Deze verhalenbundel vraagt aandacht voor de zorg voor allochtone verstandelijk gehandicapte kinderen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Deze verhalenbundel vraagt aandacht voor de zorg voor allochtone verstandelijk gehandicapte kinderen"

Transcriptie

1 Hebben ouders die het liefst zelf voor hun verstandelijk gehandicapt kind willen zorgen en die zorg niet willen delen met een instelling of organisatie, daartoe het volste recht? Ook als dat niet in het belang is van de ontwikkeling van het kind? Ja, zegt orthopedagoog Hilde Zevenbergen in dit boek, waarin pioniers en inspirerende voorbeeldprojecten van interculturalisatie in de verstandelijk gehandicaptenzorg centraal staan. Zij oordeelt dat de wens van de ouders het logische gevolg is van de vraagsturing in de zorg: u vraagt, wij draaien. Bovendien: wie bepaalt de norm wat de juiste zorg is? Maar er zijn ook pioniers die anders oordelen. Zoals Aysel Dişbudak. Haar gaat het juist aan het hart dat er kinderen zijn die niet de beste zorg krijgen. Omdat ouders niet altijd weten wat ze moeten vragen. Zoals een moeder het in dit boek verwoordt: Als je niet weet wat er allemaal is, kun je er ook niet naar vragen. De afgelopen jaren is in de verstandelijk gehandicaptenzorg veel kennis ontwikkeld over cultuursensitieve zorg. Maar terwijl er al veel bekend is, blijft het toepassen van deze kennis in de praktijk vaak achter. Daardoor worden cliënten niet goed geholpen en komt er weinig terecht van diversiteit van het personeelsbeleid. Er zijn maar heel weinig organisaties waar interculturalisatie is ingebed en geborgd. Toch is er ook veel goeds te melden rondom interculturalisatie in de verstandelijk gehandicaptenzorg. Dat gebeurt in deze verhalenbundel. Met reportages over inspirerende voorbeeldprojecten en interviews met pioniers. De basis van het boek vormen de levensverhalen van de mensen waarom het draait: de verstandelijk gehandicapten en hun ouders.

2

3 De stichting Kleur in de Zorg wil iedereen bedanken die iets moois en nuttigs zag in het project en deze verhalenbundel. Onze grootste dank gaat natuurlijk uit naar de families Durmaz, Malik en Kossir, die hun huis openstelden en ons hun verhaal vertelden. Daar was inzet, openheid en durf voor nodig. Verder veel dank aan de pioniers Aysel Dişbudak, Hilde Zevenbergen, Rohina Raghoebier en Jos Artz. Wij danken ook de mensen verbonden aan de innovatieve projecten die wij hebben bezocht: moedernetwerk Duizend en een Kracht, Dunya en het Karmijn. Dat hun aanpak en inzet anderen zullen inspireren. Dank aan iedereen die zich heeft ingezet voor deze bundel en dit project, maar met name aan vormgever Gytha Heeren, fotograaf Arenda Oomen en webbouwer Koen Schuit. Dank aan de organisaties die dit project en de verhalenbundel mogelijk hebben gemaakt met hun financiële bijdrage: Fonds Verstandelijk Gehandicapten, Fonds NutsOhra, Agis, SNS Reaal en Walleby BV. Dank aan het comité van aanbeveling: Marleen Barth (GGZ Nederland), Mirjam Sijmons (ANWB), Wasif Shadid (emeritus hoogleraar Interculturele Communicatie), Joan Ferrier (E-Quality), Uğur Pekdemir (Rabobank Nederland) en Aysel Dişbudak (Unal Zorg). Zij steunden ons, op basis van slechts ons idee. Dat was de aanmoediging die we nodig hadden. Dank aan Astrid Feiter en Fatma Kaya, initiatiefnemers van dit project en samenstellers van de bundel. Zonder hun inzet, maar vooral persoonlijke betrokkenheid, waren dit project en deze bundel er nooit gekomen. Maar dat geldt natuurlijk ook voor alle mensen die op ons pad zijn gekomen en ons hebben bijgestaan met raad en daad. Allemaal met hetzelfde doel: meer kleur in de verstandelijk gehandicaptenzorg. Namens het bestuur van KIZ, Nelly Altenburg, Voorzitter Deze verhalenbundel vraagt aandacht voor de zorg voor allochtone verstandelijk gehandicapte kinderen en volwassenen. Deze problematiek is niet nieuw. Ruim tien jaar geleden publiceerden wij een boekje over Marokkaanse en Turkse ouders met een verstandelijk gehandicapt kind. Alle allochtone ouders hadden een positieve attitude ten aanzien van hun verstandelijke gehandicapte kinderen en omringden hen met liefde en zorg. Geen van de verstandelijk gehandicapte kinderen werd weggestopt voor de buitenwereld, zoals men vaak denkt; de meesten bezochten een dagopvang. De onderzochte gezinnen hadden doorgaans een zwakke sociaaleconomische positie. Ze hadden vaak schulden en woonden meestal in een flat of etagewoning. Tweederde van de ouders, vooral moeders, voelden zich overbelast door de zorg voor het gehandicapte kind. De allochtone ouders van toen hadden vooral behoefte aan informatie en hulp op materieel terrein, zoals een betere huisvesting, geschikte hulpmiddelen. Pedagogische hulp bij de ontwikkeling van hun gehandicapte kind had een veel lagere prioriteit. Uit de verhalen in de bundel blijkt dat er nog steeds een kloof bestaat tussen allochtone ouders en de zorginstellingen. Dit geldt vooral voor meervoudig gehandicapte kinderen. Zorg op maat voor deze kinderen en ondersteuning van moeders en familieleden moeten prioriteit krijgen. Ik hoop dat deze verhalenbundel hieraan een bijdrage zal leveren. Prof. Dr. Lotty Eldering Emeritus hoogleraar Interculturele pedagogiek Universiteit Leiden 2 3

