instrument een goed beeld van de daadwerkelijke situatie? Welke aannames zijn gemaakt? Pagina

23 3.2. Dekkingsgraad (2) Voorgaande geeft interessante vragen inzake het management van een pensioenfonds Er zijn diverse strategieën mogelijk uitgaande van diverse variabelen Deze variabelen zijn onder andere: Ouderdom van het pensioenfonds Verwachtte nieuwe instroom en ontwikkelingen achterban waaronder levensverwachting Druk op indexatie en kosten Huidige uitgangspositie van de dekkingsgraad Bedenk enkele uitgangspunten voor een pensioenfonds en definieer de strategie! Wat betekent het effect van risico? Pagina

24 3.3. Risk appetijt Case 1 Case 2 U kunt kiezen tussen a en b a. U krijgt EUR 100 b. U heeft een kans van 50% dat u EUR 200 krijgt en een kans van 50% dat u EUR 0 krijgt U kunt kiezen tussen a en b a. U verliest EUR 100 b. U heeft een kans van 50% dat u EUR 200 verliest en een kans van 50% dat u EUR 0 verliest Wat is uw voorkeur bij case 1 en 2? Wat is de psychologie achter deze cases? Wat is de link met beleggingen? Pagina

25 3.4. Alfa en Beta In vermogensbeheer wordt vaak genoemd de Alfa en de Beta Alfa is de return die wordt gehaald door actieve risico s te nemen in afwijking op de benchmark Wiskundig laat zich dit als volgt schrijven: B P E R. E R De Beta is de relatie tussen de totale portfolio return en de benchmark return Wiskundig laat deze zich schrijven als: n p p b b Ri E R R i E R i 1 n 2 p p Ri E R i 1 Op zich zijn de Alfa en de Beta geen risico maatstaven, maar eerder verklaringen waardoor return op een portefeuille wordt gemaakt Een hoge Alfa betekent in feite dat een asset manager een flink hogere return haalt dan de benchmark, wat deze alleen kan bereiken door meer risico te nemen in de vorm van afwijking van de benchmark Is een hoge Alfa gewenst en in welke omstandigheden? Pagina

26 3.5. Value at Risk VaR is het maximale verlies gegeven een bepaald confidence niveau binnen een bepaalde tijdsspanne met als aanname normale marktomstandigheden Methodologieën in gebruik: Historisch Stress testing Var/Covar Monte Carlo Historische VAR: Gebruik historische marktdata om het percentage hoogste verliezen te bepalen (dit percentage is de VaR) Stress testing: Simuleer een aantal extreme scenario's en onderzoek de impact op de portefeuille Var/Covar: Bereken de volatiliteit van de portefeuille door de volatiliteit van iedere asset te nemen en te combineren met de correlatie tussen iedere asset Monte Carlo: The third market model assumes that the logarithm of the return, or, log-return, of any risk factor follows a normal distribution. Collectively, the log-returns of the risk factors are multivariate normal. Monte Carlo simulation generates random market scenarios drawn from that multivariate normal distribution. For each scenario, the P&L of the portfolio is computed. This collection of P&Ls provides a sampling of the P&L distribution from which one can compute the risk measures of choice. Welke methodologie is het beste? Pagina

27 3.6. Modelnauwkeurigheid Door alle databewerkingen en wiskundige bewerkingen is het lastig te bepalen of een model nauwkeurig werkt Dit wordt verder versterkt door de onderliggende aannames die gemaakt zijn Een algemeen gebruikte methode is back testing Hierbij wordt achteraf gekeken in hoeverre de voorspelkracht van het model overeenkomt met de praktijk Voor VaR binnen een bank wordt gekeken hoe vaak de W&V van die periode (meestal een dag) een overschrijding laat zien in negatieve zin van de berekende VaR 0,6 0,4 0,2 0-0,2-0,4-0,6 Indien het model goed ontwikkeld is zal niet vaker dan aangegeven in het confidence niveau een verlies worden geleden dat uitkomt boven het verwachtte verlies onder normale marktomstandigheden Gegeven de gevoeligheid van financieel risico modellen is een significant change procedure sterk aan te raden P&L Var Wat is de tekortkoming van back testing? Wat is de waarde van de VaR in deze? Pagina

28 3.7. Enkele overige gebruikte begrippen Risico indicatoren zoals: Volatiliteit Correlatie BPV versus convexiteit Fat tails en events Skew Curtosis Confidence levels Risk adjusted return measures zoals Information Ratio (IR) en Sharpe Ratio (SR): R IR R SR R f Business drivers zoals: Liquide versus illiquide Simpel versus complex Solvabiliteit versus liquiditeit Verzekeringstechnische risico drivers zoals: Langleven risico Operationele risico drivers zoals: Intern versus extern management Welke termen wilt u volgende keer bespreken? Pagina

Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011

Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011 Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg Beleggingsplan 2011 April 2011 ING Investment Management / ICS Inleiding Jaarlijks stelt het Bestuur van de Stichting Pensioenfonds Huntsman Rozenburg (Huntsman)

Nadere informatie

Risicomanagement in een instabiele economie. 14 mei 2013 Karin Pasha Huizinga

Risicomanagement in een instabiele economie. 14 mei 2013 Karin Pasha Huizinga Risicomanagement in een instabiele economie 14 mei 2013 Karin Pasha Huizinga Inhoud Noodzaak voor risicomanagement Demografie Instabiele economie Risico s in kaart brengen 2 De kern van risicomanagement

