Nieuwe Economische Agenda Zuidvleugel Appendices. Den Haag, 14 september, 2010

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nieuwe Economische Agenda Zuidvleugel 2010-2020. Appendices. Den Haag, 14 september, 2010"

Transcriptie

1 Nieuwe Economische Agenda Zuidvleugel Appendices Den Haag, 14 september, 2010

2 Appendices bij het onderzoek naar de nieuwe economische agenda Zuidvleugel ONDERDEEL PG. I Sector selectie voor economische agenda 3 II Sector analyses 18 III Onderbouwing van Hindernissen 119 IV Kansen en strategie op trends 141 V Sector verbindende projecten 158 VI Valorisatie initiatieven 168 VII Bronnen 175 2

3 I. SECTOR SELECTIE VOOR ECONOMISCHE AGENDA 3

4 I INLEIDING Op basis van een quickscan analyse van het economisch potentieel zijn de ZV sectoren voor nadere analyse geselecteerd Selectie clusters voor nadere analyse AANPAK QUICKSCAN Bestaande speerpunten Zuidvleugel Grootste gemeenten Bron: beleidsnota's Topdown analyse Zuid-Holland Brede sectoren Bronnen: CBS, Eurostat, LISA, Reach, Quickscan 1) Marktomvang Markgroei Marktaandeel Organisatievermogen Cluster voordelen Structurele sterktes Economische potentie CONCURRENTIE POSITIE EXTRA POTENTIELE BIJDRAGE BRP ) Quickscan criteria op hoofdlijnen 4

5 I LONG-LIST SECTOREN Door de Zuidvleugel gedefinieerde speerpunten vormen de eerste input voor in de quickscan te analyseren sectoren Speerpunten Zuidvleugel 1 Greenports 2 Life en Health Sciences ZUIDVLEUGEL 3 4 Internationaal Recht, Vrede en Veiligheid Water en Delta technologie 5 Transport en Logistiek 6 Chemie Bron: Economische agenda's 5

6 I LONG-LIST SECTOREN De door gemeenten gedefinieerde speerpunten zijn aan de long-list sectoren voor de quickscan toegevoegd Speerpunten grootste gemeenten in Zuidvleugel SPEERPUNTEN GEMEENTEN ROTTERDAM LIFE SCIENCES & HEALTH Gezondheids zorg WATER & DELTA TRANSPORT & LOGISTIEK Haven industrieel complex RECHT, VREDE & VEILIGHEID ZAKELIJKE DIENSTEN ICT & TELECOM TOERISME CREATIEVE INDUSTRIE Creatieve sector DEN HAAG LEIDEN Life sciences & health Internationaal recht, vrede en veiligheid Telecom & media Congressen Toerisme DELFT Witte biotech Water en delta ICT & Telecom GOUDA Zorg en welzijn Kantoorhoudende diensten Vrije tijdsbesteding DRECHT- STEDEN Water en delta Toerisme Creatieve industrie Bron: Economische agenda's 6

7 I LONG-LIST SECTOREN Op basis van het macro-economisch perspectief van de regio zijn nog drie stuwende sectoren aan de quickscan long-list toegevoegd Toegevoegde waarde per sector in Zuid-Holland Toegevoegde waarde per sector [% totaal, 2008] STUWEND VERZORGEND Overheid (incl onderwijs) 13% Groothandel 8% Gezondsheidszorg 8% Onroerend goed 8% Bouw 6% Consumentendiensten 6% Totaal verzorgend 49% Transport 6% (Petro-) Chemie 5% Post en telecom 4% Landbouw 3% Financiele diensten 6% Voedingsindustrie 2% Utilities 2% Overige dienstverlening 18% Overige industrie 6% Totaal stuwend 51% TOTAAL 100% Deze sectoren staan niet onder druk van (inter-)nationale concurrentie en volgen doorgaans de regionale bevolkingsomvang en bedrijvigheid geen kandidaten voor de Agenda Deze sectoren zijn reeds opgenomen op basis van de lijst met speerpunten Deze sectoren worden nog toegevoegd aan de long-list met te scannen sectoren Deze sectoren zijn te versnipperd om op te focussen (geldt ook voor "zakelijke diensten") Bron: CBS, Roland Berger 7

8 LONG-LIST SECTOREN IToegevoegde waarde per werknemer De sterkte van de Zuidvleugel ligt echter niet in de bancaire en utility sectoren voeding en verzekeringen zijn juist relatief sterk Toegevoegde waarde en arbeidsvolume Zuid-Holland 2006 [100 = NL gemiddelde] Toegevoegde waarde per werknemer > NL gemiddelde < NL gemiddelde Vervoer over water en door lucht Landbouw Chemie Post en telecom Omzet 2006 Petrochemie Grond-, wateren Voedingsindustrie Vervoer over land wegenbouw Zakelijke Dienstverlening dienstverlening t.b.v. vervoer Metaal Verzekeringen en Machine pensioenen Banken Utilities < NL gemiddelde Arbeidsvolume > NL gemiddelde SELECTIE SECTOREN + Voedingsindustrie Verzekeringen en pensioenen Utilities Banken 1) Verzorgende sectoren als detailhandel en horeca en sectoren van beperkte omvang zoals textielindustrie zijn buiten beschouwing gelaten Bron: CBS, Roland Berger 8

9 I LONG-LIST SECTOREN De utilitysector is de afgelopen jaren bovendien sterk gekrompen, in vergelijking tot verzekeringen & pensioenen en voeding Toegevoegde waarde per arbeidsjaar sectoren Zuid-Holland in vergelijking met Nederland Sectoren Verandering t.o.v. van Nederlands gemiddelde [ , %punt} Vervoer: water en lucht Chemische industrie Petrochemie Grond-, water- en wegenbouw Transportmiddelenindustrie Post en telecommunicatie Landbouw Metaalproductenindustrie Voedingsindustrie Onroerend goed Burgerlijke- en utiliteitsbouw Banken Overige industrie Overige dienstverlening Vervoer over land Verzekeringen en pensioenen Dienstverlening t.b.v. vervoer Overheid Machine-industrie Utilities SELECTIE SECTOREN + ~ - Voedingsindustrie Verzekeringen en pensioenen Utilities Bron: CBS, Roland Berger 9

10 I LONG-LIST SECTOREN Op basis van de regionaal gedefinieerde clusters en de macroanalyse is een longlist van twaalf te scannen sectoren opgesteld Geselecteerde sectoren SPEERPUNTEN ZUIDVLEUGEL SPEERPUNTEN REGIO EN NATIONAAL 1 Greenports 7 ICT & Telecom 2 Life Sciences & Health 8 Toerisme 3 Vrede, Recht & Veiligheid 9 Creatieve industrie 4 Maritiem 10 Cleantech 1) 5 Transport & Logistiek 11 Financiële dienstverlening: Pensioenen & Verzekeringen 6 Chemie & Energie 12 Voedingsmiddelenindustrie ECONOMISCHE SPEERPUNTEN 10

11 I QUICKSCAN Door elke sector op de long list op enkele criteria te beoordelen ontstaat een short list van kansrijke sectoren voor verdere analyse Selectieproces Long list Selectiecriteria Short list Cleantech Greenports ICT en Telecom Vrede, Recht & Veiligheid Voedingsmiddelenindustrie Transport & Logistiek Chemie & Energie Life Sciences & Health Toerisme Creatieve industrie Maritiem Financiële dienstverlening: Pensioenen & Verzekeringen CONCURRENTIEPOSITIE Economische sterkte Marktaandeel Kennispositie & clusterwerking Organisatievermogen Structurele sterkte MARKTAANTREKKELIJKHEID Toegevoegde waarde Werkgelegenheid Marktgroei Economisch potentieel CONCURRENTIE POSITIE Sterk Redelijk Beperkt <1 1-3 >3 GROEI VAN POTENTIËLE BIJDRAGE BRP 2020 [mld EUR] 11

12 I QUICKSCAN Uit de concurrentiepositie analyse van de Zuidvleugel sectoren komen vooral de eerder gekozen "speerpunten" naar voren Concurrentiepositie Economische en structurele sterktes STRUCTURELE STERKTE Boven Boven gemiddeld Beneden gemiddeld Voeding Toerisme Creatieve industrie Beneden gemiddeld Cleantech (BBE) ICT & Telecom Financiële dienstverlening: Pensioen & Verzekeringen ECONOMISCHE STERKTES Maritiem Chemie&Energie Greenports Transport & logistiek Vrede, Recht & veiligheid Life Sciences & Health Boven gemiddeld WATER EN DELTA, TRANSPORT EN LOGISTIEK EN CHEMIE: Zeer sterke clusterwerking tussen bestaande bedrijven en sectoren Gunstige ligging aan zee voor doorvoer naar EU achterland GREENPORTS: Zeer sterke internationale sector Sterke clusterwerking vanuit kennis en aansluiting met logistieke sterktes RECHT, VREDE EN VEILIGHEID: Groot "marktaandeel" binnen regio LIFE & HEALTH SCIENCES: Uitstekende clusterwerking vanuit kennispositie en samenwerking binnen PPS'en CLEANTECH (BBE) Zeer groot potentieel voor clusterwerking in Biobased Economy Bron: RB analyse 12

13 I QUICKSCAN Markten met een hoge toegevoegde waarde en een groot aandeel in de werkgelegenheid zijn aantrekkelijk in regionaal perspectief Markt aantrekkelijkheid Werkgelegenheid en toegevoegde waarde Toegevoegde waarde per werknemer 1) [EUR '000] Cleantech Life Sciences & Health Chemie & Energie Pensioenen & verzekeringen Vrede, Recht & Veiligheid Voeding ICT en Telecom Maritiem Creatieve industrie Greenport Toerisme BRP 2008 Transport & logistiek Aandeel werkgelegenheid Zuidvleugel [%] 1) EU gemiddeld, gecorrigeerd voor kapitaalintensiteit Bron: CBS, LISA, Eurostat, RB analyse 13

14 I QUICKSCAN Marktaantrekkelijkheid wordt bepaald door de bijdrage aan de regionale economie en de groei van de sectoren tussen nu en 2020 Markt aantrekkelijkheid Bruto regionaal product en groei Marktgroei [CAGR ] Life Sciences Cleantech & Health Maritiem Creatieve industrie Vrede, Recht & Veiligheid BEPERKT Pensioenen & Verzekeringen Toerisme ICT & Telecom Voeding Greenports Transport & Logistiek REDELIJK HOOG Chemie & Energie Bruto Regionaal Product 2008 [EUR mln] BRP 2020 Bron: Desk research, RB analyse 14

15 I QUICKSCAN Uitgaande van "best in class" benchmarks is bij maximale ambitie de extra economische bijdrage aan Zuidvleugel geschat op ~24 mld EUR Eerste inschatting potentieel economische bijdrage in 2020 [EUR mld] ECONOMISCHE BIJDRAGE 2008 ECONOMISCHE BIJDRAGE CAGR 3,5% CAGR 5,3% 8 52 Potentiële extra bijdrage van speerpunten bij maximale ambitie ingeschat op ~ 24 mld EUR in 2020 Huidig Zuidvleugel BRP Long-list sectoren BRP Markt groei Gelijk marktaandeel BRP Extra ambitie groei Potentieel Zuidvleugel BRP Bron: RB analyse 15

16 I QUICKSCAN Met een gering aantal sectoren kan sterk worden bijgedragen aan het versterken van de economische agenda van de Zuidvleugel Eerste inschatting extra BRP potentieel per sector in 2020 [EUR mld] Best practice Business as usual Chemie & Transport Energie & logistiek Maritiem Cleantech Fin. diensten ICT & Telecom Greenports Voedingsmiddelenindustrie Toerisme Creatieve Life Vrede, industrie Sciences Recht & & Health Veiligheid Totaal Bron: RB analyse 16

17 I QUICKSCAN Naast de reeds door Zuidvleugel benoemde speerpunten lijkt tevens Cleantech een goede aanvulling voor de economische agenda RB selectie aantrekkelijkste sectoren incl. maximale ambitie bijdrage [EUR mld] Economische bijdrage [EUR mld] CONCURRENTIE POSITIE Sterk Redelijk Beperkt Life Sciences & Health Recht, Vrede en Veiligheid Creatieve industrie < 1 Greenports Maritiem Cleantech ICT en Telecom Pensioenen & Verzekeringen Toerisme Voeding 1-3 Transport & Logistiek Chemie & Energie > 3 Transport & logistiek Chemie & Energie Pens. & verz. Maritiem ICT & Telecom Greenports Cleantech EUR 21 mld EXTRA POTENTIËLE BIJDRAGE BRP 2020 [EUR mld] Recht, Vrede & Veiligheid Life Sciences & Health + BRP 2020 bij extra ambitie + BRP 2020 bij gelijk aandeel BRP 2008 Bron: RB analyse 17

18 . SECTOR ANALYSES 18

19 INLEIDING Voor elk van de sectoren is een overzicht van de markt samengesteld Beknopt overzicht traditionele sectoren SECTOR PAGINA INHOUD Maritiem Transport & logistiek Chemie & Energie Greenports Life Sciences & Health Cleantech ICT & Telecom Vrede, Recht & Veiligheid Pensioenen & verzekeringen > Verwachting ontwikkeling relevante Markt tot 2020 > Overzicht belangrijkste Trends in marktontwikkeling > Inschatting Zuidvleugel Concurrentiepositie en belangrijkste concurrenten > Inschatting Ambitieniveaus voor economische ontwikkeling > Overzicht belangrijkste hindernissen in economische ontwikkeling 19

20 MARITIEM - MARKT De wereldmarkt voor de Maritieme sector groeit de komende jaren met naar verwachting gemiddeld 6% per jaar Ontwikkeling wereldmarkt Maritiem [EUR mld] WERELDMARKT OMZET TOELICHTING Baggeren Scheepsbouw Offshore % Baggeren > Wereldmarkt groeit harder dan globale GDP door toenemende handel, bevolkingsgroei in kustgebieden en grotere impact klimaat op kustbescherming Scheepsbouw > Scheepsbouw groeit na een dip tot 2013 (post crisis herstel) harder dan GDP door disproportionele toename international handel Offshore > Offshore industrie groeit harder dan GDP door verschuiving olie en gas winning naar (dieper) offshore, subsalt en arctische gebieden Bron; IADC, Douglas Westwood, investor reports, Roland Berger analyse 20

21 MARITIEM - MARKT De wereldmarkt voor baggeren wordt vooral gedreven door een aantal grote projecten in de open markt Wereld bagger omzet per regio [EUR mld] Midden Oosten 3,085 Grote projecten Europa 1,810 > The World > 2 de Maasvlakte China 1,595 > Jurong & Tuas land Azie 905 > Palm islands > Nigeria delta Afrika India Open markten Noord Amerika Latijns Amerika Australie Gesloten markt Open markt 21

22 MARITIEM - MARKT De meeste schepen worden gebouwd in het Verre Oosten - Nederland is een belangrijke speler in Europa Wereldmarkt scheepsbouw 2007 [EUR] Opgeleverde schepen in Nederland 2007 Zuid Korea China 32% 17% Overig Azie 4% Europa 22% 23% 2% Rest van de wereld Japan Europese markt scheepsbouw 2007 [EUR] Polen Bulgarije Denemarken Litouwen Kroatie 4% Duitsland Frankrijk 7% 4% 28% Finland 7% 3% Noorwegen 11% Italie 15% 21% Nederland Bulk./prod./chem.schepen 75 Containerschepen 26 Baggermaterieel 76 Overige niet lading schepen 202 Passagierschepen 25 Vracht en tankschepen 108 Bedrijfsvaartuigen 48 Jachtbouw 26 Marine 3 22

23 MARITIEM - MARKT In de Zuidvleugel bevindt de maritieme sector zich vooral in Rotterdam, de Drechtsteden en Den Haag Werkgelegenheid in de Maritieme sector in de Zuidvleugel Holland Rijnland Den Haag Haaglanden overig Oost- en Westland Delft Rotterdam Midden Holland Overig Rijnmond Drechtsteden Ondergemiddeld Gemiddeld Bovengemiddeld Bron: Lisa, Roland Berger 23

24 MARITIEM - MARKT In de maritieme sector zijn per deelsegment verschillende samenwerkingsverbanden op landelijk niveau actief Leidende samenwerkingsverbanden waarin Zuidvleugel spelers participeren Promoten en versterken van de Nederlandse Maritiem Cluster onder andere door het Maritiem Innovatie Forum waarin innovatie en kennisuitwisseling centraal staat Publiek-private netwerkorganisatie die optreedt als onafhankelijk coördinatieen informatiepunt voor de Nederlandse watersector Nieuw opgericht onderzoeks- en innovatiecentrum op gebied van voor watermanagement en cleantech Samenwerkingsverband gericht op het ontwikkelen en verspreiden van kennis voor de grond-, weg- en waterbouwsector Publiek-privaat onderzoeksinstituut gericht op duurzaamheid in de waterbouwsector waar universiteiten en grote spelers uit Zuid-Vleugel in samenwerken Innovatieprogramma gericht op technologische verbetering van systemen die gebruikt worden bij operationele hoogwaterbescherming; oa. Fugro, Royal Haskoning en TNO Versterken van samenwerking tussen verschillende partijen die betrokken zijn bij waterhuishouding en ruimtelijke ordening Bron: websites organisaties, SenterNovem 24