4 directeur van unal zorg Ik geloof niet in interculturalisatie zolang het niet in alle bedrijfsprocessen is doorgevoerd De haperende zorg voor de verstandelijk gehandicapte broer van Aysel Dişbudak was voor haar de inspiratiebron voor het oprichten van Unal Zorg; een zorginstelling die de culturele achtergrond van verstandelijk gehandicapten meeweegt in de dienstverlening. Ze kon nergens een geschikte plek voor hem vinden en had nauwelijks invloed op de manier waarop de zorg voor haar broer werd vormgegeven. Met Unal Zorg en haar persoonlijk verhaal zette Aysel Dişbudak interculturalisatie als onderwerp op de kaart. Volgens haar is er nog een wereld te winnen. Maar ze ondervindt zelf veel weerstand in haar pogingen om veranderingen tot stand te brengen. Ook vanuit de hoek van de allochtone ouders, die volgens haar hun kinderen te vaak thuis houden en daarmee hen een kans op ontwikkeling ontnemen. De naam van Aysel Dişbudak is onlosmakelijk verbonden met het lot van allochtone verstandelijk gehandicapten. Aysel is directeur van Unal Zorg in Amsterdam, een zorginstelling die professionele begeleiding biedt aan verstandelijk gehandicapten met aandacht voor de culturele achtergrond. De instelling draagt de naam van haar broer Unal die verstandelijk gehandicapt is en waar Aysel zich al op jonge leeftijd over heeft ontfermd. Met de instelling gaat het goed. We nemen steeds mensen aan omdat onze cliëntenpopulatie groeit. We voorzien in een behoefte, meldt Aysel. Wat er, behalve Aysels leiding, anders is aan Unal Zorg merk je meteen als je binnenloopt. We hebben veel gezinswerkers en begeleiders met een andere culturele achtergrond, zij kunnen indien nodig cliënten en/of hun ouders in eigen taal aanspreken. Wij werken dus niet met vertaalde brochures, vertelt Aysel. En op het kantoorgedeelte kom je gewoon ook cliënten tegen. Af en toe staat er een cliënt 4 5

5 Het is soms zwaar om op te boksen tegen allerlei regels die belemmerend werken voor het raam van Aysels kantoor of er loopt iemand binnen die even aandacht wil. Strikt maar met een glimlach worden ze weggestuurd. Het is overduidelijk dat Aysel hart heeft voor de zaak en haar cliënten. In een interview heeft ze wel eens gezegd dat ze van haar verstandelijk gehandicapte broer veel heeft geleerd aan vaardigheden. Dit licht ze nader toe. Mijn intuïtie is sterk ontwikkeld en ik ben heel sterk in nonverbale communicatie. Ik ben daar meer op gefocust door mijn broer en heb meer moeten letten op oogcontact en lichaamstaal. Haar goed ontw i k k e l d e intuïtie heeft Aysel goed gebruikt vanaf het moment dat zij in de zorgsector terechtkwam. De directe aanleiding was haar broer. Ik kon nergens geschikte hulp voor hem vinden. Ik stuitte op onbegrip en veel bureaucratie. De instellingen waren star en niet cliëntgericht in mijn ogen. Ik werd van het kastje naar de muur gestuurd en had bijvoorbeeld geen invloed op ondersteuningsplannen die voor mijn broertje gemaakt werden. Op zoek naar betere hulpverlening kwam Aysel zelf in de belangenbehartiging. Zij zette het Migranten Platform Gehandicapten op maar kwam er al snel achter dat met het opkomen voor een doelgroep alleen je er niet bent. Daarom is ze naar e i g e n zeggen maar zelf gaan zorgen en gestart met Unal Zorg. Opboksen Over het succes van Unal Zorg kan zij tevreden zijn. Het was niet altijd makkelijk en nog steeds is het soms zwaar om op te boksen tegen allerlei regels die belemmerend werken, blikt Aysel terug. De instelling won in de afgelopen jaren verschillende prijzen en zag zowel haar cliëntenpopulatie als werknemersbestand groeien. Daar blijft het voor Aysel niet bij. Zij heeft een sterke motivatie om de opgedane kennis van de doelgroep allochtone verstandelijk gehandicapten te delen. Dit heeft ze een aantal jaren geleden al gedaan door haar persoonlijk verhaal in een boek op te tekenen. Het doel dat ze voor ogen had, was om zorgverleners een inkijkje te geven in de gesloten Turkse gemeenschap. Daarop terugkijkend komt ze tot de conclusie dat dit ook is gebeurd. Ik ben nog steeds bezig. We hebben met Unal Zorg een kalender uitgebracht met zestien tips hoe om te gaan met allochtone cliënten en de volgende stap is een waaier uitbrengen voor zorgverleners met informatie. Tips die je op de kalender kunt lezen, zijn bijvoorbeeld: start bij de cultuur van de hulpvrager en beschouw de cliënt als deskundige van zijn eigen cultuur. En: zoek eerst naar punten van overeenkomst en niet naar verschillen zodat je eerder contact krijgt en sluit aan bij de leefwereld van de hulpvrager. Aysel gelooft sterk in het motto kennis is macht en delen is kracht. Zij is in overleg met de universiteit om te onderzoeken of zij Unal Zorg kunnen helpen met het ontwikkelen van een spel om allochtone ouders bewuster te maken. Er zijn nog meer projecten in ontwikkeling want als je zoveel kennis hebt opgebouwd als Aysel weten instellingen en mensen je snel te vinden. Niet voor niets wordt zij gezien als een klokkenluider en pionier op het terrein van interculturalisatie en allochtone v e r s t a n d e l i j k gehandicapten. Haar motivatie 6 7

