Pieter Winsemius, Will Tiemeijer, Marguerite van den Berg, Marja Jager-Vreugdenhil en Rogier van Reekum 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Pieter Winsemius, Will Tiemeijer, Marguerite van den Berg, Marja Jager-Vreugdenhil en Rogier van Reekum 1"

Transcriptie

1 NIEMAND HOUDT VAN ZE... Pieter Winsemius, Will Tiemeijer, Marguerite van den Berg, Marja Jager-Vreugdenhil en Rogier van Reekum 1 Niemand houdt van ze... De schooldirecteur had ons anderhalf uur lang verteld over zijn school, het putje van een grote stad, zoals zijn collega s bevestigden. Waarvan lig je s nachts om drie uur wakker? hadden we hem gevraagd. Positief, in de zin van: ik wou dat het zeven uur was, want dan mag ik weer. Of negatief: ik wou dat het nooit zeven uur werd, want ik heb geen idee hoe ik het probleem moet aanpakken. Het probleem was schooluitval; die was op zijn school waarop de leerlingen een gemiddeld IQ van 85 hebben zeer hoog. Hij vertelde met compassie over zijn leerlingen en de opeenstapeling van problemen waar deze leerlingen mee te maken hebben. Het waren vreselijke verhalen. We voelden ons Alice in Wonderland. Vreemden in een wereld die we niet kenden, minder dan een uur rijden van de voorstandsbuurten waarin we opgroeiden. Het wrangste was het slot. Hij keek ons aan en vatte alles wat hij daarvoor had gezegd met een paar woorden samenvatte: Niemand houdt van ze We willen het hebben over het vraagstuk van de schooluitval. Het is een majeur probleem dat vele jongeren treft, in Nederland per jaar dik alleen al op (v)mbo-niveau. Het is daarnaast een probleem met een enorme negatieve uitstraling. Ook het hbo en de universiteiten kennen een schandelijk hoge uitval, maar bij het (v)mbo hebben we het over uiterst kwetsbare jongeren aan de onderkant van de samenleving. Hun uitval leidt niet alleen tot verminderde kansen op de arbeidsmarkt, maar ook tot een voortdurende instroom van nieuw talent op sporen waar we die liever niet hebben. Luister goed en onthoud slechts één getal: 28 procent van de uitvallers op mbo1-niveau wordt verdacht van een misdrijf. Een kwart van een grote doelgroep, in een land als Nederland?! Daar kan je niet met een zekere blijmoedigheid over praten aan de keukentafel. Zoals Roel in t Veld met zijn collega s becijferde: nagenoeg elke maatregel die beleidsmakers voor deze doelgroep kunnen bedenken, pakt in puur economisch opzicht positief uit. Schooluitval is ook een ongetemd probleem. Het staat al vanaf 1992 met hoofdletters op de beleidsagenda van opeenvolgende kabinetten en de colleges van B&W van de grote steden. En toch krijgen we het niet gekraakt. Dat is niet we haasten ons om het te beklemtonen

2 2 omdat er niet met inzet aan is gewerkt: door dat te beweren zouden we vele goede mensen tekortdoen. Nee, het probleem is veeleer dat het een vraagstuk is met meer dan een wortel. Zoals elke tandartsbezoeker weet, kan je een meer-wortelvraagstuk niet oplossen met een één-wortelaanpak. En precies dat hebben we gedaan, tot nu toe: we hebben schooluitval verklaard tot een schoolprobleem. Zolang we dat blijven doen, kunnen we een werkelijke oplossing gevoeglijk vergeten. Majeur en ongetemd: het zijn kenmerken die op de WRR gelden als uitdagend. Sinds een klein jaar zijn we met een zeer gemotiveerd team bezig met een veldonderzoek dat zijn afronding nadert. We zoeken de mensen aan de maatschappelijke frontlijnen op en stellen hen die ene vraag: waarvan word je om drie uur wakker? En dan vertellen ze ons van wat zij geleerd hebben en wat hen motiveert om door te gaan waar normale mensen zouden afhaken alsook tegen welke drempels ze bij het zoeken naar oplossingen aanlopen. Ons verhaal is nog niet volledig, maar laten we u een aantal van onze bevindingen vertellen, ook in de hoop dat u wilt meedenken over die oplossingen. 1.1 Drie doelgroepen Het is verstandig, stelt de Nijmeegse onderzoeker Ton Eimers, om drie doelgroepen te onderscheiden. Er is een groep die een rationele afweging maakt tussen school en werk. Wanneer verder leren minder aantrekkelijk voor hen is, verlaten ze het onderwijs. Dit zijn de opstappers. Een tweede groep de niet-kunners komt niet tot een startkwalificatie door een beperkte intellectuele bagage. Voor hen bestaan er speciale leerwegen waarin ze idealiter worden begeleid naar de hoogst haalbare maatschappelijke positie. Een derde groep verlaat de school allerminst uit vrije wil. Deze overbelasten willen wellicht graag een startkwalificatie behalen, maar door een opeenstapeling van beperkte vaardigheden en/of chronische sociale en emotionele problemen verwordt de gang naar het diploma tot een uitputtingsslag waarin zij vroeg of laat het onderspit delven. Vooral als niet-kunnen samengaat met overbelasting ontsporen zij, met als bijkomstig gevolg een aanzienlijke maatschappelijke schade. Onze gesprekspartners aan de frontlijn herkenden deze indeling. Ze hebben ons, samen met deskundigen van OCW en de gemeente Rotterdam, geholpen met het schatten van de kwantitatieve omvang. Het blijft een wat hachelijke zaak te zijn en we zullen u de details besparen, maar volstaan met een paar getallen: de niet-kunners beslaan 5 à 10 procent van de populatie van 15-jarigen. Ze tellen niet mee in de schooluitvaltellingen omdat ze zijn weggedefinieerd, maar op straat spelen ze veelal wel degelijk een rol in de werkloosheidsen onveiligheidsproblematiek. De opstappers en het is belangrijk dit te beklemtonen beslaan 30 tot 50 procent van die populatie. Ze verkeren meestal op mbo-niveaus 3/4, en als

3 3 ze uitvallen en niet alsnog als spijtoptant terugkeren zo n 25 procent doet dat, dan komen ze meestal wel redelijk aan de slag op de arbeidsmarkt. Het overgrote deel van de vroegtijdige schoolverlaters (vsv ers) tussen de 70 en 50 procent bestaat uit overbelasten. Met een beperkte scholing veelal mbo-niveau 1 of 2 zijn hun kansen op werk beperkt en zijn de verlokkingen van alternatieve activiteiten groot, vooral in de grote stad. Het is misschien goed eerst een aantal punten stevig neer te zetten, zodat we niet afgeleid worden bij het zoeken naar sluitende oplossingen. Eén: vsv is geen allochtonenprobleem. Als we aannemen dat het basisonderwijs een juiste selectie maakt voor de verdere leerweg, blijkt dat uitval geen we onderstrepen het, géén verband houdt met etniciteit. Twee: schooluitval is een grotestadsprobleem. De uitval in Rotterdam, gevolgd door Amsterdam en Den Haag, is bijvoorbeeld de helft hoger dan gemiddeld over de rest van Nederland. En drie: vsv is tevens een armoedeprobleem. Er bestaat een duidelijk verband met armoedecumulatie. Vooral het percentage uitkeringen in een buurt houdt gelijke tred met de schooluitval in diezelfde buurt. De uitdaging om vsv te bestrijden tekent zich dus af. Het gaat erom de opstappers vast te houden, de kansen van de niet-kunners te optimaliseren en de overbelasten (nog) beter te begeleiden, zodat ze blijven sporen in plaats van te ontsporen. Dat zal geld kosten, zeker in de grote steden. Maar zo dat al ergens geldt, geldt het hier: de kost gaat aantoonbaar voor de baat uit. Er valt veel te vertellen over denkbare oplossingen van het vsv-vraagstuk. U zult nog een half jaar moeten wachten op ons WRR-rapport, maar we willen u nu alvast uitnodigen uw grijze cellen te activeren en uw kennisreservoir te activeren om niet onverhoopte kansen voorbij te laten gaan. U weet ons hopelijk te vinden. Het probleem vraagt erom. We kunnen dit met elkaar niet maken tegenover een te groot deel van onze jeugd en hun directe omgeving. Tegen deze achtergrond stellen we u voor u te concentreren op de hardste noot die maar niet gekraakt wil worden: de passende oplossing voor de overbelasten. 1.2 Van slepende naar sluipende beleidsvorming Het is een bijna klassiek beleidsmakerprobleem. We zoeken de oplossing voor een meerwortelvraagstuk in een één-wortelaanpak. De overbelasten gaan immers door hun hoeven door de opeenstapeling van problemen waarmee ze dagelijks te maken hebben en de beleidsmakers zoeken de oplossing binnen een enkele beleidskolom: het onderwijs. Ten dele is dat vermoedelijk een gevolg van een klassieke verkokering: samenwerken is moeilijk en daarom proberen beleidsmakers, zowel in Den Haag als in de (deel)gemeenten, als het even kan veelal een beleidsprobleem in eigen huis op te lossen. Het probleem is wel dat het gekozen raamwerk verkeerd is, want een monosectorale aanpak biedt geen afdoende