25 MARITIEM - MARKT Vergeleken met andere concurrerende regio's beschikt de Zuidvleugel over een sterke concurrentiepositie Stuwers van concurrentiepositie STRUCTURELE KENMERKEN + Ligging aan zee en goede havens + Stabiele thuismarkt met delta, havens en kustverdediging + Sterk informeel organisatie vermogen + Veel nieuwe cluster organisaties gericht op innovatie en nieuwe toepassingen STERK ECONOMISCHE POSITIE + Zeer sterke positie in water en delta technologie + Nabijheid van scheepsbouwers en baggeraars en offshore industrie - Slechte toegang tot bepaalde markten als China, VS (m.n. bagger) + Goede kennis positie met TUD, Marin en Deltares ORGANISATIE VERMOGEN KENNIS POSITIE Bron: Roland Berger 25

26 MARITIEM - CONCURRENTIEPOSITIE Door de specifieke niche in baggeren kent de Maritieme sector in de Zuidvleugel een relatief hoge productiviteit Concurrentiepositie Zuidvleugel in Maritiem [2008] PRODUCTIVITEIT Lager Hoger Zuidvleugel Singapore Noord Duitsland Zuid Korea ZUIDVLEUGEL: + Goede positie in niche posities als baggeren en baggerscheepsbouw met veel kennis - Tekort aan goed opgeleid personeel NOORD DUITSLAND: + Sterke focus op marine equipment - Hoge arbeidskosten in segmenten met wereldwijde concurrentie SINGAPORE + Sterke inzet op R&D en innovatie - Relatief lage operationele efficiëntie en tekort aan goed opgeleid personeel ZUID KOREA + Goedkope productie factoren in grondstoffen (staal en arbeid) - Beperkte toegang tot hoogwaardige en niche type afzetmarkten Kleiner OMVANG Groter Bron: Interviews, Desk research, RB analyse 26

27 MARITIEM - TRENDS Bevolkingsgroei, klimaatontwikkelingen en uitputting fossiele reserves bieden de Maritieme sector uitstekende perspectieven Impact beoordeling trends op de Maritieme sector BEOORDELING IMPACT TRENDS TOELICHTING Hoog Klimaat ontwikkelingen Uitputting fossiele reserves UITPUTTING FOSSIELE RESERVES Olie- en gaswinning verschuift van onshore naar offshore en daarbinnen naar moeilijk winbare plaatsen, zoals Arctische, diepzee en subsalt (Brazilië) BELANG Middel Bevolkingsgroei Globalisatie en handel KLIMAATONTWIKKELINGEN Bescherm- en herstelwerkzaamheden voor zeespiegelstijging en toenemende stormen GLOBALISATIE EN HANDEL Toenemende handel vergroot de vraag naar haveninfrastructuur (baggeren) en schepen Beperkt BEVOLKINGSGROEI Toenemende bevolkingsdruk in kustgebieden vereist landwinning en -bescherming > 10 jaar < 10 jaar Nu TERMIJN Bron: Interviews, Desk research, RB analyse 27

28 MARITIEM - AMBITIES Uitgaande van "best in class" benchmarks is bij maximale ambitie de extra economische bijdrage aan Zuidvleugel geschat op 2,5 mld EUR Inschatting potentieel BRP bijdrage aan Zuidvleugel in 2020 [EUR mld] CAGR 6 % CAGR 8 % 1,7 1,8 3,4 0,7 4,2 Potentiële extra bijdrage van Maritiem bij maximale ambitie ingeschat op ~ 2,5 mld EUR in 2020 Sector BRP in 2008 Marktgroei Gelijk marktaandeel BRP Extra ambitie groei Sector potentieel Zuidvleugel BRP Bron: RB analyse 28

29 MARITIEM - AMBITIES Betere samenwerking met kennisinstellingen en stimulering van een internationaal level playing field versterkt de Maritieme sector Strategie ontwikkelingen Maritieme sector Strategisch economische hefbomen Toelichting hefbomen Productiviteit 1 1,7 mld EUR in ,2 3 mld EUR 2 in VERGROOT PRODUCTIVITEIT Verbeter samenwerking tussen Maritieme sector en kennisinstelling als TU Delft om innovatie te vergroten, m.n. op deep sea oil & gas recovery en HSE (veiligheid) VERGROOT VOLUME Vervul rol als breekijzer voor het creëren van een internationaal level playing field (bijv. baggeractiviteiten in de VS) en zet in op internationale promotie van maritieme sector VERGROOT VOLUME EN PRODUCTIVITEIT Versterk de competenties en positionering op de off shore wind installatie markt Initieer de samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen op het ontwerp en bouw van duurzame schepen en jachten Volume 29

30 MARITIEM - AMBITIES Door steeds dieper te boren is meer kennis vereist in de offshore olie en gas industrie Toename deep off-shore olie en gas winning Offshore oliebronnen naar diepte Technologie uitdagingen % % 21% 14% 59% 65% > 1000 m m > Verlagen van kosten > Verhogen van productie ratio's (enhanced oil recovery) > Werken onder hoge atmosferische druk > Aanleggen infrastructuur > Sub salt imaging > Viscositeit van olie 85% Installed base 1999 Installed base % Toekomstige geidentificeerde projecten < 500 m Bron: Statoil, Oil online, 30

31 MARITIEM - KNELPUNTEN Alhoewel de Maritieme sector wereldwijd toonaangevend is, is vooral het aantrekken van gekwalificeerd personeel een belangrijk probleem Beoordeling knelpunten Maritieme sector BEOORDELING KNELPUNTEN TOELICHTING Hoog Belang Laag > 10 jaar Tekort aan personeel Geringe samenwerking op kennisgebied Cluster positionering <10 jaar Urgentie Financiering acuut TEKORT AAN PERSONEEL Vergrijzing vergroot de tekorten aan goed opgeleid personeel SAMENWERKING KENNIS Voor innovatie vind nog te weinig samenwerking plaats tussen kennisinstellingen en scheepsbouwbedrijven en waterbouw CLUSTER POSITIONERING Het Nederlandse maritieme cluster is niet zichtbaar als een samenhangend geheel van bedrijfs- en kennisactiviteiten FINANCIERING Financiering van projecten is lastig te verkrijgen, ook omdat NL overheid te veel eisen op MVO gebied stelt voor exportkredieten etc. Bron: Interviews, Workshops, Desk research, RB analyse 31

32 TRANSPORT & LOGISTIEK - MARKT De markt voor Transport & Logistiek groeit tussen 2013 en 2020 met naar verwachting ~4 % per jaar Ontwikkeling wereldmarkt [mld EUR] Wereldmarkt Toelichting ,8% ,0% Containers > Sterk gegroeid afgelopen jaren door hoge mate van containerisering en globalisering (groei wereldhandel) > Sterke groei zet zich door vanwege de verdere groei van de industriële productie in Azië. Groei van containerisering zal logischerwijs wat afvlakken Natte bulk > Zal groeien door stijgende energiebehoefte > Mogelijk nieuwe groeimarkt kan biofuels zijn Droge bulk > Zal licht groeien door stijgende energiebehoefte > Mogelijk nieuwe groeimarkt kunnen grondstoffen voor biofuels zijn (als raffinagecapaciteit wordt opgebouwd) RoRo en overig stukgoed > Zal relatief stabiel blijven omdat groei relatief laag is terwijl containerisering (weliswaar minder snel) zal doorgaan Bron: Datamonitor, EIU 32

33 TRANSPORT & LOGISTIEK - MARKT De Rotterdamse haven is de grootste haven op de relevante markt de crisis heeft de grootste impact op de positie van Hamburg Marktaandeel en capaciteit havens in Hamburg Le Havre range Hamburg Bremen Rotterdam Antwerpen Le Havre Marktaandeel in totale goederoverslag [%] 2009: 988,3 M ton 2008:1127,5 M ton Marktaandeel in containers [%] 2009: 33,7 M TEU 2008: 40,1 M TEU 39,3 38,2 37,3 39,2 10,4 13,0 12,5 15,9 16,5 16,8 16,0 11,2 5,5 5,6 6,6 6,4 8,2 7,7 7,1 7, ,4 29,6 25,8 24,3 26,9 28,9 2 21,2 20,8 20,4 20,7 21,6 21,7 13,8 11,9 13,8 13,6 7,3 6,6 6,2 6, Ontwikkeling capaciteit containeroverslag 2 [M TEU] 9,2 19,0 6,0 9,0 12,5 19,5 14,0 18,3 2,6 4, ) Rotterdam heeft een sterke positie weten te behouden omdat veel rederijen in de crisis Rotterdam hebben ontzien bij het schrappen van transportlijnen in 2008 en Dit is mede te danken aan het feit dat de grootste schepen het langst in de vaart worden gehouden en Rotterdam vanwege de ligging hier de sterkste positie heeft 2) gebaseerd op capaciteit van 'pure' containerterminals Bron: Havenbedrijf Rotterdam, NEA, ABN AMRO, CPB 33

34 TRANSPORT & LOGISTIEK - MARKT De Rotterdamse haven en de achterland verbindingen zijn cruciaal voor de concurrentiepositie en groei van alle deelmarkten Belang Rotterdamse haven in logistieke ketens Modal split containers [%, Nederland 2007] Weg 59 Binnenvaart 30 Spoor 11 Rotterdamse haven > Knooppunt in internationale goederenstromen: > Belangrijk voor marktvolume logistieke sector > Schakel tussen verschillende modaliteiten > Concurreert in Hamburg Le Havre range > Achterlandverbindingen steeds belangrijker voor concurrentiepositie Achterlandverbindingen > Belangrijke markt voor transport sector is vervoer van haven naar achterland > Havens in HLH range concurreren feitelijk obv achterlandverbindingen om markten in Europa > Nederland/Zuidvleugel kent goede achterlandverbindingen oa door ligging aan Rijn Distributiecentra en VAL/VAS > Nederland heeft zeer sterke positie op gebied van Europese Distributie Centra: 50% van alle Aziatische en Amerikaanse EDC's in EU > Combinatie van Rotterdamse haven en achterland verbindingen cruciaal voor groei in Value added services en Logistics en ketenregie 34

35 TRANSPORT & LOGISTIEK - MARKT In de Zuidvleugel bevindt de logistiek zich vooral in de regio's Rotterdam en Overig Rijnmond Werkgelegenheid in de scheepvaart, transport en logistiek in Zuidvleugel Den Haag Haaglanden overig Holland Rijnland Oost- en Westland Delft Rotterdam Midden Holland Overig Rijnmond Drechtsteden Ondergemiddeld Gemiddeld Bovengemiddeld Bron: Lisa, Roland Berger 35

36 TRANSPORT & LOGISTIEK - MARKT De logistieke sector in de Zuidvleugel is goed georganiseerd zowel op landelijk als regionaal niveau Leidende samenwerkingsverbanden waarin Zuidvleugel spelers participeren Landelijke organisatie voor transport en logistiekbedrijven gericht op belangenbehartiging, kennisuitwisseling en andere vormen van ondersteuning Landelijke organisatie voor verladers en ontvangers (klanten transport en logistiek) gericht op belangenbehartiging, kennisuitwisseling en andere vormen van ondersteuning. Samenwerkingsverband en belangen-behartiging van logistieke en industriële bedrijven in de Rotterdamse haven Samenwerkingsverband van het regionale bedrijfsleven (haven en industrie), de regionale onderwijsinstellingen, lokale overheden Samenwerking tussen bedrijfsleven (oa haven en logistieke sector), overheden en kennisinstellingen om de Rotterdamse economie duurzamer te maken en te versterken Bron: websites organisaties 36

37 TRANSPORT & LOGISTIEK - MARKT Vergeleken met andere concurrerende regio's beschikt de Zuidvleugel over een sterke concurrentiepositie Stuwers van concurrentiepositie STRUCTURELE KENMERKEN + Goede connectie met achterland via trein, spoor en wegen - Congestie van wegen vormt een beperking + Centrale ligging in Europa en aan zee + Aantrekkelijk vestigingsplaats voor buitenlandse partijen als Gateway to Europe + Goede samenwerkingsverbanden - Beperkte gezamenlijke initiatieven gericht op innovatie door kleine bedrijven STERK ECONOMISCHE POSITIE + Groot aandeel in Europa + Belangrijkste haven in Europa + Uitgebreide logistieke keten en hubs (bijv. Venlo) op routes naar belangrijke markten in Europa + Logistieke kennis aan EUR, TUD ORGANISATIE VERMOGEN KENNIS POSITIE Bron: Roland Berger 37

38 TRANSPORT & LOGISTIEK - CONCURRENTIEPOSITIE De omvang van de sector in de Zuidvleugel is groter dan van concurrenten Antwerpen kent wel een hogere productiviteit Concurrentiepositie Zuidvleugel in Transport & Logistiek [2008] PRODUCTIVITEIT Lager Hoger Antwerpen Bremen Hamburg Zuidvleugel Kleiner OMVANG Groter ZUIDVLEUGEL: + Gunstige ligging voor grote schepen en doorvoer naar EU achterland + Rotterdam is grootste haven van Europa - Verder weg van groeimarkten in Oost-Europa - Bereikbaarheid onder druk HAMBURG: + Gunstige ligging ten opzichte van groeimarkten - Fysieke locatie: landinwaarts, getijden en diepgang - Te grote afhankelijkheid van containermarkt ANTWERPEN: + Hogere productiviteit door gunstige 'vervoersmix' - Fysieke locatie: landinwaarts en getijden - Bereikbaarheid onder druk - Te afhankelijk van enkele reders (mn. MSC) BREMEN: + Gunstige ligging ten opzichte van groeimarkten in Oost-Europa - Relatief kleine omvang transport en logistiek sector Bron: havenbedrijven, Eurostat, POM Antwerpen 38

39 TRANSPORT & LOGISTIEK - TRENDS Toenemende globalisering en vraag naar flexibilisering, duurzaamheid en veiligheid zijn bepalend voor Transport & Logistiek Impact beoordeling trends op de Transport & Logistieke sector BEOORDELING IMPACT TRENDS TOELICHTING BELANG Middel Hoog Vraag naar duurzaamheid Globalisering Vraag naar flexibilisering Automatisering GLOBALISERING Handel en transport neemt toe met de groei van de wereldeconomie doordat productie verhuist naar Azië TOENEMENDE VRAAG FLEXIBILISERING Just in time productieprocessen en wisselende productielocaties vergen een meer flexibele logistiek TOENEMENDE VRAAG DUURZAAMHEID Stijgende brandstofprijzen leidt tot meer nadruk op energie efficiëntie en inzet van hernieuwbare bronnen Beperkt > 10 jaar Vraag naar veiligheid < 10 jaar TERMIJN Nu AUTOMATISERING Toenemende automatisering leidt tot geavanceerde opslag en betere afstemming van vervoersstromen TOENEMENDE VRAAG VEILIGHEID Zorgen omtrent veiligheid tijdens en na transport leidt tot extra onderscheidende qualifiers en expertise Bron: Interviews, Desk research, RB analyse 39

40 TRANSPORT & LOGISTIEK - AMBITIES Uitgaande van "best in class" benchmarks is bij maximale ambitie de extra economische bijdrage aan Zuidvleugel geschat op EUR 3,8 mld Inschatting potentieel BRP bijdrage aan Zuidvleugel in 2020 [EUR mld] CAGR 3 % CAGR 4 % 6,4 2,8 9,2 1,0 10,2 Potentiële extra bijdrage van Transport & Logistiek bij maximale ambitie ingeschat op ~ 3,8 mld EUR in 2020 Sector BRP in 2008 Marktgroei Gelijk marktaandeel BRP Extra ambitie groei Sector potentieel Zuidvleugel BRP Bron: RB analyse 40

41 TRANSPORT & LOGISTIEK - AMBITIES De Transport & Logistiek sector moet vooral inzetten op verhogen van toegevoegde waarde en faciliteren van bestaande volumes Strategie ontwikkelingen Transport & Logistiek sector Strategisch economische hefbomen Toelichting hefbomen Productiviteit 1 6,4 mld EUR in ,2 mld EUR in VERGROOT PRODUCTIVITEIT Zet in op ketenregie en Value Added Services en Logistics door onder meer aan te sluiten bij topinstituut logistiek in Breda en de banden met TU Delft en Erasmus te versterken Versterk samenwerking en organisatievermogen in de sector om een betere utilisatie van capaciteit en hogere productiviteit te realiseren VERGROOT VOLUME Stimuleer samenwerking tussen regionale havens - in het bijzonder tussen Rotterdam, Amsterdam en Antwerpen ter versterking van de Europese concurrentiepositie VERGROOT VOLUME EN PRODUCTIVITEIT Zet in op aantrekken van Europese hoofdkantoren om zowel hoogwaardige arbeid te ontwikkelen als meer volumes aan te trekken c.q. te borgen Volume 41