6 allochtone Werknemers herkennen snel hoe een familiesysteem in elkaar zit en het doel van het delen van haar kennis is heel eenvoudig. Dat cliënten zo goed mogelijk worden geholpen. Ik kan het niet alleen en zoek strategische allianties om kennis te delen. Ik heb geen ambitie om een grote instelling te worden en bovenal vind ik het leuk om kennisoverdracht te doen. Uitzonderingspositie Aysel heeft bij Unal Zorg veel allochtone werknemers in dienst met een hbo- of woopleiding. Dit zorgt bij andere zorgaanbieders nog wel eens voor een schok omdat zij deze mensen niet kunnen krijgen. De reden dat deze gewilde werknemers in Unal Zorg een aantrekkelijke werkgever zien, heeft volgens Aysel te maken met een aantal dingen. Zij willen de eigen doelgroep helpen, ze voelen zich hier begrepen en wij zijn flexibeler en kleiner dan andere aanbieders. Uit onderzoek blijkt dat het heel moeilijk is voor een of twee allochtone medewerkers zich binnen een witte instelling te handhaven. De medewerker zit in een uitzonderingspositie en wordt vooral ingezet voor de allochtone cliënten waardoor er ook nooit een goede interactie met de witte collega s tot stand komt. Bij Unal Zorg is er geen onderscheid; iedereen werkt met of voor alle groepen. Alleen in het gezinswerk kunnen de ouders van een cliënt naar een hulpverlener die de eigen taal spreekt vragen als zij zelf de Nederlandse taal niet goed machtig zijn. We hebben een andere manier van werken die meer bij de doelgroep past. Doordat gewerkt wordt met medewerkers met verschillende culturele achtergronden, kunnen we vanzelfsprekendheden bij de cliënt en de familie herkennen en daar op een juiste manier mee omgaan, vertelt Aysel. De vertrouwdheid met gebruiken binnen een andere cultuur dan de Nederlandse maakt dat werknemers snel herkennen hoe bijvoorbeeld een familiesysteem in elkaar zit. Die Loopbaan: Na haar studie is Aysel gaan werken bij de Sociaal Pedagogische Dienst, tegenwoordig stichting MEE. Vervolgens is ze in dienst getreden van stichting Pyloon, een inmiddels opgeheven ondersteuningsinstelling voor volwasseneneducatie. Daarna heeft ze het Migranten Platform Gehandicapten Amsterdam en omstreken opgericht om de communicatie tussen reguliere instellingen en gehandicapten van allochtone afkomst (en/of hun ouders) te verbeteren. Toen dat na een aantal jaren niet liep zoals zij voor ogen had, heeft Aysel dit platform opgeheven en is Unal Zorg gestart. Haar motto was hierbij wie A zegt moet ook B zeggen, dus dan maar zelf doen. Ze schreef een openhartig boek over haar leven, waarin ze uithuwelijking aan verstandelijk gehandicapten aan de orde stelt, maar ook ontroerend schrijft over haar verstandelijk gehandicapte broertje. 8 9

7 zoek eerst naar de overeenkomsten en niet naar verschillen, zodat je eerder contact krijgt weten dat een oudere broer van de vader veel invloed heeft in het gezin en dat het juist daarom goed kan zijn om hem vanaf de start van een traject erbij te betrekken. Zeldzaam De werknemer in de verstandelijk gehandicaptenzorg met een extra culturele bagage is nog vrij zeldzaam. Bij de reguliere zorgaanbieders al helemaal. Een gebrek aan dit soort medewerkers is volgens Aysel ook een reden dat veel aanbieders hun allochtone cliënten naar Unal Zorg doorsturen. Ze hebben de kennis niet, vinden het te ingewikkeld en gaan er zelf niet mee aan de slag. Hoe fijn het ook is dat zij hierdoor meer cliënten krijgt; het is voor de lange termijn geen oplossing voor een zorgaanbieder om zich niet meer te verdiepen in diversiteit en interculturalisatie. PRIORITEIT Wat moet er volgens haar gebeuren zodat de interculturalisatie iets wordt van iedereen? De instellingen moeten het eerst zelf willen en het nut ervan inzien. Interculturalisatie heeft nog steeds geen prioriteit. Diversiteit moet in de basis verankerd zijn. Binnen verschillende culturen zien veel ouders niet het belang van dagopvang voor de ontwikkeling en zelfstandigheid van hun kind. Volgens Aysel worden daarom veel meisjes en jongens thuis gehouden. De ouders zorgen zelf voor de verstandelijk gehandicapte kinderen. Op zich is daar niets mis mee maar vaak zijn zij niet in staat deze kinderen te helpen zich verder te ontwikkelen waardoor ze maar thuis zitten en niets hebben. Dagopvang kun je niet thuis bieden als kinderen uit de leerplicht worden ontheven! Het persoonsgebondenbudget heeft voorde- len, maar het kan ook een verleiding zijn voor mensen uit de allochtone gemeenschappen die laagopgeleid zijn en weinig financiële middelen hebben. Waar zouden deze kinderen bij gebaat zijn? Aysel heeft er een duidelijke mening over. Stel voor verstandelijk gehandicapten een verplicht mentorschap in. Er moet een onafhankelijk persoon meekijken uit naam van de cliënt of zijn/haar belangen goed behartigd worden. Wij doen dat nu al. Hierin is zij een pionier. Ik voel me echter niet gesteund als pionier, zeker niet door de overheid. Ik geloof niet in interculturalisatie zolang het niet in de basis en in alle bedrijfsprocessen is doorgevoerd. De overheid zou het verplicht moeten stellen dat elke cliënt recht heeft op goede zorg. Er moet keus zijn, het moet onderdeel zijn van het assortiment. Vooral in een stad als Amsterdam moet zorg een afspiegeling zijn van de samenleving

8 directeur opleidingsbureau wisian Je kunt geen goede hulp bieden zonder je bewust te zijn van je eigen cultuur Ouders die het liefst zelf voor hun kind willen zorgen en de zorg niet willen delen met een instelling of organisatie hebben daartoe volgens ons systeem van vraaggestuurd werken het volste recht, zegt orthopedagoog Hilde Zevenbergen. Ook als dat niet in het belang is van de ontwikkeling van het kind. Als je vraaggestuurd werken serieus neemt, kun je niet anders dan dit respecteren. Maar het lijkt wel of we alleen vraaggestuurd willen werken als er vragen gesteld worden, die overeen komen met de normen en waarden die in de zorg gangbaar zijn. Orthopedagoog Hilde Zevenbergen was in Nederland een van de eersten die voor hulpverleners in de verstandelijk gehandicaptenzorg een boek schreef over het omgaan met cultuurverschillen. Daarbij ontwierp zij een methode waarbij de bal ook bij de cultuur van de hulpverlener wordt gelegd. Haar stelling: je kunt geen goede zorg bieden, als je je niet ook bewust bent van je eigen cultuur. Je moet je realiseren dat jouw waarheid slechts een waarheid is. Tijdens haar studie orthopedagogiek met als bijvak antropologie koos Zevenbergen voor de richting Verstandelijk Gehandicapten. Ze verloor haar hart aan deze mensen tijdens haar stage: Dat was het helemaal! Ik vond hen geweldig. Door met hen te werken, vergeet je hun handicaps. Ik heb het onderwerp nooit meer losgelaten. Haar nieuwsgierigheid naar andere culturen, zette haar aan tot een onderzoek naar de houding die mensen uit verschillende culturen hebben ten opzichte van verstandelijk gehandicapten. Ik ben gaan zoeken in de culturele antropologie en ben mensen gaan interviewen uit andere culturen met een verstandelijk gehandicapte in hun omgeving. Ik was benieuwd wat voor 12 13

