Geïntegreerd pedagogisch leren handelen Een uitdaging voor opleiding en professionalisering van leraren

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Geïntegreerd pedagogisch leren handelen Een uitdaging voor opleiding en professionalisering van leraren"

Transcriptie

1 Geïntegreerd pedagogisch leren handelen Een uitdaging voor opleiding en professionalisering van leraren dr. Jeroen Onstenk

2 Geïntegreerd pedagogisch leren handelen Een uitdaging voor opleiding en professionalisering van leraren

3 Copyright 2005 Hogeschool INHOLLAND Alle rechten voorbehouden. Niets van deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opname of op enige andere manier, zonder vooraf schriftelijke toestemming van de uitgever: Hogeschool INHOLLAND. Voorzover het maken van kopieen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16b en 17 Auteurswet 1912 dient men de daarvoor wettelijke vergoeding te voldoen aan de Stichting Reprorecht, Postbus 882, 1180 AW Amstelveen. Voor het overnemen van één of enkele gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezing, readers of andere compilatiewerken dient men zich tot de uitgever te wenden. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted, in any form or by any means, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without prior permission of the publisher. ISBN:

4 Rede, uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt als lector Geïntegreerd Pedagogisch Handelen aan Hogeschool INHOLLAND te Haarlem op 13 april 2005 door dr. Jeroen Onstenk

5 4

6 Inhoudsopgave Inleiding 7 1 Pedagogische opdracht 10 Opvoeden in een veranderende maatschappij 10 De pedagogische opdracht van de school 14 Kritisch burgerschap 15 Burgerschap in het onderwijs 18 2 Handelen 22 Competenties van leraren 22 Samenwerkingscompetentie 26 3 Integratie 27 Integratie van pedagogische en didactische competentie 27 Pedagogisch handelen: hoe doe je dat in de klas? 28 De pedagogische waarde van de vakken 29 Verdichting en integratie van pedagogische contexten 30 Docent en ouders: partners in educatie? 31 Ketensamenwerking 34 4 Brede school als een uitdaging voor het onderwijs 36 Verschijningsvormen van de brede school 37 De pedagogische opdracht van de brede school 39 Samenwerken in de brede school 43 5 Leren pedagogisch handelen in competentiegerichte opleidingen 46 Opleiden in de school 48 6 Tot slot 50 Literatuur 52 5

7 6

8 Inleiding Lectoraten zijn er meestal op gericht om nieuwe ontwikkelingen in werkveld of markt in kaart te brengen of te stimuleren. Het lectoraat Geïntegreerd Pedagogisch Handelen in de grootstedelijke samenleving (GPH) richt zich op iets ouds, dat echter steeds opnieuw uitgevonden, vormgegeven en geleerd moet worden. Het gaat om de pedagogische opdracht van de school, van professionals in welzijn en jeugdzorg en eigenlijk ook om de pedagogische rol van ouders in de context van de verander(en)de stad. Opvoeding heeft veel vanzelfsprekendheid verloren, terwijl tegelijk gevraagd wordt om het ondersteunen en stimuleren van autonoom, verantwoordelijk, waardebewust en sociaal handelen van kinderen en jongeren. De leraar (maar ook de ouder, de jeugdhulpverlener of de werkgever) moet coach worden van ontwikkelingsprocessen waar steeds hogere eisen aan worden gesteld. Het gaat er om de ontwikkeling van waarden en normen te stimuleren en te verbinden met kennisverwerving. Kern van de vraagstelling van het lectoraat is wat er van (toekomstige) leraren verwacht wordt om deze veelomvattende opvoedingstaak uit te voeren en hoe ze dat kunnen leren. In mijn rede zal ik proberen aan de hand van de drie kernbegrippen pedagogisch, handelen en geïntegreerd alvast wat tipjes van de sluier op te lichten. De komende jaren hoort U er meer van, als resultaten van onderzoek van de kenniskring beschikbaar worden. Het versterken van de bijdrage van school en leraren aan opvoeding, socialisatie en burgerschap staat regelmatig in het brandpunt van de belangstelling. Soms moeten we dat letterlijk nemen. Na de moord op Theo van Gogh in november 2004 ging een basisschool in vlammen op en werden enkele andere belaagd. Misschien waren de daders zich er niet van bewust dat ze daarmee uitgerekend een typisch inburgeringsinstituut aanvielen. De islamitische school volgt immers dezelfde strategie die eerder katholieken, protestanten of de aanhangers van Rudolf Steiner hebben gevolgd om hun maatschappelijke positie te verbeteren of hun idealen uit te dragen. Of misschien begrepen de daders het ook wel. Veel duidelijker kun je immers niet zijn als je wilt laten zien dat het je eigenlijk niet gaat om inburgering of integratie, maar dat je vindt dat allochtonen hier gewoon niet zouden mogen zijn. De pedagogische opdracht van de school, socialisatie en de overdracht van normen en waarden vormen vanouds een kerntaak van de school. Deze werd vaak gekoppeld aan de levensbeschouwelijke identiteit, maar ook het openbaar onderwijs had een 7

9 beschavende taak (Veugelers, 2002). Het is in het licht van de geschiedenis opmerkelijk dat ook in de politiek het bestaansrecht van islamitische scholen die voldoen aan de Nederlandse wet- en regelgeving, de kerndoelen nastreven en de CITO-toets afnemen regelmatig wordt betwist. Dat organisatie en socialisatie in eigen kring iets anders is dan isolatie van de samenleving lijkt men voor het gemak maar even te vergeten. De huidige culturele en politieke, mede door de handelaren in angst (Mak, 2005) gecreëerde, sfeer zou, als we niet oppassen, een self-fulfilling prophecy kunnen worden en van het een tot het ander leiden. Een antwoord op de vraag hoe allochtone leerlingen zich in de gewone zwart-witte scholen dan wel welkom, gewaardeerd en zo verbonden kunnen gaan voelen met de Nederlandse gemeenschap en welke rol het onderwijs daarbij kan spelen levert het in ieder geval niet op (Leeman en Wardekker, 2004). Het staat buiten kijf dat scholen en docenten een belangrijke rol spelen en moeten spelen - in de opvoeding en ontwikkeling van kinderen en jongeren. Tegelijk blijkt dat veel docenten dat lastig vinden. Leraren zien zich vaak nog steeds geplaatst voor de aloude keuze tussen onderwijs en opvoeding. De scheiding van onderwijs en opvoeding heeft niet alleen betrekking op het handelen van leraren, maar ook op onderzoek en ontwikkeling rond methodologie en pedagogisch-didactische werkvormen en instrumenten en weerspiegelt zich ook in de organisatie van scholen. Leraren binnen scholen hebben daardoor ook vaak het gevoel dat ze met lege handen staan wanneer ze de retoriek rond normen en waarden en de pedagogische opdracht willen omzetten in praktijk. Steeds meer scholen leggen in hun missie en werving de nadruk op andere vormen van leren, maar zolang in de toetsing van leerlingen (CITO-toetsen, leerlingvolgsystemen, examens) en de kwaliteitsbeoordeling van scholen (door Inspectie of Trouwlijsten) de nadruk bijna uitsluitend gelegd wordt op cognitieve kennis en vaardigheden en op examenuitslagen en slagingspercentages, zullen leerkrachten het gevoel houden dat zij uiteindelijk worden afgerekend op het cognitieve leren van hun leerlingen. Een apart probleem daarbij betreft de verhouding met ouders (Herweijer en Vogels, 2004). Vaak wordt opvoeden toch vooral als een taak en verantwoordelijkheid van de ouders gezien. De school, lees de docenten, lijkt er vooral wat aan te moeten doen als en voorzover ouders tekortschieten. Het is niet zo gek dat docenten niet altijd goed vorm weten te geven aan hun opvoedende rol. De veranderende maatschappelijke ontwikkelingen stellen steeds hogere eisen aan opvoeding en kennisverwerving. Tegelijkertijd blijken tal van tot voor kort vanzelfsprekende opvoedingsdoelen en methoden niet effectief meer. Docenten en overigens ook veel ouders weten niet 8

10 goed hoe met de nieuwe uitdagingen om te gaan. Vooral in de (grote) steden leidt dat tot een zoektocht naar een nieuwe rol voor het onderwijs, waardoor kinderen en jongeren een veilig en stimulerend schoolklimaat wordt geboden. Lerarenopleidingen, de kaderopleiding Pedagogiek of Social Work-opleidingen staan, net als de doorgaande professionalisering in het werkveld zelf, voor de opgave om op deze uitdaging in te spelen. 9