42 TRANSPORT & LOGISTIEK - AMBITIES Rotterdam kent binnen Europa een achterstand ten op zichte van Hamburg en Londen op het gebied van maritieme ketenregie Positie Rotterdam op gebied van ketenregie Containeroverslag [M Teu, 2008] Grote havens met zwakke ketenregiepositie Tianjin Kleine havens met zwakke ketenregiepositie Qingdao Rotterdam Seoul Antwerpen Shanghai Londen/Felixstowe Singapore Tokyo/Yokohama Kuala Lumur/Port Klang New York/ New Jersey Bangkok/Laem Chabang Genua Grote havens met sterke ketenregiepositie Hong Kong Hamburg Kleine havens met sterke ketenregiepositie TOELICHTING > Rotterdam kent een duidelijk slechtere positie op het gebied van (maritieme) ketenregie dan Hamburg en Londen > Maritieme ketenregie betreft de organisatie en inrichting van supply chain waarbij zeevaart de belangrijk(st)e schakel is > Rederijen en container terminal bedrijven zijn hierbij het belangrijkst omdat deze bepalen hoe de wereldwijde logistieke stromen gaan lopen > De locatie van de hoofd- en regionale kantoren van deze bedrijven geeft daarom een goed beeld van de positie van verschillende havens op het gebied van (maritieme) ketenregie Score - maritieme ketenregie 1 1) Score gebaseerd op onderzoek van de Universiteit Antwerpen naar locaties van hoofd- en bijkantoren van de 35 grootste rederijen en containerterminals. Bron: Universiteit Antwerpen Verwetsel en Sel, havenbedrijf Rotterdam 42

43 TRANSPORT & LOGISTIEK - KNELPUNTEN Voor Transport & Logistiek zijn bereikbaarheid, de lage toegevoegde waarde activiteiten en het gebrek aan hoofdkantoren knelpunten Beoordeling knelpunten Transport & Logistiek sector BEOORDELING KNELPUNTEN Hoog Belang Laag Ruimtegebrek > 10 jaar Arbeidsmarkt tekort <10 jaar Urgentie Lage toegevoegde waarde Hoofdkantoren Bron: Interviews, Workshops, Desk research, RB analyse Bereikbaarheid Acuut TOELICHTING LAGE TOEGEVOEGDE WAARDE Hogere toegevoegde waarde activiteiten vinden plaats buiten de Zuidvleugel ARBEIDSMARKT TEKORT Door vergrijzing en gepercipieerd lage aantrekkelijkheid van sector dreigt tekort aan lager, middelbaar en hoger opgeleid personeel BEREIKBAARHEID De capaciteit van land inwaarts transport is beperkt en personeel kan niet op werkplek komen RUIMTEGEBREK Beperkte mogelijkheden om grote distributiecentra op te zetten GEBREK AAN HOOFDKANTOREN In de regio zijn geen/weinig hoofdkantoren, waardoor minder activiteiten met een hogere toegevoegde waarde worden opgezet 43

44 CHEMIE & ENERGIE - MARKT De wereldmarkt voor Chemie & Energie groeit de komende jaren met gemiddeld 4,3% per jaar Ontwikkeling wereldmarkt Chemie & Energie [EUR mld] Wereldmarkt omvang en jaarlijkse groei Toelichting ,3% BASISCHEMIE > De ontwikkeling van de markt voor basischemie is sterk verbonden aan de ontwikkeling van het GDP omdat chemische producten vaak input vormt voor andere sectoren > De sterkste vraag- en productiegroei zal daarom net als de afgelopen jaren plaatsvinden in Azië > Productiegroei in Midden-Oosten door feedstock voordelen Speciaalen fijnchemie Basis chemie FIJN- EN SPECIAALCHEMIE > Groeit sneller dan basischemie wel grote verschillen in groeiverwachtingen tussen segmenten > In Europa en Noord-Amerika belangrijkste groeisegmenten > Ontwikkeling nieuwe producten die niet-chemische producten vervangen (bv groei van plastics automotive) of aan nieuwe eisen van afnemers voldoen (duurzaam, energie-efficieny etc.) Bron: DB, Datamonitor, JPMorgan 44

45 CHEMIE & ENERGIE - MARKT De chemische industrie is sterk geconcentreerd in de regio Rotterdam Werkgelegenheid in de chemie in Zuidvleugel Holland Rijnland Den Haag Haaglanden overig Oost- en Westland Delft Rotterdam Midden Holland Overig Rijnmond Drechtsteden Ondergemiddeld Gemiddeld Bovengemiddeld Bron: Lisa, Roland Berger 45

46 CHEMIE & ENERGIE - MARKT Het (petro-) chemische complex in de regio Rotterdam kent een sterke clusterwerking door de grote onderlinge verwevenheid Uitwisseling producten in (petro-)chemisch complex niet uitputtend Feedstock Raffinage en kraken Basis chemicaliën Bulk intermediaire producten Plastics Aardolie Nafta Olefins Ethyleen-oxide Poly-ethylene Aardgas Ethaan, propaan, butanen Aromaten Propyleen-oxide PET Zout Chloor Ethyleen- Dichloride PVC Onderlinge verwevenheid verhoogt productiviteit en operationele efficiëntie -productie en transactiekosten worden lager door gezamenlijke infrastructuur en co-siting mogelijkheden -specialisatie mogelijk door groot aanbod uitbestedingsopties -vergelijkbaar met (petro-)chemische complexen in Ludwigshafen en Antwerpen Bron: Havenbedrijf Rotterdam, Deutsche Bank, Roland Berger 46

47 CHEMIE & ENERGIE - MARKT De chemische industrie in de Zuidvleugel participeert in landelijke sectorverbanden en regionale havennetwerken Samenwerkingen en netwerken chemische industrie in de Zuidvleugel Nationale sectorverbanden Regionale haven- en industrienetwerken Samenwerking tussen belangrijkste chemische bedrijven en kennis-instellingen met tweeledig om sector sterk te laten groeien en te verduurzamen Samenwerkingsverband en belangen- behartiging van logistieke en industriële bedrijven in de Rotterdamse haven Nationaal onderzoeksinstituut waar bedrijfsleven en kennisinstellingen participeren Nationale branche vereniging Samenwerking tussen bedrijfsleven, overheden en kenninstellingen om de Rotterdamse economie duurzamer te maken en te versterken Onderzoeksprogramma naar bio-fuels en bio-plastics Samenwerkingsverband tussen bedrijven, kennisinstituten en overheden op het gebied van onderzoek en innovatie naar clean energy en watermanagement Bron: websites organisaties 47

48 CHEMIE & ENERGIE - MARKT Vergeleken met andere concurrerende regio's beschikt de Zuidvleugel over een sterke concurrentiepositie in chemie Stuwers van concurrentiepositie STRUCTURELE KENMERKEN ECONOMISCHE POSITIE Rotterdamse haven garandeert groot Sterke complexvorming: synergie en + + aanbod feedstock operationele integratie tussen bedrijven in verschillende fases van de + Uitgebreid netwerk van pijpleidingen waardeketen en energietoevoer + Aanwezigheid wereldwijde spelers in Directe toegang tot West-Europese + olie en raffinage achterland via land- en waterwegen - Focus op petro- en basischemie + De chemiesector is landelijk sterk georganiseerd + De chemie in de Zuidvleugel participeert in de belangrijkste regionale haven-industriele netwerken STERK + Aanwezigheid grote kennisinstellingen als Universiteit Leiden, TU en TNO + Goede toegang tot andere kennisinstellingen in Nederland + Sterke uitgangspositie voor toekomstige ontwikkelingen op gebied van bio-based chemie ORGANISATIE VERMOGEN KENNIS POSITIE Bron: Roland Berger 48

49 CHEMIE & ENERGIE - CONCURRENTIEPOSITIE Zuidvleugel Chemie & Energie behoort qua omvang tot de grootste clusters in de wereld de productiviteit kan worden verbeterd Concurrentiepositie Zuidvleugel in Chemie & Energie [2008] ANTWERPEN: + Grootste (petro-)chemische cluster van Europa PRODUCTIVITEIT Hoger Lager Hamburg Kleiner OMVANG Antwerpen Singapore Zuidvleugel Groter + Naast basischemie ook sterk ontwikkeld in fijn- en speciaalchemie met een hogere toegevoegde waarde - Relatief oudere installaties ZUIDVLEUGEL + Na Antwerpen grootste (petro-)chemische cluster van Europa + Sterke mate van clusterwerking waardoor productiviteit verbeterd - Sterke focus op raffinage en basischemie waar toegevoegde waarde relatief laag is - Relatief oudere installaties en infrastructuur HAMBURG + Mix van basischemie en fijn en speciaalchemie - Klein waardoor clustervoordelen minder groot zijn SINGAPORE (voorbeeld cluster) + Locatie in belangrijkste groeiregio + Top 10 petrochemische clusters ter wereld + Relatief nieuwe installaties en faciliteiten - Relatief weinig fijn- en speciaalchemie (wel speerpunt komende jaren) Bron: DB, Eurostat, SEDB, EPCA, Pervin&Gertz 49

50 CHEMIE & ENERGIE - TRENDS In de Chemie en Energie sector zal vooral de omslag naar een duurzame biobased grondslag grote kansen voor de regio betekenen Impact beoordeling trends op de Chemie & Energie sector BEOORDELING IMPACT TRENDS TOELICHTING BELANG Middel Hoog Biobased economy Stijgende energieprijzen Chemische overcapaciteit CHEMISCHE OVERCAPACITEIT In Middenoosten en Azië zijn grote basischemie complexen opgericht terwijl vraag beperkt toeneemt TRANSITIE NAAR BIOBASED ECONOMY Verandering van fossiele feedstock naar biomassa creëert nieuwe productieprocessen en producten STIJGENDE ENERGIEPRIJZEN Stijgende energieprijzen vergroot de behoefte aan meer efficiënte processen Beperkt > 10 jaar Toenemende concurrentie < 10 jaar Consolidatieslag Nu TOENEMENDE CONCURRENTIE Overcapaciteit en grote kostenverschillen levert een toenemende concurrentie op CONSOLIDATIESLAG Industrie kent sterke consolidatie om schaalvoordelen in specifieke subsegmenten te verkrijgen Bron: Interviews, Desk research, RB analyse 50

51 CHEMIE & ENERGIE - AMBITIES Uitgaande van "best in class" benchmarks is bij maximale ambitie de extra economische bijdrage aan Zuidvleugel geschat op 5,5 mld EUR Inschatting potentieel BRP bijdrage aan Zuidvleugel in 2020 [EUR mld] 5,3 CAGR 4 % 3,5 8,8 CAGR 5 % 2,0 10,8 Potentiële extra bijdrage Chemie & Energie bij maximale ambitie ingeschat op ~ 5,5 mld EUR in 2020 Sector BRP in ) Merk op dat de raffinage hierbij buiten beschouwing is gelaten omdat verwachting is dat deze in NW Europa niet of nauwelijks wordt uitgebreid, verschillende analisten gaan er zelfs vanuit dat er capaciteit zal worden gesloten op de middellange termijn Bron: RB analyse Marktgroei Gelijk marktaandeel BRP Extra ambitie groei Sector potentieel Zuidvleugel BRP 51

52 CHEMIE & ENERGIE - AMBITIES Door in te zetten op proces efficiëntie en de transitie naar biobased feedstock kan zowel volume als de productiviteit worden vergroot Strategie ontwikkelingen Chemie & Energie sector Strategisch economische hefbomen Toelichting hefbomen Productiviteit 1 5,3 mld EUR in ,8 3 mld EUR 2 in Volume VERGROOT PRODUCTIVITEIT Vergroot clustereffecten in de chemiesector door meer in te zetten op procesintensificatie, co-siting en warmte cascadering VERGROOT VOLUME Vergroot bestaande volumes door (duurzame) bedrijven aan te trekken die productiecapaciteit in de regio vergroten VERGROOT VOLUME EN PRODUCTIVITEIT Stimuleer upgrading van verouderde (gedeelde) proces infrastructuur om de mogelijkheden voor ontwikkeling van hogere waarde chemie activiteiten te faciliteren Stimuleer ontwikkeling biobased chemie om in te spelen op duurzame transitie en om op termijn de toegevoegde waarde van de chemische sector te kunnen verhogen (vernieuw bestaande industrie en ontwikkel nieuwe) 52

53 CHEMIE & ENERGIE - KNELPUNTEN In Chemie & Energie zijn vooral de arbeidsmarkt en het gebrek aan toegevoegde waarde activiteiten knelpunten Beoordeling knelpunten Chemie & Energie sector BEOORDELING KNELPUNTEN TOELICHTING Hoog Belang Laag > 10 jaar Beperkte R&D activiteiten Lauwe relatie met overheid <10 jaar Urgentie Lage toegevoegde waarde activiteiten Verouderde infrastructuur Arbeidsmarkt Slechte bereikbaarheid Acuut LAGE TOEGEVOEGDE WAARDE ACTIVITEITEN In R'dam zit met name basischemie met minder toegevoegde waarde dan andere chemie clusters BEPERKTE R&D ACTIVITEITEN Bedrijven richten zich beperkt op R&D in de regio TEKORT OP ARBEIDSMARKT Gebrek aan personeel door vergrijzing en gepercipieerde onaantrekkelijk industrie VEROUDERDE INFRASTRUCTUUR Huidige verouderde infrastructuur vermindert de aantrekkelijkheid van vestiging van fijnchemie LAUWE RELATIE MET OVERHEID Overheid en sector trekken niet gezamenlijk op bij formuleren van een visie BEREIKBAARHEID Door slechte bereikbaarheid is de sector minder aantrekkelijk voor werknemers Bron: Interviews, Workshops, Desk research, RB analyse 53

54 GREENPORTS - MARKT De markt voor groente en fruit neemt met 2 % per jaar toe, sierteelt groeit met 4 % harder door toenemende welvaart Ontwikkeling omzet wereldmarkt tuinbouw [EUR mld] Wereldmarkt Toelichting Sierteelt Groente&Fruit ,0% ,1% SIERTEELT (BLOEMEN, PLANTEN & BOLLEN) > Sierteelt is een luxeproduct is daarom sterk afhankelijk van welvaartgroei > De groei bedraagt wereldwijd 4% per jaar na de tijdelijke recessie GROENTE EN FRUIT > Groei is in overeenstemming met bevolkingsgroei > Consumptie van groente per persoon neemt alleen in Afrika toe > De groei bedraagt 2 % per jaar in overeenstemming met groei tussen 2000 en Bron: FAOSTAT., US Bureau for Economical Analysis, Roland Berger 54

55 GREENPORTS - MARKT De Zuidvleugel heeft zowel in Nederland als wereldwijd een hoog marktaandeel in de tuinbouw Wereldwijd marktaandeel tuinbouw [%USD] NL areaal in gebruik per greenport [ha] ,860 Overig wereld 27 Overig in NL 1,563 Ecuador Kenya Colombia duin en bollenstreek 149 3, westland-oostland 4,148 Nederland 52 2,753 Bloemen 10 Groenten Glastuinbouw 58 Bloembollen Bron: USDA, Productschap Tuinbouw 55

56 GREENPORTS - MARKT In de Zuidvleugel bevindt de agrarische sector zich in het Oost- en Westland en Holland Rijnland Werkgelegenheid in Greenports in Zuidvleugel Holland Rijnland Den Haag Haaglanden overig Oost- en Westland Delft Rotterdam Midden Holland Overig Rijnmond Drechtsteden Lokale tuinders Ondergemiddeld Gemiddeld Bovengemiddeld Bron: Lisa, Roland Berger 56

57 GREENPORTS - MARKT Het tuinbouw cluster in de Zuidvleugel heeft een cluster functie voor de wereld Clusterwerking Leidende kennisinstellingen Clusterwerking in landbouw NIET UITPUTTEND Hubfunctie voor wereld Op Nederlandse veilingen worden bloemen geveild uit de hele wereld Bedrijvigheid in regio Toeleveranciers aan kassen, zoals Priva, Polow en TTA Eurotron Goede financieringsconstructies van gespecialiseerde spelers, zoals Rabobank, maar ook ABN AMRO Goede markttoegang met logistieke ketens en veilingen Toeleveranciers Complex industrieel eco-systeem met kassenbouwers, installaties, IT en financiers in landbouwgebieden Gerichte kennisontwikkeling Gerichte kennisontwikkeling voor kassen middels SenterNovem programma's, en brancheorganisatie Bron: Roland Berger 57

58 GREENPORTS - MARKT De Greenports sector is zowel nationaal, regionaal als per deelsector sterk georganiseerd Leidende samenwerkingsverbanden waarin Zuidvleugel spelers participeren Overkoepelende Greenports organisatie Verenging van groothandelaren in bloemkwekerij producten Belangenbehartiging voor alle glastuinbouwers Vereniging handelaren in verse groente en fruit Toeleveranciers in glastuinbouw Coöperaties van kwekers voor gezamenlijke verkoop en marketing Bedrijvenpark gericht op bedrijven die zich richt op aantrekken en samenwerking tussen bedrijven die kennis ontwikkelingen op gebied van glastuinbouw Bron: websites organisaties 58

