Erosie corrosie in waterstoom systemen.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Erosie corrosie in waterstoom systemen."

Transcriptie

1 60 EC Stoomboek publ Erosie corrosie in waterstoom systemen. Ir W.M.M. Huijbregts *. Handboek Stoom, Uitgeverij Nassau B.V. 2006, december, pg Inleiding De belangrijkste corrosievormen in de water-stoom kringloop zijn: erosiecorrosie, verdampercorrosie en spanningscorrosie. Vanaf 1968 tot 1982 is er door KEMA ten behoeve van de elektriciteitsbedrijven veel onderzoek gedaan met betrekking tot deze soorten corrosie. Niet alleen op het laboratorium met betrekkelijk eenvoudige middelen, maar ook met behulp van een 1 Mwe Proef Ketel Installatie (PKI) werd het onderzoek uitgevoerd (Huijbregts, 1974, Jelgersma, Snel 21 ). In deze PKI konden corrosie experimenten worden uitgevoerd bij verschillende ingestelde procescondities en waterkwaliteiten en zo de echte condities van een bedrijfsketel worden nagebootst. De resultaten van dit onderzoek zijn veelal in verschillende tijdschriften gepubliceerd. In deze bijdrage heeft de auteur de resultaten samengevat. Dank aan KEMA, die het beeldmateriaal van deze onderzoekingen voor deze uitgave beschikbaar heeft gesteld. In tabel 1 worden de materialen genoemd die overwegend in de verschillende componenten van de water-stoom kringloop worden gebruikt. Tevens is aangegeven welke vormen van corrosie optreden in deze componenten. Erosiecorrosie is een zeer algemeen begrip voor schade als gevolg van de combinatie van de eroderende en corroderende werking van het stromend milieu, Schade als gevolg van erosiecorrosie treedt vaak op bij elektriciteit productiebedrijven. We noemen voor de meest gebruikte materialen de componenten die voor erosiecorrosie gevoelig zijn: C-staal : economisers, waterafscheiders, natte stoomleidingen, voorwarmers en pompen. Cr staal: turbine schoepen Cu legeringen: condensors De schades zijn vaak een gevolg van druppelerosie of erosiecorrosie. * Huijbregts Corrosion Consultancy, Hbs-CC, Renkum,

2 60 EC Stoomboek publ Tabel 1. Toegepaste materialen in de water-stoom kringloop. 1. Druppel erosie Druppelerosie treedt vooral op daar waar de hete natte stoom de voorwarmers direct met hoge snelheid binnenkomt of in de overgang van de oververhitte zone naar de condensaatzone van de voorwarmers. In wezen wordt de schade veroorzaakt door mechanische beschadiging van het oppervlak door de wat grotere met de stoom meegevoerde waterdruppels. Volgens Effertz 13, treedt in ongelegeerde stalen voorwarmers pas druppelerosie op boven een druppelgrootte van 0.1 mm en bij snelheden hoger dan 50 m/s Het oppervlak wordt sterk gedeformeerd en er ontstaan tenslotte microscheurtjes en metaaldeeltjes breken uit. Zie Figuur 1. Bij rasterelektronen microscopisch onderzoek van de oppervlakten ziet men komvormige putten waaromheen een opgedrukte rand. In het koudeverstevigde oppervlak breken dan gemakkelijk stukjes metaal uit. Bij koolstofstaal ziet men vaak stukjes van de perlieteilanden losgebroken. Bij druppelerosie worden naast de materiaaleigenschappen de stromingscondities dus als de belangrijkste factoren beschouwd. Wijziging daarin, bijvoorbeeld door het aanbrengen van schermplaten, kan de schade voorkomen. Wijzigingen in de waterbehandeling zullen geen effect hebben.

3 60 EC Stoomboek publ Figuur 1 Voorbeeld van druppelerosie aan een turbineschoep (foto KEMA) 2 Erosie corrosie of vloeistof erosie Bij vloeistoferosie of erosiecorrosie in waterstoom kringlopen zijn drie factoren van groot belang: 1. de waterconditionering 2. de stromingscondities 3. de staalsamenstelling. Bovenstaande drie factoren zullen worden toegelicht. Daarnaast zullen nog enkele modellen voor de berekening van de materiaal afname door erosiecorrosie worden besproken. Tenslotte zal aan de hand van schadegevallen het belang van de materiaalkeuze worden onderstreept. Invloed waterconditionering In een zuurstofvrij water lost ijzer op onder de vorming van waterstof en ijzer ionen volgens een van onderstaande reactie: Fe + 2 H + Fe 2+ + H 2 (1) Fe + H + + H 2 O Fe(OH) + + H 2 (2) Fe + 2 H 2 O Fe(OH) 2 + H 2 (3) Fe + 2 H 2 O HFeO H 2 + H + (4) In het zure gebied verloopt de eerste reactie, vorming van Fe 2+ en in het meest alkalische gebied de vorming van het HFeO 2 - ion.

4 60 EC Stoomboek publ Bij een voldoende hoge ph waarde van het water ontstaat op het staaloppervlak dus het ijzerhydroxide door de rechtstreekse oxidatie van het staal oppervlak (reactie 3) en/of door het neerslaan van de ijzerionen : Fe OH - Fe(OH) 2 (5) Deze laag geeft al een zekere bescherming tegen verdere corrosie. Bij een temperatuur hoger dan 60 C wordt het ferrohydroxide omgezet in een ijzeroxide, in dit geval magnetiet. 3 Fe + 4 H 2 O Fe 3 O H 2 (7) Deze zogenoemde Schikorr -reactie verloopt bij temperaturen beneden 100 C zeer langzaam. Bij hogere temperaturen wordt het magnetiet steeds meer direct op het staal oppervlak gevormd. In het temperatuurgebied 150 tot 250 C wordt de poreusheid van de oxidelaag steeds minder, zodat de corrosiebeschermende werking dan ook steeds beter wordt. In geval van aanwezigheid van zuurstof in het water gaat ferrohydroxide ook bij lagere temperaturen al over in magnetiet. 3 Fe(OH) 2 + O Fe 3 O H 2 O (8) De vorming van de min of meer beschermende laag (magnetiet en ferrohydroxide) neemt met toenemende dikte af. De groei verloopt volgend een parabolisch oxidatiewet m 2 =kt. m: oxidelaagdikte t: tijd k: oxidatiekonstante De oxidatieconstante is afhankelijk van de staalsamenstelling en de temperatuur. De oxidatiesnelheid dm/dt wordt geschreven als : dm/dt = k/2m Bij een eenmaal gevormde magnetiet laag op de stalen pijpen, is er een evenwicht tussen het magnetiet en de opgeloste ijzerverbindingen. Bij bijvoorbeeld wijziging van de watersamenstelling van zuur naar zwak alkalisch zal de oplosbaarheid van het magnetiet afnemen. Figuur 2. De evenwichtsinstellingen van magnetiet met Fe 2+, FeOH +, Fe(OH) 2 en HFeO 2 -. De oplosbaarheden zijn afhankelijk van temperatuur, ph waarde en het H 2 gehalte. Zie onderstaande reactievergelijkingen 9 t/ 16. (van den Hoven 1, 1986).

5 60 EC Stoomboek publ Fe 3 O 4 + H H + 3 Fe H 2 O (9) Fe 3 O 4 + H H + 3 Fe(OH) + + H 2 O (10) Fe 3 O 4 + H H 2 O 3 Fe(OH) 2 (11) Fe 3 O 4 + H 2 + 2H 2 O 3 HFeO H + (12) De evenwichtsconstante K 1, K 2, K 3 en K 4 kunnen met thermodynamische gegevens worden berekend. De evenwichtsconcentraties worden gegeven door: Fe 2+ = K 1 (H + ) 2 (H 2 ) 1/3 (13) FeOH + = K 2 (H + ) (H 2 ) 1/3 (14) Fe(OH) 2 = K 3 (H 2 ) 1/3 (15) - HFeO 2 = K 4 (H + ) -1 (H 2 ) 1/3 (16) Sweeton en Baes bepaalden de oplosbaarheden van magnetiet bij verschillende ph waarden en bij een constante H 2 druk (ph 2 = 1 bar ofwel concentratie H 2 =1,55 mg/kg). Van den Hoven (KEMA) berekend de oplosbaarheden door de waarden van Sweeton en Baes 3 te corrigeren voor ph T en H 2 druk voor 3 interessante waterconditioneringen. Onder practijk condities zal de H 2 druk een factor 1000 lager zijn (1mbar). De oplosbaarheden zullen dan een factor 10 lager zijn volgens de vergelijkingen 13 t/m16. De in Figuur 3 getoonde oplosbaarheidswaarden zijn dus de voor deze lagere H 2 druk gecorrigeerde waarden (een factor 10 lager dan de door Sweeton werkelijk gemeten waarden bij een ph 2 =1bar). Figuur 3. De magnetiet-oplosbaarheden (getrokken lijnen) bij een ph 2 =1mbar, afgeleid van de oorspronkelijk bij ph 2 =1bar gemeten waarden van Sweeton en Baes, en de door van den Hoven afgeleide oplosbaarheden in 3 verschillende relevante typen water bij ph 2 =1mbar (lijnen A, B en C). Door de verschillende waarde van de dissociatieconstante van water, de zwakke base NH 3 en de sterke base NaOH bij toenemende temperatuur is de berekende ph T (de ph waarde bij hoge temperatuur) verschillend. Vandaar dat een enigszins verschillend verloop ontstaat voor de berekende oplosbaarheden voor zuiver water (de gearceerde weergegeven curve A in Figuur 3), ammonia (curve B) geconditioneerd water op ph 25 =9.3 en met NaOH (curve C) geconditioneerd water, eveneens op ph 25 =9,3.