4 4 oplossing voor een sectoroverstijgend vraagstuk. Het beleidsmakerprobleem wordt bovendien verscherpt als gevolg van de ruimte die het onderwijsveld wordt gelaten, niet uit verlegenheid maar als welbewuste strategie. Gemeentelijke en Haagse beleidsmakers beschikken daardoor over weinig macht om corrigerend in te grijpen. De resultaten blijven door de combinatie van verkokering en machteloosheid achter bij de maatschappelijke behoeften. Beleidsmakers produceren weliswaar geweldige stapels papier, er wordt op vele fronten geëxperimenteerd en de convenanten vliegen ons om de oren, maar de werkelijke oplossing van het vroegtijdig schoolverlaten komt nauwelijks dichterbij. De beleidsformulering gaat dan slepen : ambtenaren en belanghebbenden stribbelen mee en dat is, zoals elkeen weet, het ergste wat een beleidsmaker kan overkomen. Ze, aan de andere kant van de tafel, zijn niet tegen, verre van dat: ze zijn zelfs helemaal voor, maar er gebeurt alleen heel weinig. En bij gebrek aan hulp van buiten werpen de beleidsmakers zich dan maar met volle overgave op het verzwaren van het eigen terrein: meer geld, meer projecten, meer evaluaties. Het veld voelt dat feilloos aan. Daar slaat hoop om in aarzeling. Herinnert u zich ter illustratie slechts hoe we collectief gedurende vele jaren het welzijnsbeleid hebben gejojood en de zin eruit hebben gehaald. De enkele gemotiveerde frontlijnwerker die ons nog rest, verdient een medaille. Het onderwijs is gelukkig zover nog niet. Tijdens onze gespreksronde hadden we het voorrecht naar velen te mogen luisteren die ons vertelden over hun dromen en de drempels waarop ze in de praktijk stuitten. Ze zijn daarbij wonderlijk creatief: slepend beleid leidt vrijwel altijd tot sluipende verandering aan de frontlijn. Mensen voelen zich verantwoordelijk en tasten de marges van het beleid af. Die marges zijn er bijna altijd. Anders worden ze wel gecreëerd. Het geldende beleid wordt opgerekt en soms blijkt dat zo werd ook buiten het onderwijsveld geïllustreerd verbluffend effectief te zijn. Zowel het euthanasie als het abortus en het homobeleid hebben bijvoorbeeld vorm gekregen in het veld en zijn daarna gecodificeerd door Den Haag. Recentelijk nam de gemeente Rotterdam het voortouw om cameratoezicht in te voeren in het kader van de veiligheid. Den Haag riep Dat mag niet, maar Rotterdam antwoordde: Kom ze maar halen. Het camerabeleid is nu algemeen, en we kennen inmiddels ook al een Rotterdamwet op het gebied van de vestiging van instromers. Bij een dergelijke sluipende besluitvorming kunnen allerlei kanttekeningen worden geplaatst, bijvoorbeeld over de kennelijke onmacht van de rijksoverheid om de wurgende verkokering en gelaagdheid te doorbreken, maar ook over het rappe tempo waarin velerlei grenzen ten aanzien van privacy en rechtsgelijkheid veranderen. Mag de overheid zoveel ruimte laten aan

5 5 de praktijk en op welke afstand moet de codificering de ontwikkelingen volgen? Daar zullen we hier niet nader op ingaan. We beperken ons tot de hoopvolle constatering dat waar goede en gemotiveerde mensen op zoek zijn naar betere oplossingen, het bijna altijd verstandig is om de truc van hen af te kijken. Dat over de schouders meekijken, is de essentie van ons veldonderzoek, zoals dat eerder ook het geval was bij de onderbouwing van ons WRR-rapport Vertrouwen in de buurt. 1.3 Drempels voor verandering Het gaat om de jongeren, maar de sleutel voor de oplossing ligt goeddeels in handen van de frontlijnwerkers, vooral de leraren. Om echte oplossingen te kunnen formuleren en verwerkelijken moet je beide groepen scherp op je netvlies hebben. En we hebben onze lessen geleerd: niet alleen de leerlingen, maar ook de leraren worden op dit moment overvraagd. Op schoolreis naar Parijs met 4-vmbo van het Vader Rijn College uit het Utrechtse Overvecht hamerden onze maten Luuk, Michel, Miriam, Miro, Patries, Sanne, Sjaak en Younes het er los van elkaar in: het gaat om structuur plus verbondenheid. In Amsterdam, Arnhem, Den Haag, Groningen, Hoorn, Oss, Rotterdam: waar we ook kwamen, vertelden andere docenten ons hetzelfde verhaal. Deze leerlingen missen de vastigheden die op termijn kunnen leiden tot arbeidsidentiteit. Ze missen bovendien het emotionele kapitaal waarop ze in geval van tegenslag kunnen terugvallen. Elke slag raakt bij hen meteen het bot: er zit geen vet op dat bot, er zijn geen reserves. Zijn ze dan reddeloos? Al onze gesprekspartners reageerden hierop als door een adder gebeten: absoluut niet. Natuurlijk zitten er etterbakken tussen, maar, zoals een schooldirecteur zei: Het zijn eigenlijk lieve kinderen. Door de opeenstapeling van problemen in hun directe omgeving gebroken gezinnen, weinig positieve voorbeelden, rotte huizen en rotte buurten, drugs, criminaliteit en hoge schulden zijn ze superkwetsbaar en er is weinig voor nodig om hen te laten ontsporen. Niemand houdt immers van ze. We zagen hoe die slagzin zich vertaalt in actie. Structuur moet uitgroeien tot sociale vaardigheden die weer de basis vormen voor erbij willen horen. Weet je wat mijn grootste probleem is? vroeg een praktijkleraar ons: Om ze hier om acht uur binnen te hebben. Maar, voegde hij eraan toe, als ze eenmaal bij een baas gaan werken op stage, dan zijn ze er puntgaaf op tijd en als die baas zegt: bij ons mag je maar één ringetje in je oor hebben, dan zijn de volgende dag de drie andere eruit. Structuur moet je soms bevechten en altijd bewaken. We stonden, alweer als Alice in Wonderland, met onze maten rond middernacht op een groot plein in Parijs tegenover onze 45 medereizigers, want onze ervaringsdeskundigen voelden dat het tijd werd de touwtjes zeer strak aan te trekken. Er zat onrust in de groep, was hun eenduidige verklaring. We stonden erbij toen een jongere zich meldde bij een

6 6 directeur, omdat hij uit de klas was gestuurd en door een leraar was uitgescholden. Hij had duidelijk zelfbeheersinginstructies uitgevoerd zich tien minuten teruggetrokken in een hoekje van de kantine, zijn kant van het verhaal opgeschreven en sprak de directeur aan omdat ik u vertrouw, meester. Je zit die kinderen dichter op de huid dan wij dat bij onze eigen kinderen durfden te doen, zeiden we. Hij keek ons verbaasd aan: dit was zijn werk. Die jongen is nu al een zware crimineel, zei hij. Maar opgeven? t Was zijn laatste kans en dus is het belangrijk. Maar tegelijk speelt er steeds weer de zekerheid van verbondenheid, die met vele andere woorden is beschreven: warmte, care, aandacht, liefde, eigenwaarde, erbij horen. Die verbondenheid vertaalt zich in de veerkracht en het doorzettingsvermogen die vereist zijn om met tegenslag om te gaan. Goede opvoeders weten dat hun kinderen te leren. Docenten en andere ondersteuners conciërges bijvoorbeeld stappen daarom in het gat dat de directe omgeving van de jongeren laat vallen. Ze doen dat omdat iemand het moet doen; lesgeven is anders een holle farce. Waar Den Haag praat over kerntaken en over de essentie van goed rekenen en canons, gingen onze Vader Rijn-maten met hun leerlingen naar Parijs, omdat gymnasia dat ook doen. Weer een week later ontvingen de docenten als gastvrouwen en - heren met een corsage opgespeld en een paraplu in de hand diezelfde afstudeerders bij de poort van het schoolterrein voor het schoolgala: de meisjes prachtig opgetut en de jongens keurig in het pak met goedgeknoopte das (een voorbeeld voor voetballers?). Maar vooral is er de persoonlijke aandacht van elke docent en hun gedeelde trots. Over Ouafae die begon als aanstaande mbo-niveau 1/2 kandidaat en uiteindelijk op niveau 3/4 de sprong naar het roc maakte. Over de moeilijke afdeling Techniek waar alle jongens hun diploma haalden. Over de rebounders die hun laatste kans grepen en het toch haalden. Op het bureau van directeur Sean Clancy, toen nog van het Rotterdamse Zuiderpark College, ligt een papiertje, geplastificeerd zodat het bestand is tegen de tand des tijds. Daarop staat: Als kinderen geen perspectief hebben, is dat omdat wij ze het niet hebben geboden. Zo n filosofie legt een zware druk op de leraren voor wie het, in een omgeving die wordt gekenmerkt door de overbelasting van hun leerlingen, toch al geen pretje is. Toen we Clancy vroegen naar zijn Sinterklaaswens het ene dat hij graag zou hebben om de schooluitval te bestrijden zei hij: Een curriculumontwikkelaar, want we hebben die gastjes niets te bieden. De overbelaste niet-kunners kunnen misschien slecht leren, maar ze begrijpen wel bijzonder goed dat ze op hun 12 e al zijn afgeschreven door hun omgeving en dat ze in feite op een bewaarschool zitten totdat ze verlost zijn van hun leerplicht. Als je geen perspectief hebt, wil je niets leren en er ook niet bijhoren. En, zei Clancy, wij hebben als docenten de puf niet