Nadere informatie

Beleggen in Oplossingen

Beleggen in Oplossingen Beleggen in Oplossingen Doing well by doing good, in het groot Robeco 2 december 2015 1 1. Beleid Met de klant Van principes naar kader Keuze thema s Doelstelling 2. Uitvoering Fasering Definities en selectie

Nadere informatie

ALM als basis van Zorgvuldig Beleggen

ALM als basis van Zorgvuldig Beleggen ALM als basis van Zorgvuldig Beleggen Samenhang en voorbeelden Ronald Janssen, Ortec Finance 1 Klant centraal stellen: Doelstelling Managen van de verwachtingen van onze cliënten Hoe kunnen we dat doen?

Nadere informatie

Marktwaarde per aandeel. Winst per aandeel (WPA)

Marktwaarde per aandeel. Winst per aandeel (WPA) Wat betekent k/boekwaarde (koers/boekwaarde)- of K/B-ratio? Een ratio die de marktwaarde van een aandeel vergelijkt met zijn boekwaarde. De ratio wordt berekend door de actuele slotkoers van het aandeel

Nadere informatie

Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch

Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch Het Garantiepensioen met collectief beleggen en kasstroommatch Pag. /8 Delta Lloyd garandeert de opgebouwde aanspraken en tarieven. Het Garantiepensioen

Nadere informatie

Ortec Finance Artikel. Financiële planning. Een integrale benadering van inkomensplanning en vermogensplanning met inzicht in risico.

Ortec Finance Artikel. Financiële planning. Een integrale benadering van inkomensplanning en vermogensplanning met inzicht in risico. Ortec Finance Artikel Financiële planning Een integrale benadering van inkomensplanning en vermogensplanning met inzicht in risico Oktober 2014 inleiding In wet en regelgeving wordt steeds meer nadruk

Nadere informatie

De Dynamische Strategie Portefeuille DSP

De Dynamische Strategie Portefeuille DSP De Dynamische Strategie Portefeuille DSP Onderdeel van het beleggingsbeleid van Pensioenfonds UWV 1 Inhoudsopgave Waarom beleggen? 4 Beleggen is niet zonder risico s 4 Strategische beleggingsportefeuille

Nadere informatie

Hoe gebruikt u performancemeting correct en optimaal bij de monitoring van Fund Managers?

Hoe gebruikt u performancemeting correct en optimaal bij de monitoring van Fund Managers? Hoe gebruikt u performancemeting correct en optimaal bij de monitoring van Fund Managers? Hans Braker Braker Investment Consulting B.V. Agenda Belang van performancemeting Basisbeginselen Valkuilen en

Nadere informatie

Presentatie Pensioen voor de ondernemer Loege Schilder

Presentatie Pensioen voor de ondernemer Loege Schilder Presentatie Pensioen voor de ondernemer Loege Schilder Volendam, 18 juni 2014 Beleggen voor Pensioen Regeling -lijfrente/banksparen -pensioen eigen beheer -sparen/beleggen Risico -beweeglijkheid -liquiditeit

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Algemeen Mijnwerkersfonds

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Algemeen Mijnwerkersfonds Uw pensioenbulletin juli 2011 Beleggingsbeleid doorgelicht Algemeen Mijnwerkersfonds Externe deskundigen hebben in opdracht van het bestuur een zogenaamde ALM-studie (Asset Liability Management) uitgevoerd.

Nadere informatie

Nieuwe inzichten voor ALM analyse naar aanleiding van de krediet crisis

Nieuwe inzichten voor ALM analyse naar aanleiding van de krediet crisis Nieuwe inzichten voor ALM analyse naar aanleiding van de krediet crisis Peter Vlaar Hoofd ALM modellering APG VBA ALM congres 5 november 2009 Agenda Karakteristieken van de kredietcrisis? Hoe kunnen we

Nadere informatie

Informatie Care IS Beleggingsportefeuille

Informatie Care IS Beleggingsportefeuille Informatie Care IS Beleggingsportefeuille Onderstaande informatie is samengesteld op14 juni 2013 Inleiding Binnen de beleggingsportefeuilles van Care IS wordt onderscheid gemaakt tussen de volgende beleggingscategorieën:

Nadere informatie

Verder zien. Meer weten.

Verder zien. Meer weten. Verder zien. Meer weten. 1 EEN SOLIDE LANGETERMIJN BELEGGING Dankzij de gebundelde expertise van topbeleggers 2 De beste beleggers voor de beste resultaten Toegang tot de meest exclusieve fondsen ter wereld

Nadere informatie

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld

Nederland had en heeft nog steeds het beste pensioensysteem ter wereld Het verdwenen pensioengeld De uitzending van Zembla van 5 februari 2011 heeft veel stof doen opwaaien in de pensioensector. Ortec Finance is in bezit van het achterliggende rapport dat is opgesteld door

Nadere informatie

FEB/2011 MAAND. Rapportage Vermogensbeheer. Stichting Pensioenfonds Productschappen

FEB/2011 MAAND. Rapportage Vermogensbeheer. Stichting Pensioenfonds Productschappen FEB/2011 MAAND Rapportage Vermogensbeheer Stichting Pensioenfonds Productschappen Inhoudsopgave Inleiding... 2 1. Kerncijfers... 3 1.1. Dekkingsgraad... 3 1.2. Rendement... 4 1.3. Vermogensmutaties...