11 1 Pedagogische opdracht Bij pedagogisch handelen kan men in algemene zin denken aan het ondersteunen van kinderen en jongeren bij hun ontwikkeling tot zelfstandige, verantwoordelijke, sociale en betrokken volwassenen. Het gaat dan om het ontwikkelen van hun vermogen om zelfstandig keuzes te (leren) maken, om waarden te ontwikkelen of om te functioneren als burger. Het lectoraat gaat uit van een brede invulling van de pedagogische opdracht : persoonlijkheidsvorming én sociale ontwikkeling van de leerlingen. De pedagogische opdracht heeft in algemene zin betrekking op de persoonlijke ontplooiing van de talenten van leerlingen en is daarmee direct van belang voor het competentiegericht opleiden dat ook INHOLLAND hoog in het vaandel heeft - en meer specifiek op de ontwikkeling van waarden en normen en burgerschap. Betekenisverlening en persoonlijke zingeving worden geïntegreerd. Er wordt geen scheiding gemaakt tussen het cognitieve domein en andere domeinen. Zingeving betekent dat aangeboden kennis wordt geïntegreerd: de leerinhoud moet iets van de leerlingen zelf worden (Ten Dam e.a., 2004). Daar worden ook meer specifieke verwachtingen aan gekoppeld, bijvoorbeeld ten aanzien van waardeontwikkeling en sociale cohesie. Jongeren leren om waarden te vormen, is daarbij belangrijker dan het aanleren van bepaalde waarden. De Winter (2000) wijst op de spanningsverhouding tussen het moderne op de ontwikkeling van het individuele kind gerichte opvoedingsideaal, en de noodzakelijke maatschappelijke en op de gemeenschap gerichte dimensie. Betrokkenheid op de gemeenschap is een belangrijk pedagogisch doel (Leeman en Wardekker, 2004). Dat is echter niet zo eenvoudig te realiseren in de complexe en dynamische maatschappij. Opvoeden in een veranderende maatschappij Opvoeden is niet meer wat het was, als het dat al ooit geweest is. Tegenwoordig staan we sta ik, als vader, onderzoeker en opleider voor de uitdaging kinderen en jongeren voor te bereiden op hun adequaat functioneren in de multiculturele kenniseconomie en belevenismaatschappij (Pine en Gilmore, 2000). Vanzelfsprekendheden ( zo doen we het nu eenmaal hier, zo hoort het ) zijn minder geworden. Maatschappelijke ontwikkelingen als individualisering, informalisering, intensivering, informatisering en internationalisering (Schnabel, 1999) hebben grote effecten. De morele en normatieve variabiliteit wordt groter, en daarmee tegelijkertijd de noodzaak een basis van gemeenschappelijk gedeelde normen en waarden te zoeken en te (her)definiëren. Zo gaan mensen tegenwoordig informeler met elkaar om, binnen gezinnen, in de school, op het werk en op straat. 10

12 Dat klinkt naar minder opvoedingsnoodzaak, maar schijn bedriegt. Niet alleen is er een hele geschiedenis van beschaven en leren jezelf te beheersen aan vooraf gegaan (Wouters, 1990). Veel allochtonen, vooral als zij zelf of hun ouders direct van het platteland in de stad kwamen, missen deze geschiedenis, waarin ook het onderwijs een belangrijke rol speelde (Schnabel, 2005). Expliciete regels zijn veelal vervangen door een complexe onderhandelingshuishouding. Respect is niet meer vanzelfsprekend en dat kan strijd opleveren, zowel in de omgang met gezagsdragers zoals eens ook leraren waren als tussen gelijken. Respect is niet voor niets een belangrijke term in het taalgebruik van (allochtone) jongeren. Het functioneren in informele relaties en verbanden betekent niet dat er geen specifieke bekwaamheden nodig zijn om hier effectief in te functioneren. Communicatieve vaardigheden, onderhandelingsbekwaamheid, strategisch inzicht, zelfbeheersing en zelfverantwoordelijkheid zijn belangrijke componenten. Juist omdat verhoudingen en gedragsverwachtingen vaak minder zichtbaar en welomschreven zijn moeten mensen meer interpreteren en afwegen. Het leren doorzien van informele, maar daarom niet minder dwingende regels en omgangsvormen is vaak lastig voor allochtonen (Mak, 2001). Dergelijke competenties zijn moeilijk aan te leren en te ontwikkelen. Hier ligt een grote pedagogische uitdaging voor het onderwijs. De even schrijnende als liefdevolle observaties van Kees Beekmans (2004) geven een goed beeld van de omvang van deze uitdaging. Het leven is ook intensiever geworden. Mensen willen steeds meer en dat meer moet zowel afwisselend als belonend zijn. Er wordt nadrukkelijker een beroep gedaan op de ontwikkeling en uitbouw van emotionele intelligentie (Goleman, 1995). De beleving van werk, relaties, het eigen leven en het eigen lichaam, vrije tijd of sport staat steeds sterker in het teken van het verlangen naar een intense en intensieve beleving en ervaring. Gebruik van drank en drugs, agressie als groepsgedrag, muziek als kunstvorm bij uitstek, een hoge waardering van seksualiteit en sport zijn dominante uitdrukkingsvormen van dit hedonisme van de 21 ste eeuw. Nadruk op intensivering van beleving en ervaringen leidt tot een sterkere oriëntatie op het eigen gevoel, maar ook een verlangen naar gemeenschappelijke beleving. In die zin kan de opkomst van allerlei religieuze vormen, tot islamitische of christelijke radicalisering toe, (ook) vanuit dit perspectief worden bekeken. Wat betreft het onderwijs kunnen hier twee conclusies uit worden getrokken. Enerzijds moet ook het onderwijs meer een beleving worden. Anderzijds moet het voorbereiden op leven en werken als belevenis en als het vormgeven aan belevenis. Pine en Gilmore (2000) wijzen er op dat de beleveniseconomie impliceert dat werk steeds 11

13 meer als een soort theatervoorstelling moet worden opgevat. Dat stelt hoge eisen aan betrokkenheid en sociale en emotionele intelligentie van werknemers. Sociologen die het werk van Goffman (1959) kennen, zullen zich afvragen of dit daadwerkelijk nieuw is, dan wel vooral als uitbreiding en meer expliciet geworden voorstelling kan worden gezien. De kenniseconomie is nauw verbonden met het proces van toenemende informatisering. Bij informatie: het gaat niet meer om de beschikbaarheid op zich, maar vooral om selectie en interpretatie. Daarmee verandert de rol van leren en de maatschappelijke waarde van kennis en eruditie. Het vermogen tot kennisverwerving wordt steeds belangrijker, zowel met betrekking tot het persoonlijke leven als met betrekking tot de wereld van arbeid en beroep. Daarbij gaat het bovendien om verschillende typen kennis. Zowel in theorieën en boeken vastgelegde kennis als tacit, situatiegebonden ervaringskennis, evenals de overgangen en relaties daartussen, nemen in belang toe. De invloed van informatie- en communicatietechnologie leidt tot veranderingen in economische structuren en beroepen, maar bijvoorbeeld ook in het functioneren van de politiek. De overvloed aan beschikbare informatie maakt het zoeken, selecteren, interpreteren en integreren van informatie uit verschillende bronnen tot een centraal probleem voor jongeren als (toekomstig) werknemer en burger. Het onderwijs moet meer nadruk leggen op kiezen, verzamelen en interpreteren van kennis dan (alleen) op overdracht van een bepaald minimum aan kennis. Voor alle duidelijkheid: dat betekent meer en niet minder aandacht voor kennis en kennisontwikkeling in het onderwijs, van jongs af aan. En meer aandacht voor betekenisvol, onderzoekend en ontdekkend leren. Internationalisering verwijst naar het feit dat de betekenis van grenzen, afstanden en tijdsverschillen in steeds sterkere mate wordt opgeheven (globalisering). Internationalisering staat zowel voor de toenemende invloed van de Europese Unie en het multinationale bedrijfsleven als voor de groeiende oriëntatie van veel mensen op wat elders gebeurt en de participatie in het internationale aanbod aan cultuur en levensstijl. Er is sprake van een toenemende verwevenheid van economische, technologische, ecologische, sociale en ethische vraagstukken op steeds grotere schaal. In de multi-culturele samenleving komt de internationalisering in zowel positieve (solidariteit; Giro 555) als bedreigende en problematische zin (islamitische radicalisering) naar voren. Internationalisering betekent overigens niet dat de regio en het lokale minder belangrijk wordt, zoals ook wordt uitgedrukt door een term als glocalisering (Castells, 2001). Mensen oriënteren zich juist ook weer meer op het dichtbije en vertrouwde. Consequenties voor competenties en onder- 12