7 7 meer om, naast onze dagelijkse besognes, een curriculum te ontwerpen dat hen hiertoe kan verleiden. Ook de leraren in het (v)mbo zijn te vaak overbelast. Een deel trekt zich terug op het eigen vak. Ze geven les zoals het LOI dat doet: de klanten daarvan kopen een onderwijspakket, maar wat die er vervolgens mee doen, is hun probleem. Een ander deel beseft dat dit niet voldoende is. Zoals een van onze Vader Rijn-maten het uitdrukte: Die lessen zijn zo moeilijk niet. Ik kan wel drie vakken doceren. Maar het is de kunst vindt hij en met hem vele andere bevlogen leraren om ze voor te bereiden op de samenleving, en dat vraagt ook van de docenten andere vaardigheden. De opleidingen spelen daar maar heel ten dele op in. En je moet ook boffen, of beter: heel zorgvuldig uitkiezen op welke school je wilt werken, want je kan als docent nog zo gemotiveerd zijn, als je niet de vereiste rugdekking hebt van een heel goede directeur en die weer van een heel goede raad van toezicht en van een meedenkende inspectie die probeert te begrijpen waarmee je bezig bent en waarom je soms de regels wat plooit... Als er niet een zorgstructuur van goede professionals is; als de wooncorporaties je niet eens in de zoveel keren matsen met een winkelpand in de buurten om een brug te slaan naar je vaak wantrouwende buren of met de huisvesting van de allermoeilijkste jongeren die in feite geen thuis meer hebben; als je niet de mazzel hebt van een buurtagent die er iets van begrijpt... Heeft u ze een beetje op uw netvlies, de jongeren en de leraren? Dan maken we nu de sprong naar wat zij geleerd hebben op hun zoektocht naar betere oplossingen om de schooluitval van juist de overbelaste jongeren terug te dringen. 1.4 Zoekrichtingen Het zijn deze zoekrichtingen die we u willen schetsen. Pas op: wat we u voorleggen zijn geen WRR-aanbevelingen. Stellig moeten we op een aantal punten verdergaan met het schetsen van een toekomstperspectief. Onze gesprekspartners stuitten immers op drempels die, indien zij uit de weg zijn geruimd of althans verlaagd, meer fundamentele oplossingen mogelijk maken. Een aantal zoekrichtingen is weinig spectaculair maar daarom niet minder essentieel. Ze vormen de sine qua non-basis voor al het verdere beleid en u zult ze zonder verdere uitleg herkennen. Zonder een diepte-investering te doen in de kwaliteit van de leraren, zonder te zorgen voor een (nog) betere aansluiting van de leerwegen op de praktijk, zonder het versoepelen van de overstap van vmbo naar mbo en binnen elk van die opleidingen de overstap naar een andere studierichting kunnen we de andere aanbevelingen wel schudden. Het ministerie van OCW heeft ze ook in het vizier: ze zijn nu reeds onderdeel van het onderwijsbeleid. Maar deze zoekrichtingen zijn zelfs tezamen geenszins voldoende om het

8 8 vsv-vraagstuk van de overbelasten te kraken. Daarvoor zijn maatregelen vereist die dieper ingrijpen in de leefwereld van jongeren. Die leefwereld valt onder te verdelen in drie ruimten : thuis, school en de derdenruimte waaronder alles wordt begrepen wat niet thuis of school is. Dat kan uiteenlopen van buurt/openbare ruimte via sportveld/recreatieruimte en Internet tot werk. We zullen drie zoekrichtingen nader belichten: het beperken van de segregatie, het verlengen en verbreden van het vmbo, en het vergroten van de bestuurskracht Beperken segregatie Overbelaste leerlingen trekken zich op aan normale. Dat geldt voor vakmatig leren maar belangrijker voor overbelasten ook voor sociale vaardigheden. Er is een stevige Amerikaanse kennisbasis die in Nederland met verve wordt uitgedragen door Bowen Paulle c.s. In ons veldonderzoek troffen we vele onderwijsmensen die zijn lessen onderschrijven. Als het percentage overbelasten in een groep de 30 procent niet overschrijdt, worden de normale leerlingen niet naar beneden gezogen maar de overbelaste wel naar boven. De moraal is duidelijk: zorg voor een grotere menging. Maar dan neemt de praktijk het over van de theorie. Onze hoofden zitten vol met andere vormen van desegregatie met andere maatschappelijke belangen. Wit en zwart moeten met elkaar worden gemengd. Dat bevordert de integratie van nieuwkomers. Rijk en arm samen is goed voor het functioneren van een evenwichtige samenleving. Vaak lijken het dezelfde dimensies te betreffen als normaal en overbelast, maar dat is maar ten dele waar. Als we in Nederland een verplichte inschrijving in schooldistricten zouden kennen, zou een huisvestingsbeleid dat zich richt op zwart/wit en rijk/arm menging binnen die districten stellig een bijdrage kunnen leveren aan de gewenste menging normaal / overbelast. In onze grote steden is het echter buitengewoon moeizaam om de gewenste verhoudingen te realiseren. Ruwweg 70 procent van de (v)mbo-scholieren is afkomstig uit armoedecumulatiegebieden, dat wil zeggen postcodegebieden die worden gekenmerkt door een opeenstapeling van maatschappelijke problemen. We zouden dus al een enorme busdienst moeten opzetten om, vergelijkbaar met de busing in sommige Amerikaanse stedelijke gebieden, in de buurt te komen van de 70/30-verhouding. Bovendien is specifiek in ons land na de schoolstrijd een status aparte toegekend aan de vrijheid van schoolkeuze, en daarover beginnen is bijna net zo erg als over de hypotheekrenteaftrek. Elites gebruiken hun verstand en zetten hun kinderen op bepaalde scholen. Schoolbesturen, gedreven door de in de onderwijssector vrij ver ingevoerde concurrentiegedachte, spelen in op deze behoeften van hun klanten. Ze lezen hun maatschappelijke succes af aan het aantal inschrijvingen en de behaalde schoolresultaten en

9 9 worden hierin bevestigd door pervers uitwerkende financiële prikkels van overheidswege. Omdat de segregatie zo scherp is, is het risico om alle kansrijke instroom te verliezen te groot. Een te principieel beleid kan je school in de financiële moeilijkheden brengen. Dat daardoor juist het belang van deze kwetsbare jongeren in de waagschaal wordt gesteld, mag in die zin als een marktfalen worden beschouwd. Kan er dan niets gebeuren? Zouden we bijvoorbeeld niet de welwillende scholen financieel en ook anderszins moeten voortrekken, zodat de vakscholen van de overbelasten en de meer theoretische opleidingen van vele normalen in ieder geval op een enkele locatie samengaan en de schoolpleinen en kantines een heilzaam effect kunnen hebben? Zodat er als alternatieve optie zogenoemde magneetscholen ontstaan met een kwalitatief bijzonder aanbod, waardoor ook de ouders van normale leerlingen hun knopen gaan tellen? Zou je ook niet de menging moeten zoeken buiten het schoolgebouw om, in de derdenruimte? Bijvoorbeeld op het sportveld, tijdens stages of op het werk? Moeten we juist voor de niet-kunners en overbelasten het leslokaal niet nog eerder en ingrijpender verleggen naar locaties buiten het schoolgebouw? Eerder wezen we erop: indien ze serieus worden genomen door de baas, komen de gasten om acht uur en gaan de ringetjes uit de oren. Leeftijdgenoten zijn belangrijk, maar ook volwassenen kunnen een speciale rol vervullen bij het normaliseren van jongeren Verlengen en verbreden van het vmbo Soms is het eenvoudig oplossingen op papier aan te dragen. Als er zoveel leerlingen en ouders zijn die de overstap van de basisschool naar het vmbo als problematisch ervaren, moet je die overstap misschien gewoon verzachten. Directeur Gerard van Miltenburg van het voormalige Terra College vóór de infameuze moord op de conrector Hans van Wieren op 13 januari 2004 een voorbeeldschool legde het ons uit. De drie dimensies van de leefwereld van jongeren drijven rond hun 12 e levensjaar uit elkaar. De dimensie thuis maakt veelal de sprong van het veilige basisschooltje naar de wondere en afstandelijker wereld van de dimensie school niet mee. Veel kwetsbare buurten Bos en Lommer in Amsterdam, Pendrecht, Afrikaanderwijk en het Oude Noorden in Rotterdam, om maar een paar te noemen hebben niet eens een eigen vmbo. Vooral voor allochtone moeders vormt die fysieke en geestelijke afstand een hoge drempel. Daar komt dan bij dat omstreeks je 12 e de hormonen rond gaan gieren en de dimensie derdenruimte zich snel uitbreidt van het eigen straatje naar de gehele wijk of zelfs de stad. De officiële instanties, met hun wijkagenten en eveneens wijkgebonden welzijnswerk, verliezen dan eveneens het zicht op de kinderen die hun territorium hebben uitgebreid.