9 Je moet in actie komen als je merkt dat iets je irriteert, of wanneer je je ergens over verbaast gedachten men had over verstandelijke handicaps en hoe er met mensen met een beperking werd omgegaan. Zij kwam erachter dat daar helemaal geen grote lijnen in te vinden zijn. Dus niet: bij Turken zit het zus en bij Somaliërs zo. Net als bij Nederlanders zijn er onderling veel verschillen. En hun aannames zijn niet per se vanuit de cultuur bepaald. De diversiteit onder migranten, ook uit eenzelfde cultuur, zijn groot. Cultuurverschillen liggen meer op het gebied van levensvisie, communicatie, opvoeding en verwachting van de hulpverlening. Overeenkomsten In het reageren op een verstandelijke handicap zijn er, dwars door alle culturen heen, juist opvallende overeenkomsten. Zevenbergen: Mensen reageren in eerste instantie op het anders-zijn van de gehandicapte. Die reactie wordt soms ondersteund door de opvattingen in een cultuur, maar dat hoeft niet. Er is volgens Zevenbergen geen blauwdruk te maken in het omgaan met allochtone cliënten: Het is geen kennisvraagstuk, maar vooral een interactievraagstuk. Wanneer er problemen in de hulpverlening door cultuurverschillen in het spel zijn, is dat een probleem van twee culturen: onze eigen cultuur en die van de ander. Ieder mens is etnocentrisch; wij nemen onze eigen cultuur als uitgangspunt en bekijken de wereld door onze eigen culturele bril. We gaan er daarbij onbewust vanuit dat de ander vanuit hetzelfde referentiekader denkt als wijzelf. Worden we dan geconfronteerd met andere gewoonten of opvattingen, dan vinden wij dat in eerste instantie raar of vinden we de ander vreemd. Dat geldt andersom ook voor de migranten die hier wonen en geconfronteerd worden met onze cultuur. Individu-gericht Westerse culturen zijn vaak individu-gericht, waarbij zelfstandigheid, eigenwaarde en zelfontwikkeling centraal staan. Terwijl niet-westerse culturen meer gericht zijn op de groep, waarbij zorg en veiligheid centraal staan. Dan kan het zijn dat er een situatie ontstaat waarbij een Marokkaanse moeder het liefst ziet dat haar zoon met epilepsie altijd in zijn stoeltje vastzit, om te voorkomen dat er iets met hem kan gebeuren, terwijl de Nederlandse h u l p v e r l e n e r s vinden dat je hem juist zou moeten loslaten, zodat hij zijn omgeving 14 15

10 We gaan er onbewust vanuit dat de ander vanuit hetzelfde referentiekader denkt als wijzelf kan ontdekken en zich kan ontwikkelen. Wie heeft er dan gelijk? Juist dat moment, waarop je als hulpverlener merkt dat iets je irriteert, of wanneer je je ergens over verbaast, is het volgens Zevenbergen zaak in actie te komen. En eigenlijk gaat het dan vooral om interactie. Daarvoor heeft ze een methode ontwikkeld waarbij een hulpverlener in zes stappen een vraagstuk kan aanpakken en uitwerken, de BOSPADmethode. (zie kader) Het boek Veel Culturen, een Zorg, is meerdere malen herdrukt. Zevenbergen is momenteel bezig aan een herziening. Daarbij wil ze dan ook haar licht laten schijnen op haar ervaringen met 25 jaar interculturalisatie in de verstandelijk gehandicaptenzorg. De eerste generatie migranten vond je niet in de verstandelijk gehandicaptenzorg, dat kwam pas met de tweede generatie. Hilde is van mening dat als er sprake was en is van ondervertegenwoordiging van de groep migranten in deze zorgsector, dit vooral speelt in de zorg voor volwassen cliënten, die te maken kan hebben met de wens om binnen de familie voor elkaar te zorgen. Als je vraaggestuurd werken serieus neemt, kun je niet anders dan dit respecteren. Maar het lijkt wel of we alleen vraaggestuurd willen werken als er vragen gesteld worden, die overeen komen met de normen en waarden die in de zorg gangbaar zijn. bewust Het grootste dilemma in de zorg is het verschil in waarden, waarbij de zorg heel individu-gericht is. Ook zoiets als het zorgplan zit volgens haar vol met waarden uit een op het individu gerichte cultuur. Er zijn veel ouders die het goed vinden, maar ook veel ouders die het belang niet zien van wat er beoogd wordt, daar moet je rekening Loopbaan: Begonnen als vaste docent voor de Stichting Ortho-Agogische Beroepsopleidingen (Hogeschool Utrecht) tot Sinds 1996 heeft Hilde haar eigen opleidingsbureau Wisian, voor trainingen in de gehandicaptenzorg. Hilde is verder docent in de post-hbo-opleiding Autisme van de Rinogroep. Vanaf 1988 is zij werkzaam als orthopedagoog in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Hilde heeft 18 jaar bij Amerpoort in Baarn gewerkt. Sinds 2008 werkt zij ook voor de Lievegoed Zorggroep, een antroposofische instelling voor gehandicaptenzorg, psychiatrie en verslavingszorg

11 Migrantenouders kunnen zelfstandigheid niet zo belangrijk vinden, maar bescherming des te meer! mee houden. Migrantenouders kunnen bijvoorbeeld zelfstandigheid niet zo belangrijk vinden, maar bescherming des te meer. Juist vanwege dat soort verschillen, vindt ze het ontzettend belangrijk dat vooral hulpverleners zich bewust zijn van hun kaders, zodat ze er ook uit kunnen stappen en zich kunnen inleven in de cliënten. Botsingen Dat bewustwordingsproces zou de situatie van migranten binnen de verstandelijk gehandicaptenzorg verbeteren. Je zou al op middelbare scholen les moeten geven over culturen. De wereld wordt steeds kleiner, er zijn veel verschillende culturen op alle gebieden. Je moet je realiseren dat jouw waarheid een waarheid is. Bij waarden zullen botsingen blijven bestaan. Als je een laag dieper gaat, naar de ontmoeting, zul je elkaar vinden. En in de zorg is dat misschien nog wel makkelijker dan op andere terreinen, want in essentie willen we hetzelfde: dat het goed gaat met de cliënt. Vanuit haar idee over de ontmoeting als oplossing, is zij geen voorstander van het maken van aparte voorzieningen voor migranten. Het is geen goed antwoord op de problemen omdat je dan in je eigen hokje blijft en je moet het toch met elkaar rooien. Het BOSPAD begint met een bepaalde Basishouding: open staan, respect hebben, echt zijn, alert zijn op etnocentrisme. Zorg voor een heldere Overeenkomst: maak expliciet wat gevraagd wordt en wat je gaat bieden! Hebben we hetzelfde idee over wat afgesproken is? Merk bij jezelf Signalen op van ergernis, verbazing of gevoel van stagnatie sta ervoor open. Analyseer waar die gevoelens vandaan komen. Wat zijn, in déze situatie, uw Persoonlijke waarden/normen. Onderzoek uw eigen cultuur. Soms subcultuur. Daarna staat u stil bij de Ander. Wat zijn de normen en waarden van de Ander? Hoe denken déze ouders over de situatie? (Bij dit punt komt kennis om de hoek kijken) Tot slot weegt u af wat u in dit geval het beste kunt Doen