14 wijs betreffen beide kanten. Enerzijds moet het onderwijs de deelnemer voorbereiden op de Europese arbeidsmarkt en op Europees en wereldburgerschap. Competenties moeten bijdragen aan betere mobiliteit. Tegelijk wordt steun bieden bij het vinden van een eigen plek en identiteit belangrijk. Deze ontwikkelingen komen samen in wellicht de meest invloedrijke trend: de toenemende individualisering. Als gevolg van afnemende vaste sociale verbanden en structuren ontstaat toenemende ambiguïteit en ambivalentie in het sociale verkeer. Zekerheden verdwijnen. Individualisering is het nog altijd voortgaande proces van verminderde afhankelijkheid van het individu van één of enkele personen in zijn directe omgeving en van toenemende vrijheid van keuze met betrekking tot de inrichting van het eigen leven. Men kan een onderscheid maken tussen kwantitatieve en kwalitatieve individualisering. Kwantitatieve individualisering verwijst naar door de democratische rechtsstaat gegarandeerde gelijkheid en naar bevrijding uit de gebondenheid aan afkomst en sociale (klasse)posities (Schnabel, 1999). Onderwijs heeft een belangrijke rol gespeeld bij achterstandsbeleid en het ontdekken en ontwikkelen van verborgen talent. En het moet die rol nog steeds spelen, met nieuwe vormen van achterstand, en misschien ook nieuwe vormen van op participatie gerichte integratie. De voornaamste uitdaging ligt tegenwoordig echter in kwalitatieve individualisering: de vrijheid het eigen leven vorm te geven in zelfgekozen verbanden en levensbestemmingen. De kwaliteit van het leven staat hierbij centraal. Individualisering gaat in die zin gepaard met het willen, maar ook moeten aanvaarden van meer verantwoordelijkheid voor het eigen leven en het eigen levenslot (Wardekker, Meijers en Wijers, 1999). Vaste en voorspelbare leefen denkpatronen worden diffuser en gedifferentieerder. Kenmerkend is deels een doe-het-zelf mentaliteit met de klemtoon op persoonlijke groei en ontplooiing. Jongeren kunnen die mogelijkheden gebruiken om gerichte eigen keuzes te maken en hun belangstellingen te volgen en te verdiepen. Het kan ook betekenen dat ervaringen vluchtiger worden ( homo zappens ). De keerzijde is dat eenzaamheid en onverschilligheid, gebrek aan maatschappelijke verantwoordelijkheid en aan solidariteit, toenemen. Identiteit wordt minder bepaald door een community of birth en meer door de community of interest waar mensen deel van uitmaken (Giddens, 1991) In die zin kunnen de subculturen op school en in de jeugdcultuur (de nerds, de aso s, de culto s etc) en de subtiele processen via welke een deelnemer daar deel van uitmaakt, als voorbeeld dienen voor latere situaties. Leerlingen willen erbij horen. De belangrijkste uitdaging die hieruit volgt voor het onderwijs is het vergroten van het vermogen tot verantwoordelijke zelfsturing en sociale 13

15 participatie. Een al te grote focus op individuele ontplooiing kan leiden tot individualisme en zelfzuchtigheid die zowel vanuit maatschappelijk als psychologisch belang bestreden moet worden met opvoeding tot zelfverantwoordelijkheid in combinatie met saamhorigheid met de gemeenschap(pen) waartoe men behoort of wil behoren (De Winter, 2000). Hiermee is een belangrijke uitdaging aan de ontwikkeling van waarden, normen en burgerschapcompetenties in het onderwijs gesteld. Temeer daar deze ontwikkelingen hebben geleid en verder zullen leiden tot een pluriforme en multiculturele samenleving (in betekenissen, in levenslopen, in waardeoriëntaties). Mensen nemen deel aan meerdere gemeenschappen en netwerken met hun eigen tradities en verplichtingen. Ze moeten dan ook competenties verwerven die hen in staat stellen actief aan deze verschillende gemeenschappen deel te nemen en regelmatig de grenzen ervan te overschrijden. De pedagogische opdracht van de school Het is niet zo gek dat de afgelopen jaren een (hernieuwde) behoefte is ontstaan aan onderwijs dat bijdraagt aan sociale, culturele en morele ontwikkeling van kinderen en jongeren. De pedagogische opdracht van het onderwijs kan uitgewerkt worden in termen van persoonlijkheidsvorming en het ontwikkelen van sociale competentie (Ten Dam en Volman, 1999; Van Oenen, 2001) en van het vermogen tot zelfsturing (Dieleman en Van der Lans, 1999). Dit is een thema dat in opvoeding thuis en in het onderwijs, maar bijvoorbeeld ook in jeugdbeleid (Dieleman en van der Lans, 1999) of de sociale sector (Hortulanus en Machielse, 2002) aan de orde wordt gesteld. In 1992 werd hiertoe door de toenmalige minister van onderwijs (Ritzen) een discussie geïnitieerd onder de titel de pedagogische opdracht. De pedagogische opdracht van het onderwijs in de context van een samenleving die zich kenmerkt door individualisme en diversiteit en een school die zich kenmerkt door zelfsturing van de leerlingen, moest een nieuwe, adequate invulling krijgen. Dit streven heeft zijn sporen nagelaten. De doelstellingen, die zijn opgenomen in de Wet op het basisonderwijs en in de kerndoelen, beslaan een breed terrein: niet alleen kennis, maar ook emotionele ontwikkeling, werkhouding, sociale vaardigheden, zelfbeeld en leerstrategieën. In feite hanteert de Wet op het Basisonderwijs, waar het gaat om opvoedende en pedagogische doelen, elementen van het traditionele vernieuwingsonderwijs (Montessori, Jenaplan e.d.) als model voor het totale basisonderwijs (Herweijer en Vogels, 2004). In het voortgezet onderwijs wordt recent meer aandacht besteed aan de pedagogische opdracht en de ontwikkeling van sociale competenties (Ten Dam en Volman, 1999). 14

16 De Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (2002) wijst in haar advies Aansprekend opvoeden op maatschappelijke trends die ertoe hebben geleid dat er een gat in de opvoeding is ontstaan. Door de maatschappelijke fragmentatie van onderwijs, zorg en werk is de school niet meer ingebed in een vanzelfsprekend maatschappelijk netwerk. In de plaats van deze pedagogische discontinuïteit zou, zo meent de RMO, een meer aansprekende pedagogische infrastructuur aangeboden moeten worden. Deze wordt gekenmerkt door drie principes. Ten eerste de verdichting van de opvoeding, dat wil zeggen een nauwer netwerk van pedagogische contexten. Dat impliceert voor het onderwijs dat docenten in hun eigen werk didactisch en pedagogisch handelen moeten integreren, maar ook dat ze meer samenwerken met andere opvoeders (ouders, professionals) in en rond de school. Het tweede aanbevolen principe is dat van de sturing door dialoog, die onder meer bestaat in participatie en gewogen zeggenschap van jongeren. En ten derde gaat het om het bieden van mogelijkheden tot identificatie en sociale verbondenheid. Kritisch burgerschap De opvoedingsrol van het onderwijs krijgt ook een meer toegespitste uitdrukking in relatie tot de bijdrage van het onderwijs aan burgerschapsvorming. De mogelijkheid tot sturing door de centrale overheid is afgenomen. Daarmee neemt het belang van zelfsturing, engagement en participatie door de burgers toe. Terwijl traditionele politieke organisaties aan populariteit inboeten, is er sprake van een toenemende maatschappelijke participatie van burgers, die zich langs nieuwe lijnen voltrekt, binnen domeinen waar traditionele instituties geen vat (meer) op hebben. Actieve politieke participatie lijkt minder op de voorgrond te staan, maar mensen willen meer mogelijkheden hebben om politiek in het geweer te komen en gebruiken deze mogelijkheden selectief (IPP, 2000). Politiek burgerschap valt niet langer samen met partijpolitieke betrokkenheid. Er is een groeiende groep die participeert in organisaties in het maatschappelijk middenveld, zoals Natuur en Milieu, Amnesty, Greenpeace, Rode Kruis of Artsen zonder Grenzen (SCP/CPB, 1999). Levenspolitieke issues (Jansen, 1994) rond de kwaliteit van het eigen leven, maar ook rond fundamentele, gemeenschappelijke of zelfs wereldwijde problemen die de kwaliteit bedreigen worden belangrijker. Dan gaat het bijvoorbeeld om zaken als milieu, duurzaamheid of veiligheid. Dit alles impliceert een variëteit aan politieke handelingsmogelijkheden en competenties. Putnam (2002) zet overigens wel vraagtekens bij de mate waarin deze vormen van politieke participatie ook bijdragen aan gemeenschapsvorming, zeker als het blijft bij de periodieke giro-overschrijving. 15