10 10 De drie dimensies overlappen elkaar dus vaak nauwelijks meer. Daardoor kunnen jongeren tussen de kieren verdwijnen zonder dat iemand het in de gaten heeft. Veel vmbo-scholen kennen een behoorlijk ontwikkelde zorgstructuur die deze kieren probeert te dichten, maar vaak gebeurt dat repressief, dat wil zeggen als de nood van een overbelaste jongere al hoog is gestegen. Dat kan anders, bijvoorbeeld door de dimensies thuis en derdenruimte binnen die van de school te halen. We praten dan over een ingrijpende verbreding van het begrip school. Het vmbo is dan voor deze jongeren niet alleen de plaats waar je lessen krijgt, maar waar je als individu wordt voorbereid op maatschappelijke betrokkenheid. De betrokkenheid van leraren en vooral die van ouders krijgt daardoor een volstrekt andere inhoud. Een aantal scholen experimenteert hiermee met grote inzet, maar het begrip brede school is toch vooralsnog voorbehouden aan basisscholen, en zelfs daar gaat het vaak vooral om kinderopvang. Verbreding is zinvol maar niet voldoende. Weer biedt het papier een gewillige oplossing. Als er immers zoveel leerlingen uitvallen onmiddellijk na de overstap van het vmbo naar het mbo, moet je ze die overstap misschien gewoon niet laten maken. Misschien is het dan wel veel beter ze vast te houden in de vertrouwde omgeving van het vmbo, met zijn strakkere en meer persoonsgerichte begeleiding en zijn betere zorgstructuur. Met zijn kleinere schaal ook. Speciaal de overbelasten zouden rond hun 16 e levensjaar niet verder moeten worden belast met niet strikt noodzakelijke discontinuïteiten in hun leefwereld. De leerplicht vervalt dan en hun externe mogelijkheden worden groter in de derdenruimte, op de arbeidsmarkt of bij de vrije jongens. De greep van hun ouders, zo al aanwezig, wordt rap minder. Het is een fictie te denken dat het zin heeft ouders aan te spreken op het gedrag van hun 17-jarige dochter of zoon en ze daarvoor de beboeten, bijvoorbeeld door hen op hun uitkering te korten. Zoals het ook een fictie is dat een verlenging van de kwalificatieplicht tot de leeftijd van 18 jaar voor deze doelgroep werkt. Ze zaten al op een bewaarschool, zonder werkelijk perspectieven te hebben, en de verlenging daarvan zal door velen van hen en ook door hun leraren stellig als strafwerk worden ervaren. Zou het niet de voorkeur verdienen als de overbelasten hun mbo-diploma op niveau 1/2 kunnen behalen binnen de vertrouwde muren van het vmbo? Zou het niet zinvol zijn hen desnoods met behulp van een zesde leerjaar nu vloeken in de kerk de kans te bieden met enige rust hun achterstand wat in te lopen? Denk aan taal en rekenen, maar ook aan sociale vaardigheden. Zou het niet de voorkeur verdienen om in samenwerking met sectororganisaties de verbrokkeling van het opleidingenaanbod in te perken en de overgangen van de ene naar de andere opleiding te verbeteren, maar vooral om veel betere leerwerktrajecten te ontwikkelen die de overbelasten kunnen motiveren omdat ze serieus

11 11 worden genomen? Zou zo n mbo-diploma, erkend ook door het bedrijfsleven, niet voldoende moeten zijn voor de startkwalificatieverplichting? Het zijn vragen, denkt u mee. Het spreekt vanzelf dat dergelijke ingrepen veel geld kosten. De bijdrage van leerlingen op het vmbo is bijvoorbeeld nu al hoger dan die voor het mbo. Het verlengen van het vmbo met een of twee jaar kost dus geld. Dat geldt ook voor kleinere klassen en een hechtere begeleiding, om niet te spreken van de geschetste verbreding van scholen, met inbegrip van de aanpassing van gebouwen die daarvoor vereist is. Aan de andere kant pakt vrijwel elke maatregel voor deze doelgroep in economisch opzicht positief uit, zoals Roel in t Veld en zijn collega s dat hebben becijferd. Het wordt ons van verschillende kanten ingefluisterd: als die jongeren op het verkeerde pad terechtkomen, worden ze pas echt duur: zo n euro per jaar minimaal. Stop dat geld nu in het vmbo, zeggen onze gesprekspartners, en laat ook een fors deel van de geldstromen voor Jeugd en Gezin via dit kanaal lopen, vooral in de grote steden. Je moet de kraan dichtdraaien, dan hoef je later minder te dweilen. Het veld geeft de zoekrichtingen aan. Kunnen we daarmee uit de voeten? Ik kom daar op terug Vergroten bestuurskracht Uitdagend als ze mogen lijken: dit waren de makkelijkste zoekrichtingen. Ze zijn uit te voeren met behulp van technische maatregelen. Aanpassen van spelregels, een pak geld, een paar fysieke ingrepen, een goed uitvoeringsplan plus een beetje goede wil: dat volstaat. Het veranderingsproces stelt echter veel hogere eisen wanneer we gaan praten over het laatste element van onze drieslag: de bestuurskracht die vereist is om de noodzakelijke cultuuromslag te bewerkstelligen binnen de drie dimensies van de leefwereld van jongeren. We willen hier volstaan met het aanstippen van de omslag bij de zogenoemde sociale spelers, met name het onderwijs en de jeugdzorg in brede zin. Grote maatschappelijke veranderingen moeten bijna per definitie kunnen bouwen op een fundament van medewerking van de frontlijn. In die linie bevinden zich de mensen waarom het gaat bij schooluitval: de jongeren met hun ouders, en de veldwerkers van de sociale spelers, zoals leraren en zorgverleners. Hun gedrag kan van bovenaf worden beïnvloed, maar die invloed gaat anders dan sommige politici lijken te denken niet zo ver dat het gedrag kan worden voorgeschreven in de verwachting dat de wil van Vadertje Staat door wetgeving ook automatisch werkelijkheid wordt. Draagvlak moet bouwen op de behoeften en kwaliteiten van de doelgroepen aan de frontlijn. Zo niet, dan rest slechts een berg papier. We hebben in grove houtskoolvegen een beeld van die behoeften en kwaliteiten geschetst. Vanzelfsprekend verschillen die behoeften en kwaliteiten tussen scholen en daarbinnen tussen personen. Toch bieden die houtskoolvegen een aanzet voor een meer productieve

12 12 cultuur, een omgeving die juist de overbelasten het houvast kan bieden van structuur en verbondenheid. Er zijn daarbij hoge drempels te slechten. We noemen er vier. In de eerste plaats is er voortdurend sprake van een te korte tijdshorizon. Ook als beleidsmakers en -uitvoerders zich met soms bewonderenswaardige inzet op de vsvproblematiek werpen, vergeten ze te vaak dat de oplossing van diepgaande maatschappelijke vraagstukken een lange adem vereist. Correcties in individuele opvoeding vinden idealiter op zeer jeugdige leeftijd plaats en strekken zich uit tot het hele gezin, zo wordt benadrukt door psychologen. Buurten en scholen kun je binnen een paar jaar niet fysiek en zeker niet sociaal ombouwen. Een inhoudelijke wederopbouw van een kwalitatief en kwantitatief goed welzijnswerk kost tijd. De bestaande benadering, waarbij de nadruk vooral valt op kortlopende projecten, gevolgd door het vieren van early wins en de uitwisseling van best practices de beleidsstukken ritselen ervan is daarom onvoldoende. In de tweede plaats vormen de bestaande structuren en systemen hoge drempels voor verandering. Schoolbesturen zijn monosectoraal en zeer zelfstandig; de overheid heeft er nauwelijks invloed op behalve via financiële prikkels. Die maken echter dat het veel voordeliger is om de risico s veelal de overbelaste jongeren te mijden. Het onderwijsveld is bovendien veranderingsmoe. De slagzin Het veld moet rust hebben vindt begrijpelijk grote opgang, iets waarvan het recente Parlementaire Onderzoek Onderwijsvernieuwingen in vele toonaarden getuigt. Maar aan de andere kant kan het niet zo zijn dat deels achterhaalde concepten de optimale ontwikkeling van de meest kwetsbare jongeren in de weg staan, omdat we met elkaar bevreesd zijn voor verandering. Het ministerie van OCW worstelt daarmee. Het probeert ruimte te creëren voor de geschetste zoekrichtingen: het verlengde en verbrede vmbo bijvoorbeeld en het juiste evenwicht voor praktijk- en theorieonderwijs. Maar het opereert moet dat ook nog van de politiek met de handrem aan. Ook dat is op den duur onvoldoende. In de derde plaats bestaat er te weinig begrip voor de drijfveren van de mensen aan de frontlijn. We zoeken de oplossing voor de uitval van overbelasten binnen het onderwijs, maar hun stapelingsproblematiek is veelzijdiger. We meten scholen, en daarbinnen weer leraren, op hun bijdrage aan hun kerntaak: het geven van vakonderwijs. Maar de jongeren wankelen door een gebrek aan structuur en verbondenheid. We organiseren het beleid rondom jeugd en gezin in aparte centra, maar de vindplaats voor de overbelasten is in en rond de school en hun leefwereld heeft idealiter een minimale overlap met die fysiek en mentaal afgelegen centra. We regelen een kwalificatieplicht die onze zegslieden zijn