59 GREENPORTS - MARKT Vergeleken met andere concurrerende regio's beschikt de Zuidvleugel over een sterke concurrentiepositie in greenports Stuwers van concurrentiepositie STRUCTURELE KENMERKEN + Uitgebreide infrastructuur voor logistiek en veiling van producten + Uitgebreide energie infrastructuur voor kassen (gas en elektriciteitsnetwerken, facilitatie WKK) + Zandgronden geschikt voor bloembollen + Goed georganiseerde keten + Sterke samenwerkingsverbanden STERK ECONOMISCHE POSITIE + Dominant marktaandeel wereldwijd in export groenten + Werelddominantie in bloemen en bloembollen + Wereldwijde clusterrol van Nederlandse tuinbouw sector + Nederland is de wereldleider in agro kennis + WUR heeft vestigingen in Zuidvleugel ORGANISATIE VERMOGEN KENNIS POSITIE Bron: Roland Berger 59

60 GREENPORTS - MARKT Concurrenten zijn versnipperd over deelsegmenten en vooralsnog niet vergelijkbaar met Zuidvleugel Greenports Spanje Felle concurrent groenteteelt qua grootte en afzetgebied Nederland Wereldmonopolist bollenteelt. Dominant in sierteelt. Leidend in export groente Europa Duitsland Hofimporteur vannl. Productie minder, maar ten koste van NL. Veel subsidie voor duurzame kassen. Japan Sierteelt voor eigen gebruik USA Grootste producent sierbloemen/planten. Productie voor eigen gebruik. Krimpend door export. China Hofleverancier Japan ten koste van NL. Ambitie: grootste worden in sierteelt Colombia Hofleverancier bloemen en planten USA Kenia Bloemen grootste exportproduct. Veel Nederlandse telers 60

61 GREENPORTS - CONCURRENTIEPOSITIE De Greenports vormen de meest competitieve regio in de wereld als gevolg van ongeëvenaarde clusterwerking Concurrentiepositie Zuidvleugel in Tuinbouw [2008] PRODUCTIVITEIT Beneden Boven gemiddeld gemiddeld Kenia Zuidvleugel Spanje USA ZUIDVLEUGEL: + Perfecte voorbeeld clusterwerking + Zeer innovatief en high-tech - Afnemende bereikbaarheid - Ruimtegebrek binnen centrum cluster USA: + Goedkope grond en eigen afzetmarkt - Niet concurrerend buiten eigen land door transport kosten SPANJE + Aantrekkelijke productielocatie groente - Beperkte kennis en innovatie KENIA + Goedkope arbeidskrachten en grond + Nederlandse expertise - Hogere transportkosten Beneden gemiddeld OMVANG Boven gemiddeld Bron: Interviews, Desk research, RB analyse 61

62 GREENPORTS - TRENDS De Greenports zijn goed gepositioneerd om in te spelen op de toenemende vraag naar duurzame en gezonde kwaliteitsproducten Impact beoordeling trends op de Greenport sector BEOORDELING IMPACT TRENDS TOELICHTING BELANG Beperkt Middel Hoog Waterschaarste > 10 jaar Grotere vraag naar duurzame kwaliteitsproducten < 10 jaar Toenemende energieprijzen Technologische ontwikkeling Nu TOENEMENDE ENERGIEPRIJZEN Stijgende energieprijzen vermindert concurrentie- vermogen tov. warmere landen dichtbij onze afzetmarkten transportkosten benadelen gebieden op grotere afstand TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELING Inzet op betere productietechnieken, veredeling en biotechnologie vergroot de productie per hectare tegen lagere kosten VRAAG NAAR DUURZAME KWALITEITSPRODUCTEN Consumenten(organisaties) eisen meer duurzaam geteelde producten en kopen meer (lifestyle)producten die bijdragen aan gezondheid WATERSCHAARSTE Watertekorten vereist een verplaatsing en professionalisering van tuinbouw wereldwijd Bron: Interviews, Desk research, RB analyse 62

63 GREENPORTS - AMBITIES De Greenports groeien bijna zo hard als de wereldmarkt, alhoewel benchmark regio's een iets hogere groei weten te behalen Inschatting potentieel BRP bijdrage aan Zuidvleugel in 2020 [EUR mld] CAGR 2 % CAGR 4 % 2,4 0,7 3,1 0,5 3,6 Potentiële extra bijdrage van Greenports bij maximale ambitie ingeschat op ~ 1,2 mld EUR in 2020 Sector BRP in 2008 Marktgroei Gelijk marktaandeel BRP Extra ambitie groei Sector potentieel Zuidvleugel BRP Bron: RB analyse 63

64 GREENPORTS - AMBITIES De Greenports moeten naast inzetten op productiviteitsverhoging en behoud van kritische massa meer richten op de handelsactiviteiten Strategie ontwikkelingen Greenports sector Strategisch economische hefbomen Toelichting hefbomen Productiviteit 1 2,4 mld EUR in Volume 3,6 mld EUR in VERGROOT PRODUCTIVITEIT Zet in op product- en procesinnovatie door sterkere inzet van onder meer automatisering, cleantech en biotech met als doel verhoging van de productiviteit en kwaliteit van producten Zet in op coproductie en alternatieve applicatie van rest- en bijproducten als groenafval en restwarmte VERGROOT VOLUME Faciliteer uitbreiding van Greenports naar satellietregio's door in te zetten op goede verbindingen en zet in op behoud van een minimaal areaal voor clusterwerking VERGROOT VOLUME EN PRODUCTIVITEIT Zet in op het op grote schaal aantrekken van fysieke en virtuele handelstromen door betere ICT systemen en koppeling met mainports Zet in op export van kennis in de glastuinbouw in (toenemende) saline (zilte tuinbouw) en aride gebieden 64

65 GREENPORTS - KNELPUNTEN Voor Greenports zijn bereikbaarheid, areaal beperkingen, organisatievermogen en kosten van arbeid en verduurzaming belangrijke issues Beoordeling knelpunten Greenport sector BEOORDELING KNELPUNTEN TOELICHTING Hoog Belang Laag >10 jaar Bereikbaarheid Verduurzaming Versnipperd organisatie vermogen <10 jaar Urgentie Hoge lonen Areaal beperkingen Arbeidsmarkt Acuut BEREIKBAARHEID De slechte bereikbaarheid belemmert handelsfunctie en opzetten en aansluiten van satellietvestigingen VERDUURZAMING De sector moet de energiekosten verlagen om concurrerend te blijven HOGE LONEN De sector moet in toenemende mate automatiseren en innoveren om kostencompetitief te blijven (ivm lonen) AREAAL BEPERKINGEN Provincie biedt beperkte uitbreidingsmogelijkheden voor kassenteelt ARBEIDSTEKORT Beperkte animo van laag en hoog opgeleid personeel voor werken in de tuinbouwsector VERSNIPPERD ORGANISATIEVERMOGEN Door grote hoeveelheid kleine spelers zijn gezamenlijke innovaties moeilijk te organiseren Bron: Interviews, Workshops, Desk research, RB analyse 65

66 GREENPORTS - TRENDS Door ruimtegebrek in de Zuidvleugel verplaatst de groei van de Greenports zich naar de satellietgebieden Ontwikkeling Glastuinbouw areaal volgens uitvoeringsafspraken overheid [ha] Groei Zuid-Holland stagneert Ontwikkeling rest van NL in volle gang Zuidvleugel Rest van NL Ontwikkeling areaal Bollenteelt [ha] Uitbereiding binnen Zuidvleugel ligt bijna volledig stil * 2020* * 2020* *Groei areaal op grond van bestuurlijke uitvoeringsafspraken Source: verleden: Land- en Tuinbouwcijfers 2009, toekomst: Greenport(s) Nederland - Bestuurlijke Uitvoeringsafspraken

67 LIFE SCIENCES & HEALTH - MARKT Life sciences en Health heeft betrekking op de 'rode' Life Sciences die impact heeft op de Health sector Definitie en impact life-sciences Life Sciences Sectoren waar Life-Sciences impact heeft Definitie OECD The branch of science and technology concerned with studying living organisms and their use in developing techniques and processes (biotechnology) for (new) products or production processes Voedselindustrie EUR 50 mrd Groene Biotechnologie Health EUR 60 mrd Rode Biotechnologie Bepalen omvang en impact life-sciences is lastig Emerging sector zonder duidelijke definitie en niet als zodanig uit standaard statistieken te halen Een belangrijk deel van de groei en ontwikkeling vindt plaats vanuit bestaande sectoren zonder duidelijke afbakening De grenzen tussen verschillende onderdelen van life sciences vervagen technologien en 'building blocks' kunnen vaak in verschillende toepassingen worden gebruikt Life Life Sciences Sciences Groene Biotechnologie Witte Biotechnologie EUR 10 mrd EUR 50 mrd Landbouw Chemie 1 1) Zonder petrochemie Bron: OECD; VNCI; CBS; EIM 67

68 LIFE SCIENCES & HEALTH - MARKT Er zijn twee deelgebieden te onderscheiden binnen het deel van de Health waar Life Sciences een belangrijke rol (gaan) spelen Beschrijving en totale omvang deelgebieden Life Sciences en Health DRUGS MEDICAL TECHNOLOGY: DIAGNOSIS EN DEVICES Omschrijving Drugs Drugs betreft de ontwikkeling en productie van medicijnen en vaccins die ziektes voorkomen, verhelpen of verminderen Omschrijving Diagnosis Diagnosis betreft de ontwikkeling en productie van middelen die ziektebeelden detecteren en waarmee behandelmethodes worden geselecteerd Omschrijving Devices Devices betreffen producten voor medische ingrepen, voor de toediening van medicijnen en voor herstel of vervanging van organen of weefsels (o.a. tissue engineering) Omvang (inschatting EZ) 1 Omzet: EUR 12 Miljard FTE: Bedrijven: 430 Omvang (inschatting EZ) 1 Omzet: EUR 0,96 Miljard FTE: Bedrijven: 115 Omvang (inschatting EZ) 1 Omzet: EUR 2,7 Miljard FTE: Bedrijven: 390 1) Innovation Intelligence: Life Sciences & Health, Senternovem/Minsterie van Economische Zaken Bron: Senternovem, expert interviews, Ti-Pharma, BMM, CTMM 68

69 LIFE SCIENCES & HEALTH - MARKT De wereldmarkt voor life sciences groeit met 7,9% per jaar tot meer dan USD 220 mrd in 2020 Ontwikkeling wereldmarkt life sciences [USD MLD] Wereldmarkt omvang en jaarlijkse groei Toelichting ,1% Life Sciences drugs en medical technology > Sterke groei door innovatie die additionele voordelen brengen: therapieën voor ziektes die nu nog niet te genezen zijn 'personalized' geneesmiddelen en apparatuur steeds meer focus op diagnose in vroeg stadium > Groei wordt verder versterkt door veranderende R&D modellen in farmaceutische en medische technologie industrie: bestaande 'big pharma' R&D model waar hele pipeline in house is, is snel aan het veranderen toenemende focus van bedrijven op core competencies binnen een stap in de pipeline (R&D, clinical testing etc) hierdoor sterke groei van samenwerking en trend naar open innovatie netwerken waardoor groeipotentieel voor dedicated life-sciences toeneemt Bron: Datamonitor, EIU, LSH Nederland 69

70 LIFE SCIENCES & HEALTH - MARKT De Life Sciences en Health is sterk geconcentreerd in Holland Rijnland en in mindere mate ook in Rotterdam en Delft Werkgelegenheid in Life Sciences en Health Zuidvleugel Holland Rijnland Haaglanden overig Den Haag A Oost- en Westland Delft Midden Holland Rotterdam Overig Rijnmond Drechtsteden Ondergemiddeld Gemiddeld Bovengemiddeld Bron: Lisa, Roland Berger 70

71 LIFE SCIENCES & HEALTH - MARKT Er zijn een groot aantal regionale, nationale en internationale verbindingen en netwerken op het gebied van Life Sciences en Health Overzicht samenwerkingsverbanden life sciences en health Regionale netwerken Nationale netwerken Internationale netwerken Wetenschappelijke onderzoeksnetwerken van kennsinstelling en bedrijven 1 Netwerken van grote bedrijven en multinationals Netwerken binnen internationale bedrijven 1) Zie PBL/RPB rapport 'Towards a European Research Area' voor een analyse van de ruimtelijke structuur van deze netwerken in Europa Bron: Roland Berger 71

72 LIFE SCIENCES & HEALTH - MARKT Vergeleken met andere concurrerende regio's beschikt de Zuidvleugel over een sterke concurrentiepositie Stuwers van concurrentiepositie STRUCTURELE KENMERKEN ECONOMISCHE POSITIE + + Goed ontwikkelende Aanwezigheid verschillende ondersteunende chemie en 'leading' biotech firms als Crucell, voedingsindustrie Galapagos en Pharming - Afwezigheid grote farmaceutische + Zuidvleugel kent hoogste industrie marktaandeel in Nederland + Groot aantal regionale en nationale netwerken en samenwerkingsverbanden - Risico op versnippering door gebrek aan centrale organisatie voor Nederland STERK + Aanwezigheid grote kennisinstellingen als Universiteit Leiden, Erasmus, TU Delft en TNO + Goede toegang tot andere kennisinstellingen in Nederland ORGANISATIE VERMOGEN KENNIS POSITIE Bron: Roland Berger 72

73 LIFE SCIENCES & HEALTH - CONCURRENTIEPOSITIE De Zuidvleugel is op het gebied van Life Sciences relatief klein ten op zichte van haar internationale peers Concurrentiepositie Zuidvleugel in life sciences [2008] PRODUCTIVITEIT Hoger Lager Zuidvleugel Kleiner München Singapore OMVANG Medicon Valley Groter MEDICON VALLEY + Een van de grootste clusters in Europa + Aanwezigheid van de gehele keten (incl. R&D van grote farmaceutische bedrijven) + Sterke positionering SINGAPORE + Locatie in belangrijkste groeiregio + Sterk gegroeid door FDI door hoge aantrekkingskracht + Grote investeringen in publiek onderzoek - Erg gedreven door overheid en subsidie weinig endogene groei ZUIDVLEUGEL + Sterke kennisbasis + Sterke bottom-up groei - Internationaal gezien relatief klein - Afwezigheid grote farmaceutische industrie - Nederland heeft onduidelijk imago door veelvoud aan regionale acquisitie en branding initiatieven MÜNCHEN + Sterke kennisbasis + Aanwezigheid grote medical tech bedrijven - Geen focusgebied van internationale bedrijven Bron: OECD, Bio-M, Vinnova, SEDR 73

74 LIFE SCIENCES & HEALTH - CONCURRENTIEPOSITIE Door Nederland als één Europese topregio te profileren wordt versnippering voorkomen en ontstaat één krachtig cluster Positie Nederlandse regio's in Europa Top 35 regio's in Europa: # LSH patenten [ ] De drie Randstedelijke provincies behoren gezamenlijk tot één van de topregio's in de Europa individueel tot de subtop en middenmoot Samenwerking om Nederland internationaal te profileren Versnippering in positionering dreigt > Nederland kent verschillende regionale life sciences clusters > Al deze regio's profileren zich internationaal op individueel niveau met als een doel een cluster op Europees of wereldniveau te worden Samenwerking tussen regio's is noodzakelijk > Op een internationaal schaal zijn de Nederlandse regio's echter te klein om te kunnen concurrenten met bijvoorbeeld Øresund of de Bay Area, > Gezamenlijk behoren de Nederlandse regio's wel tot de life sciences clusters van wereldniveau Randstad Zuid- Holland Utrecht Noord- Holland De Zuidvleugel kan hierbij het voortouw nemen > Profileer Nederland als één Life Sciences Cluster met verschillende lokale hotspots met een eigen specialisatie > De Zuidvleugel is als belangrijkste life sciences regio van Nederland bij uitstek geschikt om hierbij het voortouw te nemen Bron: EPO, Eurostat, NGI, Ti-Pharma 74

75 LIFE SCIENCES & HEALTH - TRENDS De LSH sector speelt in op welvaartsgroei en vergrijzing door inzet van geavanceerde technieken op het gebied van biotechnologie Impact beoordeling trends op de Life Sciences & Health sector BEOORDELING IMPACT TRENDS TOELICHTING Hoog Vergrijzing Welvaartsgroei Technologische ontwikkeling VERGRIJZING Meer eisen aan gezondheid en lifestyle door een toenemende groep ouderen vergroot de vraag naar LSH producten BELANG Middel Globalisering TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELING Steeds betere en snellere ontwikkelingsprocessen vergroten de mogelijkheden van biotechnologie R&D WELVAARTSGROEI Meer medicijnen worden ontwikkeld specifiek voor een doelgroep en veel groei in Aziatische markt Beperkt GLOBALISERING Grote pharma bedrijven doen R&D wereldwijd en spelen in op regionale ontwikkelingen > 10 jaar < 10 jaar Nu Bron: Interviews, Desk research, RB analyse 75

76 LIFE SCIENCES & HEALTH - AMBITIES De LSH sector in de Zuivleugel groeit relatief hard door zijn jonge maturiteit ambitie is om eigen groeitempo vast te houden Inschatting potentieel BRP bijdrage aan Zuidvleugel in 2020 [EUR mld] CAGR 6 % CAGR 8 % 0,3 0,3 0,6 0,2 0,8 Potentiële extra bijdrage van Greenports bij maximale ambitie ingeschat op ~ 0,5 mld EUR in 2020 Sector BRP in 2008 Marktgroei Gelijk marktaandeel BRP Extra ambitie groei Sector potentieel Zuidvleugel BRP 76