12 directeur raghoebier consultancy Wat je niet weet, kun je ook niet vragen! Instellingen die geen cliëntenraad hebben die een afspiegeling is van het cliëntenbestand, zijn niet in staat om goede zorg te leveren, is de stelling van Rohina Raghoebier. Zij heeft zich er altijd sterk voor gemaakt dat zorgorganisaties allochtone ouders en hun kinderen betrekken bij de inspraak. Dat was niet altijd een gemakkelijke opgave; zowel vanuit de ouders als vanuit de instellingen was er weerstand. Niemand stond stil bij het feit dat allochtone cliënten andere vragen en wensen zouden kunnen hebben. Men dacht en werkte enkel vanuit hun eigen referentiekader. En ouders waren niet gewend aan het vormen van een mening en het meedenken over de zorg. De zorg voor allochtone verstandelijk gehandicapten verbeteren door middel van medezeggenschap; daar maakt Rohina Raghoebier als een van de eersten in Nederland werk van. Want hoe kunnen zorgorganisaties weten of ze goede kwaliteit leveren voor iedereen, als ze niet eens kunnen meten wat hun allochtone cliënten ervan vinden? vroeg ze zich af. Pas als je alle cliënten en ouders betrekt, ook de migranten, dan heb je als organisatie recht van spreken. Toen Raghoebier halverwege de jaren negentig kwam te werken voor een provinciale Steunfunctie-instelling, Combi 95 in Utrecht, verbaasde ze zich erover hoe wit de organisatie was in denken en doen. Er was daar geen enkele aandacht voor culturele sensitiviteit. Niemand vroeg zich af of de bestaande zorg aansloot bij de vragen en wensen van verstandelijk gehandicapte cliënten met een andere culturele achtergrond; niet tijdens de teamvergaderingen, niet in beleidsstukken of in jaarplannen. Deze doelgroep stond gewoon niet op het netvlies van mijn collega s. Niemand stond stil bij het feit dat allochtone cliënten andere vragen en wensen zouden kunnen hebben. Men dacht en werkte enkel vanuit zijn eigen referentiekader. Raghoebier wilde iets doen om de organisatie 20 21

13 Het duurde lang voordat we mensen met biculturele achtergrond vonden die de noodzaak inzagen van medezeggenschap cultuursensitiever te maken en stapte met die vraag naar de directie van de organisatie. Zij overtuigde hen ervan, dat zij een belangrijke cliënten groep lieten liggen. Hoe kon het dat er nauwelijks aandacht was voor cultuursensitieve zorg, terwijl de organisatie de hele provincie Utrecht besloeg? In opdracht van de directie voerde ze een verkenning uit naar de ervaringen van migranten met een (verstandelijke) beperking en hun verzorgers. Dat resulteerde in de publicatie Migranten over de zorg voor gehandicapten. Daarin werd duidelijk dat er vanuit de verstandelijk gehandicaptenzorg weinig contact met en aandacht voor deze groepen was. NOODZAAK De tijd was rijp om de allochtone cliënten en hun familie actief te betrekken bij de zorg. Voorwaarde daarvoor was dat organisaties hen wisten te bereiken en hun wensen en behoeften in beeld kregen. Allochtone cliënten en hun ouders waren niet vertegenwoordigd in de reguliere structuren van medezeggenschap, zoals cliëntenraden. Deze mensen waren helemaal niet gewend aan het vormen van een mening en het meedenken over bijvoorbeeld een zorgplan voor je kind. Terwijl juist door de zorgverleners wordt verwacht dat ouders meedoen, -denken en -beslissen over de juiste zorg. Het zogenoemde vraaggestuurd werken. Maar wat je niet weet, kun je ook niet vragen. Volgens Raghoebier was het hoognodig dat allochtone cliënten en hun verzorgers hun stem lieten horen. Daarom nam ze het initiatief tot de oprichting van (landelijke) platforms Migranten met een beperking. Maar om mensen te vinden en hierbij te betrekken, was allesbehalve een gemakkelijke opgave. Het duurde lang voordat we een aantal mensen met een biculturele achtergrond vonden die de noodzaak inzagen van medezeggenschap. Men wist vaak niet eens wat er mogelijk was. Vanuit die ervaring weet ze wat je moet doen om deze mensen hun stem te laten horen: Je moet ze eerst informeren, daarna met hen in gesprek gaan en pas dan kun je hen ondersteunen om hun eigen mening te vormen. Dan kun je uiteindelijk het platform creëren waarin mensen hun mening geven, inspraak krijgen en invloed kunnen uitoefenen. Ondersteunen en stimuleren van empowerment dus. voortraject Omdat het voor bijvoorbeeld ouders van allochtone verstandelijk gehandicapten moeilijk was om in hun eentje aansluiting te vinden bij de reguliere medezeggenschapsstructuren organiseerden zij zich in de jaren negentig op basis van etnici