17 Modern burgerschap is een thema geworden in het handelen van pedagogische professionals. Het verwerven en ontwikkelen van burgerschapscompetenties vindt plaats in opvoeding thuis en op straat, in het basis-, voortgezet, hoger en beroepsonderwijs en natuurlijk in de publieke sfeer zelf (RMO, 2000). Het belang van burgerschapscompetenties wordt breed ondersteund (vgl. Van Gunsteren, 1992; Leune, 1998; RMO, 2000; Hortulanus en Machielse, 2002). Morele ontwikkeling en meer specifiek de voorbereiding op burgerschap wordt gezien als een kerntaak van het onderwijs. In 2000 is in het kader van de Lissabon-accoorden door de Europese Gemeenschap active citizenship nog eens benadrukt als belangrijk beleidsdoel met betrekking tot onderwijs en een leven lang leren is benoemd als Europees Jaar van het Burgerschap. Daarbij wordt door de Europese regeringsleiders in de eerste plaats gedacht aan het functioneren als betrokken, zelfstandige burger in de politiekbestuurlijke zin, die op de oude vertrouwde, maar ook en vooral op nieuwe wijze (sociale bewegingen; specifieke issues) participeert in de politieke besluitvorming. In de tweede plaats worden er nadrukkelijk verbindingen gelegd met employability en breder, met de toenemende individualisering van de huidige maatschappij en de eisen die dat stelt aan het maatschappelijk functioneren van mensen. De Onderwijsraad (2003) bepleit aandacht voor burgerschapsvorming in het onderwijs. Daarmee bedoelt men het stimuleren van de bereidheid en het vermogen om onderdeel uit te maken van een gemeenschap en daaraan bij te dragen. Men ziet diverse taken voor het onderwijs op het gebied van de sociale, morele en maatschappelijke ontwikkeling van leerlingen. Het advies onderscheidt drie niveaus van burgerschapsvorming op school: Microniveau: De interne relaties binnen school, het deel uitmaken van de microgemeenschap die de school is. Burgerschapsvorming komt tot uitdrukking in het naleven en (waar mogelijk) aanvaarden van en vorm geven aan basisnormen en doelen in de school. Mesoniveau: Het deel uitmaken van de plaatselijke gemeenschap, in de vorm van participatie in maatschappelijke activiteiten door leerlingen. De leerling gezien in zijn rol van toekomstige participant in de maatschappij in relatie tot medeburgers. Macroniveau: De maatschappelijke en politieke praktijken van de samenleving; in het bijzonder om kennis en begrip van de democratische rechtsstaat en het stimuleren van de bereidheid daaraan in de toekomst mee te doen (staatsburgerlijke vorming). Mede in aansluiting op dit advies, maar zeker ook met het oog op de toenemende discussies rond normen, waarden, integratie en inburgering heeft de minister van Onderwijs in 16

18 2004 een wetsvoorstel ingediend, waarin wordt voorgesteld burgerschap als onderwijsopdracht in de wet vast te stellen en te verankeren. Daarmee worden al lang in kerndoelen en eindtermen opgenomen aspecten van voorbereiding op het maatschappelijk functioneren aanzienlijk aangescherpt. Zowel ministerie als politieke partijen benadrukken dat de school aandacht moet besteden aan normen en waarden, aan het ontwikkelen van nationale trots via een historische canon. In de uitwerking lijken overigens vooral islamitische scholen het doelwit. Het meer expliciet bijdragen aan waardeontwikkeling ten aanzien van de democratische rechtsstaat en van de verhoudingen tussen mannen en vrouwen vormt ook voor tal van andere scholen een uitdaging, of het nu gaat om scholen met de bijbel of om zwart-witte scholen, vooral als je niet alleen kijkt naar het al of niet vermelden van doelen in het leerplan, maar naar het daadwerkelijk bereiken ervan. In het lectoraat gaan we uit van kritisch, democratisch burgerschap (Leenders en Veugelers, 2004), ook wel neo-republikeins burgerschap genoemd (Van Gunsteren, 1992). Er zijn opgaven en basisregels, normen en waarden te formuleren die voor elke burger gelden. Deze betreffen in het bijzonder het functioneren in de openbare ruimte en publieke organisatievormen ( het publieke domein ). Burgerschapscompetenties hebben betrekking op het vermogen met individueel verantwoordelijkheidsbesef te kunnen functioneren in het publieke domein, dat wil zeggen om in de maatschappij te participeren als actief burger en daarbij zelfstandig, verantwoord, normatief en waardebewust te handelen. (Onstenk, 2002). Bij burgerschap gaat het om het functioneren in situaties als producent ( de maatschappij dat zijn wij ) en als consument (hoe benutten we publieke regels, instituties en instellingen). Het publieke domein kan nader worden gedifferentieerd naar het politieke, sociale, culturele en economische domein (Onstenk, 2002). Burgerschapscompetenties zullen overigens globaal gedefinieerd moeten worden, omdat het per definitie onmogelijk is om burgerschap voor iedereen op dezelfde manier in te vullen. De hedendaagse nieuw-flinkse discussie over burgerschap en dan vooral het burgerschap van de anderen 1 heeft vaak een sterk normatief en voorschrijvend karakter. Toch moet benadrukt worden dat het principieel onmogelijk is om precies aan te geven welke burgerschapscompetenties nodig of gewenst zijn om als volwaardig of actief burger te participeren. De invulling van wat wordt verstaan onder volwaardig participeren hangt immers mede af van het perspectief van waaruit burgerschap wordt bekeken. 1 Spierings (2004) wijst er op dat het publieke debat over opvoeding wordt gekenmerkt door sterke normatieve oordelen over het opvoeden door anderen dan wel het (slecht) opgevoed zijn 17

19 Zo zal men vanuit verschillende politieke perspectieven anders kijken naar gewenste rol en gedrag van de burger, en dus ook naar gewenste competenties. Het belangrijkste is het ontwikkelen van normatief en waardenbewust gedrag en het vinden van een evenwicht tussen aanspreekbaarheid en verantwoordelijkheid enerzijds en weerbaarheid, redzaamheid en het opkomen voor eigen belangen anderzijds, in tal van situaties binnen het publieke domein. Burgerschap in het onderwijs Hoewel er langzamerhand veel misschien wel te veel- gepraat wordt over burgerschapsvorming, is er over vormgeving en effecten ervan nog weinig bekend (Onderwijsraad, 2003). Het lectoraat richt zich op de vraag hoe burgerschapscompetenties als leerdoel passen binnen de bredere pedagogische opdracht van het onderwijs Burgerschapcompetenties zullen een herkenbare plek moeten krijgen binnen het curriculum en expliciet in het primaire proces aan de orde moeten worden gesteld. De ontwikkeling van deze competenties moet nadrukkelijk gekoppeld worden aan praktijkervaringen in het onderwijs (Onstenk, 2002). De ontwikkeling van persoonlijke bekwaamheden levert een essentiële bijdrage aan het verwerven van burgerschapscompetenties. Het individu is in toenemende mate aangewezen op zijn eigen competenties, op het vermogen deze continu te ontwikkelen en de bereidheid om deze in te zetten in een veranderlijke en ambivalente omgeving. Essentieel daarbij zijn: het vermogen tot zelfreflectie en zelfsturing; het vermogen om een eigen identiteit te ontwikkelen en als participant in diverse maatschappelijke verbanden; het vermogen om een kritische afweging te kunnen maken tussen eigen belang en algemeen belang; het vermogen (voortdurend) te leren en ontwikkelen; de bereidheid om constructief bij te dragen en mee richting te geven aan de ontwikkeling van de samenleving. Een voortgaande vermaatschappelijking van het onderwijs is de beste garantie voor een goede voorbereiding op burgerschap (Ten Dam en Volman, 1999; Dieleman en Van der Lans, 1999). Of eigenlijk gaat het al om het participeren als burger: de school ís deel van de samenleving, leerlingen functioneren ook binnen de onderwijsinstelling als (aankomend) burger op microniveau (Onderwijsraad, 2003). Dat betekent in de grote stad ook dat de verschillen en spanningen in maatschappij en buurt de school binnenkomen. 18