6 60 EC Stoomboek publ Invloed stromingscondities In geval van erosie corrosie worden de ijzerionen afgevoerd. Bij voorbeeld op plaatsen met lokale turbulentie zal er meer ijzer worden weggevoerd en zal de oxidelaag niet zo gemakkelijk zijn volledig beschermende dikte verkrijgen. Een mooi voorbeeld van de invloed van lokale turbulentie is de vorming van zogenaamde ribbeloxide structuren als gevolg van erosiecorrosie in superkritische ketels. De magnetiet kristakllen worden soms zelfs geerodeerd op plaatsen het hoge turbulentie. (Figuur 4) Figuur 4. Erosie corrosie van het staal oppervlak als gevolg van zeer hoge watersnelheden in een superkritische ketel. Op sommige plaatsen zijn de magnetiet kristallen door zeer plaatselijke turbulentie geerodeerd, SEM foto rechts. (foto s KEMA) Gaan we voorlopig uit van een laminaire stroming aan de pijpwand dan wordt het transport van de ijzerionen bepaalt door de diffusiesnelheid van de ijzerionen (wet van Fick). dm d /dt = D (C o C h )/δ (17) dm d /dt : diffusiesnelheid van ijzerionen D : diffusieconstante C o : concentratie aan het oppervlak C h : concentratie in de kern van de pijp δ : dikte van de laminaire stromingslaag.

7 60 EC Stoomboek publ Figuur 5. Groei van de oxidelaag en de afvoer van ijzer door diffusie. (Van den Hoven 1, 1986). De vormingssnelheid van de magnetietlaag hangt af van de laagdikte, maar de afvoer van het ijzer is onafhankelijk van de laagdikte. Naarmate de watersnelheid of turbulentie hoger is zal het transport vanaf het pijpoppervlak naar het bulk water ook hoger zijn, hetgeen in Figuur 5 met de beide lijnen A en B is aangegeven. Er ontstaat een evenwicht: Bij hoge watersnelheid is de oxidelaag dun, bij lage watersnelheid wordt de laag dikker. De dikte van de laminaire grenslaag is bij benadering gelijk aan het quotiënt van de dynamische viscositeit η en de gemiddelde watersnelheid u. δ ~ η/u (18) Voor de diffusiecoëfficiënt D geldt : D ~ T/η (19) dm d /dt ~ D/δ ~ T.u/η 2 (20) De diffusiesnelheid neemt bij hoge temperatuur sterk toe, vooral ook omdat de viscositeit van water (η) met de temperatuur sterk afneemt. Bij een temperatuur verhoging van 25 naar 100 C neemt de diffusiesnelheid met een factor tien toe en een verder verhoging van 100 naar 200 C nog eens met een factor vijf. Dit verklaart ook mede waarom erosiecorrosie vooral bij een temperatuur hoger dan 100 C optreedt. De afvoersnelheid is in belangrijke mate bepalend voor het erosiecorrosie proces. Dat werd reeds door Keller 15 voor natte stoom turbine installaties in beeld gebracht. Hij formuleerde de corrosiesnelheid s (mm/10000 hr) als volgt voor corrosie van schoepen in natte stoom: s=ƒ(ϑ).c. (y).k c (21) ƒ(ϑ) Invloed van de temperatuur op de corrosie (zie figuur 6) c Stoom snelheid in m/s y Vochtpercentage in de stoom K c Configuratie factor (zie figuur 7)

8 60 EC Stoomboek publ De dimensieloze term ƒ(ϑ) is uitgezet in Figuur 6. In Figuur 7 zijn empirische waarden weergegeven van de verschillende stromingspatronen. Erosiecorrosie werd door Keller 15 pas als een risico ervaren wanneer de s waarde groter dan 1 mm/10000 hr bedraagt. Figuur 6 De dimensieloze functie ƒ(ϑ) van Keller 15 (1974), uitgezet tegen de temperatuur. In feite is dit model van Keller het eerste model waarmee de erosiecorrosie snelheid kon worden afgeschat voor natte stoom (zuiver water) en voor een eenvoudig C-staal. De exacte samenstelling van het staal wordt niet gegeven. Deze methode was vooral in gebruik bij constructeurs en diende als leidraad. Bij het ontwerp van een licht-water reactor, zoals indertijd de BWR (Boiling Water Reactor) in Doodewaard, werd hier gebruik van gemaakt.

9 60 EC Stoomboek publ Figuur 6 De geometriefactoren voor erosiecorrosie volgens Keller 15 (1974). Invloed samenstelling materiaal Het is duidelijk dat ook het materiaal een belangrijke rol zal spelen bij het erosiecorrosie proces. Wanneer het staal in staat is een gesloten porievrije laag te laten ontstaan zal de diffusie van de ijzerionen ook sterk worden geremd en daarmee de erosiecorrosie. Om dit aan te tonen grijpen onderzoekers graag naar een reeks materialen met een oplopend chroom gehalte om daarvan de weerstand te bepalen. Ducreux 10 deed dat in 1982 voor een aantal stalen met een Cr en Cu gehalte van 0 tot 2.25% (zie Figuur 8).

10 60 EC Stoomboek publ Figuren 8. Relatieve materiaalvermindering R ) voor met chroom gelegeerde staalsoorten volgens onderzoek van Ducreux 10 (1982).

11 60 EC Stoomboek publ Figuur 9. Invloed van de temperatuur op de materiaalvermindering door erosiecorrosie, volgens onderzoek van Heitmann 5 (1982). Heitman en Kastner 5 publiceerden de resultaten van het onderzoek van KWU in Ook zij kozen voor een verscheidenheid aan materialen. Zie Figuur 9. Het onderzoek van Heitman en Kastner was zeer uitgebreid en werd later door KWU Siemens gebruikt voor het opstellen van een software programma, waarmee corrosiesnelheden konden worden voorspeld. (Zie paragraaf Modellen). Uit Figuur 9 blijkt dat de hoogste erosiecorrosie snelheid bij 150 C ligt. Bij deze temperatuur is volgens de magnetiet oplosbaarheidgrafiek van van den Hoven 1 (Figuur 3) de oplosbaarheid in met ammonia geconditioneerd water ook het hoogst. Bij KEMA werd de invloed van de staal samenstelling op de weerstand tegen erosiecorrosie in natte stoom vastgesteld met behulp van een straalbuismethode. De eerste resultaten zijn door Huijbregts gepresenteerd op de internationale corrosie conferentie in 1981 in Mainz. Het vervolg onderzoek werd in 1984 en later nog eens uitgebreid in 1997 gepubliceerd. In 2006 werd de laatste stand van zaken over de corrosiegevoeligheid van C-stalen toegelicht. In het KEMA onderzoek werden een groot aantal C-stalen monsters getest die door de verschillende hoeveelheden verontreinigingen in het staal ook duidelijk in erosiecorrosie weerstand bleken te verschilden. Bij dit onderzoek werd dus heel duidelijk ingezoomd op de ordinaire niet gelegeerde stalen. In de test werd natte stoom met grote snelheid tegen het staal monster geblazen. Het 0 2 -gehalte en de geleidbaarheid van het water was laag, resp. < 2 pbb en 30 S/m. De stoomsnelheid bedroeg 960 m/s. Na 100 uur beproeving werden de gewichtsverliezen ( G ) in gram gemeten. In de Figuren 10 en 11 worden de opstelling en een test plaatje na de 100 uurs beproeving getoond. Worden de resultaten met lineaire regressie verwerkt, dan volgt dat het gewichtsverlies na 100 uur beproeving met een regressievergelijking kan worden beschreven. Dit gewichtsverlies werd de G KEMA genoemde en beschouwd als de erosiecorrosie gevoeligheid van het staal. De gemeten en

12 60 EC Stoomboek publ Figuur 10 Test opstelling voor de erosiecorrosie testen. Er zijn in totaal 24 testkamers aanwezig. (foto KEMA, erosiecorrosie opsteling). Figuur 11 Een van de stroombuizen met een getest proefplaatje. (foto KEMA, erosieproefkamer). berekende waarden van de stalen zijn in Figuur 12 uitgezet. Het blijkt ook dat er geen duidelijk verschil is in erosiecorrosie weerstand van de 3 materialen C-staal, 15Mo3 en 14Mn4. G KEMA = Cu 115 Cr 40 Mo + 35 C (22) De monsters afkomstig van de schadegevallen zijn apart in deze Figuur vermeld. Het bleek dat de stalen van de schadegevallen door erosiecorrosie alle een berekende G KEMA hadden van 80. Vult men deze waarde van 80 in formule (22) in dan kan men het Cr-equivalent definiëren als: Cr-equivalent = Cr +1.4 Cu Mo C > 0.09 (23) Voor een staal dat bestand is tegen erosiecorrosie onder niet al te extreme condities (stroming en waterkwaliteit) dient het Cr-equivalent hoger dan 0.09 te zijn. In hoofdstuk schades zal dit verder worden toegelicht aan de hand van vele voorbeelden.duidelijk is dat het Cu-gehalte in het staal een nog groter effect heeft op de erosiecorrosieweerstand dan het Cr-gehalte! In 2006 zijn door Huijbregts 9 de ongelegeerde en laag gelegeerde stalen in een database ondergebracht en hiervoor zijn op basis van de chemische samenstelling de erosiecorrosie waarden van alle stalen berekend (100* Cr-equivalent). In Figuur 13 zijn ook de schadegevallen aangegeven. Slechts 3 erosiecorrosie schades hadden een Cr-equivalent waarden hoger dan 0.09 (EC=9). Deze schades waren afkomstig van schades waar exceptionele zware stromingscondities waren

13 60 EC Stoomboek publ opgetreden, namelijk in een schermplaat voor een natte stoomstraal (EC=10) en in 2 pijpen met een zeer hoge lasnaad (EC=15). Figuur 12. De gemeten en berekende erosiecorrosie gevoeligheden van de geteste C-stalen. De stalen afkomstig van schadegevallen zijn apart vermeld. Figuur 13. De verdeling van de erosiecorrosie gevoeligheid over de drie staalsoorten. (Huijbregts 9, 2006).