77 LIFE SCIENCES & HEALTH - AMBITIES Door Nederland internationaal te promoten als thuishaven voor open innovatie netwerken kan LSH worden gestimuleerd Strategie ontwikkelingen Life sciences & Health sector Strategisch economische hefbomen Toelichting hefbomen 1 VERGROOT PRODUCTIVITEIT Stimuleer ondernemerschap vanuit kennisinstellingen als Universiteit Leiden, Erasmus en TU Delft Productiviteit 1 0,3 mld EUR in ,8 mld EUR in Zet in op innovatie en incubatie door PPS constructies met buitenlandse farmapartijen, universiteiten en life science bedrijven te versterken VERGROOT VOLUME Vergroot zichtbaarheid en aantrekkingskracht voor internationale vestiging door promotie op landelijke ipv regionale schaal te organiseren en regionale specialisatie te stimuleren VERGROOT VOLUME EN PRODUCTIVITEIT Promoot NL als ideale vestigingslocatie voor open innovatie R&D bedrijven Volume 77

78 LIFE SCIENCES & HEALTH - KNELPUNTEN Voor LSH zijn bereikbaarheid, versnipperde profilering en toetswetgeving belangrijke issues Beoordeling knelpunten LSH sector BEOORDELING KNELPUNTEN TOELICHTING Hoog Belang Laag >10 jaar Toetswetgeving Kennistransfer Weinig laboranten Geen NL pharma <10 jaar Urgentie Versnipperde profilering Bereikbaarheid Acuut VERSNIPPERDE PROFILERING Cluster profilering op regio schaal leidt tot een versnipperd internationaal beeld/imago TOETSWETGEVING Dubbel toetsen vertraagt onderzoek (cruciaal) SLECHTE KENNISOVERDRACHT Kennis van universiteiten komt moeilijk terecht in het bedrijfsleven Leiden doet het relatief beter dan andere steden in NL GEEN NL PHARMA INDUSTRIE Door ontbreken van een NL pharma industrie mist drugs deel sector natuurlijk ondersteuning BEREIKBAARHEID Slechte bereikbaarheid van de regio vermindert de aantrekkelijk van de vestigingsplaats WEINIG LABORANTEN Instroom laboranten neemt af kwaliteit is wel goed Bron: Interviews, Workshops, Desk research, RB analyse 78

79 CLEANTECH - MARKT De wereldmarkt voor cleantech kan worden onderverdeeld in 6 segmenten en bedroeg in 2007 in totaal 1,400 mld EUR Verdeling over marktsegmenten & globale marktvolume voor cleantech, 2007 ENERGIE EFFICIËNTIE DUURZAAM WATER MANAGEMENT DUURZAME MOBILITEIT GLOBALE MARKT- VOLUME 2007 [EUR mld] Electr. industry 2,400 Automotive 2,000 ELEKTRICITEITS OPWEKKING 150 MATERIALEN EFFICIËNTIE 100 AFVAL MANAGEMENT EN RECYCLING 35 Cleantech 1,400 Engineering 1,350 Pharmacie 520 Bron: Greentech

80 CLEANTECH - MARKT De wereldmarkt voor Zuidvleugel relevante cleantech sectoren groeit de komende jaren met gemiddeld 7 % per jaar Ontwikkeling wereldmarkt [mld EUR] WERELDMARKT TOELICHTING Energie opwekking Energie efficientie Biobrandstoffen en bioplastics % 74% 5% +7% % 71% 6% % 58% 7% ENERGIE OPWEKKING Sterke groei in duurzame energie opwekking door targets in EU en vergelijkbare doelen wereldwijd focus op wind energie, biomassa en hydro ENERGIE EFFICIËNTIE Meest kosteneffectieve manier om CO 2 te verminderen en hogere kapitaalsintensiteit leidt tot hogere groei dan GDP BIOBRANDSTOFFEN Sterke groei door bijmeng verplichtingen in EU, afhankelijk van succes van e-mobility en olieprijs en succesvolle inzet in vrachtwagens, schepen en vliegtuigen Bron: Greentech 2.0, Roland Berger analyse 80

81 CLEANTECH - MARKT Cleantech in de Zuidvleugel is met name sterk geconcentreerd in de regio Rotterdam, Drechtsteden en Delft Aantal cleantech bedrijven in Zuidvleugel Holland Rijnland Haaglanden Den Haag overig Delft Greenport regio Midden Holland Rotterdam Stadsregio Rotterdam Drechtsteden Ondergemiddeld Gemiddeld Bovengemiddeld Bron: Roland Berger CET database 81

82 BACKUP CLEANTECH - MARKT Nationale en internationale partijen investeren in biobrandstofinstallaties in de regio Rotterdam Geplande capaciteit biobrandstofinstallaties in regio Rotterdam, 2011 [# m ton per jaar] 250 kton biodiesel uit eetbare oliën, start in kton biodiesel uit eetbare oliën, start in kton biodiesel uit eetbare oliën, start in kton bioethanol graan/ aardappelen, start in kton biodiesel uit eetbare oliën, start in kton bioethanol graan/ aardappelen, start in kton biodiesel uit eetbare oliën, start in kton ETBE (ethyl tertbutyl ether), start in 2008 Bron: Milieudefensie, Roland Berger 82

83 CLEANTECH - MARKT Door de combinatie van kennis en bedrijvigheid in de regio is in de cleantech sector sprake van significante clusterwerking Clusterwerking Leidende kennisinstellingen Clusterwerking in cleantech NIET UITPUTTEND Biomassa R'dam haven, DSM, (petro)chemie bedrijven, Argos Oil, Abengoa, TU Delft en UL/ scheikunde Bedrijvigheid in regio Geavanceerde chemie sector met sterke specialisatie Sterk ontwikkelde offshore olie en gas industrie Grote warmtevraag in tuinbouw gebieden (westland, oostland, bollenstreek) Offshore wind TU Delft, offshore industrie, Van Oord, Mammoet, IHC Merwede, R'dam haven, Deltares, Flow consortium Heating ventilation and air conditioning Priva, Techneco, Itho, Forteck, TU Delft Aardwarmte project Proces intensificatie DuPont, Lyondell, Exxon, Eastman, DSM, Shell, TU Delft en TNO Bron: Roland Berger 83

84 CLEANTECH - MARKT Gezien de uiteenlopende netwerken en samenwerkingsorganisatie is tevens sprake van een hoog organisatievermogen in cleantech Leidende samenwerkingsverbanden waarin Zuidvleugel spelers participeren Bioport Bron: Roland Berger 84

85 CLEANTECH - MARKT Nederland heeft een sterke fundamentele kennispositie in cleantech gerelateerde kennisdomeinen Publicatie productiviteit Citatie impact score van Nederlandse universiteiten Genormaliseerde citaite impact score ( ) 1.5 Canada 1.4 Denemarken Zwitserland US Belgie Nederland Zweden VK Finland Noorwegen Duitsland Ierland Oostenrijk Australie Frankrijk Gemiddelde Japan Zuid Korea # publicaties (2006) per EUR 1 m uitgegeven (2004) Fysica en materiaalkunde 1.66 Chemie en chemische technologie 1.53 Elektrotechniek 1.41 Werktuigbouwkunde 1.34 Milieuwetenschappen 1.28 Instrumenten en instrumentarium 1.26 Landbouw- en voedingswetenschappen 1.24 Biologische wetenschappen 1.21 Algemene en productietechnologie 1.20 Wereldwijd gemiddelde 1.0 1) RUG 0,45, UU 1.21 and TUD 1.02 Bron: NOWT 85

86 CLEANTECH - MARKT De Zuidvleugel beschikt over een sterke concurrentiepositie in selectieve cleantech deelmarkten, in het bijzonder voor Biobased Stuwers van concurrentiepositie STRUCTURELE KENMERKEN + Goed en compleet uitgeruste haven + Directe toegang tot West-Europese achterland middels rivieren, wegen en spoorlijnen + Sterk ontwikkeld en vervlochten chemie cluster - Ontbreken van machinebouw industrie zoals Duitsland - Versnipperd organisatie vermogen van sector - Jonge clusterorganisaties in opstart fase zonder slagkracht - Achterblijvende promotie en incentives door overheid ORGANISATIE VERMOGEN STERK ECONOMISCHE POSITIE + Zuidvleugel gebaseerde bedrijven hebben groot aandeel in de offshore wind installatie markt + In HVAC zijn nationaal sterke posities in niche markten gebouwd - Opbouw van grote biobrandstof capaciteit in vergelijking met andere EU landen, maar loopt vooralsnog achter + Leidende positie in biobased chemie onderzoek met DSM, Shell en Unilever + TU Delft heeft een leidende positie in kennisontwikkeling op gebied van wind en biomassa + Goede toegang tot kennisinstellingen in Nederland, zoals ECN en WUR KENNIS POSITIE Bron: Roland Berger 86

87 CLEANTECH - CONCURRENTIEPOSITIE In vergelijking tot concurrerende regio's zou Zuidvleugel zich internationaal moeten gaan meten met Denemarken Concurrentiepositie Zuidvleugel in Cleantech [2008] PRODUCTIVITEIT Lager Hoger Denemarken Zuidvleugel Finland Sachsen-Anhalt Kleiner OMVANG Groter ZUIDVLEUGEL: + Sterk concurrentiepotentieel door haven en chemie sector + Goede kennisbasis - Industrie nog zeer klein en in eerste fase van opbouw (oa. biodiesel) SACHSEN-ANHALT + Sterke focus op grootschalige productie van zonnecellen en biobrandstof - R&D vind nog vaak in West-Duitsland plaats R&D centra worden nu opgericht DENEMARKEN + Sterke inzet op R&D, benutten clusterwerking en visie en leiderschap - Thuismarkt verzadigd FINLAND + Sterke ondersteuning vanuit ondersteunende bosbouw en papier sectoren voor biobrandstoffen - Beperkte fundamentele kennis van bioproces engineering Bron: Roland Berger analyse 87

88 CLEANTECH - TRENDS De CET sector speelt in op duurzaamheid, maar ook op grondstoffen schaarste en nieuwe technologische ontwikkelingen Impact beoordeling trends op de Cleantech sector BEOORDELING IMPACT TRENDS TOELICHTING Hoog Grondstoffen- schaarste Technologische ontwikkeling Duurzaamheid DUURZAAMHEID Reductie van CO 2 emissies en andere schadelijke emissies vereist een omschakeling van bestaande productieprocessen en introductie van nieuwe producten BELANG Beperkt Middel > 10 jaar Welvaart < 10 jaar Nu GRONDSTOFFEN SCHAARSTE Fossiele brandstoffen en andere grondstoffen dienen efficiënter benut te worden of vervangen door alternatieven TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELING Snelle ontwikkeling van biotechnologie en halfgeleiders leidt tot een uitbreiding van productmogelijkheden en snel stijgende leer curves WELVAART Door toenemende welvaart hecht de bevolking meer waarde aan duurzaamheid Bron: Interviews, Desk research, RB analyse 88

89 CLEANTECH - AMBITIES Uitgaande van "best in class" benchmarks is bij maximale ambitie de extra economische bijdrage aan Zuidvleugel geschat op 2,6 mld EUR Inschatting potentieel BRP bijdrage aan Zuidvleugel in 2020 [EUR mld] CAGR 7 % CAGR 18 % 0,4 0,5 0,9 2,1 3,0 Potentiële extra bijdrage van Cleantech bij maximale ambitie ingeschat op ~ 2,6 mld EUR in 2020 Sector BRP in 2008 Marktgroei Gelijk marktaandeel BRP Extra ambitie groei Sector potentieel Zuidvleugel BRP Bron: RB analyse 89

90 CLEANTECH - TRENDS De cleantech sector is een startende industrie waarvoor start-up faciliteiten, constant beleid en eerste marktvraag voorop staan Strategie ontwikkelingen Cleantech sector Strategisch economische hefbomen Toelichting hefbomen 1 VERGROOT PRODUCTIVITEIT Stimuleer ondernemerschap vanuit kennisinstellingen als Universiteit Leiden, Erasmus en TU Delft Productiviteit 1 0,4 mld EUR in Volume 3,0 mld EUR in VERGROOT VOLUME Zet in op een betrouwbaar duurzaamheidsbeleid met constante en stabiele regels en prikkels Vergroot de rol van de overheid als launching customer om eerste volumes te creëren VERGROOT VOLUME EN PRODUCTIVITEIT Zet in op versterking van het organisatievermogen van de sector door bijv. de rol van het DCD te versterken Zet in op de ontwikkeling van bioraffinage als sleutelonderdeel van de Biobased Economy Zet in op productontwikkeling in samenwerking met andere sectoren bij voorkeur actief in de regio Zet in op ontwikkeling van pilots en commerciële demonstraties om ketenontwikkeling te kickstarten 90

91 CLEANTECH - KNELPUNTEN Voor CET zijn overbrugging van de innovation gap, inconsistent overheidsbeleid en het gebrekkige organisatievermogen knelpunten Beoordeling knelpunten Cleantech sector BEOORDELING KNELPUNTEN TOELICHTING Hoog Belang Laag >10 jaar Versnippering organisatie Infrastructuur <10 jaar Urgentie Financiering innovation gap Inconsistent overheidsbeleid Kennisoverdracht Bereikbaarheid Acuut FINANCIERING INNOVATION GAP Innovation gap door moeizame financiering en ontwikkeling van demo en pilot plants INCONSISTENT OVERHEIDSBELEID Vele veranderingen in overheidsbeleid (subsidies, eisen) belemmert groei van de sector VERSNIPPERING ORGANISATIE Door versnippering in clusterorganisatie profileert en organiseert sector zich slechter SLECHTE KENNISOVERDRACHT Kennis van universiteiten komt te beperkt terecht in het bedrijfsleven voor valorisatie INFRASTRUCTUUR Goede en dedicated infrastructuur voor biobased economy is nodig om groei te versnellen BEREIKBAARHEID Samenwerking verloopt moeizaam door slechte bereikbaarheid Bron: Interviews, Workshops, Desk research, RB analyse 91

92 ICT & TELECOM - MARKT De wereldmarkt voor ICT en Telecom groeit met 4,4% per jaar de markt voor software en services groeit het hardst Ontwikkeling wereldmarkt ICT & Telecom WERELDMARKT OMVANG EN GROEI ,4% ICT -hardware Software + servics Telecom TOELICHTING ICT - HARDWARE > Groei vooral gerelateerd aan GDP waardoor sterkste groei in Azië/BRIC landen zal plaatsvinden ICT SOFTWARE EN SERVICES > Hoogste groeiverwachting > In Europa en Noord-Amerika de enige groeimarkt: Potentiële voordelen zijn in veel sectoren (zoals transport en logistiek) nog lang niet benut ICT behoefte zal groeien door nieuwe trends (bv. ontwikkeling van smart grids door duurzaamheidstrend) ICT TELECOM > Groei in Azië/BRIC door toename GDP groei > Groei in Europa en Noord-Amerika vooral door groei van data en services per klant Bron: Datamonitor, EIU, LSH Nederland 92

93 ICT & TELECOM - MARKT ICT en Telecom is vooral geconcentreerd in de stad Den Haag, overige Haaglanden en Rotterdam Werkgelegenheid in de ICT en Telecom in Zuidvleugel Den Haag Haaglanden overig Holland Rijnland Oost- en Westland Delft Rotterdam Midden Holland Overig Rijnmond Drechtsteden Ondergemiddeld Gemiddeld Bovengemiddeld Bron: Lisa, Roland Berger 93

94 ICT & TELECOM - MARKT De Zuidvleugel kent een redelijke concurrentiepositie op het gebied van ICT en Telecom Stuwers van concurrentiepositie STRUCTURELE KENMERKEN ECONOMISCHE POSITIE + Nederland kent internationaal gezien + Aanwezigheid hoofdkantoren een goed ontwikkeld breedband telecommunicatie netwerk + Aanwezigheid grote software bedrijven + Internationaal internet knooppunt als Exact en Progress Ondersteunende industrie voor content - + Sterkste concentratie software is in Noord-Holland en Utrecht + ICT en Telecomsector is nationaal redelijk sterk georganiseerd binnen ICT regie REDELIJK - Nauwelijks een hardware industrie + Aanwezigheid opleidingsinstituten met verschillende ICT-gerelateerde opleidingen en onderzoekscentra zoals TU Delft, TNO en Haagsche Hogeschool ORGANISATIE VERMOGEN KENNIS POSITIE Bron: Roland Berger 94

95 ICT & TELECOM - CONCURRENTIEPOSITIE De Zuidvleugel is op het gebied van ICT en Telecom relatief klein ten opzichte van de peers Concurrentiepositie Zuidvleugel in ICT & Telecom [2008] PRODUCTIVITEIT Lager Hoger Zuidvleugel Kleiner Helsinki Tokyo OMVANG Silicon Valley Groter TOKYO + Een van de grootste clusters in Azie en zeer innovatief + Aanwezigheid van de gehele keten (hardware, software en Telecom) - Kennis wordt niet voldoende internationaal benut HELSINKI + Sterke ondersteuning vanuit overheid - Perifere ligging tov. afzetmarkten (dienstensectoren) wereldwijd SILICON VALLEY + Goede clusterwerking met hardware software + Hoge innovatie en goede ondersteuning universiteiten - Personeeltekorten leiden tot hoge kosten ZUIDVLEUGEL + Dichtbijheid bij specifieke klant + Nationaal verzorgend in Telecom - Beperkte innovatiekracht in ICT - Relatief lage toegevoegde waarde Bron: OECD, Bio-M, Vinnova, SEDR 95