20 De kernopgave van kritisch burgerschap betreft het hanteren van het spanningsveld tussen individualisering en betrokkenheid (De Winter, 2000) en het op de verschillende publieke domeinen individueel én sociaal verantwoord handelen. Dit vereist het vermogen tot zelfsturing (Dieleman en Van der Lans, 1999). Voor de duidelijkheid: zelfsturing betekent niet het te allen tijde doorzetten van je eigen wensen of het handelen zonder invloed van buitenaf, maar juist het vermogen tot zelfbepaling en beheerste zelfontplooiing waarbij tegelijk pro-actief rekening gehouden wordt met eisen van de arbeidsmarkt, de sociale omgeving en de publieke ruimte. Het is richting kunnen geven aan een persoonlijke ontwikkeling en daarbij rekening weten te houden met veranderende mogelijkheden en beperkingen. De doorzettende individualisering en flexibilisering dwingen het individu om het vermogen tot zelfstandigheid en kiezen te ontwikkelen, maar maken tegelijk aandacht voor de ontwikkeling van maatschappelijke betrokkenheid en verantwoordelijkheidsbesef noodzakelijk, zowel met het oog op sociale cohesie als ten behoeve van eigen geborgenheid en ontwikkeling. Zelfsturing in deze zin moet gecombineerd worden met het vermogen om zichzelf te identificeren met en zich vrijwillig en met een zekere bestendigheid te binden aan, (delen van) de samenleving en op basis daarvan tot handelingsplannen te komen en deze plannen te realiseren (Wardekker, Meijers & Wijers, 1999). Activiteiten, opgaven en competenties van actief burgerschap zijn geformuleerd in algemene termen, die in principe van toepassing zijn voor iedere burger op de relevante sociale, politieke, culturele en economische domeinen van maatschappelijke participatie. Het is een uitdaging aan het onderwijs om de competenties te concretiseren naar betekenisvolle maatschappelijke en beroepssituaties van de deelnemers. In het vmbo wordt hier bijvoorbeeld in projecten (zg. educaties) en in de geformuleerde algemene leerdoelen aandacht aan besteed. In het vmbo ligt daarbij vaak de nadruk op vaardigheden en sociale redzaamheid, in tegenstelling tot vwo/havo waar meer aandacht besteed wordt aan reflectie, vormgeving van het eigen leven, keuzes en bredere maatschappelijke participatie (Ten Dam en Volman, 1999). Er kunnen accentverschillen worden gemaakt. Op laag niveau kan wat meer aandacht zijn voor zelfredzaamheid (bv. rond regelgeving, participatie, instanties, uitkeringen) (Ten Dam en Volman, 1999), maar dit is ook voor het hogere niveau belangrijk. En dit moet niet tegenover het ontwikkelen van responsieve verantwoordelijkheid worden gezet. De ontwikkeling van (eigen) verantwoordelijkheid voor gedrag, normen en waarden in het publieke domein, waaronder de werksituatie, moet expliciet als eis aan alle niveaus worden geformuleerd. 19

COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT

COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT DE SBL competenties COMPETENTIE 1: INTERPERSOONLIJK COMPETENT De leraar primair onderwijs moet ervoor zorgen dat er in zijn groep een prettig leef- en werkklimaat heerst. Dat is de verantwoordelijkheid

Nadere informatie

1 Interpersoonlijk competent

1 Interpersoonlijk competent 1 Interpersoonlijk competent De leraar primair onderwijs moet ervoor zorgen dat er in zijn groep een prettig leefen werkklimaat heerst. Dat is de verantwoordelijkheid van de leraar primair onderwijs en

Nadere informatie

Actief burgerschap. Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl

Actief burgerschap. Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl 2013 Actief burgerschap 0 Sint Gerardusschool Splitting 145 7826 ET Emmen Tel: 0591-622465 gerardusschool@skod.nl Inhoudsopgave Pagina Inleiding 2 Hoofdstuk 1 : 3 Hoofdstuk 2 : : een doel en een middel

Nadere informatie

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Naam: School: Daltoncursus voor leerkrachten Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Inleiding: De verantwoordelijkheden van de leerkracht zijn samen te vatten door vier beroepsrollen te

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Samenwerken Omgevingsgericht/samenwerken Reflectie en zelfontwikkeling competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Competentieprofiel stichting Het Driespan, (V)SO

Nadere informatie

Actief Burgerschap. Iedereen is van de wereld en de wereld is van iedereen

Actief Burgerschap. Iedereen is van de wereld en de wereld is van iedereen Actief Burgerschap Iedereen is van de wereld en de wereld is van iedereen OBS De Hobbitstee Leerdam 2010 Met open vizier.. 2 Inhoudsopgave Inleiding 4 Hoofdstuk 1 : Actief Burgerschap: een nadere kennismaking

Nadere informatie

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs

1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs 1 Basiscompetenties voor de leraar secundair onderwijs Het Vlaams parlement legde de basiscompetenties die nagestreefd en gerealiseerd moeten worden tijdens de opleiding vast. Basiscompetenties zijn een

Nadere informatie

2. Waar staat de school voor?

2. Waar staat de school voor? 2. Waar staat de school voor? Missie en Visie Het Rondeel gaat uit van de Wet op het Basisonderwijs. Het onderwijs omvat de kerndoelen en vakgebieden die daarin zijn voorgeschreven. Daarnaast zijn ook

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Pedagogisch beleidsplan

Pedagogisch beleidsplan Pedagogisch beleidsplan Auteur: Ingeborg van der Zanden Bartels Datum: 05 januari 2015 Plaats: Kerkdriel Versie: 0.1 Pedagogisch beleidsplan BSO VillaDriel 12 april 2015 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding...

Nadere informatie

Ouderschap in Ontwikkeling

Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap

Nadere informatie

obs Jaarfke Torum 15 9679 CL Scheemda Postbus 60 9679 ZH Scheemda 0597 592524 jaarfke@planet.nl

obs Jaarfke Torum 15 9679 CL Scheemda Postbus 60 9679 ZH Scheemda 0597 592524 jaarfke@planet.nl obs Jaarfke Torum 15 9679 CL Scheemda Postbus 60 9679 ZH Scheemda 0597 592524 jaarfke@planet.nl 1 Actief burgerschap en sociale integratie: Door de toenemende individualisering in onze samenleving is goed

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

Strategisch beleidsplan Stichting Promes 2015-2018

Strategisch beleidsplan Stichting Promes 2015-2018 Strategisch beleidsplan Stichting Promes 2015-2018 Voorwoord. De planperiode van 2011-2014 ligt bijna achter ons en geeft ons reden tot nadenken over de doelen voor de komende vier jaar. Als we terugdenken

Nadere informatie

Loopbaan & Burgerschap VERANTWOORDINGSDOCUMENT

Loopbaan & Burgerschap VERANTWOORDINGSDOCUMENT Loopbaan & Burgerschap VERANTWOORDINGSDOCUMENT Methode Schokland 3.0 van Deviant. De methode is ontwikkeld conform het vernieuwde brondocument 'Loopbaan en burgerschap in het mbo'. 2013-2014 team Horeca

Nadere informatie

1 Aanbevolen artikel

1 Aanbevolen artikel Aanbevolen artikel: 25 november 2013 1 Aanbevolen artikel Ik kan het, ik kan het zélf, ik hoor erbij Over de basisingrediënten voor het (psychologisch) welzijn Een klassieke motivatietheorie toegelicht

Nadere informatie

Actief Burgerschap. De Brummelbos Erica 2015-2016. In een wereld leven van, voor en met elkaar!

Actief Burgerschap. De Brummelbos Erica 2015-2016. In een wereld leven van, voor en met elkaar! Actief Burgerschap De Brummelbos Erica 2015-2016 In een wereld leven van, voor en met elkaar! 1 Inhoudsopgave Inleiding Hoofdstuk 1 : Actief Burgerschap Hoofdstuk 2 : Actief Burgerschap: een doel en een

Nadere informatie

Bekwaamheidseisen leraren

Bekwaamheidseisen leraren Concept eindversie 20 mei 2004 Bekwaamheidseisen leraren Stichting Beroepskwaliteit Leraren en ander onderwijspersoneel Inleiding Wat goed onderwijs is, wordt bepaald door de samenleving. Die stelt zich

Nadere informatie

De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming

De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming Jeroen Bron en Minke Bruning, 27 november 2014 27-11-2014 SLO projectgroep burgerschap; Jeroen Bron CPS Onderwijsontwikkeling en advies;

Nadere informatie

Lijst met de zeven SBL-competenties, de bijbehorende bekwaamheidseisen en gedragsindicatoren voor docenten

Lijst met de zeven SBL-competenties, de bijbehorende bekwaamheidseisen en gedragsindicatoren voor docenten Lijst met de zeven SBL-competenties, de bijbehorende bekwaamheidseisen en gedragsindicatoren voor docenten 1. Interpersoonlijk competent Een interpersoonlijk competente leraar/lerares schept een vriendelijke

Nadere informatie

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken 288 Analyse > De praktijk Ik heb geen enkel belang Kenmerken van een brugfiguur volgens Ilonka