14 60 EC Stoomboek publ Modellen voor berekening erosiecorrosie Zoals onder het hoofdstuk stromingscondities is besproken was het model van Keller een zeer bruikbaar model voor ontwerpers van installaties. Waarschijnlijk wordt het nog steeds gebruikt, al zit het dan verscholen in een computerprogramma. In 1982 publiceerden Kastner en Riedle 20 de resultaten van de uitgebreide erosiecorrosie experimenten van KWU Siemens. Voorbeelden van de meetgegevens zijn gegeven in de figuren 14, 15 en 16. Figuur 14. De invloed van stroomsnelheid en temperatuur op de erosie corrosie van 15Mo3 volgens de metingen van KWU. (Heitmann, 1982).

15 60 EC Stoomboek publ Figuur 15. De invloed van ph waarde en zuurstofgehalte op de erosie corrosie van 15Mo3 volgens de metingen van KWU. (Heitmann 5, 20, 1982). Figuur 16. De invloed van het Cr+Mo gehalte en de geometrie op de erosie corrosie volgens de metingen van KWU (Heitmann 5, 20, 1982). Kastner en Riedle 20 stelden op basis van deze meetgegevens een empirisch model op, weergegeven in onderstaande formules: ϕ = 6,25.k c.{b.e Nw.[1-0,175.(pH-7) 2 ].1,8.e -0,118.g +1). [f(t)] (24) B = -10,5. h - 9, T 2 + 0,79.T - 132,5 (25) N = -0,0875.h - 1, T 2 + 1, T - 2,15 voor 0 < h < 0,5 % (26)

16 60 EC Stoomboek publ N = (-1, T 2 + 0,109.T -22,07).0,154.e -1.2.h voor 0,5< h < 5 % (27) f(t) = C 1 + C 2.t + C 3. t 2 + C 4.t 3 (28) C 1 = 0, C 2 = - 0, (29) C 3 = - 0, C 4 = 0, (30) In bovenstaande vergelijkingen zijn onderstaande notaties gebruikt Omschrijving Dimensie Notatie Bijzonderheden materiaalvermindering µg/cm 2 /h ϕ De omrekeningsfactor van gg/cm2h naar mm/jaar is 0,011) Stroomsnelheid m/s w Watertemperatuur K T T<_ 613 ph -log(h + ) ph 7.0 <_ ph _< 9.39 zuurstofconcentratie µg/kg 0_< g < 30 Geometriefactor dimensieloos k c Expositietijd Uur t t>200 uur Materiaalfactor % h 0<h<5 In tegenstelling tot de publicatie van Keller is de Keller-factor door Kastner dimensieloos ingevoerd. In Figuur 17 zijn de gemeten en berekende materiaalafname weergegeven. De formule (24) is zo opgesteld dat de gemeten materiaalafname conservatief waren, ofwel de berekende waarden waren hoger dan de gemeten waarden.

17 60 EC Stoomboek publ Figuur 17. De gemeten en de volgens het KWU model berekende materiaal afnamen (Kastner 20, 1986). Ook voor twee fasen stromingen in waterstoom mengsels kan de formule (24) worden toegepast wanneer zogenaamde ringstroming optreedt. Bij ringstroming is er op de pijpwand een dunne snelstromende waterfilm aanwezig. In de formule (24) wordt dan dus niet de medium snelheid ingevuld maar de berekende watersnelheid van de waterfilm op de wand. Een addertje onder het gras is nog wel dat de waterkwaliteit in de waterfilm duidelijk kan verschillen van die van het totale water-stoom mengsel. Door de verschillen in verdelingcoëfficiënt van het alkaliseringmiddel (bv ammonia, morpholine, hydrazine) en het zuurstof gehalte kunnen de chemische condities in de waterfilm duidelijk verschillen met de gemiddelde waarde van het water-stoom mengsel en dus ook een aanleiding zijn voor hoge erosiecorrosie snelheden. In het Siemens model wordt dan ook uitgegaan van een ph=7 en een zuurstofgehalte van 0 µg/kg. Enkele jaren na deze publicatie heeft KWU-Siemens bovenstaande model in een software programma WATCHEC verwerkt en wordt het in veel centrales toegepast. Omdat de basisgegevens van het WATCHEC model vrij uitgebreid zijn gepubliceerd heeft KEMA daar dankbaar gebruik van gemaakt en zelf het programma KASEC (KEMA Assist System for Erosion Corrosion) opgesteld, hetgeen zeer snel inzicht geeft in de verschillende factoren bij erosiecorrosie (Huijbregts,Uilhoorn en Wels 8, 1997). Vooral ook bij schades geeft het snel aan in welke richting de oorzaak van de schade moet worden gezocht. Enkele resultaten worden gegeven in de figuren 17 t/m 19). De berekeningen zijn uitgevoerd voor de waarden vermeld in onderstaande tabel.

18 60 EC Stoomboek publ Tabel 2. Gekozen waarden voor de erosiecorrosie berekeningen met het KASEC (KEMA Assist System for Erosion Corrosion) model. informatie Dimensie Waarde Pijp Inwendige diameter pijp mm 150 Materiaal dichtheid Kg/m Bedrijfstijd uur Geometrie factor k c 0.3 Staal Cu Wt% 0.01 Cr Wt% Mo Wt% 0.3 C Wt% 0.01 Chemie ph 7 Zuurstof µg/kg 0 Waterstof kpa 0.01 Stroming Massa flow Kg/h Temperatuur c 150 Druk bar 10 Figuur 18. De berekende erosie corrosie snelheid bij toenemende temperatuur en verschillende ph waarden ( 7,0, 8,5 en 9,3) volgens het KASEC model. Figuur 19. De berekende erosie corrosie snelheid bij toenemende watersnelheid en verschillende ph waarden volgens het KASEC model.

19 60 EC Stoomboek publ Figuur 20. De berekende erosie corrosie snelheid bij toenemend zuurstofgehalte en verschillende ph waarden volgens het KASEC model. Schadegevallen en preventie door materiaalspecificatie De monsters staal uit het laboratoriumonderzoek waren afkomstig van schadegevallen, van pijpstukken zonder schade, die respectievelijk voor een controle uit de ketels werden genomen en van pijpstukken uit het magazijn. De monsters afkomstig van schadegevallen zijn in de Figuren 12 en 13 apart vermeld. Opvallend is dat de monsters afkomstig van erosiecorrosie schades uit verschillende componenten ook in de natte stoomstraalproef een hoog gewichtsverlies hebben. Schades traden op in: appendages natte stoomleidingen en waterafscheiders voorwarmers verdampers Enkele erosiecorrosie schadegevallen uit de vier genoemde groepen zullen warden besproken. Bijzondere aandacht krijgen de schades waarbij in de component C-stalen met verschillende G KEMA waarden aanwezig waren. Dan bleek het staal met de laagste G KEMA waarde ook steeds niet of duidelijk minder te zijn aangetast. Appendages Twee schakelarmen van voedingwaterpompen waren sterk door erosiecorrosie aangetast (zie figuur 21). Ondanks de langere bedrijfstijd van uur van de schakelarm A was deze minder aangetast dan schakelarm B na een bedrijfstijd van uur. De verklaring ligt in het verschil in de G KEMA waarden voor de armen A en B respectievelijk 85 en 95.

20 60 EC Stoomboek publ Figuur 21. Twee sterk door erosiecorrosie aangetaste schakelarmen van voedingwaterpompen (foto s KEMA). Natte stoomleidingen Een aardig voorbeeld is de natte stoomleiding achter de waterafscheider in een BWR. De monsters zijn uitgenomen op verschillende plaatsen in het systeem. Grote pijpen waren gevormd door het aaneen lassen van gebogen platen (figuur 22).

21 60 EC Stoomboek publ Figuur 22 De natte stoomleiding achter de waterafscheider, waarin de plaat met de hoge G KEMA waarde (95) was aangetast. De naburige niet aangetaste platen hebben een waarde van 75. (foto KEMA). Het bleek dat deze niet altijd van dezelfde chemische samenstelling waren en dat de erosiecorrosie weerstand verschilde. Twee aaneengelaste platen met G KEMA waarden van 87 en 53 zijn afkomstig van een waterafscheider uit een Zweedse PWR (zie figuur 23). Opmerkelijk is hier de typische erosiecorrosie op de plaat met een G KEMA waarde van 87 en afzetting van ijzeroxiden op de andere plaat (de gepassiveerde ).

22 60 EC Stoomboek publ Figuur 23 Twee aanéén gelaste platen met G KEMA waarden van 81 en 53 zijn afkomstig van een waterafscheider uit een drukwaterreactor in Zweden. (foto KEMA). Voorwarmers In een lage druk voorwarmer werd erosiecorrosie gevonden. De aantasting was ogenschijnlijk willekeurig over de pijpen verdeeld. In totaal werden van 24 pijpen staalanalyses gemaakt en daaruit bleek dat in de voorwarmer twee charges staal waren toegepast met verschillende G KEMA waarden. He! zal duidelijk zijn geworden dat de pijpen met de hoogste G KEMA waarde waren aangetast (zie figuur 24 ). Figuur 24. Een aangetaste lage druk voorwarmer. Bij ontmanteling en analyse van de staalsamenstellingen bleek dat de voorwarmer was opgebouwd uit 2 batches staal uit verschillende G kema waarden (83 en 75). (foto KEMA).