96 ICT & TELECOM TRENDS De ICT en Telecom sector speelt in op globalisering, opkomst tertiaire sector en technologische ontwikkeling Impact beoordeling trends op de ICT & Telecom sector BEOORDELING IMPACT TRENDS TOELICHTING BELANG Middel Hoog Welvaartsgroei Commoditisation Globalisatie Technologische ontwikkeling Offshoring GLOBALISERING Toenemende vraag naar wereldwijde communicatie en integratie van processen en systemen TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELING Technologische ontwikkelingen (o.a. Mobile, Broadband, RFID, Augmented Reality, Location aware services, cloud computing, etc.) vergroten de toepassingsmogelijkheden van ICT in vrijwel alle sectoren, waaronder ook logistiek, pharma, duurzame energie, ) WELVAARTSGROEI Wereldwijde welvaartsgroei leidt tot meer communicatie Beperkt > 10 jaar < 10 jaar Nu COMMODITISATION Telecom en delen van ICT producten worden steeds meer commodities met lage marges (bijv. VOIP,) OFFSHORING Ontwikkeling van systemen en dienstverlening worden naar het verre oosten verplaatst, veelal vanuit kosten oogpunt Bron: Interviews, Desk research, RB analyse 96

97 ICT & TELECOM - AMBITIE Uitgaande van "best in class" benchmarks is bij maximale ambitie de extra economische bijdrage aan Zuidvleugel geschat op 1,7 mld EUR Inschatting potentieel BRP bijdrage aan Zuidvleugel in 2020 [EUR mld] CAGR 4 % CAGR 5 % 2,4 1,5 3,9 0,2 4,0 Potentiële extra bijdrage van ICT en Telecom bij maximale ambitie ingeschat op ~ 1,7 mld EUR in 2020 Sector BRP in 2008 Marktgroei Gelijk marktaandeel BRP Extra ambitie groei Sector potentieel Zuidvleugel BRP Bron: RB analyse 97

98 ICT & TELECOM - AMBITIE De ICT sector kan vooral inspelen op de opgaven van productiviteits verhoging in de andere Zuidvleugel sectoren Strategie ontwikkelingen ICT & Telecom sector Strategisch economische hefbomen Toelichting hefbomen 1 VERGROOT PRODUCTIVITEIT - Productiviteit 1 2,4 mld EUR in ,0 mld EUR in VERGROOT VOLUME - VERGROOT VOLUME EN PRODUCTIVITEIT Zet in op productontwikkeling in samenwerking met andere sectoren bij voorkeur actief in de regio door actief "makelen en schakelen" Volume 98

99 ICT & TELECOM - KNELPUNTEN De knelpunten voor ICT en Telecom bestaan uit het leefklimaat en arbeidsmarkt Beoordeling knelpunten ICT & Telecom sector BEOORDELING KNELPUNTEN TOELICHTING Hoog Belang Laag >10 jaar Leefklimaat Arbeidsmarkt Kennisoverdracht Bereikbaarheid <10 jaar Acuut Urgentie LEEFKLIMAAT In de regio is het lastig om personeel aan te trekken door te dure/kleine huizen KENNISOVERDRACHT Samenwerking met universiteiten loopt moeizaam door lange tijdsduur van project opstarten ARBEIDSMARKT Tekorten op de arbeidsmarkt belemmeren groei van sector BEREIKBAARHEID Lange reistijden belemmeren één-op-één klantcontact en beperken aantrekkingskracht op potentiële werknemers Bron: Interviews, Workshops, Desk research, RB analyse 99

100 VREDE, RECHT & VEILIGHEID - MARKT De "markt" voor vrede, internationaal recht en veiligheid groeit de komende jaren met ongeveer 3,4% per jaar Ontwikkeling wereldmarkt [FTE '000] WERELDMARKT TOELICHTING 97 3,4% 127 3,4% 189 De groei is gebaseerd op historische groei. De groei bestaat uit twee delen. > Groei van bestaande organisaties deze groei is geleidelijk > Opzetten van nieuwe organisaties met nieuwe taken op internationaal gebied deze groei vindt schoksgewijs plaats Source: CAGR op baisis van Datamonitor aanname: voortzetting van CAGR tot '20 100

101 VREDE, RECHT & VEILIGHEID - MARKT In de Zuidvleugel bevindt de internationale vrede, veiligheid en recht sector vrijwel uitsluitend in Den Haag Werkgelegenheid in internationaal recht, vrede en veiligheid in Zuidvleugel Den Haag Haaglanden overig Holland Rijnland Oost- en Westland Delft Rotterdam Midden Holland Overig Rijnmond Drechtsteden Ondergemiddeld Gemiddeld Bovengemiddeld Bron: Lisa, Roland Berger 101

102 VREDE, RECHT & VEILIGHEID - MARKT Europese instellingen leveren vooralsnog de hoogste bijdrage aan het BRP in de sector IRVV Economische bijdrage sector IRVV FTE in ) BRP bijdrage in 2008 [EUR m] 1,300 Bedrijven, platforms en kennisinstellingen 130 2,600 VN/intergouvernementeel 200 6,300 Europees NGO s 20 10,400 Vrede, recht en veiligheid 910 1) gebaseerd op inschatting BRP en gemiddelde bijdrage aan BRP per werknemer 102

103 VREDE, RECHT & VEILIGHEID - MARKT In de internationale vrede, veiligheid en recht sector heeft de overheid een aantal samenwerkingsverbanden gevormd Leidende samenwerkingsverbanden waarin Zuidvleugel spelers participeren Consortium van academische instellingen op het gebied van internationaal recht en ontwikkeling Institute for global justice In het Institute for Global Justice werken internationale, prominente kennisinstituten samen op het gebied van academisch onderzoek, consultancy, beleidsadvisering, trainingen, opleidingen, seminars, symposia en internationale congressen Bron: Roland Berger 103

104 VREDE, RECHT & VEILIGHEID - MARKT Vergeleken met andere concurrerende regio's beschikt de Zuidvleugel over een sterke concurrentiepositie Stuwers van concurrentiepositie STRUCTURELE KENMERKEN ECONOMISCHE POSITIE + Track record van democratie en + Cluster functie voor de wereld op het internationaal recht gebied van internationaal recht + Meer dan 100 internationale + Hoge toegevoegde waarde organisaties + Dominante positie in Nederland - Minder aantrekkelijk leefklimaat dan - Gemiddelde positie tov andere in concurrerende steden als Geneve, "international cities" Wenen, New York STERK + + Samenwerkingsverbanden tussen Specifieke kennisopbouw in Leiden internationale organisaties zijn in en Den Haag op gebied van ontwikkeling internationaal recht + Sterke ondersteuning vanuit gemeentelijke en nationale overheid + Overkoepelend Institute for Global Justice ORGANISATIE VERMOGEN KENNIS POSITIE Bron: Roland Berger 104

105 VREDE, RECHT & VEILIGHEID - CONCURRENTIE In vergelijking tot concurrerende regio's kan Zuidvleugel zich aan Wenen meten Geneve en Brussel zijn een stuk groter Concurrentiepositie Zuidvleugel voor Vrede, Recht & Veiligheid [2008] PRODUCTIVITEIT Beneden Boven gemiddeld gemiddeld Zuidvleugel Wenen Geneve Brussel ZUIDVLEUGEL + Specifieke niche in internationaal recht aantrekkelijk voor vestiging nieuwe organisaties - Minder aantrekkelijk leefklimaat BRUSSEL + Omvang van bestaande EU infrastructuur voor vliegwiel effect - Beperkte acceptatie van expat community door de Brusselaars GENEVE + Goed woon en leefklimaat + Internationaal imago + MBA opleiding voor IGO WENEN + Goed leefklimaat Beneden gemiddeld OMVANG Boven gemiddeld 105

106 VREDE, RECHT & VEILIGHEID - TRENDS De sector vrede, recht en veiligheid sluit nauw aan op juridische aspecten van globalisering en ICT Impact beoordeling trends op de Vrede, Recht & Veiligheid sector BEOORDELING IMPACT TRENDS TOELICHTING Hoog ICT Veiligheid GLOBALISERING Meer afstemming tussen landen noodzakelijk door toenemen handel, grensoverschrijdende thema's (klimaat), conflictresolutie en financiële integratie BELANG Middel Technologische ontwikkeling Globalisering VEILIGHEID Dreiging van terrorisme en door niet-staten geïnitieerd geweld neemt toe TECHNOLOGISCHE ONTWIKKELING Belang van intellectueel eigendom neemt wereldwijd toe Beperkt > 10 jaar < 10 jaar Nu ICT Ontwikkelingen in ICT vergroten de mogelijkheden om de veiligheid te waarborgen (scanners, data analyses, etc.) maar creëert ook rechtsvraagstukken op bijv. privacy gebied Bron: Interviews, Desk research, RB analyse 106

107 VREDE, RECHT & VEILIGHEID - AMBITIES Uitgaande van "best in class" benchmarks is bij maximale ambitie de extra economische bijdrage aan Zuidvleugel geschat op 0,6 mld EUR Inschatting potentieel BRP bijdrage aan Zuidvleugel in 2020 [EUR mld] CAGR 4 % CAGR 4 % 0,9 0,6 1,5 0,0 1,5 Potentiële extra bijdrage van Cleantech bij maximale ambitie ingeschat op ~ 0,6 mld EUR in 2020 Sector BRP in 2008 Marktgroei Gelijk marktaandeel BRP Extra ambitie groei Sector potentieel Zuidvleugel BRP Bron: RB analyse 107

108 VREDE, RECHT & VEILIGHEID - AMBITIES Door in te spelen op de opkomst van nieuwe internationale juridische vraagstukken kan de VRV sector worden gestimuleerd Strategie ontwikkelingen Vrede, Recht & Veiligheid sector Strategisch economische hefbomen Toelichting hefbomen Productiviteit 1 0,9 mld EUR in ,5 mld EUR in VERGROOT PRODUCTIVITEIT Zet in op clustering van de veiligheidsector door ICT en biomedische applicaties op het gebied van veiligheid in geselecteerde sectoren te stimuleren Vergroot de samenwerking tussen kennisinstellingen en juridische instellingen voor kennisopbouw en diffusie VERGROOT VOLUME Initieer oprichting van internationale organisaties op het gebied van IP recht, en internationale klimaatproblematiek vraagstukken VERGROOT VOLUME EN PRODUCTIVITEIT - Volume 108

109 VREDE, RECHT & VEILIGHEID - KNELPUNTEN Huisvesting en het leefklimaat belemmeren de groei van het vrede internationaal recht en veiligheid cluster Beoordeling knelpunten Vrede, Recht & Veiligheid sector BEOORDELING KNELPUNTEN TOELICHTING Hoog Belang Imago Leefklimaat Launching customer Huisvesting LEEFKLIMAAT Het leefklimaat in de regio is beperkt aantrekkelijk voor expats IMAGO Het imago van internationale stad van vrede wordt lokaal, nationaal en internationaal beperkt uitgedragen HUISVESTING Beperkte beschikbaarheid van (tijdelijke) huisvesting voor groepen met verschillend budget (zowel studenten als high wealth) Laag >10 jaar <10 jaar Acuut LAUNCHING CUSTOMER ROL De rol van de nat. overheid als launching customer neemt af en regionale overheden nemen deze niet over Urgentie Bron: Interviews, Workshops, Desk research, RB analyse 109

110 PENSIOENEN & VERZEKERINGEN MARKT De wereldmarkt voor Pensioenen en Verzekeringen groeit de komende jaren met ongeveer 3,3% per jaar Ontwikkeling wereldmarkt Pensioenen & Verzekeringen [mld EUR] Wereldmarkt Toelichting Pensioenen & Levensverzekeringen Overige Verzekeringen 0,5% ,3% PENSIOENEN EN LEVENSVERZEKERINGEN Groei zal snel oppakken na financiële crisis. Vooral in Azië wordt stevige groei verwacht. De CAGR wereldmarkt tussen 2008 en 2020 wordt geschat op ongeveer 4,2%. OVERIGE VERZEKERINGEN Groei gebaseerd op de groei uit het verleden (bij stabiele dollar) en basis drivers als huizenprijzen, GDP groei en inflatieverwachtingen. De CAGR hiervan wordt voor geschat op 1,9% Source: CAGR op baisis van Datamonitor

111 PENSIOENEN & VERZEKERINGEN MARKT In de Zuidvleugel bevindt de financiële dienstverlening zich vooral in de regio's Rotterdam en Den Haag Werkgelegenheid in de verzekeringen in Zuidvleugel Holland Rijnland Den Haag Oost- en Westland Delft Haaglanden overig Rotterdam Midden Holland Overig Rijnmond Drechtsteden Ondergemiddeld Gemiddeld Bovengemiddeld Bron: Lisa, Roland Berger 111

112 PENSIOENEN & VERZEKERINGEN MARKT Op het gebied van verzekeringen en pensioenen zijn er een beperkt aantal landelijke samenwerkingsverbanden Leidende samenwerkingsverbanden waarin Zuidvleugel spelers participeren Wetenschappelijk onderzoeksinstituut op gebied van pensioenen samenwerking met en co-financiering door grote pensioenenfondsen, beleggers en verzekeraards PPS tussen de sector, overheid en toezichthouders met als belangrijkste doel de ontwikkeling van een sterke financiële sector. Vier speerpunten waaronder pensioenen Bron: websites organisaties 112

113 PENSIOENEN & VERZEKERINGEN MARKT De Zuidvleugel beschikt over een redelijke concurrentiepositie in financiële dienstverlening: pensioenen en verzekeringen Stuwers van concurrentiepositie STRUCTURELE KENMERKEN ECONOMISCHE POSITIE + Fiscaal aantrekkelijke vestigingsmarkt door verdragen en kwaliteit belastingdienst + Vestigingplaats van wereldwijd vooraanstaande verzekeraars als AEGON en ING + Sterk pensioensysteem in + Sterke thuismarkt positie vergelijking met andere landen - Beperkt internationale - Beperkte ondersteuning vanuit asset aantrekkingskracht op personeel managers zoals Luxemburg, - Geen clustering van gerelateerde London, Zwitserland REDELIJK activiteiten zoals in Zuidas - Geen organisaties specifiek gericht op de Zuidvleugel + Kennis van verzekeringen en asset management op Erasmus Universiteit + Toegang tot kennis van andere Nederlandse economie faculteiten ORGANISATIE VERMOGEN KENNIS POSITIE Bron: Roland Berger 113

114 PENSIOENEN & VERZEKERINGEN CONCURRENTIE In vergelijking tot concurrerende regio's kan Zuidvleugel zich lokaal aan Amsterdam meten - Londen en München zijn een stuk groter Concurrentiepositie Zuidvleugel voor Pensioenen & Verzekeringen [2008] PRODUCTIVITEIT Beneden Boven gemiddeld gemiddeld Beneden gemiddeld Amsterdam Zuidvleugel OMVANG Munchen Londen Boven gemiddeld ZUIDVLEUGEL + Sterke internationale spelers + Hoge dichtheid goede universiteiten in regio - Beperkte benutting imago MUNCHEN + Omvangrijke thuismarkt + Hoge score internationaal vestigingsklimaat + Hoofdkantoren Allianz en Munich Re LUXEMBURG + Aantrekkelijk belastingklimaat + Clustering: 1 verzekeraar op elke 5000 inwoners LONDEN + Financieel topcluster van Europa + Topuniversiteiten - Verharding van lokale wetgeving AMSTERDAM + Financieel cluster van Nederland + Internationale uitstraling en imago + Hoge dichtheid goede universiteiten in regio - Klein t.o.v. internationale concurrentie 114

115 PENSIOENEN & VERZEKERINGEN TRENDS Strenger toezicht, welvaartsgroei en vergrijzing zullen de pensioenen en verzekeringen sectorontwikkelingen sterk beïnvloeden Impact beoordeling trends op de Pensioenen & Verzekeringen sector BEOORDELING IMPACT TRENDS TOELICHTING BELANG Beperkt Middel Hoog Vergrijzing Welvaartsgroei Toezicht Individualisering Consolidatie > 10 jaar < 10 jaar Nu TOEZICHT Eisen aan instellingen neemt toe door recente incidenten (Basel II & III, nationale overheden, EU) WELVAARTSGROEI Vraag naar pensioenen en verzekeringen groeit disproportioneel door wereldwijde welvaartsgroei VERGRIJZING Door vergrijzing neemt risicoprofiel toe door grotere afhankelijkheid van assets ipv. premies CONSOLIDATIE Grote schaalvoordelen bij gezamenlijke uitvoering administratie en asset management leiden tot consolidatie en uitbesteding taken INDIVIDUALISERING Verschuiving van afnemers van pensioen producten van collectief naar individu leidt tot nieuwe producten en risico karakteristieken Bron: Interviews, Desk research, RB analyse 115