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

1. Interpersoonlijk competent

1. Interpersoonlijk competent 1. Interpersoonlijk competent De docent BVE schept een vriendelijke en coöperatieve sfeer in het contact met deelnemers en tussen deelnemers, en brengt een open communicatie tot stand. De docent BVE geeft

Nadere informatie

Pijnpunten PBS. W i n d e s h e i m z e t k e n n i s i n w e r k i n g

Pijnpunten PBS. W i n d e s h e i m z e t k e n n i s i n w e r k i n g Pijnpunten PBS Programma Welkom en voorstellen Pijnpunten SWPBS - Pijnpunten kort toelichten - World café: pijnpunten verkennen - Plenair inventariseren Wettelijk kader SWPBS Pedagogische kwaliteit van

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010

WIJZIGINGSBLAD A2. BORG 2005 versie 2 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 2.2. Publicatiedatum : 31 maart 2010. Ingangsdatum : 1 april 2010 WIJZIGINGSBLAD A2 Nationale Beoordelingsrichtlijn BORG 2005 versie 2 Procescertificaat voor het ontwerp, de installatie en het onderhoud van inbraakbeveiliging BORG 2005 versie 2 / A2 Publicatiedatum :

Nadere informatie

kempelscan P1-fase Kempelscan P1-fase 1/7

kempelscan P1-fase Kempelscan P1-fase 1/7 kempelscan P1-fase Kempelscan P1-fase 1/7 Interpersoonlijke competentie Kern 1.2 Inter-persoonlijk competent Communiceren in de groep De student heeft zicht op het eigen communicatief gedrag in de klas

Nadere informatie

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs Summa College maart 2013 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: De vijf onderwijspijlers 4 Hoofdstuk 2: De vijf onderwijspijlers

Nadere informatie

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE

ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE Heutink ICT ACTIEF BURGERSCHAP EN SOCIALE INTEGRATIE op de C.B.S. De Bruinhorst 22-5-2012 Inhoudsopgave Inleiding 3 Pagina 1. Burgerschap op de Bruinhorstschool 3 2. Kerndoelen 3 3. Visie 4 4. Hoofddoelen

Nadere informatie

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel STICHTING KINDANTE Visie Personeel Visie Personeel 1 Inleiding De onderwijskundige visie van stichting Kindante vormt de basis voor de wijze waarop de Kindantescholen hun onderwijs vormgeven. Dit vraagt

Nadere informatie

Wij gaan met plezier naar school.

Wij gaan met plezier naar school. www.schoolbranst.be Wij gaan met plezier naar school. 3...onze visie Onze school is een landelijk gelegen dorpsschool, een groene school, waar we leven in verbondenheid met de natuur en met elkaar en handelen

Nadere informatie

VERDER IN LEREN STRATEGISCH BELEIDSPLAN 2011-2015 PUBLIEKSVERSIE

VERDER IN LEREN STRATEGISCH BELEIDSPLAN 2011-2015 PUBLIEKSVERSIE VERDER IN LEREN STRATEGISCH BELEIDSPLAN 2011-2015 PUBLIEKSVERSIE INHOUD Missie & visie 4 Het onderwijs voorbij 5 Kwaliteit vanuit identiteit 7 Werken vanuit passie 8 Elke leerling telt 10 Ondernemend en

Nadere informatie

Pedagogisch Beleidsplan CKO De Herberg

Pedagogisch Beleidsplan CKO De Herberg Pedagogisch Beleidsplan CKO De Herberg Hoofdstuk 1: Missie, visie en doelstellingen Voorwoord Onze Missie en Identiteit Onze Visie Pedagogische hoofddoelstellingen Een goed pedagogisch klimaat Hoofdstuk

Nadere informatie

Weten waar we goed in zijn 1

Weten waar we goed in zijn 1 Inburgering als voortdurend proces voor allen Lezing ter gelegenheid van de Conferentie Burgerschapsvorming. Islamitisch Onderwijs Ingeburgerd. Jaarbeursgebouw Utrecht Zaterdag 4 juni 2005. A.M.L. van

Nadere informatie

Competenties in relatie tot het Protocol Vermoedens van huiselijk geweld, mishandeling, verwaarlozing en seksueel misbuik

Competenties in relatie tot het Protocol Vermoedens van huiselijk geweld, mishandeling, verwaarlozing en seksueel misbuik Competenties in relatie tot het Protocol Vermoedens van huiselijk geweld, mishandeling, verwaarlozing en seksueel misbuik Competenties Het werken met een protocol, zoals het protocol Vermoedens van huiselijk

Nadere informatie

De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN

De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN M.11i.0419 De ontwikkeling van de Mondriaan methode VISIE OP PROFESSIONALISEREN versie 02 M.11i.0419 Naam notitie/procedure/afspraak Visie op professionaliseren Eigenaar/portefeuillehouder Theo Bekker

Nadere informatie

Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren.

Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren. Basisschool De Buitenburcht Op weg naar betekenisvol onderwijs en onderzoekend en actief leren. Dit is de beknopte versie van het schoolplan 2015-2019 van PCB de Buitenburcht in Almere. In het schoolplan

Nadere informatie

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012

WIJZIGINGSBLAD A2. Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING. Versie : 1.0. Publicatiedatum : 1 april 2012 WIJZIGINGSBLAD A2 Regeling Brandmeldinstallaties 2002 BMI 2002 / A2 Publicatiedatum : 1 april 2012 Ingangsdatum : 1 april 2012 VEILIGHEID DOOR SAMENWERKING VOORWOORD A2:2012/BMI 2002 Pagina 2/5 Dit wijzigingsblad

Nadere informatie

Interpersoonlijk competent

Interpersoonlijk competent Inhoudsopgave Inhoudsopgave...0 Inleiding...1 Interpersoonlijk competent...2 Pedagogisch competent...3 Vakinhoudelijk & didactisch competent...4 Organisatorisch competent...5 Competent in samenwerken met

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID Goed- en afkeurcriteria bouwkundige brandveiligheid INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRANDVEILIGHEID bouwkundige brandveiligheid Versie : 1.0 Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/6 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie

samen onderwijs maken BEDRIJFSPLAN 2015-2018

samen onderwijs maken BEDRIJFSPLAN 2015-2018 samen onderwijs maken BEDRIJFSPLAN 2015-2018 WOORD VOORAF De titel zegt alles. Samen onderwijs maken. Elke dag weer, samen met onze medewerkers, leerlingen en de regio. Daarin spelen wij als opleider een

Nadere informatie

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444

Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Voorlichtingspublicatie Betreft de onderwijssector(en) Informatie CFI/ICO Primair Onderwijs po 079-3232.333 Voorgezet onderwijs vo 079-3232.444 Wet van 9 december 2005, houdende opneming in de Wet op het

Nadere informatie

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie)

Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo. Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Dr. Harm van Lieshout (redactie) Co-makership rond Leven Lang Leren in het hbo Januari 2012 Hanzehogeschool Groningen Colofon Titel Co-makership rond Leven

Nadere informatie

Voldoende is niet goed genoeg.. Strategisch beleidsplan 2015/2019. Stichting H 3 O

Voldoende is niet goed genoeg.. Strategisch beleidsplan 2015/2019. Stichting H 3 O Voldoende is niet goed genoeg.. Strategisch beleidsplan 2015/2019 Stichting H 3 O 1 Bijzonder Wat is het bijzondere van H 3 O? Waarin onderscheidt H 3 O zich, wat maakt het verschil? En wat wil H 3 O waarmaken?