Nadere informatie

Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever <> begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo

Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever <> begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo zijn opgemaakt (ook onder IFRS) IAS 7 maakt gebruik van cashstroom tabellen,

Nadere informatie

Verder zien. Meer weten. 1 EEN SOLIDE LANGETERMIJN BELEGGING Dankzij de gebundelde expertise van topbeleggers 2 De beste beleggers voor de beste resultaten Toegang tot de meest exclusieve fondsen ter wereld

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Beambtenfonds voor het Mijnbedrijf

Uw pensioenbulletin juli 2011. Beleggingsbeleid doorgelicht. Beambtenfonds voor het Mijnbedrijf Uw pensioenbulletin juli 2011 Beleggingsbeleid doorgelicht Beambtenfonds voor het Mijnbedrijf Externe deskundigen hebben in opdracht van het bestuur een zogenaamde ALM-studie (Asset Liability Management)

Nadere informatie

DNB Pensioenseminar. Parallelsessie Beleggingen. 21 september 2011

DNB Pensioenseminar. Parallelsessie Beleggingen. 21 september 2011 DNB Pensioenseminar Parallelsessie Beleggingen 21 september 2011 Hoofdvragen I. Wat maakt iemand een goede bestuurder op het gebied van beleggingen? II. Wat verwacht u van de toezichthouder op het gebied

Nadere informatie

Renterisico Scan. Een second opinion voor pensioenfondsen. met betrekking tot hun rente afdekkingsbeleid. For professional investors

Renterisico Scan. Een second opinion voor pensioenfondsen. met betrekking tot hun rente afdekkingsbeleid. For professional investors Renterisico Scan Een second opinion voor pensioenfondsen met betrekking tot hun rente afdekkingsbeleid For professional investors 1 Onderwerpen > Waarom deze Scan? > Hoe werkt het? > Contact over de scan

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

VBA ALM Congres. ALM + Risk Budgeting binnen een verzekeraar. Otto Veldt. Directeur Balansmanagement Eureko

VBA ALM Congres. ALM + Risk Budgeting binnen een verzekeraar. Otto Veldt. Directeur Balansmanagement Eureko VBA ALM Congres ALM + Risk Budgeting binnen een verzekeraar Otto Veldt Directeur Balansmanagement Eureko 1 Agenda Aansturing Verzekeraar Ontwikkeling ALM Risk Budgeting Conclusies 2 Verzekeraar vs pensioenfonds

Nadere informatie

MIJN HEINZ PENSIOEN Werking Beschikbare premie

MIJN HEINZ PENSIOEN Werking Beschikbare premie MIJN HEINZ PENSIOEN Werking Beschikbare premie Deze slides zijn in juni 2010 gepresenteerd aan deelnemers aan de informatiesessies. De inhoud heeft een puur informatief karakter. Aan de informatie in deze

Nadere informatie

Duurzaam Vermogensbeheer

Duurzaam Vermogensbeheer Duurzaam Vermogensbeheer Een keuzeafweging Keuze maken, afwegingscriteria Wat zijn de mogelijke afwegingscriteria bij het maken van een keuze uit de mogelijke oplossingen binnen het beleggingsbeleid. Versie:2001-11-02

Nadere informatie

Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam

Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam Stichting Pensioenfonds Ballast Nedam Deelnemersvergadering Arthur van der Wal Nieuwegein, 28 september 2006 Agenda < Huidig Mandaat bij ING IM < Performance, Beleid en Vooruitzichten < Financieel Toetsingskader

Nadere informatie

Doelbeleggen. Dirk van Ommeren, 5 maart 2015

Doelbeleggen. Dirk van Ommeren, 5 maart 2015 Doelbeleggen Dirk van Ommeren, 5 maart 2015 I 09/03/2015 I 2 Mijn financiële tijdslijn Doelbeleggen of doelsparen? 2025 2030 2035 EUR 15.000? EUR 25.000? EUR 35.000? I 09/03/2015 I 3 Doelbeleggen of doelsparen

Nadere informatie

Van ALM naar beleggingsbeleid

Van ALM naar beleggingsbeleid Van ALM naar beleggingsbeleid IIR Seminar Professioneel Risicomanagement voor Pensioenfondsen November 26, 2007 ORTEC bv P.O. Box 4074 3006 AB Rotterdam Tel. 010 498 6660 Fax. 010 498 6667 info@ortec.nl

Nadere informatie

NEA Paper De techniek van ALM modellen. 17 December 2010 Theo Nijman, Bart Oldenkamp en Hens Steehouwer

NEA Paper De techniek van ALM modellen. 17 December 2010 Theo Nijman, Bart Oldenkamp en Hens Steehouwer NEA Paper De techniek van ALM modellen 17 December 2010 Theo Nijman, Bart Oldenkamp en Hens Steehouwer Inhoud Doel paper en presentatie Outline paper Strategisch risico management Liquiditeitsrisico en

Nadere informatie

Vastgoed in ALM context

Vastgoed in ALM context Vastgoed in ALM context april 2010 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Nieuw uitgevoerde ALM analyses... 4 2.1 Huidige economische basisset... 4 2.2 Direct OG in goed gespreide portefeuille... 5 2.3 Beursgenoteerd