13 13 onverbiddelijk contraproductief zal uitpakken op deze grootste doelgroep van uitvallers. Dat is geen positief vooruitzicht. En dan is er nog de vierde en hoogste drempel: die van de onzekere sleutelhouders. Verandering staat of valt bij de inzet van bevlogen en onorthodoxe trekkers aan de frontlijn. Die bevlogenheid is essentieel want anders zouden ze het wel laten hun nek uit te steken waar gezond verstand enige terughoudendheid gebiedt. Voortrekkers moeten ook onorthodox durven handelen, want juist zij verlaten de gebaande, niet-werkende paden en ontginnen de nieuwe zoekrichtingen. Dat kunnen ze alleen indien ze zich voldoende gesteund weten door hun bazen, we zeiden dat al eerder. Als die bazen vervolgens nat gaan, omdat ze niet geruggensteund worden door raden van toezicht of overheidsinstanties, dan houdt het vlug op. Dan houdt het te vlug op. Bestuurskracht bewijst zich in de praktijk en begint met kleine dingen. We kregen te maken met vmbo s waarover vier gesprekspartners los van elkaar met afschuw meldden: t Stinkt er op de wc s. We vroegen de schoolleiders over hun contacten met het reguliere welzijnswerk. Een van hen weifelde, we tastten af: Daar win je de oorlog niet mee? en hij zei, namens veel collega s: Dat is wel de kortste samenvatting. Maar we kwamen ook de toezichthouders en/of directeuren tegen, die opdracht gaven om minder hoog in te zetten op de te dure overbelasten. We lazen de brieven van toezichthouders die zich zorgen maakten over de concurrentie van nog immer verzuilde schoolkolommen binnen hun basisonderwijs: Jullie mogen geen leerlingen werven op mijn basisscholen, zeiden ze tegen hun collega s van andere vmbo s en dat terwijl dik 70 procent van alle leerlingen islamitisch is en de vele overbelasten onder hen wel iets grotere zorgen hebben. Dat is misschien praktisch, maar tegelijkertijd onaanvaardbaar onvoldoende. Hoe doorbreken we ook deze drempels die ons weerhouden van een werkelijke verandering? Hoe stimuleren we dat bevlogen frontlijnwerkers meer kansen krijgen. Hoe waarborgen we de rugdekking die ook hun bazen nodig hebben? Het onderwijsveld is niet murw: steeds weer troffen we de (potentiële) voortrekkers aan met sterretjes in hun ogen, die hun energie halen uit het bieden van structuur en verbondenheid aan jongeren, waardoor deze de kans krijgen evenwichtig volwassen te worden. Hoe ontwikkelen we een visie die het hun mogelijk maakt om de slag aan te gaan en hoe brengen we die visie in de praktijk? Het is meer dan een mooie gedachte: het is een pure noodzaak. We nodigen u uit: denk mee. 1 De auteurs vormen het onderzoeksteam dat binnen de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) betrokken is bij de voorbereiding van een advies op het gebied van voortijdig schoolverlaten.

Aanval op de uitval. perspectief en actie

Aanval op de uitval. perspectief en actie Aanval op de uitval perspectief en actie Fatma wil fysiotherapeut worden. En dat kan ze ook. Maar ze heeft nog een wel een lange leerloopbaan te gaan. Er kan in die leerloopbaan van alles misgaan waardoor

Nadere informatie

Ter attentie van de leden van de Vaste Kamercommissie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Ter attentie van de leden van de Vaste Kamercommissie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap De Kinderombudsman Visie op het verlengen van de kwalificatieplicht tot 21 jaar 7 september 2015 Ter attentie van de leden van de Vaste Kamercommissie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Aanleiding De

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Preventieproject De Overstap 2015 April 2015

Preventieproject De Overstap 2015 April 2015 Preventieproject De Overstap 2015 April 2015 Gemeente Den Haag Dienst Onderwijs, Cultuur en Welzijn Afdeling Leerlingzaken Postbus 12 652 2500 DP Den Haag Bezoekadres: Spui 70, Den Haag Projectcoördinatoren

Nadere informatie

Aanpak risicojeugd 18 tot 23 jaar in Amsterdam Nieuw-West

Aanpak risicojeugd 18 tot 23 jaar in Amsterdam Nieuw-West Inleiding Aanpak risicojeugd 18 tot 23 jaar in Amsterdam Nieuw-West Als portefeuillehouder Jeugd, zorg en welzijn in Amsterdam Nieuwe West wil ik heel bewust agenderen dat de groep jongeren of jongvolwassenen

Nadere informatie

voorkomt schooluitval en afstand tot de arbeidsmarkt voorkomt jeugdwerkloosheid en uitkeringsafhankelijkheid

voorkomt schooluitval en afstand tot de arbeidsmarkt voorkomt jeugdwerkloosheid en uitkeringsafhankelijkheid voorkomt schooluitval en afstand tot de arbeidsmarkt voorkomt jeugdwerkloosheid en uitkeringsafhankelijkheid biedt jongeren Entreeopleiding- / Startkwalificatie biedt leerwerk-trajecten, stages en baangaranties;

Nadere informatie

Hoofdlijnenakkoord voor het inrichten van een Regionaal Arrangement Beroepsonderwijs Amsterdam

Hoofdlijnenakkoord voor het inrichten van een Regionaal Arrangement Beroepsonderwijs Amsterdam Afdeling Onderwijs, Jeugd en Educatie Team Onderwijs VO Hoofdlijnenakkoord voor het inrichten van een Regionaal Arrangement Beroepsonderwijs Amsterdam Betrokken partijen: De instellingen voor Beroepsonderwijs

Nadere informatie

Verslag MBO conferentie Betere zorg, minder uitval

Verslag MBO conferentie Betere zorg, minder uitval Verslag MBO conferentie Betere zorg, minder uitval Lunteren, 22 april 09 Presentatieronde 1: Flex College het Nijmeegse model in de strijd tegen voortijdig schoolverlaten. Presentator Jeroen Rood, directeur

Nadere informatie

Maatschappelijke Ontwikkeling Ingekomen stuk D17 (PA 4 september 2013) Beleidsontwikkeling. Datum uw brief

Maatschappelijke Ontwikkeling Ingekomen stuk D17 (PA 4 september 2013) Beleidsontwikkeling. Datum uw brief Ingekomen stuk D17 (PA 4 september 2013) Aan de Gemeenteraad van Nijmegen Korte Nieuwstraat 6 6511 PP Nijmegen Telefoon 14024 Telefax (024) 323 59 92 E-mail gemeente@nijmegen.nl Postadres Postbus 9105

Nadere informatie

Als het economisch tegenzit, worden zij hard getroffen. Ze zitten vaker dan gemiddeld in de bijstand.

Als het economisch tegenzit, worden zij hard getroffen. Ze zitten vaker dan gemiddeld in de bijstand. 1 Dank voor dit rapport. Mooi dat het Sociaal en Cultureel Planbureau dit jaar dieper ingaat op één onderwerp dat de aandacht verdient: de arbeidsmarktpositie van migrantengroepen. Als het economisch tegenzit,

Nadere informatie

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam. nummer 5 maart 2013

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam. nummer 5 maart 2013 Fact sheet nummer 5 maart 2013 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam Er zijn ruim 133.000 jongeren van 15 tot en met 26 jaar in Amsterdam (januari 2012). Met de meeste jongeren gaat het goed in het onderwijs

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

Aanval op Schooluitval

Aanval op Schooluitval Bovenkop Aanval op Schooluitval Een diploma voor zwerfjongeren en crimineeltjes De aanval op schooluitval heeft de afgelopen jaren veel resultaat opgeleverd. Maar het kan nog beter. Het Onderwijsblad neemt

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, opening vmbo-schooljaar, Hogeland College, Uithuizen, 20 september 2012

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, opening vmbo-schooljaar, Hogeland College, Uithuizen, 20 september 2012 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, opening vmbo-schooljaar, Hogeland College, Uithuizen, 20 september 2012 Beste leerlingen, dames en heren, Er is een filmpje op YouTube dat begint

Nadere informatie

Meedoen en erbij horen

Meedoen en erbij horen Meedoen en erbij horen Resultaten van een mixed method onderzoek naar sociale uitsluiting Addi van Bergen, Annelies van Loon, Carina Ballering, Erik van Ameijden en Bert van Hemert NCVGZ Rotterdam, 11

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

Nadere informatie

Onderzoek Ouderbetrokkenheid in het basisonderwijs, het voortgezet onderwijs en het mbo

Onderzoek Ouderbetrokkenheid in het basisonderwijs, het voortgezet onderwijs en het mbo factsheet Onderzoek Ouderbetrokkenheid in het, het en het mbo Het Sociaal en Cultureel Planbureau heeft in 2012 een enquête over ouderbetrokkenheid gehouden onder ouders in het, het en het middelbaar beroepsonderwijs.