Nadere informatie

FUNCTIEHANDBOEK PROTESTANTS CHRISTELIJK PRIMAIR ONDERWIJS LELYSTAD

FUNCTIEHANDBOEK PROTESTANTS CHRISTELIJK PRIMAIR ONDERWIJS LELYSTAD FUNCTIEHANDBOEK PROTESTANTS CHRISTELIJK PRIMAIR ONDERWIJS LELYSTAD FUNCTIE-INFORMATIE Functienaam Leerkracht basisonderwijs Codering PCPO09-201 Organisatie PCPO Lelystad Salarisschaal 9 Indelingsniveau

Nadere informatie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie

Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING. Denken en intuïtie Denken en intuïtie Eric Schneider LEZINGEN TER BEWUSTWORDING Denken en intuïtie Den Haag, 2015 Eerste druk, november 2015 Vormgeving: Ron Goos Omslagontwerp: Ron Goos Eindredactie: Frank Janse Copyright

Nadere informatie

Onder de Wieken: altijd in beweging

Onder de Wieken: altijd in beweging Basisschool Onder de Wieken Rector de Fauwestraat 26 5964AE Meterik telefoon: 077-3983497 internet: www.onderdewieken.nl e-mail : info@onderdewieken.nl Vacature unit-leerkracht M/V groep 1-2 Wtf 0,8500

Nadere informatie

Gemeentelijke basisschool De Knipoog Cardijnlaan 10 2290 Vorselaar 014/51 27 00 0478/28 82 63 014/ 51 88 97 directie@deknipoog.be

Gemeentelijke basisschool De Knipoog Cardijnlaan 10 2290 Vorselaar 014/51 27 00 0478/28 82 63 014/ 51 88 97 directie@deknipoog.be Gemeentelijke basisschool De Knipoog Cardijnlaan 10 2290 Vorselaar 014/51 27 00 0478/28 82 63 014/ 51 88 97 directie@deknipoog.be Elementen van een pedagogisch project 1 GEGEVENS M.B.T. DE SITUERING VAN

Nadere informatie

Assistent en maatschappij

Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Burgerschap voor AG B. van Abshoven W. van Grootheest T. Verhoeven Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

van, voor en door de leraar Discussienota Uitgangspunten Herijking Bekwaamheidseisen

van, voor en door de leraar Discussienota Uitgangspunten Herijking Bekwaamheidseisen van, voor en door de leraar Discussienota Uitgangspunten Herijking Bekwaamheidseisen Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 / De kern en inhoud als uitgangspunt... 4 1.1 de kern... 4 1.2 de inhoud... 5 Hoofdstuk 2

Nadere informatie

reflectieopdrachten en door middel van het toepassen van het analysemodel in praktijkcases.

reflectieopdrachten en door middel van het toepassen van het analysemodel in praktijkcases. Toelichting vooraf Een van onze auteurs, Pierre Winkler, heeft op verzoek van de landelijke kenniskring ethiek in het mbo, een lezing gehouden over plaats en vormgeving van ethiek in SLB, Burgerschap en

Nadere informatie

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden

Pedagogisch fundament. handboek ikc leeuwarden Pedagogisch fundament handboek ikc leeuwarden pedagogisch fundament Inhoud Moreel kader IKC Leeuwarden Dit handboek is een hulpmiddel te komen tot een pedagogisch fundament voor een IKC s. Uitgangspunt

Nadere informatie

Excellente Leerkracht SBO, SO/VSO. Stichting Meerkring LC 11 Onderwijsproces -> Leraren 44343 43334 43 43 Marieke Kalisvaart

Excellente Leerkracht SBO, SO/VSO. Stichting Meerkring LC 11 Onderwijsproces -> Leraren 44343 43334 43 43 Marieke Kalisvaart Functie-informatie Functienaam Organisatie Letterschaal CAO Salarisschaal Werkterrein Kenmerkscores SPO-gecertificeerde Stichting Meerkring LC 11 Onderwijsproces -> Leraren 44343 43334 43 43 Marieke Kalisvaart

Nadere informatie

-Onze school behoort tot het officieel gesubsidieerd onderwijsnet. Het schoolbestuur is de gemeente Olen.

-Onze school behoort tot het officieel gesubsidieerd onderwijsnet. Het schoolbestuur is de gemeente Olen. Pedagogisch project 1. situering onderwijsinstelling 2. levensbeschouwelijke uitgangspunten 3. visie op ontwikkeling en opvoeding 4. het schoolconcept 1. Situering onderwijsinstelling 1.1 Een gemeenteschool:

Nadere informatie

Academie voor Verpleegkunde Bachelor Nursing 2020

Academie voor Verpleegkunde Bachelor Nursing 2020 Academie voor Verpleegkunde Bachelor Nursing 2020 Aanleiding nieuw Beroepsprofiel Zorg met ingang van 2020 Grote fragmentatie van de zorg, beroepen en opleidingen (Kaljouw, 2015). meer dan 2400 verschillende

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

Cultuurbeleidsplan 2015-2019

Cultuurbeleidsplan 2015-2019 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Cultuurbeleidsplan 2015-2019 1. Inleiding Dit is het cultuureducatieplan van de CBS Maranatha in Winschoten. Een plan dat is opgesteld om een bijdrage te leveren

Nadere informatie

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ

1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 2. Doel van de cursus NCZ 1. Algemene situering van de cursus NCZ leraar secundair onderwijs-groep 1 De cursus niet-confessionele zedenleer (NCZ) in de opleiding leraar secundair onderwijsgroep 1 (LSO-1) sluit aan bij de algemene

Nadere informatie

Boekhouden geboekstaafd

Boekhouden geboekstaafd Boekhouden geboekstaafd Drs. H. Fuchs S.J.M. van Vlimmeren OPGAVEN Zevende druk Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Boekhouden geboekstaafd 2 Opgaven Drs. H. Fuchs S. J. M. van Vlimmeren Zevende druk Noordhoff

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk

opgaven- en werkboek GECONSOLIDEERDE JAARREKENING Henk Fuchs 1e druk opgaven- en werkboek Henk Fuchs GECONSOLIDEERDE JAARREKENING 1e druk Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Geconsolideerde jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Koersplan - Geloof in de toekomst

Koersplan - Geloof in de toekomst Koersplan - Geloof in de toekomst Storytelling als innerlijk kompas De s8ch8ng hanteert het verhaal van Springmuis voor draagvlak en gemeenschappelijke taal. Springmuis gaat op reis naar het onbekende.

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Flexkidz

Pedagogisch beleid Flexkidz Pedagogisch beleid Flexkidz Voor u ligt het verkorte pedagogisch beleidsplan van Flexkidz. Hier beschrijven we in het kort de pedagogische visie en uitgangspunten. In dit pedagogisch beleidsplan beschrijven

Nadere informatie

De paradox van de burger als uitgangspunt

De paradox van de burger als uitgangspunt GEMEENTE WINTERSWIJK De paradox van de burger als uitgangspunt De dialoog als methodiek Rhea M. Vincent 1-11-2013 In het nieuwe zorgstelsel staat de vraag van de burger centraal. De professional en de

Nadere informatie

De leerkrachten willen de kinderen het gevoel geven van veiligheid en geborgenheid.

De leerkrachten willen de kinderen het gevoel geven van veiligheid en geborgenheid. 1. Doelen van ons onderwijs De Burchtgaarde wil bereiken dat ieder kind via een ononderbroken leer-en ontwikkelingsproces, die kennis en vaardigheden verwerft die het nodig heeft om een zelfstandig, sociaal

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

Werken aan actief burgerschap & sociale integratie. Tekst: Daan Fens, Lieke Eijsackers, Cees de Wit en Detje de Kinderen

Werken aan actief burgerschap & sociale integratie. Tekst: Daan Fens, Lieke Eijsackers, Cees de Wit en Detje de Kinderen Datum Werken aan actief burgerschap & sociale integratie Tekst: Daan Fens, Lieke Eijsackers, Cees de Wit en Detje de Kinderen Stevige mensen worden die ergens voor staan en voor gaan, die hun plek in de

Nadere informatie

VISIE PEDAGOGISCH PROJECT

VISIE PEDAGOGISCH PROJECT VISIE PEDAGOGISCH PROJECT van daltonschool De Kleine Icarus Algemene visie De opdracht van daltonschool De Kleine Icarus bevat naast het onderwijskundig eveneens een maatschappelijk aspect Wij brengen

Nadere informatie

Strategisch Visie Stichting voor Christelijk Praktijkonderwijs voor Hardenberg & omgeving 2015-2018

Strategisch Visie Stichting voor Christelijk Praktijkonderwijs voor Hardenberg & omgeving 2015-2018 Strategisch Visie Stichting voor Christelijk Praktijkonderwijs voor Hardenberg & omgeving 2015-2018 Ontwikkeling van Talent door ontwikkeling van eigen Kracht Hardenberg, 27 januari 2015 1 Inleiding Nadat

Nadere informatie

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN 3.1 Exploreren, verkennen en integreren van de mogelijkheden van de mens 3.2 Exploreren, verkennen en integreren van de grenzen van de mens 3.3 Ontdekken

Nadere informatie

Toelichting competenties

Toelichting competenties Toelichting competenties De vraag van dit onderzoek was of leerkrachten, intern begeleiders en schoolleiders die werken met nieuwkomers aanvullende of extra competenties nodig hebben bovenop de bekwaamheidseisen

Nadere informatie

De pedagogische opdracht van het onderwijs. College Professioneel Meesterschap 2 november 2012 Monique Volman

De pedagogische opdracht van het onderwijs. College Professioneel Meesterschap 2 november 2012 Monique Volman De pedagogische opdracht van het onderwijs College Professioneel Meesterschap 2 november 2012 Monique Volman Agenda 1. De pedagogische opdracht van het onderwijs à pedagogische kwaliteit 2. Betrokkenheid