116 PENSIOENEN & VERZEKERINGEN AMBITIES Uitgaande van "best in class" benchmarks is bij maximale ambitie de extra economische bijdrage aan Zuidvleugel geschat op 2,1 mld EUR Inschatting potentieel BRP bijdrage aan Zuidvleugel in 2020 [EUR mld] CAGR 4 % CAGR 4 % 2,4 1,6 4,0 0,5 4,5 Potentiële extra bijdrage van Cleantech bij maximale ambitie ingeschat op ~ 2,1 mld EUR in 2020 Sector BRP in 2008 Marktgroei Gelijk marktaandeel BRP Extra ambitie groei Sector potentieel Zuidvleugel BRP Bron: RB analyse 116

117 PENSIOENEN & VERZEKERINGEN AMBITIES In Pensioenen & Verzekeringen is het vooral zaak de huidige massa te behouden door onder meer verbetering van het vestigingsklimaat Strategie ontwikkelingen Pensioenen & Verzekeringen sector Strategisch economische hefbomen Toelichting hefbomen 1 VERGROOT PRODUCTIVITEIT Zet in op betere kennisdiffusie en absorptie van financiële kennis aanwezig op de Erasmus universiteit Productiviteit 1 2,4 mld EUR in ,5 mld EUR in VERGROOT VOLUME Zet in op verbetering van het vestigingsklimaat voor bedrijven in de zakelijke dienstverlening Zet in op het behoud van sterke marktpartijen in de Zuidvleugel om kritieke clustermassa te behouden VERGROOT VOLUME EN PRODUCTIVITEIT Onderzoek kansen voor het exporteren van specifieke kennis op gebied van private pensioenstelsels Sluit aan bij Holland Financial center en Netspar om betere en afgestemde promotie en kennisuitwisseling te realiseren Volume 117

118 PENSIOENEN & VERZEKERINGEN KNELPUNTEN Fiscale regelgeving en regelgeving op het gebied van toezicht belemmeren de ontwikkeling van de sector Beoordeling knelpunten pensioen en verzekeringen sector BEOORDELING KNELPUNTEN TOELICHTING Hoog Regelgeving Fiscale regelgeving REGELGEVING Toenemende en wijzigende regelgeving op het gebied van toezicht belemmert het sector concurrentievermogen FISCALE REGELGEVING Door fiscale regelgeving relatief minder aantrekkelijk vestigingsklimaat voor asset managers Belang Laag >10 jaar Leefklimaat <10 jaar Urgentie Imago Bereikbaarheid Acuut IMAGO Zuidvleugel imago geeft beperkte aantrekkingskracht voor vestiging bedrijven en werknemers LEEFKLIMAAT De sector concurreert op wereldwijde arbeidsmarkt met aantrekkelijker gebieden als London, Amsterdam, Zurich, Parijs en New York BEREIKBAARHEID Lastige bereikbaarheid vermindert aantrekkelijkheid vestigingsklimaat Bron: Interviews, Workshops, Desk research, RB analyse 118

119 I. ONDERBOUWING VAN HINDERNISSEN 119

120 I HINDERNISSEN De feitelijke hindernissen lijken vrij goed overeen te komen met de gepercipieerde hindernissen Prioritering opgaven in de basiseconomie BEOORDELING NOODZAAK MAATREGELEN VERKLARING MISMATCHES GEPERCIPIEERD ISSUE Hoog Beperkt Beperkt Beleid en regels Bereikbaarheid Publieke betrokkenheid Regionale Samenwerking Kwaliteit van de leefomgeving Weinig hoger opgeleiden FEITELIJK ISSUE Aansluiting opleidingen Toegang tot innovatiepotentieel Profilering en imago Ruimtelijke ordening Hoog OVERPERCEPTIE > Strategische noodzaak en positieve effecten van beleid en regels en bereikbaarheid zijn vaak onderschat, zodat met name de belemmerende werking benadrukt wordt ONDERPERCEPTIE > Tekort aan hoger opgeleiden en kwaliteit van leefomgeving levert geen direct probleem in de bedrijfsvoering > Versterking van Zuidvleugel profiel levert wel voor de sector en economie als geheel een positieve economische bijdrage maar niet direct voor individuele bedrijven 120

121 I HINDERNISSEN AANSLUITING OPLEIDINGEN De arbeidskrapte in Zuid Holland is hoger dan het NL gemiddelde maar nog niet zo hoog als in Utrecht en Noord Holland Arbeidsmarkt Werkloosheid [% beroepsbevolking] Open vacatures [% beroepsbevolking] Nederland Noord Holland Zuid Holland Utrecht 5 4 Utrecht (Prv) Noord-Holland (Prv) Zuid-Holland (Prv) Nederland Bron:: CBS Statline 121

122 I HINDERNISSEN AANSLUITING OPLEIDINGEN Ondanks de relatief hoge werkloosheid onder laagopgeleiden staan veel vacatures in die opleidingscategorie open Werkloosheid per opleidingniveau ['000] Vacatures per opleidingsniveau ['000] laag midden hoog PO VO lagere trap VO hogere trap HO 1e trap HO 2e/3e trap Utrecht 29% 29% 41% 17 5% 13% 39% 35% 8% 25 Noord-Holland 33% 40% 27% 45 5% 19% 39% 32% 6% 44 Zuid-Holland 42% 38% 20% 65 5% 22% 41% 25% 7% 54 Nederland 38% 40% 23% 297 5% 21% 41% 27% 5% % 100% Bron:: CBS Statline 122

123 I HINDERNISSEN AANSLUITING OPLEIDINGEN Op de arbeidsmarkt zijn kraptes in tuinbouw, waterbouw en technische beroepen groter in de Zuidvleugel dan in NL Krapte op de arbeidsmarkt februari 2009 Beroep Krapteindicator Aantal vactures middelbare docenten transportvakken middelbare (technisch-) agrarische beroepen middelbare weg- en waterbouwkundige beroepen middelbare technisch-, wiskundig- commerciële, admin. beroepen middelbare algemene transportberoepen middelbare economisch-adminstratieve transportberoepen lagere weg- en waterbouwkundige beroepen middelbare werktuigbouwkundige beroepen ed middelbare metaalkundige beroepen middelbare bedrijfskundige beroepen lagere elektrotechnische beroepen middelbare elektrotechnische beroepen (excl automatisering ed) lagere technische beroepen neg lagere niet-specialistische beroepen middelbare bouwkundige beroepen Nederland Zuidvleugel RijnGouwe Haaglanden Rijnmond Bron:: UWV werkbedrijf 123

124 I HINDERNISSEN AANSLUITING OPLEIDINGEN De schooluitval in Nederland is gemiddeld, maar voor MBO scholen in de Zuidvleugel hoger dan in de rest van het land Schooluitval Schooluitval alle typen in EU '08 [%] Schooluitval MBO in Nederland '08/'09 [%] Polen Tsjechie Luxemburg Oostenrijk Zwitserland Finland Denemarken Zweden Nederland Belgie Duitsland Ierland Frankrijk EU-27 VK Italie Eindhoven eo Landelijk Dordrecht eo Gouda eo Utrecht Haaglanden Amsterdam Rijnmond

125 I HINDERNISSEN AANSLUITING OPLEIDINGEN De beroepsbegeleidende leerweg zorgt voor een betere aansluiting tussen opleiding en arbeidsmarkt Verschillen tussen Beroepsopleidende en Beroepsbegeleidende leerweg Werkloosheid 2008 [%] Schoolverlater vindt aansluiting voldoende of goed [%] Bruto uurloon [EUR] MBO MBO MBO MBO Beroepsopleidende leerweg (alleen school) Beroepsbegeleidende leerweg (werken en leren) 125

126 I HINDERNISSEN BEREIKBAARHEID Het wegennet in de Randstad is in vergelijking met 'concurrerende' regio's relatief druk gebruikt Aantal voertuigen per km snelweg Voertuigverliesuren per kilometer 2009 Randstad 17,400 Vlaamse Ruit 16,300 North West England 13,700 Rhein-Ruhr 12,500 Bron: KIM Mobiliteitsbalans 2008, Ministerie van Verkeer en Waterstaat 126

Drie opties voor de toekomst van de Nederlandse Rijn-Scheldedelta. Alexander Belderok Partner Roland Berger Strategy Consultants

Drie opties voor de toekomst van de Nederlandse Rijn-Scheldedelta. Alexander Belderok Partner Roland Berger Strategy Consultants Drie opties voor de toekomst van de Nederlandse Rijn-Scheldedelta Alexander Belderok Partner Roland Berger Strategy Consultants Het petrochemische cluster in de Nederlandse Rijn-Schelde delta heeft een

Nadere informatie

Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011

Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011 Havenvisie 2030 Drechtsteden 5 april 2011 1 Doel Havenvisie 2030 Richting geven aan de verdere ontwikkeling van de Rotterdamse mainport. Zekerheid en perspectief bieden aan klanten, burgers, overheden

Nadere informatie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie. Ellen Naaykens

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie. Ellen Naaykens De Rotterdamse haven en het achterland Havenvisie 2030 en achterlandstrategie Ellen Naaykens Havenbedrijf Rotterdam N.V. Movares symposium 29 november 2011 Inhoud Profiel haven Rotterdam Ontwerp Havenvisie

Nadere informatie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie De Rotterdamse haven en het achterland Havenvisie 2030 en achterlandstrategie Ellen Naaykens Havenbedrijf Rotterdam N.V. ALV ELC, Venlo 30 november 2011 Inhoud Profiel haven Rotterdam Ontwerp Havenvisie

Nadere informatie

WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015

WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015 WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015 1 PROVINCIE BRABANT BELANGRIJK VOOR ROTTERDAM! Rotterdam-Noord-Brabant:

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van Nederland als logistiek land

De internationale concurrentiepositie van Nederland als logistiek land De internationale concurrentiepositie van Nederland als logistiek land Algemene Ledenvergadering NDL Amsterdam, 22 april 2016 Drs. René Buck Directeur Buck Consultants International Buck Consultants International

Nadere informatie

Stad en Haven. De haven en kansen voor de stedelijke economie. Bart Kuipers RHV / Smart Port 26 Februari 2014 S M A R T P O R T

Stad en Haven. De haven en kansen voor de stedelijke economie. Bart Kuipers RHV / Smart Port 26 Februari 2014 S M A R T P O R T Stad en Haven. De haven en kansen voor de stedelijke economie. Bart Kuipers RHV / Smart Port 26 Februari 2014 Het Rotterdamse haven en industriecomplex Container hub: #1 in Europa, #11 in de wereld Chemisch

Nadere informatie

Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk

Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk Jaarcongres Nederlandse Vereniging van Binnenhavens, Venlo, 5 oktober 2012 Hans Smits, CEO Havenbedrijf Rotterdam N.V. 1 Haven Rotterdam in cijfers

Nadere informatie

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012

Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek. Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 Scheepsbouw in de Delta Sterk in Techniek en Logistiek Sjef van Dooremalen 12 maart 2012 1 Inhoud 1. Sterk in de Cluster 2. Belangrijk in de Delta 3. Voorop in kennis en innovatie 4. Logistiek en Techniek

Nadere informatie

Het Bedrijfslevenbeleid

Het Bedrijfslevenbeleid Het Bedrijfslevenbeleid NAAR DE TOP! Sjoerd Visser Programmadirectie Topsectoren i.o. Inhoud Regeerakkoord Bedrijfslevenbeleid - ambitie - topsectoren - ruimtelijke aspecten - financiering - Proces fasering

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Port of Rotterdam. Ports and Hinterland congres 2012 5-12-2012

Port of Rotterdam. Ports and Hinterland congres 2012 5-12-2012 Port of Ports and Hinterland congres 2012 Emile Hoogsteden Directeur Containers, Breakbulk & Logistics 1 2 1 Port of Agenda Havenvisie 2030 Containeroverslag (t/s en achterlandvolume) Modal split Marktaandeel

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

Introductie Metropoolregio Rotterdam Den Haag

Introductie Metropoolregio Rotterdam Den Haag Introductie Metropoolregio Rotterdam Den Haag Aanleiding voor Metropoolregio RDH [1] Randstad 2040 (Structuurvisie Rijk, 2008/09) Herwaardering belang steden voor economie Randstad geen samenhangende metropool

Nadere informatie

Jan van der Zande. Wageningen, 6 december 2007

Jan van der Zande. Wageningen, 6 december 2007 Jan van der Zande Wageningen, 6 december 2007 Haven industrieel complex Rotterdam Grote dominantie van fossiele grondstoffen, producten en halfproducten Opkomst biofuels (opslag en productie) Rotterdam

Nadere informatie

Mainports ongehinderd verbonden

Mainports ongehinderd verbonden Mainports-ongehinderd verbonden Pleidooi voor onderzoek naar ongehinderde goederentransportsystemen Gert Dijkstra - Buisleiding Industrie Gilde (BIG) Johan Visser - International Society for Underground

Nadere informatie

De arbeidsmarkt klimt uit het dal

De arbeidsmarkt klimt uit het dal Trends en ontwikkelingen arbeidsmarkt en onderwijs De arbeidsmarkt klimt uit het dal Het gaat weer beter met de arbeidsmarkt in, ofschoon de werkgelegenheid wederom flink daalde. De werkloosheid ligt nog

Nadere informatie

Haven Amsterdam NV Toekomst in vogelvlucht

Haven Amsterdam NV Toekomst in vogelvlucht Haven Amsterdam NV Toekomst in vogelvlucht Janine van Oosten, directeur CNB en rijkshavenmeester Februari 2013 Havenclub Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam De havens van

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Logistieke draaischijf Twente, De regio als concurrerende hotspot

Logistieke draaischijf Twente, De regio als concurrerende hotspot Logistieke draaischijf Twente, De regio als concurrerende hotspot Rikkert de Kort Senior adviseur goederenvervoer 13 juni 2012 Buck Consultants International Postbus 1456 6501 BL Nijmegen Telnr : 024 379

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014 Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing Theo Olijve 27 maart 2014 Wake-up call! De Europese chemie staat voor een enorme uitdaging De chemie is een motor van de economie; die positie mogen

Nadere informatie

Maintenance Innovatie in de Delta Regio, de strategie van Zuid Nederland tot 2020. Gerard Blom & Patrick Essers

Maintenance Innovatie in de Delta Regio, de strategie van Zuid Nederland tot 2020. Gerard Blom & Patrick Essers Maintenance Innovatie in de Delta Regio, de strategie van Zuid Nederland tot 2020 Gerard Blom & Patrick Essers Contents Koepelvisie Strategic Board Delta Region Strategische Innovatie Agenda Innovatiethema

Nadere informatie

De Rotterdamse haven na 2030

De Rotterdamse haven na 2030 De Rotterdamse haven na 2030 B. Kuipers, zakelijk directeur Erasmus Rotterdam Onderzoek ministerie van V&W: Wat is het belang en de betekenis van de mainports in 2040 voor de Nederlandse economie? Onderzoek

Nadere informatie

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen:

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen: Bijlage 1B behorend bij Voortgangsrapportage vragen Economie door gemeenten MKB: overzicht initiatieven MKB-kennisinstellingen Naam project Maritime Delta Economische kracht van de maritieme sector in

Nadere informatie

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Auteurs: P. M. Walison MSc, Trainee Internationaal Ondernemen Dhr. P. van Kuijen, Sectormanager Zoetermeer, 24 januari 2011 Hoewel aan de

Nadere informatie

volgens HbR zelfs verder Rotterdam

volgens HbR zelfs verder Rotterdam Heel Rijnmond één grote keten? Havenbedrijf Rotterdam Sandra Prenger 1 Heel Rijnmond industrial area logistics hub metropolitan area distribution volgens HbR zelfs verder Rotterdam Inhoud Havenvisie 2030

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Zuid-Holland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Zuid-Holland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Zuid-Holland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden Van der Zee, F., W. Manshanden, F. Bekkers, T. van der Horst ea (2012). De Staat van Nederland Innovatieland 2012. Amsterdam: AUP

Nadere informatie

MV2 en de toekomst van de haven Een alternatieve visie op Rotterdam

MV2 en de toekomst van de haven Een alternatieve visie op Rotterdam MV2 en de toekomst van de haven Een alternatieve visie op Rotterdam Gérard Brockhoff Adstrat Adstrat Consulting, 1 Skyline Rotterdam, Ronald Tilleman Havenvisie 2050 (concurrentiepositie) Waarom is Rotterdamse

Nadere informatie

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases

ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases ZUIDWEST-NEDERLAND DE NATIONALE KOPLOPER (OP WEG NAAR DE BIOBASED DELTA) Biobased Business Cases Mei 18, 2011 Waarom koploper? Zuidwest-Nederland: Aanwezigheid grondstoffen Hoogwaardige bedrijven in agro,

Nadere informatie

Woon- en leefklimaat Zuid-Holland vanuit bedrijfsoptiek

Woon- en leefklimaat Zuid-Holland vanuit bedrijfsoptiek Woon- en leefklimaat Zuid-Holland vanuit bedrijfsoptiek Den Haag, 1 juni 2015 Agenda 1 Kader: relatie wonen-werken 2 Opzet onderzoek 3 Werkgelegenheid 4 Waardering woon- en leefklimaat 5 Rol woon- en leefklimaat

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Utrecht. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Utrecht. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Utrecht Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Noord-Brabant. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Noord-Brabant. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Noord-Brabant Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Overijssel. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Overijssel. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Overijssel Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Gelderland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Gelderland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Gelderland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

ScaleUp Dashboard 2015

ScaleUp Dashboard 2015 Rapportage ScaleUp Dashboard 2015 ScaleUp Dashboard 2015 Prof. dr. Justin Jansen Lotte de Vos Rotterdam School of Management Erasmus Centre for Entrepreneurship Conclusies Nederland staat aan de Europese

Nadere informatie

Prognoses en trends in 2015 Groeit u mee?