Nadere informatie

Pensioenfonds Metaal en Techniek PENSIOENBELEGGEN

Pensioenfonds Metaal en Techniek PENSIOENBELEGGEN Pensioenfonds Metaal en Techniek PENSIOENBELEGGEN Nieuwe pensioenregeling per 1 januari 2006 PENSIOENBELEGGEN Wie een dienstverband heeft, bouwt onder voorwaarden vanaf zijn 18 e pensioen op. Elke maand

Nadere informatie

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/5 DERDE KWARTAAL 2015

KWARTAALVERSLAG. Philips Pensioenfonds. 1. In het kort. 2. Financiële positie Philips Pensioenfonds 1/5 DERDE KWARTAAL 2015 KWARTAALVERSLAG DERDE KWARTAAL 2015 1. In het kort De beleidsdekkingsgraad per 30 september 2015 bedroeg 112,6% Het rendement van 1 juli tot en met 30 september 2015 bedroeg -1,6% Het pensioenvermogen

Nadere informatie

dr. Ruud Kleynen AAG Turning Ideas into Action

dr. Ruud Kleynen AAG Turning Ideas into Action dr. Ruud Kleynen AAG Turning Ideas into Action Agenda Feedback en verbetering Governance ALM Replicating Portfolio s Risk Management Kies beleid Ex ante denken Maak risicoprofiel beter inzichtelijk Actieve

Nadere informatie

Decompositie van het dekkingsgraad risico

Decompositie van het dekkingsgraad risico FOR PROFESSIONAL INVESTORS Decompositie van het dekkingsgraad risico Anton Wouters, Head of Customized & Fiduciary Solutions, Amsterdam, 19 mei 2015 Multi Asset Solutions I mei 2015 I 2 Risico management

Nadere informatie

IPFOS. Bestuurders Conferentie. Het gebruik van risicomaatstaven in ALM-context Ralph Verhoeks, Toezichthouder Risk & ALM - DNB

IPFOS. Bestuurders Conferentie. Het gebruik van risicomaatstaven in ALM-context Ralph Verhoeks, Toezichthouder Risk & ALM - DNB IPFOS Bestuurders Conferentie Het gebruik van risicomaatstaven in ALM-context Ralph Verhoeks, Toezichthouder Risk & ALM - DNB Het gebruik van risicomaatstaven in ALM-context Ralph Verhoeks 2 Inhoud 1.

Nadere informatie

Het speelveld van de Chief Commercial Officer

Het speelveld van de Chief Commercial Officer Het speelveld van de Chief Commercial Officer Omgaan met dilemma s Stephan Linnenbank 28 november 2008 Atos, Atos and fish symbol, Atos Origin and fish symbol, Atos Consulting, and the fish symbol itself

Nadere informatie

NN Investment Partners Voorheen ING Investment Management

NN Investment Partners Voorheen ING Investment Management NN Investment Partners Voorheen ING Investment Management Onderdeel van NN Group N.V. Hoofdkantoor: Den Haag AuM: EUR 184 miljard (per 30 juni 2015) 1.100 medewerkers Actief in 16 landen in Europa, het

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

NN Investment Partners Voorheen ING Investment Management

NN Investment Partners Voorheen ING Investment Management NN Investment Partners Voorheen ING Investment Management Onderdeel van NN Group N.V. Hoofdkantoor: Den Haag AuM: EUR 180 miljard (per 30 sept. 2015) 1.100 medewerkers Actief in 16 landen in Europa, het

Nadere informatie

Jaarlijks gemiddeld Cumulatief vanaf 1970 2008 Q2 2008 Q1 2008 Q4 2007 Q3 2007 Q2 2007 Dekkingsgraad (kwartaalultimo) 143% 137% 148% 153% 153%

Jaarlijks gemiddeld Cumulatief vanaf 1970 2008 Q2 2008 Q1 2008 Q4 2007 Q3 2007 Q2 2007 Dekkingsgraad (kwartaalultimo) 143% 137% 148% 153% 153% Kwartaalbericht 2e kwartaal 2008 Dekkingsgraad op 143% Rendement 0,2% in tweede kwartaal Belegd vermogen 86,3 miljard Klein positief resultaat in moeilijke markt In het tweede kwartaal is een totaalrendement

Nadere informatie

Aon Actualiteitenseminar

Aon Actualiteitenseminar Aon Actualiteitenseminar Risico's voor herverzekerde pensioenfondsen Erik Jan Jansen Van de website Brief Donner 17 sept 2010 Daarna gaat Erik Jan Jansen in op risico s bij herverzekerde pensioenfondsen.