14 je als organisatie recht van spreken teit. Raghoebier: Emancipatie bevorderen door organisatievorming en training zou je kunnen zeggen. Er was een heel voortraject nodig om allochtonen bij een gelijkwaardige inspraak en medezeggenschap te betrekken en hun positie te verbeteren. Dat ging niet zomaar vanzelf. Ondanks al haar inspanningen ziet ze dat de participatie van migranten in cliëntenraden, ouderverenigingen en andere beleidsbeïnvloedende structuren nog steeds een probleem is. Nog immer is het voor medezeggenschapsraden zoals ouder- en cliëntenraden geen vanzelfsprekendheid dat ze een afspiegeling vormen van de populatie van de o r g a n i s a t i e. Daarom heeft Raghoebier in haar rol als lid van de Raad van Toezicht van het LOC Zeggen- schap in zorg het voorstel gedaan om middels een landelijk panel of een taskforce het probleem van de cultuursensitieve medezeggenschap ter hand te nemen. Zo n taskforce zou moeten bestaan uit negen (ervarings)deskundige migranten en anderen die affiniteit met dit vraagstuk hebben. Zo n panel zou er moeten zijn totdat de reguliere inspraak- en medezeggenschapsstructuren de cultuursensitiviteit duurzaam hebben ingebed in de eigen organisaties. Als stok achter de deur. visie 24 Rohina benadrukt dat het bij interculturalisatie niet alleen gaat om mensen met een andere etnisch culturele achtergrond binnen te halen en met hen in gesprek te raken. Een organisatie zou toegerust moeten zijn om kwalitatief goede en toegankelijke zorg te leveren aan iedereen. Dat Rohina met cultuursensitiviteit en medezeggenschap vanuit de reguliere organisaties binnen de zorg te werk ging, was een bewuste keus. Er moest veel gebeuren om de zorg voor bijvoor- erbij betrekt, ook de migranten, heb Pas Pas als als je je alle alle cliënten cliënten en en ouders ouders Loopbaan: Vanaf 1983 uiteenlopende functies in de sectoren gezondheidsbevordering, zorg en welzijn. Begonnen als opbouwwerker en beleidsmedewerker bij provincies Noord-Brabant en Utrecht. Werkzaam geweest bij stichting Dienstverleners Gehandicapten; als programmamanager Migrant als klant bij Pharos; als programmamanager van het programma ActiZ geeft kleur aan de zorg, programmamanager bij MEE Rotterdam Rijnmond van het programma Samen verder in de gekleurde wereld van Rotterdam en als sr beleidsmedewerker bij het Nederlands Instituut voor Gezondheidsbevordering en Ziektepreventie. Rohina is initiatiefnemer en/of oprichter van diverse (landelijke) netwerken en patiënten- en cliëntenorganisaties. Zij is lid van de Raad van Toezicht van LOC Zeggenschap in zorg en bestuurslid van de stichting Avicenna. Per 1 januari 2011 is zij directeur van Raghoebier Consultancy. 25

15 We weten al veel, maar het toepassen van deze kennis in de praktijk blijft achter beeld allochtone verstandelijk gehandicapten te verbeteren. De veranderingen die nodig waren, kon je niet alleen vanuit de migrantenorganisaties in gang zetten, vond zij. Vanuit de organisaties waar ik werkte, heb ik een bijdrage geleverd aan de ondersteuning van professionals door een visie op interculturalisatie te ontwikkelen en daarop aansluitend allerlei methodieken. Je moet volgens Rohina als organisatie bijvoorbeeld niet denken dat het alleen maar om zoiets als de taal gaat. Neem bijvoorbeeld de vragenlijsten waarmee ouders de ervaring van de kwaliteit van de zorg moeten beoordelen. Veel allochtonen vullen deze lijsten niet in. Waarom niet? Omdat het nut van hun b e v i n d i n g e n niet met hen wordt gecommuniceerd en omdat de vragen en thema s niet altijd aansluiten bij hun leefwereld. De vragenlijst kan een belangrijk instrument zijn voor allochtone cliënten en hun verzorgers om hun stem te laten horen. afspiegeling Raghoebier heeft samen met onder meer het Centrum Klantervaringen Zorg een projectplan ontwikkeld om de vragenlijsten in de huisartsenzorg, ziekenhuiszorg, thuiszorg en kraamzorg, die gebruikt worden om de ervaringen van cliënten te meten cultuursensitief te maken. Dit project zal in 2011 uitgevoerd worden door kenniscentrum Pharos, haar laatste werkgever, waar zij tot voor kort als programmanager werkzaam was. Hoewel er de afgelopen twintig jaar veel is gedaan om de positie van migranten met een verstandelijke beperking te verbeteren, is er nog steeds veel te doen, volgens Raghoebier. In de afgelopen jaren is veel kennis ontwikkeld over cultuursensitieve zorg. We weten dus al veel maar het toepassen van deze kennis in de praktijk blijft nog achter. Het is noodzakelijk dat succesfactoren en werkzame principes duurzaam worden ingebed en benut door de zorgsector. Het zou goed zijn om deze kennis, die nu versnipperd aanwezig is, te verzamelen en zorg te dragen voor landelijke implementatie. Dit om te voorkomen dat iedere tien jaar het wiel opnieuw moet worden uitgevonden. En misschien is het een idee dat er maatregelen worden genomen op het gebied van de samenstelling van cliëntenraden en andere medezeggenschapsstructuren in de gezondheidszorg. Bijvoorbeeld dat die in ieder geval een afspiegeling dienen te zijn van het cliëntenbestand van de zorgorganisatie

16 diversiteitsmanager s heeren loo Eerst geloven, dan zien! Een goede ontmoeting is de basis van geslaagde interculturalisatie. Voorwaarde voor zo n ontmoeting is dat je je steeds bewust bent van je eigen vertrekpunt: wie ben ik? Wie is mijn vader en wie is mijn moeder? Wie zich daarvan niet bewust is, zal nooit slagen in interculturalisatie, stelt Jos Artz, diversiteitsmanager van zorginstelling s Heeren Loo. Hij heeft de opdracht om deze van oorsprong christelijke organisatie te verkleuren. Zeventig procent van de medewerkers van allochtone komaf haakt binnen een jaar af omdat ze zich niet thuis voelen. Het werkt niet om deze mensen binnen te halen en verder niets te doen aan het karakter van je organisatie. Hoe krijg je een van nature witte en van oorsprong christelijke zorgorganisatie met 13 duizend medewerkers zover dat interculturalisatie in de genen gaat zitten? Voor diversiteitsmanager Jos Artz van zorginstelling s Heeren Loo is het eigenlijk helemaal niet meer de vraag of het gaat gebeuren, maar vooral wanneer. Vergrijzing en verkleuring van de samenleving dwingen het af: daardoor komen er meer cliënten met een meer dan alleen Nederlandse cultuur en bovendien zullen er een hoop vacatures ontstaan. Niet voor niets legde de Raad van Bestuur van s Heeren Loo in 2010 vast dat diversiteit onderdeel is van het strategisch beleid. We zullen wel moeten, aldus Artz, anders hebben we straks een levensgroot personeelsprobleem en onvoldoende cliënten. We zitten bijvoorbeeld in Almere, gezien de samenstelling van de bevolking een wereldstad. Maar hoe? Want ook een goedwillende organisatie als s Heeren Loo heeft nog een lange weg te gaan. Als Artz zijn organisatie nu een cijfer zou moeten geven, dan is het een vijf. Ooit was het een twee. Ik ben pas tevreden als ik diversiteit in de beleidsplannen geborgd zie en als er cyclische controle op wordt uitgeoefend. Het moet geen aparte 28 29