23 60 EC Stoomboek publ Verdamper In een 'steaming economiser' van een afgassenketel was erosiecorrosie opgetreden in de bochten van de pijpen, waar het water naar de buitenbocht wordt geslingerd (zie figuur 25). Figuur 25 Een door erosiecorrosie aangetaste bocht van een 'steaming eco " De G KEMA waarde was hoog (92), (foto KEMA). Aan de binnenzijde van de bochten droogt het pijpoppervlak op en zetten zich grove magnetiet octaëders af. De G KEMA waarde van het pijpmateriaal was hoog (92). Het probleem is opgelost door de bochten te vervangen en uit te voeren in staal 13CrMo4.4 (bevat 1 % Cr). Op basis van de schadegevallen en de gemeten en berekende erosiecorrosie gevoeligheid wordt aanbevolen voor erosiecorrosie gevoelige componenten stalen met een G KEMA waarde te kiezen met een waarde kleiner dan 80, of een Cr-equivalent hoger dan 0,09 (formules 22 en 23). Een 0.5 of 1% Cr staal heeft al een hoge weerstand tegen erosiecorrosie in natte stoom. Door nu in de waterkringloop stalen zonder speciale aandacht voor de corrosieweerstand toe te passen, is gelijk aan het spelen van 'Russische Roulette. Corrosieproblemen in bestaande eenheden moeten dan worden opgelost door aanpassing van de waterconditionering, wat vaak veel geld zal kosten. Ribbeloxide vorming bij hoge watersnelheden Een bijzondere vorm van erosiecorrosie is de vorming van ribbels in het pijpoppervlak van doorstroomketels, waardoor de stromingweerstand van de ketel toeneemt (Huijbregts 18, 1985), hetgeen tot verlies in rendement leidt. Wanneer de pomp een te laag vermogen heeft kan zelfs de beoogde energieproductie niet worden bereikt. In de figuren 26 en 27 worden enkele voorbeelden van ribbels gegeven. Onderscheiden worden ribbels als gevolg van rangschikking van de losse magnetietdeeltjes en ribbels als gevolg van erosiecorrosie in het staal. Bij afzettingsribbels word het oxide (aangevoerd met het water of door corrosie van het onderliggende staal) gerangschikt zoals de ribbels op een zandstrand. Zie figuur 26. Opmerkelijk is dat op de toppen van deze afzettingribbels er een sterke neerwaartse stroming moet zijn, omdat de kristallen daar sterk zijn uitgesleten. Zie figuur 26 c. Er hebben zich zelfs gaten gevormd in de kristallen.

24 60 EC Stoomboek publ Bij erosiecorrosie ribbels wordt het staal uitgesleten maar een dunne laag oxide blijft aanwezig. De door de poriën diffunderende ijzerionen worden aan de buitenzijde van het oxide op plaatsen met hoge turbulentie (de dalen in de ribbels) tot de grof-kristallijne octaëders geoxideerd. Zie figuur 26c. Figuur 26. Afzettingsribbels (foto s KEMA). Figuur 27 Erosiecorrosieribbels (Foto s KEMA) De genoemde oxidestructuren zijn uit het KEMA onderzoek met de proefketel installatie (druk 250 bar, temp. 340'C, watersnelheid 10 m/s). In Duitsland is aan dat verschijnsel veel aandacht geschonken onder anderen door Schoch 19,(1972). Een bijzonder verschijnsel is de ribbelvorming in pijpen met een omkasting. Zie figuur 28, pijp D. Het water stroomt door de middenpijp, waarin in de wand twee gaatjes zijn geboord. Om deze pijp is een tweede gelast welke ruimte zich tijdens de proef ook vult met het ketelwater. In de buitenpijp zal het water praktisch niet stromen.

25 60 EC Stoomboek publ Figuur 28 Foto links: de vier typen testbuizen. Zijstukken zijn gemonteerd op de buizen A, C en D teneinde frequentiemetingen te kunnen uitvoeren (18). Figuur rechts: Testbuis D. Opmerkelijk was nu dat zich in de binnenpijp buiten de omkasting afzettingsribbels vormden, maar in de binnenpijp binnen de omkasting erosie-corrosie ribbels. De verschillen in oxide-laag zijn te zien in de figuur 29. Voor dit verschil wordt de volgende verklaring gegeven. Figuur 29 Ribbelpatroon buiten de omkasting (afzettingribbels, lage waterstof druk en lage mognetiet oplosbaarheid) en binnen de omkasting (erosiecorrosieribbels, hoge waterstofdruk en hoge magnetiet oplosbaarheid). (foto s KEMA). Bij de pijpen met de omkasting zal het waterstof niet zo gemakkelijk door de pijpwand naar buiten diffunderen hetgeen in normale verdamperpijpen wel optreedt. Dit houdt in dat de H 2 druk aan de binnenzijde van de omkaste pijp hoger zal zijn dan die bij het niet omkaste pijpgedeelte. De oplosbaarheid van het magnetiet is daardoor hoger en de erosiecorrosie ribbels zullen zich vormen. Zie de reactievergelijkingen 9 t/m 12. In de pijp buiten de omkasting diffundeert het H 2 naar buiten. De lage waterstofdruk heeft een lage oplosbaarheid van het magnetiet tot gevolg en erosiecorrosie wordt verhinderd. Door de turbulentie aan de binnenzijde van de pijp zullen zich echter wel afzettingsribbels vormen.

26 60 EC Stoomboek publ Conclusies In de ketel en apparatenbouw is erosiecorrosie een belangrijke schadeoorzaak. In dit verband moeten de drie factoren waterconditionering, constructie en materiaalkeuze steeds kritisch worden bekeken. Elk van deze drie factoren kan doorslaggevend zijn bij het optreden van de schade. Materiaalspecificaties voor ongelegeerde en laag gelegeerde stalen met betrekking tot corrosieweerstanden worden nog niet toegepast, terwijl toch uit onderzoek bekend is dat variaties in de samenstelling van de ongelegeerde stalen een zeer grote invloed uitoefenen op de corrosieweerstand. In erosiecorrosie gevoelige componenten zoals voorwarmers, economisers en natte stoom leidingen moet het staal op weerstand tegen erosiecorrosie worden gespecificeerd. Uit bedrijfservaringen blijkt dat een staal met een G kema waarde van minder dan 80 (Cr-equivalent hoger dan 0,09) weinig risico inhoudt voor erosiecorrosie. Interessante litteratuur 1. Hoven A.F. van den (1986), Erosionskorrosion im Wasser-Dampfkreislauf, VGB Kraftwerkstechnik 66, Heft 8, August, pg Bignold, De Whally, Garbett and Woolsey (1983), : Proc. 3rd Int. Conf. on Water Chemistry of Nuclear Reactor Systems, Bournemouth, Vol. 1, pp Sweeton and Baes (1970), J. Chem. Thermodyn. 2, pp Berge, Ribon and Saint Paul (1976), Corrosion-Nace 32,pp a. 5. Heitmann und Kastner (1982), VGB Kraftwerkstechnik 62, H. 3, pg Huijbregts W,M,M, Koetsier J.E. (1981), The resistance of unalloyed steel against erosioncorrosion in wet steam environments, International Conference on Metallic Corrosion, Mainz, pg Huijbregts W.M.M., (1984), "Erosion-Corrosion of carbon steel in wet steam", Materials Performance Vol. 23, No 10, pp 39-45, 8. Huijbregts W.M.M., Uilhoorn F., Wels H.C. (1997), "Erosion-corrosion in heat exchangers, the value of material specification", Euromat, Maastricht 9. Huijbregts W.M.M., Leferink R.G.I., (2006), Influence of steel composition on strain induced corrosion cracking and other types of corrosion, Anti-Corrosion Methods and Materials, Vol 53, No.1, pg Ducreux (1982), Specialist s Meeting on Corrosion Erosion of Steels in High Temperature Water and Wet steam, Les Remardieres mei. 11. Edvall und Kullendorf: ASEA International 1 (1980), pg Waard F. de, (1974), Erosie-corrosie Procestechniek, Werktuigbouwkunde 6, 3, pg Effertz P.H., Forchhammer P., Heinz A.,Korrosion und Erosion in Speissewasservorwarmern Proceedings Eurocor 77, sept (1977) London of in Der Machinenschaden 51 (1978) 4,

Materiaalkeuze uit het oogpunt van corrosie en kostenoverwegingen.

Materiaalkeuze uit het oogpunt van corrosie en kostenoverwegingen. `46 Corrosie voorkomen www.hbscc.nl - 1 - Materiaalkeuze uit het oogpunt van corrosie en kostenoverwegingen. Ir W.M.M. Huijbregts, KEMA Nederland B.V. Voorlichtingsbijeenkomst "Corrosie; voorkomen is beter

Nadere informatie

Verdampercorrosie in ketels

Verdampercorrosie in ketels 61 Verdampercorrosie Stoomboek www.hbscc.nl 1 Verdampercorrosie in ketels W.M.M. Huijbregts. * Handboek Stoom, Uitgeverij Nassau B.V., 2006, augustus, pg 7140-1 - 7140-48 1 Inleiding In een verdamper wordt

Nadere informatie

Corrosieonderzoek met betrekking tot elektriciteitsopwekking

Corrosieonderzoek met betrekking tot elektriciteitsopwekking 38 Electriciteitsopwekking www.hbscc.nl - 1 - Corrosieonderzoek met betrekking tot elektriciteitsopwekking W.M.M. Huijbregts Chemisch Magazine, mei 1990, pg 259-267 W Huijbregts studeerde in 1966 af als

Nadere informatie

Spleetcorrosie in zeewater elektrochemisch gemeten.

Spleetcorrosie in zeewater elektrochemisch gemeten. PT/Procestechniek 39 (1984), nr 6/7 pg 44-46. Materialen en Constructies. - 1 - Roestvast stalen condensorpijpen (deel 1) Spleetcorrosie in zeewater elektrochemisch gemeten. H.G. van Zuilen, W.M.M. Huijbregts

Nadere informatie

de weerstandscoëfficiënt van de bochten is nagenoeg onafhankelijk van het slangtype.

de weerstandscoëfficiënt van de bochten is nagenoeg onafhankelijk van het slangtype. TNO heeft een onderzoek naar de invloed van een aantal parameters op de wrijvings- en weerstandscoëfficiënten van DEC International -slangen en -bochten uitgevoerd (rapportnummer 90-042/R.24/LIS). De volgende

Nadere informatie

De invloed van ph en het 02-gehalte in het ketelwater op de vervorminggeïnduceerde corrosie van laaggelegeerde staalsoorten

De invloed van ph en het 02-gehalte in het ketelwater op de vervorminggeïnduceerde corrosie van laaggelegeerde staalsoorten 35 VIC materialen 1988 www.hbscc.nl 1 De invloed van ph en het 02-gehalte in het ketelwater op de vervorminggeïnduceerde corrosie van laaggelegeerde staalsoorten Ir. W.M.M Huijbregts* Materialen Vol.,

Nadere informatie

Phydrostatisch = gh (6)

Phydrostatisch = gh (6) Proefopstellingen: Bernoulli-opstelling De Bernoulli-vergelijking (2) kan goed worden bestudeerd met een opstelling zoals in figuur 4. In de figuur staat de luchtdruk aangegeven met P0. Uiterst links staat

Nadere informatie

Zelfs zuiver water geleidt in zeer kleine mate elektrische stroom en dus wijst dit op de aanwezigheid van geladen deeltjes.