Nadere informatie

Scenarioplanning voor pensioenfondsen

Scenarioplanning voor pensioenfondsen Scenarioplanning voor pensioenfondsen Expected Returns 2013-2017 Pensioenbestuurders.nl Erasmus Universiteit Rotterdam, 14 mei 2013 Ronald Doeswijk, Chief Strategist Roderick Molenaar, Portfolio Strategist

Nadere informatie

Handleiding. Haalbaarheidsanalyse. Technische informatie. - Internet Explorer vanaf versie 8. - Mozilla Firefox vanaf versie 13

Handleiding. Haalbaarheidsanalyse. Technische informatie. - Internet Explorer vanaf versie 8. - Mozilla Firefox vanaf versie 13 Handleiding Haalbaarheidsanalyse Technische informatie De door Vermogensdidact geleverde tools werken correct onder Windows met de browsers: - Internet Explorer vanaf versie 8 - Mozilla Firefox vanaf versie

Nadere informatie

De actuariële aspecten van het nieuw prudentieel kader voor IBP s. Verband tussen het nieuw prudentieel kader en de actuariële praktijken

De actuariële aspecten van het nieuw prudentieel kader voor IBP s. Verband tussen het nieuw prudentieel kader en de actuariële praktijken De actuariële aspecten van het nieuw prudentieel kader voor IBP s Verband tussen het nieuw prudentieel kader en de actuariële praktijken 6 december 2007 1 Verband tussen het nieuw prudentieel kader en

Nadere informatie

Kruis in onderstaande tabel aan hoeveel uw netto vermogen, uw liquide netto vermogen en uw totale vermogen bedraagt.

Kruis in onderstaande tabel aan hoeveel uw netto vermogen, uw liquide netto vermogen en uw totale vermogen bedraagt. Vaststellen beleggersprofiel Met de volgende vragen probeert Stichting Obligatiebeheer Noordenwind inzicht te krijgen in uw financiële positie, kennis, ervaring, doelstellingen en risicobereidheid ten

Nadere informatie

Resultaten Derde Kwartaal 2015. 27 oktober 2015

Resultaten Derde Kwartaal 2015. 27 oktober 2015 Resultaten Derde Kwartaal 2015 27 oktober 2015 Kernpunten derde kwartaal 2015 2 Groeiend aantal klanten 3 Stijgende klanttevredenheid Bron: TNS NIPO. Consumenten Thuis (alle merken), Consumenten Mobiel

Nadere informatie

Samenvatting. Analyses. Kostendekkende premie

Samenvatting. Analyses. Kostendekkende premie Samenvatting Op 14 juli 2015 heeft DNB aangekondigd dat zij de berekeningsmethodiek van de Ultimate Forward Rate (UFR), welke onderdeel vormt van de rekenrente waarmee pensioenfondsen hun verplichtingen

Nadere informatie

Portefeuillekeuze voor lange-termijn beleggers met liquiditeitsrisico's. Joost Driessen 26 maart 2013

Portefeuillekeuze voor lange-termijn beleggers met liquiditeitsrisico's. Joost Driessen 26 maart 2013 Portefeuillekeuze voor lange-termijn beleggers met liquiditeitsrisico's Joost Driessen 26 maart 2013 Illiquide assets voor lange-termijn beleggers? David Swensen, CIO Yale endowment: "Accepting illiquidity

Nadere informatie

Euronext informs the members that the timetable of the corporate event will be as follows:

Euronext informs the members that the timetable of the corporate event will be as follows: CORPORATE EVENT NOTICE: Capital Repayment and Reverse Stock Split KONINKLIJKE AHOLD N.V. LOCATIE: Amsterdam NOTICE: AMS_20140317_01333_EUR DATUM: 17/03/2014 MARKT: EURONEXT AMSTERDAM Euronext informs the

Nadere informatie

Effectief gebruik van kapitaal in een Solvency II context

Effectief gebruik van kapitaal in een Solvency II context Effectief gebruik van kapitaal in een Solvency II context door: Drs. Wouter Elshof AAG Solvency II lijkt in eerste instantie voornamelijk de focus te leggen op het beheersen en managen van risico s zonder

Nadere informatie

Risico s identificeren. Drs P.A.M. (Patrick) Kremers RC 20 juni 2012

Risico s identificeren. Drs P.A.M. (Patrick) Kremers RC 20 juni 2012 Risico s identificeren Drs P.A.M. (Patrick) Kremers RC 20 juni 2012 Integraal risicomanagement 2 Integraal risicomanagement 3 Risicomanagement proces 4 Risicomanagement proces 5 6 Risico identificatie

Nadere informatie

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Lijfrenterekening. Beleggen voor de aanvulling op uw pensioen.

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Lijfrenterekening. Beleggen voor de aanvulling op uw pensioen. Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz Lijfrenterekening Beleggen voor de aanvulling op uw pensioen. Beleggen voor een aanvulling op uw pensioen? Kies dan voor goede prestaties met de Allianz

Nadere informatie

Risico pariteit -1- 1 Aandelen Wereldwijd Ontwikkelde Markten - MSCI World Index MSCI Daily Net TR World Euro, Aandelen Wereldwijd

Risico pariteit -1- 1 Aandelen Wereldwijd Ontwikkelde Markten - MSCI World Index MSCI Daily Net TR World Euro, Aandelen Wereldwijd Risico pariteit Risico pariteit is een techniek die wordt ingezet om de risico s in een beleggingsportefeuille te reduceren. Sinds 2008 heeft risico pariteit om drie redenen veel aandacht gekregen: 1.