Nadere informatie

De Leerplichtwet. Inhoud

De Leerplichtwet. Inhoud Gemeente Hof van Twente Postbus 54 7470 AB Goor Tel. 0547 85 85 85 Fax 0547 85 85 86 E-mail info@hofvantwente.nl Website: www.hofvantwente.nl De Leerplichtwet Inhoud 1. Doel en inhoud van de Leerplichtwet

Nadere informatie

Vaststellen verzuimprotocol Beroeps en Volwassenen Educatie

Vaststellen verzuimprotocol Beroeps en Volwassenen Educatie Openbaar Onderwerp Vaststellen verzuimprotocol Beroeps en Volwassenen Educatie Programma / Programmanummer Onderwijs / 1073 BW-nummer Portefeuillehouder R. Helmer-Englebert Samenvatting Om schooluitval

Nadere informatie

8 Samenvatting en conclusies

8 Samenvatting en conclusies 8 Samenvatting en conclusies In dit hoofdstuk vatten we aan de hand van de onderzoeksvragen de eerste bevindingen van het onderzoek samen, zoals die in dit jaarrapport 2012 zijn gepresenteerd. De conclusies

Nadere informatie

Uw brief Ons kenmerk Doorkiesnummer PDTJ/07/1069. Onderwerp Datum Contactpersoon

Uw brief Ons kenmerk Doorkiesnummer PDTJ/07/1069. Onderwerp Datum Contactpersoon Uw brief Ons kenmerk Doorkiesnummer PDTJ/07/1069 Onderwerp Datum Contactpersoon 2 e Kans Beroepsonderwijs 2 februari 2007 Goede bondgenoot, Niets menselijks is u of mij vreemd. In aantallen geredeneerd

Nadere informatie

SAMENVATTING. Aanleiding

SAMENVATTING. Aanleiding SAMENVATTING Aanleiding Op verzoek van de staatssecretaris voor primair onderwijs en kinderopvang heeft de Inspectie van het Onderwijs in 2008 de kwaliteit van het basisonderwijs in de drie noordelijke

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 30 234 Toekomstig sportbeleid 31 293 Primair Onderwijs Nr. 143 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter

Nadere informatie

Ufuk Dogerle. Contact: Aandachtspunt. Landelijk politiek Stedelijk politiek Media. Lijsttrekker-Voorzitter

Ufuk Dogerle. Contact: Aandachtspunt. Landelijk politiek Stedelijk politiek Media. Lijsttrekker-Voorzitter Landelijk politiek Stedelijk politiek Media info@onsutrecht.nl www.onsutrecht.net Lijsttrekker-Voorzitter Ufuk Dogerle Sinds 1984 werkzaam in de pipeline industrie in Engeland, Canada, Irak, Dubai, Amerika

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

RENDEMENTEN EN DIPLOMA S

RENDEMENTEN EN DIPLOMA S 2. ONDERWIJSOPBRENGSTEN EN DEELNEMERSONTWIKKELING RENDEMENTEN EN DIPLOMA S DIPLOMA S VMBO 2-24 De rendementen vmbo zijn gebaseerd op de opbrengsten oordelen van de onderwijsinspectie. Als een leerling

Nadere informatie

Jong spreekt Jong. Lectoraat grootstedelijke ontwikkeling Dick Lammers, Wouter Reith, Vincent Smit

Jong spreekt Jong. Lectoraat grootstedelijke ontwikkeling Dick Lammers, Wouter Reith, Vincent Smit Jong spreekt Jong Lectoraat grootstedelijke ontwikkeling Dick Lammers, Wouter Reith, Vincent Smit Programma 13.00 uur Inleiding; Vincent Smit 13.10 uur Jong spreekt jong; Dick Lammers en Wouter Reith Korte

Nadere informatie

Gewoon opvoeden in Groningen

Gewoon opvoeden in Groningen Gewoon opvoeden in Groningen Voorbeeld : gewoon opvoeden, alledaags opvoeden, alledaagse opvoedvragen Wat is dit? Start: Eigen voorbeeld geven. Voor iedereen verschillend, afhankelijk van de situatie van

Nadere informatie

De gordijnen gaan weer open Maart 2011

De gordijnen gaan weer open Maart 2011 De gordijnen gaan weer open Maart 2011 Bij alle beleidnoties, evaluaties e.d. over Multiproblem gezinnen komen de termen als zelfredzaamheid of empowerment altijd sterk naar voren toe. Over het algemeen

Nadere informatie

De gemeenteraad aan zet Wat wilt u weten over de jongeren met een beperking in uw regio?

De gemeenteraad aan zet Wat wilt u weten over de jongeren met een beperking in uw regio? De gemeenteraad aan zet Wat wilt u weten over de jongeren met een beperking in uw regio? Transities sociale domein Gemeenten staan zoals bekend aan de vooravond van drie grote transities: de decentralisatie

Nadere informatie

Actieve ondersteuning vanuit het Rijk voor experimentele initiatieven van scholen;

Actieve ondersteuning vanuit het Rijk voor experimentele initiatieven van scholen; Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Dhr. drs. S. Dekker Postbus 16375 2500 BJ 'S-GRAVENHAGE doorkiesnummer (070) 373 8875 betreft VNG reactie op advies Onderwijsraad "Grenzen aan kleine scholen".

Nadere informatie

Factsheets VSV. November 2005

Factsheets VSV. November 2005 Factsheets VSV November 2005 Reikwijdte en beperkingen van de cijfers In deze factsheets zijn de RMC-registraties en de Enquête beroepsbevolking twee belangrijke bronnen. Beide bieden zicht op de vsv-populatie.

Nadere informatie

Investeren in zorg en de strijd tegen schooluitval

Investeren in zorg en de strijd tegen schooluitval Investeren in zorg en de strijd tegen schooluitval Het kabinet wil het aantal nieuwe schooluitvallers in 2012 halveren. Van 70.000 schooluitvallers in 2002 naar 35.000 schooluitvallers in 2012. Zij heeft

Nadere informatie

HPC-O. Human Performance Contextscan Organisatierapportage Datum: Opdrachtgever: Auteur:

HPC-O. Human Performance Contextscan Organisatierapportage <Naam onderwijsinstelling> Datum: Opdrachtgever: Auteur: HPC-O 1 HPC-O Human Performance Contextscan Organisatierapportage Datum: Opdrachtgever: Auteur: 24 april 2008 drs M.G. Wildschut HPC-O

Nadere informatie

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school.

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school. Voorwoord Susan schrijft elke dag in haar dagboek. Dat dagboek is geen echt boek. En ook geen schrift. Susans dagboek zit in haar tablet, een tablet van school. In een map die Moeilijke Vragen heet. Susan

Nadere informatie

5. Onderwijs en schoolkleur

5. Onderwijs en schoolkleur 5. Onderwijs en schoolkleur Niet-westerse allochtonen verlaten het Nederlandse onderwijssysteem gemiddeld met een lager onderwijsniveau dan autochtone leerlingen. Al in het basisonderwijs lopen allochtone

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Geeft je inzicht in jouw persoonlijke

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

volledige kaart voor Wat zijn voor verschillende belanghebbenden voor en tegen het mengen van leerlingen in het basisonderwijs?

volledige kaart voor Wat zijn voor verschillende belanghebbenden voor en tegen het mengen van leerlingen in het basisonderwijs? Wat zijn verschillende belanghebbenden argumenten en tegen het mengen van leerlingen in het basisonderwijs? Mengen vergroot de ontwikkelingskansen van leerlingen Zwakkere leerlingen kunnen zich optrekken

Nadere informatie

Ik heb mijzelf echt beter leren kennen. Ik weet nu zeker dat ik met jongeren wil werken (teamlid).

Ik heb mijzelf echt beter leren kennen. Ik weet nu zeker dat ik met jongeren wil werken (teamlid). Ik dacht dat ik de enige was, maar dat is niet zo! Als ik mijn droom wil realiseren, dan moet ik dat zelf doen! (leerling). Ik heb mijzelf echt beter leren kennen. Ik weet nu zeker dat ik met jongeren

Nadere informatie

16 juni 2008 VO/S&O/23235

16 juni 2008 VO/S&O/23235 De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Den Haag Ons kenmerk 16 juni 2008 VO/S&O/23235 Onderwerp Aanpak segregatie in voortgezet onderwijs Tijdens het Algemeen

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Primair Onderwijs Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

Voor ouders/verzorgers van kinderen in groep 8. wat ons. bijzonder. maakt. praktijkschool. Locatie Merwedekanaal voor praktijkonderwijs

Voor ouders/verzorgers van kinderen in groep 8. wat ons. bijzonder. maakt. praktijkschool. Locatie Merwedekanaal voor praktijkonderwijs Voor ouders/verzorgers van kinderen in groep 8 wat ons bijzonder maakt praktijkschool Locatie Merwedekanaal voor praktijkonderwijs Wa a r o m P ra k t i j ko n d e r w i j s? Uw schoolkeuze De school die

Nadere informatie

ToReachIt. Acceptance is the beginning of change!!!

ToReachIt. Acceptance is the beginning of change!!! ToReachIt Acceptance is the beginning of change!!! Acceptance is the beginning of change! Inhoudsopgave Voorwoord 1. Inleiding 1.1. Wat ontbreekt er in Nederland aan begeleiding voor onze doelgroep volgens

Nadere informatie

Notitie voortijdig schoolverlaters. Een verkenning naar de redenen voor het voortijdig schoolverlaten

Notitie voortijdig schoolverlaters. Een verkenning naar de redenen voor het voortijdig schoolverlaten Notitie voortijdig schoolverlaters Een verkenning naar de redenen voor het voortijdig schoolverlaten Spirit4you, december 2013 1. Voortijdig schoolverlaters 1.1. Doel van dit document In het convenant

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt. Voortijdig Schoolverlaters Christoph Meng

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt. Voortijdig Schoolverlaters Christoph Meng Voortijdig Schoolverlaters Christoph Meng Agenda Landelijke trends en situatie in Limburg Wie zijn de VSV-ers? Reden voor schooluitval Wat doen VSV-ers anderhalf jaar na uitval Toekomstintenties van VSV-ers

Nadere informatie

Voor wie is de Week van passend onderwijs bedoeld?