Zelfs zuiver water geleidt in zeer kleine mate elektrische stroom en dus wijst dit op de aanwezigheid van geladen deeltjes. Cursus Chemie 4-1 Hoofdstuk 4: CHEMISCH EVENWICHT 1. DE STERKTE VAN ZUREN EN BASEN Als HCl in water opgelost wordt dan bekomen we een oplossing die bijna geen enkele covalente HCl meer bevat. In de reactievergelijking

Nadere informatie

Invloed van ketelslib bij het ontstaan van on-load corrosie door zuur in verdampers Elektrotechniek Vol 55, No. 5, p 317-324

Invloed van ketelslib bij het ontstaan van on-load corrosie door zuur in verdampers Elektrotechniek Vol 55, No. 5, p 317-324 15 ketelslib www.hbscc.nl 1 Invloed van ketelslib bij het ontstaan van on-load corrosie door zuur in verdampers Elektrotechniek Vol 55, No. 5, p 317-324 ing. B. Steentjes en ir. W. M. M. Huijbregts. *)

Nadere informatie

De vorming van magnetiet als gevolg van en als bescherming tegen corrosie

De vorming van magnetiet als gevolg van en als bescherming tegen corrosie De vorming van magnetiet als gevolg van en als bescherming tegen corrosie Wally Huijbregts October 1970 Electrotechniek 48, (1970), 10, pg 485 1 Summary A brief survey has been given about the result of

Nadere informatie

SPANNINGSCORROSIE BIJ DE ENERGIEOPWEKKING. 2. Ongelegeerd en laag gelegeerd staal.

SPANNINGSCORROSIE BIJ DE ENERGIEOPWEKKING. 2. Ongelegeerd en laag gelegeerd staal. 64 SCC bij de Energieopwekking B - 1 - SPANNINGSCORROSIE BIJ DE ENERGIEOPWEKKING Handboek Stoom, Uitgeverij Nassau B.V., 2008 Wally Huijbregts, Huijbregts Corrosion Consultancy, Renkum, www.hbscc.nl 1.

Nadere informatie

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN 3(4) VMBO-TGK,

Nadere informatie

Stoom- en heetwaterreinigen ("steam cleaning") Reinigen met hogedrukwater Ultrasoon reinigen

Stoom- en heetwaterreinigen (steam cleaning) Reinigen met hogedrukwater Ultrasoon reinigen Passiveren Wat is roestvast staal? Roestvast staal is de groepsnaam van een aantal ijzerlegeringen met als voornaamste bestanddelen chroom en nikkel, met als hoofdeigenschap een grote weerstand tegen corrosie.

Nadere informatie

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE CORRECTIEMODEL VOORRONDE 1 af te nemen in de periode van woensdag 5 januari 01 tot en met woensdag 1 februari 01 Deze voorronde bestaat uit 4 meerkeuzevragen verdeeld over

Nadere informatie

Oefenvraagstukken 5 VWO Hoofdstuk 11. Opgave 1 [HCO ] [H O ] x x. = 4,5 10 [CO ] 1,00 x 10

Oefenvraagstukken 5 VWO Hoofdstuk 11. Opgave 1 [HCO ] [H O ] x x. = 4,5 10 [CO ] 1,00 x 10 Oefenvraagstukken 5 VWO Hoofdstuk 11 Zuren en basen Opgave 1 1 Ga na of de volgende zuren en basen met elkaar kunnen reageren. Zo ja, geef de reactievergelijking. Zo nee, leg duidelijk uit waarom niet.

Nadere informatie

Bepaling van de elektrische geleidbaarheid

Bepaling van de elektrische geleidbaarheid Bepaling van de elektrische geleidbaarheid april 2006 Pagina 1 van 8 WAC/III/A/004 INHOUD 1 TOEPASSINGSGEBIED... 3 2 DEFINITIES... 3 2.1 SPECIFIEKE GELEIDBAARHEID, ELEKTRISCHE GELEIDBAARHEID (γ)... 3 2.2

Nadere informatie

PT Procestechniek 38 (1983) Nr. 8, pg 37-44, Materialen en Constructies. - 1 24 hoog gelegeerd staal; www.hbscc.nl

PT Procestechniek 38 (1983) Nr. 8, pg 37-44, Materialen en Constructies. - 1 24 hoog gelegeerd staal; www.hbscc.nl PT Procestechniek 38 (1983) Nr. 8, pg 37-44, Materialen en Constructies. - 1 Gebruik van hooggelegeerd staal bij elektriciteitscentrales Corrosie W.M.M. Huijbregts ir. W M.M. Huijbregts is werkzaam bij

Nadere informatie

Verzadigingsindex of Langelier index

Verzadigingsindex of Langelier index Verzadigingsindex of Langelier index Water dat gebruikt wordt om het zwembad te vullen en het suppletiewater is gewoonlijk leidingwater met een constante en bekende samenstelling. Door toevoeging van chemische

Nadere informatie

ANORGANISCHE ANALYSEMETHODEN/WATER GELEIDBAARHEID

ANORGANISCHE ANALYSEMETHODEN/WATER GELEIDBAARHEID 1 TOEPASSINGSGEBIED GELEIDBAARHEID Deze procedure beschrijft de bepaling van de elektrische geleidbaarheid in water (bijvoorbeeld grondwater, eluaten, ). De beschreven methode is bruikbaar voor alle types

Nadere informatie

Verdamping, vorming van afzettingen en corrosieschade

Verdamping, vorming van afzettingen en corrosieschade 09 Verdamping www.hbscc.nl - 1 - Verdamping, vorming van afzettingen en corrosieschade Ir. W. M. M. Huijbregts * ELEKTROTECHNIEK 50 (1972) 5 2 maart SUMMARY In connection with fhe extended research into

Nadere informatie

Basics flowmetingen. De basis informatie over: Thermal Mass / Positive Displacement / Turbine / Verschildruk en VA Flowmeters

Basics flowmetingen. De basis informatie over: Thermal Mass / Positive Displacement / Turbine / Verschildruk en VA Flowmeters Basics flowmetingen De basis informatie over: Thermal Mass / Positive Displacement / Turbine / Verschildruk en VA Flowmeters Thermische Flowmeters (in-line & by-pass principe) Thermische massa flowmeter

Nadere informatie

De waterconstante en de ph

De waterconstante en de ph EVENWICHTEN BIJ PROTOLYSEREACTIES De waterconstante en de ph Water is een amfotere stof, dat wil zeggen dat het zowel zure als basische eigenschappen heeft. In zuiver water treedt daarom een reactie van

Nadere informatie

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen Uitwerkingen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN

Nadere informatie

Vallen Wat houdt je tegen?

Vallen Wat houdt je tegen? Wat houdt je tegen? Inleiding Stroming speelt een grote rol in vele processen. Of we het nu hebben over vliegtuigbouw, de stroming van bloed door onze aderen, formule 1 racing, het zwemmen van vissen of

Nadere informatie

De olie uit opgave 1 komt terecht in een tank met een inhoud van 10 000 liter. Hoe lang duurt het voordat de tank volledig met olie is gevuld?

De olie uit opgave 1 komt terecht in een tank met een inhoud van 10 000 liter. Hoe lang duurt het voordat de tank volledig met olie is gevuld? 5. Stromingsleer De belangrijkste vergelijking in de stromingsleer is de continuïteitsvergelijking. Deze is de vertaling van de wet van behoud van massa: wat er aan massa een leiding instroomt moet er

Nadere informatie

BUFFEROPLOSSINGEN. Inleiding

BUFFEROPLOSSINGEN. Inleiding BUFFEROPLOSSINGEN Inleiding Zowel in de analytische chemie als in de biochemie is het van belang de ph van een oplossing te regelen. Denk bijvoorbeeld aan een complexometrische titratie met behulp van

Nadere informatie

WATERWERKBLAD. BEREKENINGSGRONDSLAGEN en tabellen voor het bepalen van drukverliezen in buizen

WATERWERKBLAD. BEREKENINGSGRONDSLAGEN en tabellen voor het bepalen van drukverliezen in buizen WATERWERKBLAD BEREKENINGSGRONDSLAGEN en tabellen voor het bepalen van drukverliezen in buizen WB 2.1 G DATUM: OKT 2011 Auteursrechten voorbehouden In dit werkblad wordt aangegeven op welke wijze drukverliezen

Nadere informatie

o ATerinzagelegging @ 7906572

o ATerinzagelegging @ 7906572 Octrooiraad o ATerinzagelegging @ 7906572 Nederland @ NL

Nadere informatie

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen In onderstaande zelftest zijn de vragen gebundeld die als voorbeeldvragen zijn opgenomen in het bijhorend overzicht van de verwachte voorkennis chemie. 1. Elementaire chemie en chemisch rekenen 1.1 Grootheden

Nadere informatie

Toestandsgrootheden en energieconversie

Toestandsgrootheden en energieconversie Toestandsgrootheden en energieconversie Dr.ir. Gerard P.J. Dijkema Faculty of Technology, Policy and Management Industry and Energy Group PO Box 5015, 2600 GA Delft, The Netherlands Eemscentrale, Eemshaven,

Nadere informatie

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Zuren en basen

Hoofdstuk 3: Zuren en basen Hoofdstuk 3: Zuren en basen Scheikunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Onderwerpen Scheikunde 2011 2012 Stoffen, structuur en binding Kenmerken van Reacties Zuren en base Redox Chemische technieken Koolstofchemie

Nadere informatie

XIII. Samenvatting. Samenvatting

XIII. Samenvatting. Samenvatting XIII In dit werk wordt de invloed van dimethyldisulfide (DMDS) en van zeven potentiële additieven op het stoomkraken van n-hexaan onderzocht aan de hand van experimenten in een continu volkomen gemengde

Nadere informatie

Verbranding van Afval

Verbranding van Afval Energiewinning 4.0 De Ketel Het doel van de ketel is de warmte die tijdens de verbranding vrijkomt over te dragen aan het water, dat verdere benutting van die warmte mogelijk maakt. Reeds aan het eind

Nadere informatie

Materiaalkeuze voor afvalwaterpompen: Verhoog de prestaties en verleng de levensduur van het systeem

Materiaalkeuze voor afvalwaterpompen: Verhoog de prestaties en verleng de levensduur van het systeem White Paper/Technisch document Materiaalkeuze voor afvalwaterpompen Juli 2013 Materiaalkeuze voor afvalwaterpompen: Verhoog de prestaties en verleng de levensduur van het systeem Afvalwater kan soms zowel

Nadere informatie

ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO

ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO ZUUR-BASE BUFFERS Samenvatting voor het VWO versie december 2014 INHOUDSOPGAVE 1. Vooraf 2. Wat is een buffer? 3. Hoe werkt een buffer? 4. Geconjugeerd zuur/base-paar 5. De ph van een buffer De volgende

Nadere informatie

Vraagstuk 1 (10 eenheden) In het algemeen zal een ferro-magnetisch lichaam zich opsplitsen in een aantal magnetische domeinen.