Nadere informatie

Informatiewijzer. Beleggingsdoelstelling & Risicoprofielen. Today s Tomorrow Morgen begint vandaag

Informatiewijzer. Beleggingsdoelstelling & Risicoprofielen. Today s Tomorrow Morgen begint vandaag Informatiewijzer Beleggingsdoelstelling & Risicoprofielen Today s Tomorrow Morgen begint vandaag Beleggen op een manier die bij u past! Aangenomen mag worden dat beleggen een voor u een hoger rendement

Nadere informatie

DC in een Notendop. Versie 17 januari 2015

DC in een Notendop. Versie 17 januari 2015 DC in een Notendop Versie 17 januari 2015 DC voor beginners Denified Contributions/ Beschikbare premie: Niet de aanspraken, maar de premie is de toezegging, premie staat vast, uitkering onzeker. Beschikbare

Nadere informatie

Tactische Asset Allocatie

Tactische Asset Allocatie Tactische Asset Allocatie Enno Veerman Volendam, 2 maart 2012 Tactische Asset Allocatie (TAA) Strategische Asset Allocatie (SAA): portefeuille samenstellen op basis van lange-termijn voorspellingen TAA:

Nadere informatie

De Autoriteit Financiële Markten, Gelet op artikel 1:28, derde lid, Wet op het financieel toezicht;

De Autoriteit Financiële Markten, Gelet op artikel 1:28, derde lid, Wet op het financieel toezicht; Tijdelijke Regeling Inzake Melding van Short Posities Gelet op artikel 1:28, derde lid, Wet op het financieel toezicht; Besluit: Definities Artikel 1 1. In deze regeling wordt, in afwijking van artikel

Nadere informatie

Kort jaarverslag Stichting Pensioenfonds nv Linde Gas Benelux

Kort jaarverslag Stichting Pensioenfonds nv Linde Gas Benelux Kort jaarverslag Stichting Pensioenfonds nv Linde Gas Benelux Beleggingen Het totaal rendement over het afgelopen boekjaar 2010 is uitgekomen op 15,6%. Als we naar de onderverdeling kijken zien we het

Nadere informatie

Wat te doen met je pensioen? Grip op je Vermogen - Dirk van Ommeren - 3 oktober 2014

Wat te doen met je pensioen? Grip op je Vermogen - Dirk van Ommeren - 3 oktober 2014 Wat te doen met je pensioen? Grip op je Vermogen - Dirk van Ommeren - 3 oktober 2014 2 Pensioen: turen naar de vrijheid 50 jaar lang werken we toe naar ons pensioen Dan willen we onafhankelijk zijn En

Nadere informatie

Inflatiegids. Invloed van inflatie op pensioenen. Deel 2. Inflatie in het kader van een Nederlands Pensioenfonds

Inflatiegids. Invloed van inflatie op pensioenen. Deel 2. Inflatie in het kader van een Nederlands Pensioenfonds Inflatiegids Inflatie in het kader van een Nederlands Pensioenfonds Deel 2 Invloed van inflatie op pensioenen Inflatie betreft de stijging van het algemeen prijspeil, ofwel de waardevermindering van het

Nadere informatie

Vragen & antwoorden over uw pensioen en de kredietcrisis

Vragen & antwoorden over uw pensioen en de kredietcrisis Vragen & antwoorden over uw pensioen en de kredietcrisis Corporate Pensioen 4 Juni 2009 Vragen 1. Hoe zeker is mijn toekomstige pensioenvoorziening bij Nationale-Nederlanden? 3. Hoe weet ik hoeveel pensioen

Nadere informatie

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014 Pensioenfonds Robeco Populair Jaarverslag 2014 2014 was een bewogen jaar voor Pensioenfonds Robeco door de sterk dalende rente en de veranderende wet- en regelgeving. In het jaarverslag blikken wij als

Nadere informatie

Woningcorporaties & Renterisicomanagement

Woningcorporaties & Renterisicomanagement Aedes Corporatiedag 2012 Woningcorporaties & Renterisicomanagement Rotterdam, World Trade Center 31 mei 2012 Arjan van der Linden Tim Monten Agenda Introductie 5 minuten Renterisico en derivaten 15 minuten

Nadere informatie

Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van

Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van Waarom gebruiken we Monte Carlo analyses? Bert Brandts Monte Carlo-analyses waarschijnlijkheids- en nauwkeurigheidsberekeningen van gebeurtenissen kunnen een bruikbaar instrument zijn om de post Onvoorzien

Nadere informatie

Voorbeeldrapportage 2015. Verslagperiode 01 januari 2015 t/m 31 december 2015. Vermogensrapportage : 400000. Portefeuilleprofiel : geel

Voorbeeldrapportage 2015. Verslagperiode 01 januari 2015 t/m 31 december 2015. Vermogensrapportage : 400000. Portefeuilleprofiel : geel Voorbeeldrapportage 2015 Verslagperiode 01 januari 2015 t/m 31 december 2015 Vermogensrapportage : 400000 Portefeuilleprofiel : geel ibeleggen Van Eeghenstraat 108 1071 GM AMSTERDAM 020-673 63 72 Rapportagedatum:

Nadere informatie

Uw pensioen en Flexioen. Flexibel Individueel Pensioen

Uw pensioen en Flexioen. Flexibel Individueel Pensioen Uw pensioen en Flexioen Flexibel Individueel Pensioen Uw pensioen en Flexioen U bouwt een pensioeninkomen op via uw werkgever. Dit pensioeninkomen ontvangt u nadat u gepensioneerd bent, naast uw AOW-uitkering.

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Leggen pensioenfondsen de lat voor performance te hoog?