Voor wie is de Week van passend onderwijs bedoeld? Ongetwijfeld heeft iedereen wel eens de term PASSEND ONDERWIJS voorbij zien komen. Samenwerkingsverbanden, schoolbesturen en scholen zijn al een aantal jaar druk bezig alles vorm te geven zoals het in

Nadere informatie

Maatwerk in het MBO. De kosten en baten van zorg in het MBO. Yasmine Hamdan, RebelGroup Advisory

Maatwerk in het MBO. De kosten en baten van zorg in het MBO. Yasmine Hamdan, RebelGroup Advisory Maatwerk in het MBO 17.11 2010 De kosten en baten van zorg in het MBO Yasmine Hamdan, RebelGroup Advisory Ask yourself : If I had only sixty seconds on the stage, what would I absolutely have to say to

Nadere informatie

tips voor zorgverleners 1. geef speciale aandacht aan oudere kinderen in het kinderziekenhuis tips voor jongeren

tips voor zorgverleners 1. geef speciale aandacht aan oudere kinderen in het kinderziekenhuis tips voor jongeren tips en verbeterpunten tips en verbeterpunten tips e Uit het onderzoek Op Eigen Benen Verder zijn een aantal duidelijke aanbevelingen naar voren gekomen. De meeste kunnen vertaald worden naar verbeterpunten

Nadere informatie

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden.

10 onmisbare vaardigheden voor. de ambtenaar van de toekomst. 10 vaardigheden. Netwerken. Presenteren. Argumenteren 10. Verbinden. 10 vaardigheden 3 Netwerken 7 Presenteren 1 Argumenteren 10 Verbinden Beïnvloeden 4 Onderhandelen Onderzoeken Oplossingen zoeken voor partijen wil betrekken bij het dat u over de juiste capaciteiten beschikt

Nadere informatie

4e zondag van Pasen - De Goede Herder.

4e zondag van Pasen - De Goede Herder. 4e zondag van Pasen - De Goede Herder. Het is één van de oerbeelden geworden van Jezus in de christelijke geloofstraditie. Elk jaar wordt deze derde zondag na Pasen er naar genoemd: zondag van de Goede

Nadere informatie

Lokaal Educatieve Agenda Breda samenvatting

Lokaal Educatieve Agenda Breda samenvatting Lokaal Educatieve Agenda Breda samenvatting LEA en partners LEA staat symbool voor de Bredase jeugd van 0 tot 23 jaar die alle kansen krijgt om een goede schoolloopbaan te doorlopen: een kind van 0 tot

Nadere informatie

WIJKACCOMMODATIES: BREDER EN BETER Groeiend nut en noodzaak van het netwerk van wijkaccommodaties in de stad Groningen

WIJKACCOMMODATIES: BREDER EN BETER Groeiend nut en noodzaak van het netwerk van wijkaccommodaties in de stad Groningen STRATEGISCHE VISIE BBOG zomer 2010 WIJKACCOMMODATIES: BREDER EN BETER Groeiend nut en noodzaak van het netwerk van wijkaccommodaties in de stad Groningen 1. BBOG Het BBOG staat voor Buurtcentra Besturen

Nadere informatie

Als je te weinig van een kind verwacht, komt er niet uit wat er in zit. Onderwijsminister Marja van Bijsterveldt INTERVIEW

Als je te weinig van een kind verwacht, komt er niet uit wat er in zit. Onderwijsminister Marja van Bijsterveldt INTERVIEW INTERVIEW Auteur: René Leverink Fotografie: Rijksoverheid Onlangs hebben minister Van Bijsterveldt en staatssecretaris Zijlstra van OCW drie actieplannen gelanceerd, gericht op een ambitieuze leercultuur

Nadere informatie

MANTELZORG VANAF JANUARI 2015 EEN GROTERE ZORG VOOR GEMEENTEN

MANTELZORG VANAF JANUARI 2015 EEN GROTERE ZORG VOOR GEMEENTEN MANTELZORG VANAF JANUARI 2015 EEN GROTERE ZORG VOOR GEMEENTEN Veel jongeren hebben al vroeg de zorg voor een gezinslid. Maar wie zorgt er eigenlijk voor hen? De klassieke verzorgingsstaat verandert in

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Laat je talenten leven Helpt je het

Nadere informatie

Opbrengsten van het vmbo in de G4. Resultaten van een inspectieonderzoek naar het rendement van vmbo-scholen in de vier grote steden

Opbrengsten van het vmbo in de G4. Resultaten van een inspectieonderzoek naar het rendement van vmbo-scholen in de vier grote steden Opbrengsten van het vmbo in de G4 Resultaten van een inspectieonderzoek naar het rendement van vmbo-scholen in de vier grote steden Inhoudsopgave 1 Inleiding 5 2 Onderzoeksvragen en opzet 7 2.1 Onderzoeksvragen

Nadere informatie

Probleem? Geen probleem. Met de vaardigheden die Humanitas je aanreikt, verander je je leven. Helemaal zelf. En het mooie is: iedereen kan het.

Probleem? Geen probleem. Met de vaardigheden die Humanitas je aanreikt, verander je je leven. Helemaal zelf. En het mooie is: iedereen kan het. ONTMOET HUMANITAS Probleem? Geen probleem. Met de vaardigheden die Humanitas je aanreikt, verander je je leven. Helemaal zelf. En het mooie is: iedereen kan het. Zonder uitzondering. Lukt het je niet alleen,

Nadere informatie

Startnotitie Werken naar Vermogen

Startnotitie Werken naar Vermogen Startnotitie Werken naar Vermogen 1. ACHTERGROND 1.1. Aanleiding Voor u ligt de Startnotitie Werken naar Vermogen. Concrete aanleiding voor deze Startnotitie is de aangenomen motie van het CDA van 15 november

Nadere informatie

Creatief denken ontwikkelen bij Nederlands

Creatief denken ontwikkelen bij Nederlands Creatief denken ontwikkelen bij Nederlands Talen Conferentie havo vwo 28 september 2015 Geppie Bootsma g.bootsma@aps.nl Naam Datum 21 e eeuwse vaardigheid: creativiteit Het bedenken van nieuwe ideeën en

Nadere informatie

Organiseren van samenwerking in het jeugddomein

Organiseren van samenwerking in het jeugddomein Organiseren van samenwerking in het jeugddomein De overkoepelende resultaten van vier afstudeeronderzoeken Publiek Management In opdracht van Integraal Toezicht Jeugdzaken (ITJ) hebben vier studenten Bestuurs-

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Meldpunt geen stage. Alleen ter besluitvorming door het College Actief informeren van de Raad. Collegevoorstel Openbaar. Onderwerp

Meldpunt geen stage. Alleen ter besluitvorming door het College Actief informeren van de Raad. Collegevoorstel Openbaar. Onderwerp Openbaar Onderwerp Meldpunt geen stage Programma Economie & Werk BW-nummer Portefeuillehouder T. Tankir Samenvatting Wij vinden het van groot belang dat alle jongeren in onze gemeente de kans krijgen zich

Nadere informatie

Een gezond leven in een gezond ROC. ZAT structuur MBO Rotterdam

Een gezond leven in een gezond ROC. ZAT structuur MBO Rotterdam Een gezond leven in een gezond ROC ZAT structuur MBO Rotterdam Programma Kort Kennismaken Inleiding: De ZAT structuur MBO Rotterdam Casus: een Mini ZAT Plus Inzet zorg in de ROC s Afronding Kennismakingsvraag

Nadere informatie

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool NAAM September 2009 In september en oktober 2009 was de Levend evangelie Gemeente bezig met het onderwerp 40 DAGEN GEBED. Om gemeente breed

Nadere informatie

RMC Noord-Kennemerland. Presentatie PORA 6 januari 2016

RMC Noord-Kennemerland. Presentatie PORA 6 januari 2016 Presentatie PORA 6 januari 2016 Regionale Meld- en Coördinatiefunctie Voorstellen Doel -functie Wanneer is er sprake van (dreigend) voortijdig schoolverlaten? -een jongere die nog geen 23 is én -niet in

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding pag. 3. Onderzoeksvragen pag. 4/5. Theoretische kader pag. 6. Onderzoeksopzet pag. 7. Resultaten pag. 8/9

Inhoudsopgave. Inleiding pag. 3. Onderzoeksvragen pag. 4/5. Theoretische kader pag. 6. Onderzoeksopzet pag. 7. Resultaten pag. 8/9 Onderzoek VM2 Naam: Fatima Akouaouach Klas : EN3B Studentennummer: 554953 Vak: ABV (LLBG) en Stage (Montessori College Oost) Stage school: Montessori College Oost Inhoudsopgave Inleiding pag. 3 Onderzoeksvragen

Nadere informatie

Werknemersonderzoek. Bram Masselink Willem Minderhoud

Werknemersonderzoek. Bram Masselink Willem Minderhoud Werknemersonderzoek Bram Masselink Willem Minderhoud (Bij)baan in het onderwijs: een meerwaarde voor school, scholier en student. Wij hechten veel waarde aan de werkomstandigheden van studenten die door

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel Stageproblernatiek jongeren

Initiatiefvoorstel Stageproblernatiek jongeren Raadsnummer 09.R/004.00I Initiatiefvoorstel Stageproblernatiek jongeren 1 Inleiding De economische crisis is een feit. Bedrijven boeken grote verliezen, de ontslaggolf neemt serieuze vormen aan. De crisis

Nadere informatie

Fact sheet. dat de segregatie in het voortgezet onderwijs

Fact sheet. dat de segregatie in het voortgezet onderwijs Fact sheet nummer 4 juni 2010 Segregatie in het voortgezet onderwijs In Amsterdam worden de zwarte middelbare scholen steeds zwarter en de witte steeds witter. Hoe komt dat? Niet alleen doordat allochtone