Vraagstuk 1 (10 eenheden) In het algemeen zal een ferro-magnetisch lichaam zich opsplitsen in een aantal magnetische domeinen. Tentamen vragen DEEL B Materiaalkunde dec. 1999 Vraagstuk 1 (10 eenheden) In het algemeen zal een ferro-magnetisch lichaam zich opsplitsen in een aantal magnetische domeinen. a). Wanneer treedt deze toestand

Nadere informatie

Meteorologie en Luchtkwaliteit

Meteorologie en Luchtkwaliteit EXAMEN Meteorologie en Luchtkwaliteit 0 december 001, 14.00-17:00 uur E E R S T D I T L E Z E N!! 1. Vermeld duidelijk je NAAM, REGISTRATIENUMMER, JAAR VAN AANKOMST en STUDIERICHTING in de linkerbovenhoek

Nadere informatie

inbreng en heeft als gevolg minder scaling (kalkafzetting in de vorm van calciumcarbonaat).

inbreng en heeft als gevolg minder scaling (kalkafzetting in de vorm van calciumcarbonaat). Mest verwerken Dierlijke mest is vaak vloeibaar en bevat onder andere ammoniak en ammoniumzouten. Men kan uit deze drijfmest ammoniumsulfaat maken dat als meststof kan dienen. Omdat de prijs van kunstmest

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Kenmerken van reacties

Hoofdstuk 2: Kenmerken van reacties Hoofdstuk 2: Kenmerken van reacties Scheikunde VWO 2011/2012 www.lyceo.nl Onderwerpen Scheikunde 2011 20122012 Stoffen, structuur en binding Kenmerken van Reacties Zuren en base Redox Chemische technieken

Nadere informatie

I www.gns-nederland.nl T +31 (0)40 368 22 70 E info@gns-nederland.nl INHOUDSOPGAVE

I www.gns-nederland.nl T +31 (0)40 368 22 70 E info@gns-nederland.nl INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE Hoofdstuk 1: Technische informatie Roestvaststaal 1.1 Algemene informatie 2 1.2 Korte typering veel gebruikte kwaliteiten 3 Hoofdstuk 2: Mechanische eigenschappen 2.1 RVS stafmateriaal en

Nadere informatie

Grootste examentrainer en huiswerkbegeleider van Nederland. Scheikunde. Trainingsmateriaal. De slimste bijbaan van Nederland! lyceo.

Grootste examentrainer en huiswerkbegeleider van Nederland. Scheikunde. Trainingsmateriaal. De slimste bijbaan van Nederland! lyceo. Grootste examentrainer en huiswerkbegeleider van Nederland Scheikunde Trainingsmateriaal De slimste bijbaan van Nederland! lyceo.nl Traininingsmateriaal Scheikunde Lyceo-trainingsdag 2015 Jij staat op

Nadere informatie

Tentamen Warmte-overdracht

Tentamen Warmte-overdracht Tentamen Warmte-overdracht vakcode: 4B680 datum: 7 april 2014 tijd: 9.00-12.00 uur LET OP Er zijn in totaal 4 opgaven waarvan de eerste opgave bestaat uit losse vragen. Alle opgaven tellen even zwaar mee.

Nadere informatie

Oppervlaktebehandeling van RVS na lassen

Oppervlaktebehandeling van RVS na lassen Oppervlaktebehandeling van RVS na lassen B.J.Jongenotter Maart 2008 Specialists in Metal Surface Treatment Inhoud Oppervlaktebehandeling van roestvast staal: Corrosiewerende eigenschappen van roestvast

Nadere informatie

Toets02 Algemene en Anorganische Chemie. 30 oktober 2015 13:00-15:30 uur Holiday Inn Hotel, Leiden

Toets02 Algemene en Anorganische Chemie. 30 oktober 2015 13:00-15:30 uur Holiday Inn Hotel, Leiden Toets02 Algemene en Anorganische Chemie 30 oktober 2015 13:00-15:30 uur Holiday Inn Hotel, Leiden Naam: Studentnummer Universiteit Leiden: Dit is de enige originele versie van jouw tentamen. Het bevat

Nadere informatie

TNO-rapport WATERSTOFDIFFUSIE IN EEN CONSTRUCTIEDETAIL VAN STAAL VOORZIEN VAN EEN ZINKLAAG

TNO-rapport WATERSTOFDIFFUSIE IN EEN CONSTRUCTIEDETAIL VAN STAAL VOORZIEN VAN EEN ZINKLAAG IT 00 * * FI _ NO 4 5 ilzm 1 W. - j r* * * * * * Ri.:istaaI Pctu' 20.)(iO 3'2 LA U'çhi TNO-rapport 99M1-00809ISCAJVIS WATERSTOFDIFFUSIE IN EEN CONSTRUCTIEDETAIL VAN STAAL VOORZIEN VAN EEN ZINKLAAG TNO

Nadere informatie

Logboek. Waterkwaliteit 6 720 801 305-00.1T. Voor stalen en rvs ketels met bedrijfstemperaturen tot 100 C 6 720 802 014 (2012/02) NL

Logboek. Waterkwaliteit 6 720 801 305-00.1T. Voor stalen en rvs ketels met bedrijfstemperaturen tot 100 C 6 720 802 014 (2012/02) NL Logboek Waterkwaliteit 6 720 801 305-00.1T Voor stalen en rvs ketels met bedrijfstemperaturen tot 100 C 6 720 802 014 (2012/02) NL Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 Waterkwaliteit..........................

Nadere informatie

5.4 ph van oplossingen van zwakke zuren of zwakke basen

5.4 ph van oplossingen van zwakke zuren of zwakke basen Opmerking: We gaan ervan uit, dat bij het mengen van oplossingen geen volumecontractie optreedt. Bij verdunde oplossingen is die veronderstelling gerechtvaardigd. 5.4 ph van oplossingen van zwakke zuren

Nadere informatie

Elektriciteit. Elektriciteit

Elektriciteit. Elektriciteit Elektriciteit Alles wat we kunnen zien en alles wat we niet kunnen zien bestaat uit kleine deeltjes. Zo is een blok staal gemaakt van staaldeeltjes, bestaat water uit waterdeeltjes en hout uit houtdeeltjes.

Nadere informatie

ZUREN EN BASEN. Samenvatting voor het VWO. versie mei 2013

ZUREN EN BASEN. Samenvatting voor het VWO. versie mei 2013 ZUREN EN BASEN Samenvatting voor het VWO versie mei 2013 INHOUDSOPGAVE 1. Vooraf 2. Algemeen 3. Zuren 4. Basen 5. Het waterevenwicht 6. Definities ph en poh 7. ph BEREKENINGEN 7.1. Algemeen 7.2. Water

Nadere informatie

5 Water, het begrip ph

5 Water, het begrip ph 5 Water, het begrip ph 5.1 Water Waterstofchloride is een sterk zuur, het reageert als volgt met water: HCI(g) + H 2 0(I) Cl (aq) + H 3 O + (aq) z b Hierbij reageert water als base. Ammoniak is een zwakke

Nadere informatie

Door Anna Gruber (FfE), Serafin von Roon (FfE) en Karin Wiesmeyer (FIW)

Door Anna Gruber (FfE), Serafin von Roon (FfE) en Karin Wiesmeyer (FIW) Energiebesparingspotentieel door isolatie Door Anna Gruber (FfE), Serafin von Roon (FfE) en Karin Wiesmeyer (FIW) Het is bekend dat de CO 2 uitstoot tegen 2020 fors naar omlaag moet. In Duitsland zijn

Nadere informatie

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen

1. Elementaire chemie en chemisch rekenen In onderstaande zelftest zijn de vragen gebundeld die als voorbeeldvragen zijn opgenomen in het bijhorend overzicht van de verwachte voorkennis chemie. 1. Elementaire chemie en chemisch rekenen 1.1 Grootheden

Nadere informatie

Kostenbesparing in het ketelhuis door goed watermanagement Edwin Muller, KWR IW/RU

Kostenbesparing in het ketelhuis door goed watermanagement Edwin Muller, KWR IW/RU Kostenbesparing in het ketelhuis door goed watermanagement Edwin Muller, KWR IW/RU 27 januari 2011 1 1 Indeling presentatie Inleiding Besparen op onderhoud: de richtlijn waterbehandeling Wat zijn de stromen

Nadere informatie

OEFENSET 2006_1 OPGAVEN

OEFENSET 2006_1 OPGAVEN EFENSET 2006_1 PGAVEN werk: Evelien Veltman (secretaresse) Instituut voor eerplanontwikkeling Postbus 2041/7500 CA Enschede Telefoon: (053)4840339 privé: P.A.M. de Groot Kamperzand 1/1274 HK Huizen Telefoon:

Nadere informatie

Samenvatting Zure gassen zijn veelvuldig aanwezig in verschillende concentraties in industriële gassen. Deze moeten vaak verwijderd worden vanwege corrosie preventie, operationele, economische en/of milieu

Nadere informatie

NITAI NITREREN, NITROCARBONEREN

NITAI NITREREN, NITROCARBONEREN NITAI NITREREN, NITROCARBONEREN Thermochemische processen Hoge slijtvastheid bij adhesie Hoge randhardheid Vermindering van de wrijvingscoëfficiënt Verhoging van de corrosiebestendigheid CONVERTING converting

Nadere informatie

Opgave 1. n = m / M. e 500 mg soda (Na 2CO 3) = 0,00472 mol. Opgave 2. m = n x M

Opgave 1. n = m / M. e 500 mg soda (Na 2CO 3) = 0,00472 mol. Opgave 2. m = n x M Hoofdstuk 8 Rekenen met de mol bladzijde 1 Opgave 1 n = m / M a 64,0 g zuurstofgas (O 2) = 2,00 mol (want n = 64,0 / 32,0) enz b 10,0 g butaan (C 4H 10) = 0,172 mol c 1,00 g suiker (C 12H 22O 11) = 0,00292

Nadere informatie

TOPTIG. Principe. elektrode. Figuur 1 : Schematische voorstelling TOPTIG. p. 1/5 [1], [2]

TOPTIG. Principe. elektrode. Figuur 1 : Schematische voorstelling TOPTIG. p. 1/5 [1], [2] TOPTIG Principe Vandaag worden de meeste gerobotiseerde lastoepassingen gerealiseerd met het MIG/MAGprocedé. Dit lasproces is hiervoor uitstekend geschikt, maar heeft wel één groot nadeel, namelijk de

Nadere informatie

Convectiecoëfficiënten en ladingsverliezen bij éénfasige

Convectiecoëfficiënten en ladingsverliezen bij éénfasige Hoofdstuk 3 Convectiecoëfficiënten en ladingsverliezen bij éénfasige stroming 3.1 Inleiding Eén-fasige stroming is de meest voorkomende stroming in een warmtewisselaar. Zelfs bij een condensor of een verdamper

Nadere informatie

Basics flowmetingen. De basis informatie over: Magnetisch Inductieve/ Vortex/ Ultrasone en Coriolis Massa Flowmeters

Basics flowmetingen. De basis informatie over: Magnetisch Inductieve/ Vortex/ Ultrasone en Coriolis Massa Flowmeters Basics flowmetingen De basis informatie over: Magnetisch Inductieve/ Vortex/ Ultrasone en Coriolis Massa Flowmeters Erik Stokman Sales Manager KROHNE Nederland Kerkeplaat 14 3313 LC Dordrecht Tel.: +31

Nadere informatie

Oxida&e vermindert levensduur van anionenwisselaars

Oxida&e vermindert levensduur van anionenwisselaars Oxida&e vermindert levensduur van anionenwisselaars Wolter Siegers (KWR), Taina Foucher de Melo (Ecole Na

Nadere informatie

Overzicht slijtage mechanismen

Overzicht slijtage mechanismen Overzicht slijtage mechanismen 89 e bijeenkomst Fractografie Falen of Presteren Slijtage/Tribologie E.W. Schuring ECN-Engineering & Services MTC Tel 0224 56 48 77 schuring@ecn.nl www.ecn.nl Inhoud Wat

Nadere informatie

Examen VWO. wiskunde A1

Examen VWO. wiskunde A1 wiskunde A1 Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 25 mei 13.30 16.30 uur 20 05 Voor dit examen zijn maximaal 83 punten te behalen; het examen bestaat uit 21 vragen. Voor

Nadere informatie

Chemisch rekenen, zo doe je dat!

Chemisch rekenen, zo doe je dat! 1 Chemisch rekenen, zo doe je dat! GOE Opmerkingen vooraf: 1. Belangrijke schrijfwijzen: 100 = 10 2 ; 1000 = 10 3, enz. 0,1 = 1/10 = 10-1 ; 0,001 = 1/1000 = 10-3 ; 0,000.000.1 = 10-7, enz. gram/kg = gram

Nadere informatie

Scheikunde SE2. Hoofdstuk 8

Scheikunde SE2. Hoofdstuk 8 Scheikunde SE2 Hoofdstuk 8 Paragraaf 2 Indicatoren: stoffen waarmee je kunt bepalen of een oplossing zuur of basisch is. Zuur: als een oplossing een ph heeft van minder dan 7. Basisch: als een oplossing

Nadere informatie

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE

NATIONALE SCHEIKUNDEOLYMPIADE NATINALE SHEIKUNDELYMPIADE RRETIEMDEL VRRNDE 1 (de week van) woensdag 4 februari 2009 Deze voorronde bestaat uit 24 meerkeuzevragen verdeeld over 5 onderwerpen en 3 open vragen met in totaal 13 deelvragen

Nadere informatie

Week 5 Convectie nader bekeken

Week 5 Convectie nader bekeken Wee 5 Convectie nader beeen ogeschool Wertuigbouwunde/E52/'03-'04/ wee5 1 Convectie nader beeen Onderscheid in beschrijvingswijze voor enerzijds geleiding/straling en anderzijds convectie Bij convectie

Nadere informatie

Rekenen aan reacties (de mol)

Rekenen aan reacties (de mol) Rekenen aan reacties (de mol) 1. Reactievergelijkingen oefenen: Scheikunde Deze opgaven zijn bedoeld voor diegenen die moeite hebben met rekenen aan reacties 1. Reactievergelijkingen http://www.nassau-sg.nl/scheikunde/tutorials/deeltjes/deeltjes.html

Nadere informatie

Corrosie en selectie van roestvrij staal bij warmtewisselaars

Corrosie en selectie van roestvrij staal bij warmtewisselaars Wijbenga info sheet 1: Corrosie en selectie van roestvrij staal bij warmtewisselaars 1. Inleiding Binnen de koudetechniek wordt veel gebruik gemaakt van roestvrij stalen warmtewisselaars. Het is een misvatting

Nadere informatie

Δh c = 2000 +c. u = c cosα [m/s] 2 α 1 = intreehoek [ ] u = schoepsnelheid [m/s] c 1 = intreesnelheid [m/s] c 2 = uittrede snelheid [m/s] 2.

Δh c = 2000 +c. u = c cosα [m/s] 2 α 1 = intreehoek [ ] u = schoepsnelheid [m/s] c 1 = intreesnelheid [m/s] c 2 = uittrede snelheid [m/s] 2. Formule van Zeuner: 0 0 a c = 000 Δh +c Hierin is: c 0 = de theoretische uitstroomsnelheid van de in m/s. h 0 = de theoretische of isentropische warmteval in kj/kg. c a = de aanstroomsnelheid van de van

Nadere informatie

Oefenopgaven CHEMISCHE INDUSTRIE

Oefenopgaven CHEMISCHE INDUSTRIE Oefenopgaven CEMISCE INDUSTRIE havo OPGAVE 1 Een bereidingswijze van fosfor, P 4, kan men als volgt weergeven: Ca 3 (PO 4 ) 2 + SiO 2 + C P 4 + CO + CaSiO 3 01 Neem bovenstaande reactievergelijking over

Nadere informatie

Diffusie Proces in Silicium

Diffusie Proces in Silicium Diffusie Proces in Silicium Jan Genoe KHLim Universitaire Campus, Gebouw B B-3590 Diepenbeek www.khlim.be/~jgenoe Diffusie process in Silicium 1 In dit deel bespreken we de verschillende technologische

Nadere informatie

Foutenberekeningen Allround-laboranten

Foutenberekeningen Allround-laboranten Allround-laboranten Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE... 2 LEERDOELEN :... 3 1. INLEIDING.... 4 2. DE ABSOLUTE FOUT... 5 3. DE KOW-METHODE... 6 4. DE RELATIEVE FOUT... 6 5. GROOTHEDEN VERMENIGVULDIGEN EN DELEN....

Nadere informatie

Toenemende belang van de waterkwaliteit in een moderne CV-installatie. EasyFairs ICS learnshop 22/09/11 Eric Ladang Aqualisys Belgium

Toenemende belang van de waterkwaliteit in een moderne CV-installatie. EasyFairs ICS learnshop 22/09/11 Eric Ladang Aqualisys Belgium Toenemende belang van de waterkwaliteit in een moderne CV-installatie EasyFairs ICS learnshop 22/09/11 Eric Ladang Aqualisys Belgium INHOUD Wie is Aqualisys Waarom is waterkwaliteit belangrijk Problemen

Nadere informatie

Chroom-Molybdeen staalsoorten

Chroom-Molybdeen staalsoorten Materialenkennis voor de laspraktijk 20 Geert van den Handel Chroom-Molybdeen staalsoorten Voordat er kan worden gelast, zal er enige voorkennis moeten zijn van het te lassen basismateriaal en hoe dit

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2008-I

Eindexamen scheikunde havo 2008-I Beoordelingsmodel Uraan 1 maximumscore 2 aantal protonen: 92 aantal neutronen: 146 aantal protonen: 92 1 aantal neutronen: 238 verminderen met het aantal protonen 1 2 maximumscore 2 UO 2 + 4 HF UF 4 +

Nadere informatie

van gas moleculen. Bijgevolg verhindert deze laag de adsorptie van watermoleculen op het oppervlak waardoor verdere oxidatie wordt verhinderd.

van gas moleculen. Bijgevolg verhindert deze laag de adsorptie van watermoleculen op het oppervlak waardoor verdere oxidatie wordt verhinderd. SAMENVATTING Om tegemoet te komen aan de vraag naar gewichtsreductie van de autocarrosserie zonder in te boeten aan crashweerstand, vervangt de auto-industrie reeds enkele jaren de conventionele staalsoorten

Nadere informatie

In de natuur komen voor Cu en Cl respectievelijk de isotopen 63 Cu, 65 Cu en 35 Cl, 37 Cl voor.