Leggen pensioenfondsen de lat voor performance te hoog? Leggen pensioenfondsen de lat voor performance te hoog? Conferentie, Hans Braker Investment Consulting De lat te hoog? Over het belang van een goede normportefeuille 1 1 De normportefeuille als lat Belegger

Nadere informatie

Verklaring van Beleggingsbeginselen. Joachim Aelvoet CBFA

Verklaring van Beleggingsbeginselen. Joachim Aelvoet CBFA Verklaring van Beleggingsbeginselen Joachim Aelvoet CBFA 17 maart 2011 Onderzoek 29 IBP's +/- 4,5 miljard euro vermogen +/- 100.000 aangeslotenen methode: eerste analyse individueel gesprek conclusies

Nadere informatie

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Waarom langer doorwerken? De levensverwachting stijgt Elke generatie leeft langer dan de vorige. Dat is al langer bekend, maar de stijging van de levensverwachting

Nadere informatie

Extra informatie pensioenverlaging

Extra informatie pensioenverlaging Extra informatie pensioenverlaging Wat is de invloed van de verlaging op mijn netto pensioen? Als u nog niet met pensioen bent, kunnen we u nu niet zeggen hoe uw netto pensioen

Nadere informatie

Bijlage: sjabloon voor het langetermijnherstelplan en toelichting invulling

Bijlage: sjabloon voor het langetermijnherstelplan en toelichting invulling Bijlage: sjabloon voor het langetermijnherstelplan en toelichting invulling In deze bijlage wordt het sjabloon voor het door de fondsen met een reservetekort vanaf januari 27 aan te leveren langetermijnherstelplan

Nadere informatie

1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen?

1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen? 1. Waarom moet het pensioenfonds ANWB extra maatregelen nemen? Het pensioenfonds staat er financieel niet goed voor. De twee belangrijkste oorzaken: 1. Nederlanders worden steeds ouder. Met name de laatste

Nadere informatie

Pensioen financiële aspecten

Pensioen financiële aspecten Pensioen financiële aspecten VEP workshop 1 september 2015 Contact SPE - deelnemers Dinsdag 27 oktober: ALV van de VEP: 10:30-12:30 + lunch SPE deelnemers: 14:00-16:00 Werkweek van 5 dagen Je werkt: 1

Nadere informatie

BI CARMIGNAC PATRIMOINE

BI CARMIGNAC PATRIMOINE BI CARMIGNAC PATRIMOINE Beleggingsdoelstelling Het compartiment belegt in het fonds Carmignac Patrimoine A (acc) EUR (ISIN: FR0010135103). Dit fonds behoort tot de categorie gediversifieerd en heeft als

Nadere informatie

AEGON Verzekeren&Beleggen. Beleggingsprofiel

AEGON Verzekeren&Beleggen. Beleggingsprofiel AEGON Verzekeren&Beleggen Beleggingsprofiel Waarom uw beleggingsprofiel vaststellen? U heeft aangegeven een AEGON Verzekeren&Beleggen beleggingsverzekering te willen afsluiten. Door het invullen van de

Nadere informatie

Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 6. In deze opgave blijven de belastingen buiten beschouwing.

Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 6. In deze opgave blijven de belastingen buiten beschouwing. Opgave 2 Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 6. In deze opgave blijven de belastingen buiten beschouwing. VastNed Retail nv is een Nederlands vastgoedbeleggingsfonds dat met gelden

Nadere informatie

The influence of market imperfections on the recovery strategies of pension funds

The influence of market imperfections on the recovery strategies of pension funds 13-7-2009 1 The influence of market imperfections on the recovery strategies of pension funds Laura Spierdijk (RUG) en Jaap Bikker (DNB, USE) Den Haag 29 juni 2009 13-7-2009 2 Netspar thema Gestart in

Nadere informatie

Q&A Evi Pensioenbeleggen

Q&A Evi Pensioenbeleggen Q&A Evi Pensioenbeleggen 1. Wat is Evi Pensioen? 2. Wanneer kies ik voor Evi Pensioenbeleggen, Evi Netto Pensioenbeleggen of voor Evi? 3. Waarom gebruiken we de lifecyclesystematiek? 4. Waar beleggen wij

Nadere informatie

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor

Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Het beleggingsbeleid van Berben s Effectenkantoor Waarschijnlijk baseert u uw keuze voor een vermogensbeheerder op diverse gronden. Mogelijk heeft u binnen uw netwerk al goede berichten over ons vernomen.

Nadere informatie

Active Share. De toegevoegde waarde van Ostrica door actief vermogensbeheer

Active Share. De toegevoegde waarde van Ostrica door actief vermogensbeheer Active Share De toegevoegde waarde van Ostrica door actief vermogensbeheer MSc. A.M. Koen Portfolio Management Ostrica BV 11 juni 2012 MSc. P.C.M. Snoek Portfolio Management Ostrica BV Samenvatting Ostrica

Nadere informatie

Pensioen Continu Plan nettopensioen Voor de periode na uw pensioendatum

Pensioen Continu Plan nettopensioen Voor de periode na uw pensioendatum Pensioen Continu Plan nettopensioen Voor de periode na uw pensioendatum Aanvulling van ouderdomspensioen en partnerpensioen voor werknemers met een salaris boven 100.000 Sinds 1 januari 2015 gelden er

Nadere informatie

Vergelijking verzekeraars en banken

Vergelijking verzekeraars en banken Vergelijking verzekeraars en banken Level playing field vanuit toezicht en kapitaaleisen? Presentatie door drs. Juriaan Borst AAG ACIS Symposium - Universiteit van Amsterdam 5 september 2014 2014 Towers