Nadere informatie

Oplegvel Collegebesluit

Oplegvel Collegebesluit Oplegvel Collegebesluit Onderwerp Subsidie aan leerwerkbedrijven Kennemerland BV (Perspectief) Portefeuille J. Nieuwenburg Auteur Fred Vonk, Telefoon 5115096 E-mail: fvonk@haarlem.nl STZ/JOS Reg.nr. 2012/264202

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

Recht op onderwijs Plicht tot leren

Recht op onderwijs Plicht tot leren Recht op onderwijs Plicht tot leren Informatie over: Leerplicht Verzuim Vakantie/verlof buiten Schoolvakanties Vrijstelling van leerplicht Voortijdig schoolverlater INHOUDSOPGAVE Inleiding 2 Leerplicht

Nadere informatie

Impressieverslag thema-avond De succesvolle brugklasser, 21 april 2010

Impressieverslag thema-avond De succesvolle brugklasser, 21 april 2010 Impressieverslag thema-avond De succesvolle brugklasser, 21 april 2010 Welkom en inleiding Otger Meuwissen, penningmeester van ouderplatform Gooi & Omstreken, heet de aanwezigen welkom bij deze 10 e themabijeenkomst

Nadere informatie

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb

hoe we onszelf zien, hoe we dingen doen, hoe we tegen de toekomst aankijken. Mijn vader en moeder luisteren nooit naar wat ik te zeggen heb hoofdstuk 8 Kernovertuigingen Kernovertuigingen zijn vaste gedachten en ideeën die we over onszelf hebben. Ze helpen ons te voorspellen wat er gaat gebeuren en te begrijpen hoe de wereld in elkaar zit.

Nadere informatie

Iedereen heeft een verhaal

Iedereen heeft een verhaal informatie voor jongeren Iedereen heeft een verhaal > Goed om te weten als je tijdelijk naar JJC gaat Iedereen heeft een eigen verhaal. Veel verhalen gaan over waarom het niet allemaal gelopen is zoals

Nadere informatie

Voor ouders/verzorgers van kinderen in groep 8. wat ons. bijzonder. maakt. praktijkschool. Locatie Merwedekanaal voor praktijkonderwijs

Voor ouders/verzorgers van kinderen in groep 8. wat ons. bijzonder. maakt. praktijkschool. Locatie Merwedekanaal voor praktijkonderwijs Voor ouders/verzorgers van kinderen in groep 8 wat ons bijzonder maakt praktijkschool Locatie Merwedekanaal voor praktijkonderwijs Waarom Praktijkonderwijs? Uw schoolkeuze De school die het beste bij uw

Nadere informatie

Ook deze jeugd heeft de toekomst!

Ook deze jeugd heeft de toekomst! Ook deze jeugd heeft de toekomst! In de tijden van bezuinigingen wordt volop gekeken waar het voor minder kan. Uitkeringen staan onder druk en wie maar enigszins kan werken, moet aan de slag. Op papier

Nadere informatie

Hoogbegaafdheid en onderpresteren

Hoogbegaafdheid en onderpresteren Hoogbegaafdheid en onderpresteren Onderwijs Praktijk Texel Hoogbegaafdheid en onderpresteren Veel kinderen weten niet dat leren leuk kan zijn en weten niet wat ze nodig hebben om zich minder ellendig te

Nadere informatie

Experiment tegen schooluitval

Experiment tegen schooluitval Experiment tegen schooluitval De effecten van intensieve coaching Marc van der Steeg (CPB) Roel van Elk (CPB) Dinand Webbink (Erasmus Universiteit Rotterdam) Opzet presentatie 1. Aanleiding 2. De interventie

Nadere informatie

Toelichting bij de MZO screening voor ouders

Toelichting bij de MZO screening voor ouders Toelichting bij de MZO screening voor ouders 1 Copyright 2014 Bureau Perspectief Amsterdam Zie voor meer informatie www.motivatiezelfonderzoek.nl 2 De schalen van de MZO screening De MZO screening is gericht

Nadere informatie

Protocol pesten Eigenaar : Intern Begeleider Vastgesteld: september 2012 Herzien: september 2016. Een stappenplan bij pesten op school

Protocol pesten Eigenaar : Intern Begeleider Vastgesteld: september 2012 Herzien: september 2016. Een stappenplan bij pesten op school Protocol pesten Eigenaar : Intern Begeleider Vastgesteld: september 2012 Herzien: september 2016 Een stappenplan bij pesten op school Wat is pesten? Pesten is een verschijnsel dat op elke school en in

Nadere informatie

Bewust Omgaan met een Verslaving

Bewust Omgaan met een Verslaving Bewust Omgaan met een Verslaving Dit stuk biedt enkele handvatten om bewust te leren omgaan met je verslaving. Misschien denk je op dit punt wel dat je er niet mee om wil léren gaan, maar dat je er gewoon

Nadere informatie

Iedereen heeft een eigen verhaal

Iedereen heeft een eigen verhaal informatie voor ouders Iedereen heeft een eigen verhaal > Goed om te weten als uw kind tijdelijk bij JJC verblijft Uw zoon of dochter gaat tijdelijk naar JJC in Den Haag. Wij gaan uw kind intensief begeleiden

Nadere informatie

Christus als leerling volgen

Christus als leerling volgen Christus als leerling volgen Voorbereiding voor de huisbezoeken van 2014/2015 Het was in Antiochië dat de leerlingen voor het eerst christenen werden genoemd. In onze verhouding tot de Heer kan het waardevol

Nadere informatie

gewoon meedoen! Ketenzorg met toekomst

gewoon meedoen! Ketenzorg met toekomst gewoon meedoen! Ketenzorg met toekomst De basis van In voor zorg! Voor wie is JeugdzorgPlus? Door een gebrek aan aansluitende zorg vielen voorheen veel jongeren tussen wal en schip. Dit verkleinde hun

Nadere informatie

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis.

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis. Weer naar school Kim en Pieter lopen het schoolplein op. Het is de eerste schooldag na de zomervakantie. Ik ben benieuwd wie onze mentor * is, zegt Pieter. Kim knikt. Ik hoop een man, zegt ze. Pieter kijkt

Nadere informatie

Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching. Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal,

Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching. Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal, Nieuwsbrief Gerdien Jansen Kindcoaching Jaargang 2: Nieuwsbrief 3 (oktober 2013) Hallo allemaal, Veel te laat krijgen jullie deze nieuwsbrief. Ik had hem al veel eerder willen maken/versturen, maar ik

Nadere informatie

Enkele gegevens evens over jezelf en de school:

Enkele gegevens evens over jezelf en de school: VEILIGHEID VRAGENLIJST LEERLINGEN Een belangrijke taak voor de school is te zorgen dat leerlingen zich prettig en veilig voelen. Dat lukt niet altijd. Bijvoorbeeld, omdat er soms wordt gediscrimineerd

Nadere informatie

Re-integratie van allochtone vroegtijdige Schoolverlaters. Dr. Kaj van Zenderen, Prof dr. R. Maier, Dr. W. de Graaf

Re-integratie van allochtone vroegtijdige Schoolverlaters. Dr. Kaj van Zenderen, Prof dr. R. Maier, Dr. W. de Graaf Re-integratie van allochtone vroegtijdige Schoolverlaters Dr. Kaj van Zenderen, Prof dr. R. Maier, Dr. W. de Graaf Inleiding: re-integratie van allochtone vroegtijdige schoolverlaters Achtergrond project:

Nadere informatie

De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter.

De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter. De man van gospelzangeres Annemieke Koelewijn is vorig jaar overleden aan kanker. Als jonge vrouw, zonder kinderen, blijft zij alleen achter. 22 Tekst hilde tromp Beeld Eljee Styling en visagie Marianne

Nadere informatie

V erschenen in: ESB, 83e jaargang, nr. 4162, pagina 596, 31 juli 1998 (datum)

V erschenen in: ESB, 83e jaargang, nr. 4162, pagina 596, 31 juli 1998 (datum) Emancipatie en opleidingskeuze A uteur(s): Grip, A. de (auteur) Vlasblom, J.D. (auteur) Werkzaam bij het Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt (ROA) van de Universiteit Maastricht. (auteur) Een

Nadere informatie

Jaarverslag 2014-2015. Regionaal Bureau Leerplicht/RMC Oosterschelderegio

Jaarverslag 2014-2015. Regionaal Bureau Leerplicht/RMC Oosterschelderegio Jaarverslag 2014-2015 Regionaal Bureau Leerplicht/RMC Oosterschelderegio 1 2 Jaarverslag RBL Oosterschelderegio 2014-2015 Inleiding Op 1 april 2015 bestond het RBL 5 jaar. We hebben dit gevierd met een

Nadere informatie

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2013

Fact sheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2013 Fact sheet nummer 9 juli 2013 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2013 Er zijn in Amsterdam bijna 135.000 jongeren in de leeftijd van 15 tot 27 jaar (januari 2013). Veel jongeren volgen een opleiding of

Nadere informatie

Bouwen, Wonen en Interieur HANDEL & VERKOOP TECHNIEK HANDEL & VERKOOP TECHNIEK. handwerk met voldoening. creatief en commercieel

Bouwen, Wonen en Interieur HANDEL & VERKOOP TECHNIEK HANDEL & VERKOOP TECHNIEK. handwerk met voldoening. creatief en commercieel HANDEL & VERKOOP creatief en commercieel TECHNIEK handwerk met voldoening HANDEL & VERKOOP creatief en commercieel TECHNIEK handwerk met voldoening Bouwen, Wonen en Interieur 20e jaargang nummer 2 november

Nadere informatie