Nadere informatie

Inspiratiedag Brede School 29 april 2014 Bronks Talenkennis versterken van kinderen en jongeren in de Brede School

Inspiratiedag Brede School 29 april 2014 Bronks Talenkennis versterken van kinderen en jongeren in de Brede School Inspiratiedag Brede School 29 april 2014 Bronks Talenkennis versterken van kinderen en jongeren in de Brede School Piet Van Avermaet Inhoud Voorstelling SDL Kennismaking Stellingen Taal, taal leren, talige

Nadere informatie

De speerpunten van de SPCO-scholen

De speerpunten van de SPCO-scholen Meerjaren Plan 2012-2015 De speerpunten van de SPCO-scholen Inleiding Strategische speerpunten Hart voor kinderen Met veel genoegen presenteren wij de samenvatting van ons strategisch meerjarenplan Hart

Nadere informatie

Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders

Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders Morele vorming in het voortgezet onderwijs Een peiling onder leidinggevenden en ouders Auteurs: Drs. G. van der Meulen Referentie: WvdJ/SL 11.0426 Datum: maart 2007 Het lectoraat Morele vorming in het

Nadere informatie

Leraar basisonderwijs LB

Leraar basisonderwijs LB Leraar basisonderwijs LB Functiewaardering: 43343 43333 43 33 Salarisschaal: LB Werkterrein: Onderwijsproces -> Leraren Activiteiten: Beleids- en bedrijfsvoeringsondersteunende werkzaamheden, overdragen

Nadere informatie

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Bij het begeleiden van leeractiviteiten kun je twee aspecten aan het gedrag van leerkrachten onderscheiden, namelijk het pedagogisch handelen en het didactisch handelen.

Nadere informatie

Missie school Vanuit onze visie op het onderwijs volgt onze missie met BRON-waarden:

Missie school Vanuit onze visie op het onderwijs volgt onze missie met BRON-waarden: Missie en visie Basisschool met de Bijbel Bij de Bron is één van de tien scholen uitgaande van de Vereniging tot Stichting en Instandhouding van Scholen voor Christelijk Nationaal Schoolonderwijs te Putten.

Nadere informatie

Beoordelingsrapport. Keimaat is een product van b&t begeleiding en training B.V.

Beoordelingsrapport. Keimaat is een product van b&t begeleiding en training B.V. Beoordelingsrapport Keimaat is een product van b&t begeleiding en training B.V. Beoordelingsrapport van: mevr. K. Rozegeur Dit beoordelingsrapport is gemaakt op: 8 juli 2010 Beoordelingsperiode: augustus

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

Samen leren jezelf te zijn, kansrijk en uniek Wij maken werk van talent!

Samen leren jezelf te zijn, kansrijk en uniek Wij maken werk van talent! De missie van onze school: Samen leren jezelf te zijn, kansrijk en uniek Wij maken werk van talent! De visie van onze school: A: Goed onderwijs, opbrengstgericht Door middel van een gevarieerd lesaanbod

Nadere informatie

W O LOL. Module. Zelfbewust. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: oktober 2013

W O LOL. Module. Zelfbewust. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: oktober 2013 N W O LOL Z Module Zelfbewust Versie 0.1: oktober 2013 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Opbrengst 4 Stakeholders 8 Middelen 12 Strategie 15 INTEGER De reden voor deze module is dat

Nadere informatie

Competentieprofiel onderwijsassistent voor de periode 2012-2015

Competentieprofiel onderwijsassistent voor de periode 2012-2015 Competentieprofiel onderwijsassistent voor de periode 2012-2015 De volgende competentie domeinen zijn beschreven: Competentie 1: Competentie 2: Competentie 3: Competentie 4: Competentie 5: Competentie

Nadere informatie

Identiteit van de Koos Meindertsschool

Identiteit van de Koos Meindertsschool Identiteit van de Koos Meindertsschool 1. Identiteit - het karakter van de school Wij zijn een open school waarin een ieder gelijkwaardig is. Wij heten elk kind welkom op de Koos Meindertsschool, ongeacht

Nadere informatie

Basisstudie in het boekhouden

Basisstudie in het boekhouden OPGAVEN Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren, P. Kuppen, E. Rijswijk Zevende druk Basisstudie in het boekhouden Opgavenboek Opgavenboek Basisstudie in het boekhouden M.H.A.F. van Summeren

Nadere informatie

Examenprogramma beeldende vorming

Examenprogramma beeldende vorming Examenprogramma beeldende vorming Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 beeldende vorming 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren in het vmbo gelden, zijn 1

Nadere informatie

HET COMPETENTIEPROFIEL VAN DE SPD. ILS Nijmegen

HET COMPETENTIEPROFIEL VAN DE SPD. ILS Nijmegen HET COMPETENTIEPROFIEL VAN DE SPD ILS Nijmegen Mei 2009 Voorwoord: Dit voorstel voor een competentieprofiel van de spd is ontworpen op verzoek van de directies van ILS- HAN en ILS-RU door de productgroep

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Leren excelleren Strategisch beleid PRIMOvpr 2015-2019

Leren excelleren Strategisch beleid PRIMOvpr 2015-2019 Leren excelleren Strategisch beleid PRIMOvpr 2015-2019 Onderwijsgroep PRIMO vpr Stichting voor Openbaar Primair Onderwijs Voorne-Putten en regio Kwaliteit op een hoger plan brengen Wie zijn we? Sinds 1

Nadere informatie

. De school uitgangspunten en visie. 1.1. Naam en logo. De naam Rehoboth komt uit de Bijbel (Genesis 26:22).

. De school uitgangspunten en visie. 1.1. Naam en logo. De naam Rehoboth komt uit de Bijbel (Genesis 26:22). . De school uitgangspunten en visie 1.1. Naam en logo De naam Rehoboth komt uit de Bijbel (Genesis 26:22). Het betekent: de Heer heeft ons ruimte gemaakt. De Heer geeft ruimte om in vrede en liefde met

Nadere informatie

TOEGANKELIJK ONDERWIJS Universal Design for Learning. Leerlingen zijn verschillend! Diversiteit is de realiteit! Uitdaging voor elke leerkracht

TOEGANKELIJK ONDERWIJS Universal Design for Learning. Leerlingen zijn verschillend! Diversiteit is de realiteit! Uitdaging voor elke leerkracht TOEGANKELIJK ONDERWIJS Universal Design for Learning Bjorn Carreyn Filip Dehaene Hendrik Despiegelaere Mieke Theys Leerlingen zijn verschillend! Diversiteit is de realiteit! Uitdaging voor elke leerkracht

Nadere informatie

1. Peter Petersen. De effectieve groepsleid(st)er. 1.1.Opvoeding is het leren zelf

1. Peter Petersen. De effectieve groepsleid(st)er. 1.1.Opvoeding is het leren zelf De effectieve groepsleid(st)er 1. Peter Petersen Voorwaarden om veel en breed te leren: uitgaan van positieve vermogens van kind; rijke en veelzijdige leerwereld creëren die vol zit met de meest verschillende

Nadere informatie

Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap

Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap Visie en Methoden Mondiaal Burgerschap De KNVB gelooft in de maatschappelijke meerwaarde van voetbal. Voetbal brengt de samenleving in beweging. Zo n 300.000 vrijwilligers zijn in Nederland actief bij

Nadere informatie

Nota: de identiteit van het Kleurenorkest

Nota: de identiteit van het Kleurenorkest Nota: de identiteit van het Kleurenorkest Januari 2015 1 INHOUD De identiteit van het Kleurenorkest... 3 Het Didactische uitgangspunt:... 4 Natuurlijk Leren... 4 De Pedagogische PIJLERS:... 6 NLP: taalkracht...

Nadere informatie

12 merken, 13 ongelukken

12 merken, 13 ongelukken 12 merken, 13 ongelukken Karel Jan Alsem & Robbert Klein Koerkamp Eerste druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Ontwerp omslag: G2K Designers, Groningen/Amsterdam Aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Inhoud. 9 aanraders. Meer weten? 97 Reeds verschenen 99. TIB Tool_nr.12.indd 3 09-07-15 09:30

Inhoud. 9 aanraders. Meer weten? 97 Reeds verschenen 99. TIB Tool_nr.12.indd 3 09-07-15 09:30 Inhoud 9 aanraders 1. Een kader voor voicing 04 2. Voicing: oog voor dialoog 12 3. Voicing in leren en presenteren 26 4. Voicing en participeren 40 5. Voicing en creëren 50 6. Voicing en je innerlijke

Nadere informatie

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Jaarrekening. Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Jaarrekening Henk Fuchs OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Jaarrekening Opgaven- en werkboek Jaarrekening Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Tweede druk Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten Opmaak binnenwerk:

Nadere informatie