17 Het werkt niet om deze mensen binnen te halen en verder niets te doen aan het karakter van je organisatie tak van sport zijn, maar onderdeel van de bedrijfsvoering. Artz rapporteert direct aan de Raad van Bestuur en is daarmee een van de weinigen in de VG-zorg die met dit onderwerp op dat niveau opereert. Geen consensus De basis voor een geslaagde interculturalisatie is de individuele ontmoeting, zegt hij. Daarvan probeert hij zijn organisatie te doordringen, van hoog tot laag. Niet beginnen met formulieren en formaliteiten, maar gewoon met een ontmoeting. Dat klinkt soft, maar dat is het niet. Hij zet op papier een dikke punt van waaruit een slingerende lijn loopt. Die symboliseert de westerse manier van opereren. De punt, zegt Artz, is het besluit. Dat besluit is het uitgangspunt voor een einddoel, maar vaak zie je in de weg naar dat einddoel veel onduidelijkheid ontstaan. Want er was vooraf geen consensus over het besluit of mensen begrijpen elkaar verkeerd. Dat levert veel vertraging op en frustratie. Hij tekent vervolgens een ongeordende spiraal die overgaat in een rechte lijn. Volgens Artz de oriëntaalse manier van overleg: eerst veel met elkaar praten, het lijkt een chaos, maar uiteindelijk wordt duidelijk waar het heen gaat. Dan is het doel nabij. Het levende voorbeeld van deze theorie zag hij in de bergen van Egypte, waar hij een paar jaar achtereen kwam. Het gebouw dat ze aan het bouwen waren, leek niet op te schieten. Na het derde jaar ging Artz informeren wat de bedoeling was: er moest een jaar later een vijfsterrenhotel staan. Artz verbazing werd het jaar daarop gelogenstraft toen het gebouw er in vol ornaat stond. De bouwvakkers die ik had aangesproken zeiden me, : het probleem met het Westen is dat jullie eerst zien en dan geloven. Wij geloven eerst en gaan dan pas zien. Familiestructuren In de zorg voor een cliënt botst het te vaak al op het verschil in de manier waarop mensen met een diverse achtergrond met elkaar overleggen. Daarom pleit hij ook voor de ontmoeting als uitgangspunt. Want dan hoor je als westers georiënteerde zorgverlener van een oosters georiënteerd gezin wat ze allemaal al doen en willen blijven doen in de zorg voor hun verstandelijk beperkte dochter. Dan kun je gebruikmaken van de familiestructuren in plaats van dat zo n familie niet thuis geeft als je er een term ingooit als het kind staat bij ons centraal. Leuk bedacht, maar bij zo n gezin staat de familie centraal. En die haken dan af. Dat willen zien en vervol

18 We zullen wel moeten, want anders hebben we straks een levensgroot personeelsprobleem en onvoldoende cliënten gens meewegen in de manier waarop je je zorg vormgeeft, is wat Artz verstaat onder interculturalisatie. Maar ook bij het aannemen van personeel zou de ontmoeting en niet het cv uitgangspunt moeten zijn, vindt de diversiteitsmanager. Voor hem is het belangrijk dat het klikt op gevoelsni-veau. En daarna ga je pas kijken naar het cv. Zeventig procent van de medewerkers van allochtone komaf, haakt binnen een jaar af omdat ze zich niet thuis voelen. Het werkt niet om deze mensen binnen te halen en verder niets te doen aan het karakter van je organisatie. Die mensen lopen dood op de bestaande structuur en verlaten de zorg gefrustreerd. De enigen die er wat mee opschieten om hier niets aan te doen, zijn de werving- en selectiebureaus. Vertrekpunt Voorwaarde voor een goede ontmoeting is dat je je steeds bewust bent van je eigen vertrekpunt: wie ben ik? Wie is mijn vader en wie is mijn moeder? Wie zich daarvan niet bewust is, zal nooit slagen in interculturalisatie, stelt Artz. Voor een van oorsprong christelijke organisatie als s Heeren Loo, is dat een uitdaging. Een regiodirecteur heeft er moeite mee dat een van de medewerkers hem geen hand geeft, vanwege haar religie. Maar hij ziet niet dat ze een hand op haar hart legt en knikt als ze hem groet. Ik zou willen dat ik zo respectvol begroet werd iedere dag! En natuurlijk zijn er mensen die niet meebewegen. Ik ga niet in conflict met mijn conservatief christelijke regiomanager, maar laat hem wel zien dat de cliënt- en personeelsopbouw in zijn regio geen afspiegeling vormen van de samenleving. Hij krijgt vanzelf een probleem als een cliënt overlijdt en er geen nieuwe aanwas is. Of als hij niet genoeg personeel meer kan vinden. Maar belt hij me morgen, dan ga ik in alle openheid Loopbaan: Veertig jaar werkzaam in de gehandicaptenzorg; begonnen als verpleegkundige en opgeklommen tot diversiteitsmanager binnen s Heeren Loo. Als regiomanager woon-zorg projecten gerealiseerd op Urk, Oosterwolde, Swifterbant, Lelystad en Almere. Hier gestart met de Interculturele Zorg Almere. (I.Z.A.-project) Vanaf 2007 landelijk werkzaam als Manager Culturele Zorg. Verzorgt presentaties en trainingen voor s Heeren Loo en externe organisaties in de zorgsectoren