Prognoses en trends in 2015 Groeit u mee? Prognoses en trends in 2015 Groeit u mee? MKB Eindhoven & Rabobank Rabobank Nederland; Kaya Kocak, Véronique Bulthuis 5 februari 2015 Rabobank Sectormanagement Véronique Bulthuis Sectormanager Groothandel

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Friesland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen

De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie. Friesland. Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen De internationale concurrentiepositie van de topsectoren in de provincie Friesland Otto Raspe, Anet Weterings, Mark Thissen & Frank van Dongen Februari 2013 Centrale vraag in deze presentatie Welke investeringsagenda

Nadere informatie

Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle

Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle Regionaal uitvoeringsprogramma economie en arbeidsmarktbeleid Enschede, 26 januari 2012 Gido ten Dolle Programmadirecteur Ruimtelijk economische strategie en arbeidsmarktbeleid

Nadere informatie

Optimale aansluiting arbeidsmarkt - onderwijs noodzakelijk, ook in de toekomst!

Optimale aansluiting arbeidsmarkt - onderwijs noodzakelijk, ook in de toekomst! Optimale aansluiting arbeidsmarkt - onderwijs noodzakelijk, ook in de toekomst! Programma 15.00 15.05 uur Opening 15.05 15.20 uur Presentatie Nieuwe economische Agenda Zuidvleugel 2010-2020 15.20 15.30

Nadere informatie

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs

Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Duurzaamheid: speerpunt voor industrie en onderwijs Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie Nelo Emerencia, Speerpuntmanager Onderwijs & Innovatie Utrecht, 9 februari 2012 DAS Docentenconferentie

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Watertransport Wegtransport Op- en Overslag VACL

Watertransport Wegtransport Op- en Overslag VACL Full Service Container Logistics Watertransport Wegtransport Op- en Overslag VACL 4-10-2013 Corporate presentatie 2 4-10-2013 Corporate presentatie 3 Watertransport Wegtransport Op- en Overslag VACL MCS.

Nadere informatie

A15 Corridor. Conclusies A15. 4. De A15 is dé verbindingsschakel tussen vier van de tien Nederlandse logistieke hot spots i.c.

A15 Corridor. Conclusies A15. 4. De A15 is dé verbindingsschakel tussen vier van de tien Nederlandse logistieke hot spots i.c. A15 Corridor Conclusies A15 1. Een gegarandeerde doorstroming van het verkeer op de A15 is noodzakelijk voor de continuïteit en ontwikkeling van de regionale economie rond de corridor en voor de BV Nederland.

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Algemene Vergadering van Aandeelhouders Batenburg Techniek

Algemene Vergadering van Aandeelhouders Batenburg Techniek Algemene Vergadering van Aandeelhouders Batenburg Techniek Ralph van den Broek, 23 april 2014 Inhoud 1. Focus 2014 3 2. Batenburg Techniek, huidige situatie 4 Sectoren en marktsegmenten Praktijkvoorbeelden

Nadere informatie

De Biobased Economy in de Zuidvleugel

De Biobased Economy in de Zuidvleugel De Biobased Economy in de Zuidvleugel Wat is er nodig om de biobased-economy in de Zuidvleugel een impuls te geven? 17 1 13, Douwe-Frits Broens LEI: Biobased Economics - financiële en milieudoelen halen

Nadere informatie

De kracht van de Delta! Uitdagingen die de toekomst van de Delta gaan vormgeven. Bart Kuipers

De kracht van de Delta! Uitdagingen die de toekomst van de Delta gaan vormgeven. Bart Kuipers De kracht van de Delta! Uitdagingen die de toekomst van de Delta gaan vormgeven Bart Kuipers Hoe kan het dat delta s zoals die van de Rijn en Schelde of de Yangzi delta met Shanghai nu al zeven eeuwen

Nadere informatie

De internationale concurrentiekracht van Nederlandse (top)sectoren en de rol van bereikbaarheid. Frank van Oort Utrecht, 21 november 2011

De internationale concurrentiekracht van Nederlandse (top)sectoren en de rol van bereikbaarheid. Frank van Oort Utrecht, 21 november 2011 De internationale concurrentiekracht van Nederlandse (top)sectoren en de rol van bereikbaarheid Frank van Oort Utrecht, 21 november 2011 (PBL-onderzoek samen met Mark Thissen, Arjan Ruijs & Dario Diodato)

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... Concurrentie Zeehavens beconcurreren elkaar om lading en omzet. In beginsel is dat vanuit economisch perspectief een gezond uitgangspunt. Concurrentie leidt in goed werkende markten tot

Nadere informatie

Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020

Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020 Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020 Agribusiness Economie & Logistiek Recreatie & Toerisme maandag 15 juni 2015, bijeenkomst voor raadsleden Naar een nieuw Programma Jaar 2011-2014 2015 2015 2015

Nadere informatie

Marktherstel door economisch herstel?

Marktherstel door economisch herstel? Marktherstel door economisch herstel? Bernd Feenstra Sectormanager Tuinbouw Beekbergen, 15-4-2010 Indeling Indeling Even voorstellen Ontwikkelingen Glastuinbouw Marktevenwicht verstoord Marktherstel Toekomstperspectief

Nadere informatie

Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy

Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy Biopark Terneuzen Duurzame havens Bio Base Europe Innovation & Training for the bio-based economy Terneuzen Diepgang 12,50 meter Oppervlakte circa 2100 ha Ports of Vlissingen and Terneuzen Vlissingen Diepgang

Nadere informatie

Samenwerkingsverbanden Economie op een rij

Samenwerkingsverbanden Economie op een rij Samenwerkingsverbanden Economie op een rij Factsheet Bedrijvenbeleid/topsectoren Doel Contactpersoon Ministerie EL&I: Dhr. M. Snippe??? Factsheet Gebiedsagenda Zuidvleugel Doel Contactpersoon Factsheet

Nadere informatie

Verdiepingsonderzoek naar vergrijzing en flexibilisering arbeidsmarkt

Verdiepingsonderzoek naar vergrijzing en flexibilisering arbeidsmarkt Verdiepingsonderzoek naar vergrijzing en flexibilisering arbeidsmarkt Arbeidsmarkt en Onderwijs Monitor Noord-Holland Henry de Vaan I&O Research 23 november 2012 Onderzoeksvragen 1. Hoe zit het met de

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Internationaal Ondernemen Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner In opdracht van het ministerie van Buitenlandse Zaken Partners for International Business Internationaal ondernemen

Nadere informatie

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen Een perspectief voor Vlaanderen Bedreigingen en uitdagingen voor de Aggiornamento industrie Een perspectief voor Vlaanderen VWEC auteur functie datum Marc Van den Bosch Sr. Adviseur energie en milieu VOKA

Nadere informatie

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN

KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN KRUISBESTUIVINGEN TUSSEN LUCHT EN ZEEHAVEN Dick van Damme Lector Logistiek Hogeschool van Amsterdam Terneuzen 3 september 2015 AGENDA 1. Ontwikkelingen lucht- en zeehaven 2. Uitdagingen en strategierichtingen

Nadere informatie

UITDAGINGEN BINNENVAART

UITDAGINGEN BINNENVAART UITDAGINGEN BINNENVAART PROMOTIE BINNENVAART VLAANDEREN 2012 09 18 WATERWEGEN West Europa heeft het dichtste waterwegennetwerk van de EU 90 miljoen inwoners EUR 910 miljard BBP 320 miljoen ton via Rijn

Nadere informatie

Haven Amsterdam Gateway to Europa

Haven Amsterdam Gateway to Europa IJ (voor 1850) Haven Amsterdam Gateway to Europa Jan Egbertsen 26 september 2011, Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Amsterdam Noordzeekanaalgebied (rond 1875) Overzicht

Nadere informatie

Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad

Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad Nederland in Europese systemen en netwerken Internationale Concurrentiepositie van de Noordvleugel van de Randstad Mark Thissen Aanleiding: Verzoek EZ De vernieuwende ruimtelijk-economische visie op de

Nadere informatie

Tankvaartonderzoek: Overzicht van de tankvloot en het probleem van de drijvende opslag

Tankvaartonderzoek: Overzicht van de tankvloot en het probleem van de drijvende opslag Tankvaartonderzoek: Overzicht van de tankvloot en het probleem van de drijvende opslag Edwin van Hassel BLN 14 Mei 2014 Probleemstelling (1) Laadcapaciteit tankvloot erg veel toegenomen(+94% vanaf 2000

Nadere informatie

Bundeling goederenstromen in de Extended Gateway Antwerpen/Rotterdam met een focus op de binnenvaart

Bundeling goederenstromen in de Extended Gateway Antwerpen/Rotterdam met een focus op de binnenvaart Impactproject Bundeling goederenstromen in de Extended Gateway Antwerpen/Rotterdam met een focus op de binnenvaart Slotbijeenkomst Maastricht 3-12-2014 A. Verhoeven KvK Nederland Projectpartners Impactproject:

Nadere informatie

TOPSECTOR Wereldoplossingen voor werelduitdagingen

TOPSECTOR Wereldoplossingen voor werelduitdagingen TOPSECTOR TUINBOUW & UITGANGSMATERIALEN Wereldoplossingen voor werelduitdagingen Topsector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen Topsector met topcijfers De Nederlandse sector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen behoort

Nadere informatie

Het belang van ketenregie voor de verankering van logistieke stromen. Kevin Lyen

Het belang van ketenregie voor de verankering van logistieke stromen. Kevin Lyen Het belang van ketenregie voor de verankering van logistieke stromen Kevin Lyen Senior consultant, Rebelgroup Advisory Belgium www.oostwestpoort.eu 1 Het belang van ketenregie voor de verankering van logistieke

Nadere informatie

Suriname: een potentiële outsourcing

Suriname: een potentiële outsourcing Suriname: een potentiële outsourcing en offshoring bestemming Business process outsourcing in de financiële sector 27 October 2009, Banquet Hall Hotel Torarica Drs. J.D. Bousaid, CEO Hakrinbank N.V. Overzicht

Nadere informatie

Smart Delta Resources

Smart Delta Resources Smart Delta Resources Slimme Energie & Grondstof uitwisselingen in de Delta Regio Het resultaat van gezamenlijke inzet is groter dan de som van de individuele inspanningen Werkconferentie Energieakkoord

Nadere informatie

Benchmark Airport Seaport regio s

Benchmark Airport Seaport regio s Benchmark Airport Seaport regio s Minor Airport Seaport Logistics MANAGEMENT SAMENVATTING Lectoraat Logistiek Opdrachtgevers: Port of Amsterdam, SADC, Schiphol Group Datum: Januari 2014 MANAGEMENT SAMENVATTING

Nadere informatie

Logistieke top-100: bouwsteen in waarde logistieke sector voor Nederland

Logistieke top-100: bouwsteen in waarde logistieke sector voor Nederland Logistieke top-100: bouwsteen in waarde logistieke sector voor Nederland TNO, Kees Verweij, Teamleider Logistiek TLN Top-100 bijeenkomst, 8 april 2010 Logistieke kosten stijgen als % omzet bedrijfsleven

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE SPANJE

LANDEN ANALYSE SPANJE LANDEN ANALYSE SPANJE Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee6 de sector (cijferma?g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms?ge (2018) waarde van de consump?e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner

Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Samen sterker in het buitenland met de overheid als partner Partners for International Business Als het gaat om internationaal ondernemen en samenwerken Partners for International Business (PIB) is een

Nadere informatie

EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht. Monique Roso, 12 maart 2014!

EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht. Monique Roso, 12 maart 2014! EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht Monique Roso, 12 maart 2014! Inhoud presentatie 1. economische trends en ontwikkelingen!! 2. economische monitor provincie Utrecht! - economische

Nadere informatie

Agro Businessclub Westland

Agro Businessclub Westland Agro Businessclub Westland multimodaal vervoer van geconditioneerde Groenten & Fruit containers richting het achterland 1 Landelijke logistieke G&F hotspots en verbindingen Mainports Greenports Hoofdroutes

Nadere informatie

Ontwikkeling in de High TechSystemIndustrie

Ontwikkeling in de High TechSystemIndustrie Ontwikkeling in de High TechSystemIndustrie Verslag van het industrieonderzoek 2007 Prof. ir. Math de Vaan Drs. Klaas de Gier & drs. Laurens Friso Download op www.berenschot.com/innovatie Informatie en

Nadere informatie

Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie

Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie Overseas Logistics Multimodal Inland Locations Supply Chain Solutions Advanced logistics for a smaller world Als het gaat om het optimaal beheersen

Nadere informatie

Versterken van de topsectoren: Life Science and Health, Ruimtevaarttechnologie, Biobased Economie

Versterken van de topsectoren: Life Science and Health, Ruimtevaarttechnologie, Biobased Economie Economische Zaken Doel Stimuleren van de regionale economie. Versterken van de topsectoren: Life Science and Health, Ruimtevaarttechnologie, Biobased Economie en de Greenports Duin- en Bollenstreek, Boskoop

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Het belang van het MKB

Het belang van het MKB MKB Regio Top 40 Themabericht Rogier Aalders De nieuwe MKB Regio Top 40 is uit. Zoals u van ons gewend bent, rangschikken we daarin de veertig Nederlandse regio s op basis van de prestaties van het MKB

Nadere informatie

Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven

Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven Uittocht uit de industrie onstuitbaar? Prof. Dr. J. Konings VIVES - KULeuven Overzicht Stylized Facts Theoretisch kader Sterke en zwakke sectoren in Vlaanderen? De supersterren van de Vlaamse economie

Nadere informatie

Ontwikkeling Rivierenland tot logistieke hotspot. Gemeente Neerijnen

Ontwikkeling Rivierenland tot logistieke hotspot. Gemeente Neerijnen Ontwikkeling Rivierenland tot logistieke hotspot Gemeente Neerijnen Opbouw presentatie Aanleiding Logistiek, waar gaat het om? Waarom Rivierenland? Hoe pakken we het aan? Organisatie hotspot Aanleiding

Nadere informatie

HINDERNISSEN bedrijfsleven Zuidvleugel. Presentatie Bert Mooren, directeur VNO-NCW West Economische Programmaraad Zuidvleugel 24 februari 2014

HINDERNISSEN bedrijfsleven Zuidvleugel. Presentatie Bert Mooren, directeur VNO-NCW West Economische Programmaraad Zuidvleugel 24 februari 2014 Presentatie Bert Mooren, directeur VNO-NCW West Economische Programmaraad Zuidvleugel 24 februari 2014 Fundamentals Onvoldoende innovatiekracht MKB Zuidvleugel Triple helix samenwerking op bestuurlijk

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Samenvatting. De relaties tussen de zeevaart en de maritieme cluster zijn op basis van deze twee vormen van clustering verder uitgewerkt.

Samenvatting. De relaties tussen de zeevaart en de maritieme cluster zijn op basis van deze twee vormen van clustering verder uitgewerkt. Samenvatting De Nederlandse zeevaartsector is sterk internationaal georiënteerd maar tegelijkertijd van belang voor andere Nederlandse maritieme sectoren. Dit heeft niet alleen te maken met de aankopen

Nadere informatie

Projectvoorstel. INNVALL[k] INNovatie Value Added Logistics Limburg [Ketenregie] I N N V A L INNOVATIE VALUE ADDED LOGISTICS LIMBURG

Projectvoorstel. INNVALL[k] INNovatie Value Added Logistics Limburg [Ketenregie] I N N V A L INNOVATIE VALUE ADDED LOGISTICS LIMBURG Projectvoorstel INNovatie Value Added Logistics Limburg [Ketenregie] L k INNOVATIE Datum: Versie: Januari 2013 1.3 Projectkader Binnen de logistieke sector worden bedrijven geconfronteerd met forse concurrentie.

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE DENEMARKEN

LANDEN ANALYSE DENEMARKEN LANDEN ANALYSE DENEMARKEN Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee6 de sector (cijferma?g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms?ge (2018) waarde van de consump?e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Als er één plek is die duidelijk maakt waarom Nederland in de moderne tijd zo n belangrijk handelsland is, dan is het Rotterdam wel. De haven ligt in de delta van

Nadere informatie

Blue Growth Blue Growth in de Noordzee

Blue Growth Blue Growth in de Noordzee Blue Growth Blue Growth in de Noordzee Potentie van de Noordzee nu en in 2050 Manfred Wienhoven en Johan Gille 26 februari 2014 Visafslag, Scheveningen Een paar elementen I. Het Blue Growth concept op

Nadere informatie

Wijzigingen in de supply chain gaan de traditionele locatiekeuzes beïnvloeden

Wijzigingen in de supply chain gaan de traditionele locatiekeuzes beïnvloeden Wijzigingen in de supply chain gaan de traditionele locatiekeuzes beïnvloeden van zand..tot klant Tom Horstink Archicom Consultants + Archineers + Managers Er speelt van alles En dit alles heeft met de

Nadere informatie