Nadere informatie

Concept Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Bedrijfspensioenfonds voor de Koopvaardij

Concept Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Bedrijfspensioenfonds voor de Koopvaardij Concept Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Bedrijfspensioenfonds voor de Koopvaardij Deze Verklaring inzake de beleggingsbeginselen ( Verklaring ) beschrijft op beknopte wijze de uitgangspunten

Nadere informatie

Performance Update. Legends Fund houdt verliezen beperkt in uiterst volatiele markten

Performance Update. Legends Fund houdt verliezen beperkt in uiterst volatiele markten Performance Update Augustus 2015: -2.68% Legends Fund houdt verliezen beperkt in uiterst volatiele markten Augustus 2015 gaat de boeken in als een van de meest volatiele maanden in aandelenmarkten van

Nadere informatie

De schijnveiligheid van de Ultimate Forward Rate

De schijnveiligheid van de Ultimate Forward Rate ROCK note Februari 2013 Alleen voor professionele beleggers De schijnveiligheid van de Ultimate Forward Rate Johan Duyvesteyn Quantitative Research Martin Martens Quantitative Research Roderick Molenaar

Nadere informatie

Vragenlijst. - in te vullen door financieel adviseur -

Vragenlijst. - in te vullen door financieel adviseur - Vragenlijst - in te vullen door financieel adviseur - Vaststelling risicoprofiel Voor de bepaling van het risicoprofiel dient uw cliënt de volgende acht vragen naar waarheid te beantwoorden. 1. Met welke

Nadere informatie

datum onze referentie uw referentie doorkiesnummer 15-11-2010 0523 288420

datum onze referentie uw referentie doorkiesnummer 15-11-2010 0523 288420 Aan: alle actieve deelnemers alle gewezen deelnemers alle pensioengerechtigden datum onze referentie uw referentie doorkiesnummer 15-11-2010 0523 288420 Betreft: de risico s van het pensioenfonds voor

Nadere informatie

Toeslag- verlening Uitgave mei 2015

Toeslag- verlening Uitgave mei 2015 Toeslagverlening Uitgave mei 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds DSM Nederland, gevestigd te Heerlen (het pensioenfonds ) is van algemene aard, uitsluitend

Nadere informatie

Verklaring inzake beleggingsbeginselen

Verklaring inzake beleggingsbeginselen STICHTING PENSIOENFONDS RECREATIE Mei 2011 INHOUDSOPGAVE 0. Introductie 3 1. Doelstelling van het beleggingsbeleid 4 2. Organisatie en risicobeheerprocedures 5 3. Beleggingsbeginselen 7 Mei 2011 Pagina

Nadere informatie

OWASE Pensioenforum 26 juni 2013. 3 juli 2013 OWASE. Welkom. bij

OWASE Pensioenforum 26 juni 2013. 3 juli 2013 OWASE. Welkom. bij Welkom OWASE Pensioenforum 26 juni 2013 OWASE 3 juli 2013 bij Pensioenfonds en solidariteit: één voor allen, allen voor één! www.owase.nl PFO20130626/20130703 2 Programma Pensioenforum De bedoeling van

Nadere informatie

Wat u moet weten over beleggen

Wat u moet weten over beleggen Rabo BedrijvenPensioen Wat u moet weten over beleggen Beleggen voor het Rabo BedrijvenPensioen Uw werkgever betaalt pensioenpremies voor het Rabo BedrijvenPensioen. In deze brochure leest u hoe we deze

Nadere informatie

Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen. Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten

Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen. Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten Korte termijn: onnodig korten van rechten voorkomen Lange termijn: naar een nieuw FTK op basis van nieuwe pensioencontracten De daling van de dekkingsgraden heeft de afgelopen weken een uitgebreide discussie

Nadere informatie

IT risk management voor Pensioenfondsen

IT risk management voor Pensioenfondsen IT risk management voor Pensioenfondsen Cyber Security Event Marc van Luijk Wikash Bansi Rotterdam, 11 Maart 2014 Beheersing IT risico s Het pensioenfonds is verantwoordelijk voor de hele procesketen,

Nadere informatie

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Beleggersrekening. Beleggen om uw geld te laten groeien.

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Beleggersrekening. Beleggen om uw geld te laten groeien. Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz Beleggersrekening Beleggen om uw geld te laten groeien. Wilt u beleggen om uw geld te laten groeien? Kies dan voor goede prestaties en flexibiliteit met

Nadere informatie

Inspectie beleid GDP Guideline. Ageeth Dekker Senior Inspecteur

Inspectie beleid GDP Guideline. Ageeth Dekker Senior Inspecteur Inspectie beleid GDP Guideline Ageeth Dekker Senior Inspecteur Agenda 1. Inleiding 2. Groothandelsvergunning 3. GDP inspecties, rapportage en certificaat 4. Samenvatting 5. Vragen 2 Inleiding Nieuwe GDP

Nadere informatie

Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement

Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement Actualiteitendag Platform Deelnemersraden Risicomanagement Benne van Popta (voorzitter Detailhandel) Steffanie Spoorenberg (adviseur Atos Consulting) Agenda 1. Risicomanagement 2. Risicomanagement vanuit

Nadere informatie