In de natuur komen voor Cu en Cl respectievelijk de isotopen 63 Cu, 65 Cu en 35 Cl, 37 Cl voor. Chemie Vraag 1 In de natuur komen voor Cu en Cl respectievelijk de isotopen 63 Cu, 65 Cu en 35 Cl, 37 Cl voor. Nuclide Nuclidemassa (u) 63 Cu 62,93 65 Cu 64,93 35 Cl 34,97 37 Cl 36,95 Wat is de verhouding

Nadere informatie

OEFENOPGAVEN VWO ZUREN EN BASEN + ph-berekeningen

OEFENOPGAVEN VWO ZUREN EN BASEN + ph-berekeningen OEFENOPGAVEN VWO ZUREN EN BASEN + ph-berekeningen OPGAVE 1 01 Bereken hoeveel mmol HCOOH is opgelost in 40 ml HCOOH oplossing met ph = 3,60. 02 Bereken ph van 0,300 M NaF oplossing. 03 Bereken hoeveel

Nadere informatie

Scheikunde VWO. Vrijdag 19 mei 1995 13.30 16.30 uur. vragen

Scheikunde VWO. Vrijdag 19 mei 1995 13.30 16.30 uur. vragen Scheikunde VWO vragen Vrijdag 19 mei 1995 1330 1630 uur toelichting Dit examen bestaat uit 23 vragen Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden instructie

Nadere informatie

ZUREN EN BASEN. Samenvatting voor het HAVO. versie mei 2013

ZUREN EN BASEN. Samenvatting voor het HAVO. versie mei 2013 ZUREN EN BASEN Samenvatting voor het HAVO versie mei 2013 INHOUDSOPGAVE 1. Vooraf 2. Algemeen 3. Zuren 4. Basen 5. Het waterevenwicht 6. Definities ph en poh 7. ph BEREKENINGEN 7.1. Algemeen 7.2. Water

Nadere informatie

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. Reader Periode 3 Leerjaar 3. J. Kuiper. Transfer Database

Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal. Reader. Reader Periode 3 Leerjaar 3. J. Kuiper. Transfer Database Noorderpoort Beroepsonderwijs Stadskanaal Reader Reader Periode Leerjaar J. Kuiper Transfer Database ThiemeMeulenhoff ontwikkelt leermiddelen voor Primair Onderwijs, Algemeen Voortgezet Onderwijs, Beroepsonderwijs

Nadere informatie

NITROTEC CONVERTING. converting. Alternatief voor hardchroomlagen. Verhoging van de corrosiebestendigheid. Hoge slijtvastheid

NITROTEC CONVERTING. converting. Alternatief voor hardchroomlagen. Verhoging van de corrosiebestendigheid. Hoge slijtvastheid NITROTEC Thermochemische processen Verhoging van de corrosiebestendigheid Hoge slijtvastheid Alternatief voor hardchroomlagen Duidelijke verbetering van de sterkte-eigenschappen CONVERTING converting Attractieve

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN FACULTEIT TECHNISCHE NATUURKUNDE GROEP TRANSPORTFYSICA

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN FACULTEIT TECHNISCHE NATUURKUNDE GROEP TRANSPORTFYSICA TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN FACULTEIT TECHNISCHE NATUURKUNDE GROEP TRANSPORTFYSICA Tentamen Stroming & Diffusie (3D030) op donderdag 7 augustus 2008, 14.00-17.00 uur. 1. Beantwoord de volgende vragen

Nadere informatie

7.4.3 - de ph-schaal van 0 tot 14 in verband brengen met zure, neutrale en basische oplossingen en met de concentratie van H+-ionen en OH--ionen;

7.4.3 - de ph-schaal van 0 tot 14 in verband brengen met zure, neutrale en basische oplossingen en met de concentratie van H+-ionen en OH--ionen; Leergebied: concentratie Leerplannen LP Chemie 2e gr KSO GO 5.5.2 - de massaconcentratie van een oplossing definiëren als het aantal gram opgeloste stof per 100 ml oplossing; de oplosbaarheid van een stof

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2001-II

Eindexamen scheikunde havo 2001-II Eindexamen scheikunde havo 00-II 4 Antwoordmodel Energievoorziening in de ruimte et (uiteenvallen van de Pu-38 atomen) levert energie dus het is een exotherm proces. er komt energie vrij aantal protonen:

Nadere informatie

MILIEUCHEMIE: OEFENINGEN

MILIEUCHEMIE: OEFENINGEN MILIEUCHEMIE: OEFENINGEN OEFENZITTING 1 1. De reactie tussen calciet (vaste stof; alkalisch) en (gas; zuur) is: Waarvoor bij en totale druk; is de in de atmosfeer die in evenwicht staat met de oplossing,

Nadere informatie

Cursus Chemie 5-1. Hoofdstuk 5: KWANTITATIEVE ASPECTEN VAN CHEMISCHE REACTIES 1. BELANGRIJKE BEGRIPPEN. 1.1. Relatieve Atoommassa (A r)

Cursus Chemie 5-1. Hoofdstuk 5: KWANTITATIEVE ASPECTEN VAN CHEMISCHE REACTIES 1. BELANGRIJKE BEGRIPPEN. 1.1. Relatieve Atoommassa (A r) Cursus Chemie 5-1 Hoofdstuk 5: KWANTITATIEVE ASPECTEN VAN CHEMISCHE REACTIES 1. BELANGRIJKE BEGRIPPEN 1.1. Relatieve Atoommassa (A r) A r = een onbenoemd getal dat de verhouding weergeeft van de atoommassa

Nadere informatie

/14 /28 /28 /30 /100. Naam:.. Studentnr.:.. Resultaten: Totaal: Opgave 1 Opgave 2 Opgave 3 Opgave 4

/14 /28 /28 /30 /100. Naam:.. Studentnr.:.. Resultaten: Totaal: Opgave 1 Opgave 2 Opgave 3 Opgave 4 Tentamen: Fysische Chemie en Kinetiek (4052FYSCK-1415FWN) Datum: 17-4-2015 Tijd/tijdsduur: 9:00-12:00; 3 uur Plaats: Grote en Kleine Pastizaal, ChemE, Delft Docent(en) en/of tweede lezer: Prof. dr. M.T.M.

Nadere informatie

vwo: Het maken van een natuurkunde-verslag vs 21062011

vwo: Het maken van een natuurkunde-verslag vs 21062011 Het maken van een verslag voor natuurkunde, vwo versie Deze tekst vind je op www.agtijmensen.nl: Een voorbeeld van een verslag Daar vind je ook een po of pws verslag dat wat uitgebreider is. Gebruik volledige

Nadere informatie

a s s o r t i m e n t l o g i s t i e k

a s s o r t i m e n t l o g i s t i e k compleet in duplex technische informatie a s s o r t i m e n t l o g i s t i e k compleet in duplex Met trots presenteren wij ons -programma, met uitgebreide technische informatie, ons assortiment en op

Nadere informatie

Reactiesnelheid (aanvulling 8.1, 8.2 en 8.3)

Reactiesnelheid (aanvulling 8.1, 8.2 en 8.3) Reactiesnelheid (aanvulling 8.1, 8. en 8.3) Uit een aantal experimenten (zie 8.1 en 8.) bleek het volgende: De reactiesnelheid hangt af van: deeltjesgrootte concentratie temperatuur katalysatoren In 8.3

Nadere informatie

Hydroflow de doorbraak in waterontharding!

Hydroflow de doorbraak in waterontharding! Hydroflow de doorbraak in waterontharding! Group@dolphin-ta.com Tel. +31 (0)575-503121 Bespaar nu met technologie die wel werkt! HydroFLOW gepatenteerd waterbehandelingsysteem is een grote doorbraak op

Nadere informatie

Voorkennistoets De Bewegende Aarde Voorkennis voor het basisdeel H1, H2, H3

Voorkennistoets De Bewegende Aarde Voorkennis voor het basisdeel H1, H2, H3 Voorkennistoets De Bewegende Aarde Voorkennis voor het basisdeel H1, H2, H3 A. wiskunde Differentiëren en primitieve bepalen W1. Wat is de afgeleide van 3x 2? a. 3x b. 6x c. x 3 d. 3x 2 e. x 2 W2. Wat

Nadere informatie

Fietsenstalling. Eigenschappen voor Polycarbonaat. Maximale gebruikstemperatuur. Lineaire uitzettingscoëfficiënt. Brandgedrag

Fietsenstalling. Eigenschappen voor Polycarbonaat. Maximale gebruikstemperatuur. Lineaire uitzettingscoëfficiënt. Brandgedrag Fietsenstalling De lasafdeling krijgt een bestelling voor 10 fietsenstallingen. Er moet heel wat gerekend en beslist worden om een prijsofferte te kunnen maken en om het materiaal te kunnen bestellen.

Nadere informatie

Foutenberekeningen. Inhoudsopgave

Foutenberekeningen. Inhoudsopgave Inhoudsopgave Leerdoelen :... 3 1. Inleiding.... 4 2. De absolute fout... 5 3. De KOW-methode... 7 4. Grootheden optellen of aftrekken.... 8 5. De relatieve fout...10 6. grootheden vermenigvuldigen en

Nadere informatie

CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE. datum : woensdag 26 januari 2011

CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE. datum : woensdag 26 januari 2011 CENTRALE COMMISSIE VOORTENTAMEN SCHEIKUNDE TENTAMEN SCHEIKUNDE datum : woensdag 26 januari 2011 tijd : 19.00 tot 22.00 uur aantal opgaven : 6 Iedere opgave dient op een afzonderlijk vel te worden gemaakt

Nadere informatie

Module 2 Chemische berekeningen Antwoorden

Module 2 Chemische berekeningen Antwoorden 2 Meten is weten 1 Nee, want bijvoorbeeld 0,0010 kg is net zo nauwkeurig als 1,0 gram. 2 De minst betrouwbare meting is de volumemeting. Deze variabele bepaald het aantal significante cijfers. 3 IJs: 1,5

Nadere informatie