19 je moet vertrouwen op de chaos die leidt tot structuur kijken wat we zouden kunnen doen om de boel meer intercultureel te krijgen. Om draagvlak te creëren, zoek ik vooral naar soulmates in de organisatie; vaak melden die zich spontaan bij mij. Er is binnen de organisatie een groep cultuurdragers die hetzelfde denken en praten als ik. Die zitten verspreid door het hele land en over alle lagen binnen de organisatie. Een aantal van hen wordt opgeleid om hun collega s in het interculturalisatieproces te gaan begeleiden. Artz: De ontmoeting, de verbinding, het wederzijds leren en het borgen van de kennis die je samen hebt opgedaan, moet je vastleggen. Want daar kunnen anderen weer van leren, juist ook van de missers. Voor de borging en inbedding van het proces in je organisatie is het belangrijk te meten hoe succesvol je bent. Daarom gaat de organisatie de komende drie jaar meten wat de resultaten zijn in de groepen waar diversiteit in de bedrijfsvoering is ingebed onder het personeel en de cliënten. Is er minder ziekteverzuim? Zijn cliënten tevredener? Dan kan hij laten zien dat het werkt. Want interculturalisatie organiseer je niet van bovenaf. Dat moet van onderop komen. Mensen moeten erin gaan geloven, zodat ze het kunnen zien. Zoals de bouwvakkers in de Egypische woestijn hem al vertelden. Tromgeroffel Jos Artz weet dat hij niet overal binnen de organisatie met tromgeroffel wordt ontvangen. Sommigen vinden hem een kletser, een multicultizwever. Diversiteit is een kwestie van doen, zeggen ze. Zolang ik wekelijks geconfronteerd wordt met een situatie waarin de organisatie worstelt met een multicultureel issue, ben ik nodig. Het is juist mijn taak om met mensen te praten en te motiveren. Go with the flow, dat is mijn grootste geheim. In mijn vrije tijd ben ik zweefvlieger. Zo weet ik hoe belangrijk het is dat je moet durven vertrouwen op de elementen om je heen. Je moet er gebruik van maken. Diversiteit is niet te vangen in een systeem. Je moet vertrouwen op de chaos die leidt tot structuur. Innovator Hij onderkent dat hij als blanke man van middelbare leeftijd soms meer voor elkaar krijgt dan een gekleurde, jongere collega bij bestuurders. Ik heb een oriëntaalse inborst en kan daardoor de vertaling maken naar witte managers. Voor mijn status binnen mijn organisatie is het ook belangrijk dat ik de helft van mijn werk buitenshuis verricht als adviseur, in bijvoorbeeld de jeugdhulpverlening. Daarmee breng ik niet alleen geld in het laatje voor mijn organisatie, maar zet die zich ook op de kaart als innovator. Mensen kunnen niet om me heen

20 De eerste weken dat Ali hier niet was, sliep ik niet moeder van ali De ouders van de doofblinde Ali Durmaz hebben er alles aan gedaan om ervoor te zorgen dat hun 21-jarige zoon in de buurt van hun huis naar een dagbesteding zou kunnen. Dan had hij thuis kunnen blijven wonen. Maar hun inspanningen strandden op regels en geld. Nu woont hij een paar dagen per week op anderhalf uur rijden bij hen vandaan. Wij houden heel erg veel van Ali, maar wij kunnen hem als ouders niet bieden wat zo n zorginstelling kan. Ali s ouders zijn zijn ogen en oren. Hij is meervoudig gehandicapt; hij is ondermeer zeer slechtziend en hoort bijna niks. De 21-jarige Ali Durmaz herkent mensen aan de structuur van hun handen of haren. Als je naar de kapper bent geweest, voelt hij dat. Praten met Ali gaat via vierhandengebaren- taal, waarbij zijn handen in jouw handen gebaren maken en je naar zijn gezicht moet kijken. Als Ali aandacht wil, gaat hij wel eens schreeuwen. Bijvoorbeeld als zijn vader thuiskomt van het werk en Ali graag door hem geknuffeld wil worden. Hoe minder hij gaat zien, hoe meer aandacht hij vraagt van zijn omgeving. Een paar jaar geleden kon hij nog zelfstandig in de tuin spelen met een bal maar sinds hij dat niet meer kan, wil hij bijvoorbeeld samen een spelletje kaart spelen. Zijn omgeving is op die manier intensief met hem bezig. Samen met zijn ouders en broertje leidt Ali een heel gestructureerd leven. Op zaterdag gaan ze met hem naar de Haagse Markt. En s middags naar Scheveningen, om vis te eten. Tot een paar jaar geleden voetbalde hij op zaterdag, maar dat 36 37

Waarom interculturalisatie moeilijker is dan het lijkt

Waarom interculturalisatie moeilijker is dan het lijkt Getuigenissen uit de praktijk Waarom interculturalisatie moeilijker is dan het lijkt Allochtone kinderen in de therapeutische praktijk, dat is niet nieuw. Al een aantal decennia is er aandacht voor dit

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

Groot in kleinschalig werken

Groot in kleinschalig werken Groot in kleinschalig werken Groter worden omdat je kleinschalig wilt werken. Deze schijnbare tegenstelling ligt aan de basis van de fusie van KVV en NZR. Bestuurders Ids Thepass en Marc Scholten blikken

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten Hoofdstuk 2: werken Werkwijze en opdrachten Boek en laptop nodig voor iedere

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Dubbel anders. Stand van zaken. Samengevat: Een revolutie is nodig. Nederlanders met een beperking én niet-westerse achtergrond uit de verdomhoek

Dubbel anders. Stand van zaken. Samengevat: Een revolutie is nodig. Nederlanders met een beperking én niet-westerse achtergrond uit de verdomhoek Dubbel Anders, pagina 1 van 6, april 2010 Dubbel anders Nederlanders met een beperking én niet-westerse achtergrond uit de verdomhoek Ange Wieberdink In opdracht van het ministerie van VWS heb ik een tiental

Nadere informatie

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model éêçîáååáéi á ã Ä ì ê Ö O Ç É a áê É Åí áé téäòáàå jáåçéêüéçéå Het TOPOI- model In de omgang met mensen, tijdens een gesprek stoten we gemakkelijk verschillen en misverstanden. Wie zich voorbereidt op storingen,

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet ik? Houd je spreekbeurt over GGNet 1 Houd je spreekbeurt over GGNet Krijg je zelf hulp van GGNet Jeugd? Of je vader/moeder/broer(tje)/zus(je) of iemand anders die je kent? Werkt één van je ouders bij GGNet?

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

32 Kwaliteitsbevordering

32 Kwaliteitsbevordering DC 32 Kwaliteitsbevordering 1 Inleiding In dit thema gaan we in op de begrippen kwaliteit, kwaliteitszorg en kwaliteitsbeleid. Het zijn onderwerpen die niet meer weg te denken zijn uit het Nederland van

Nadere informatie

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf Ideeën presenteren aan sceptische mensen Inleiding Iedereen heeft wel eens meegemaakt dat het moeilijk kan zijn om gehoor te vinden voor informatie of een voorstel. Sommige mensen lijken er uisluitend

Nadere informatie

Gebruikersgids jeugdigen met een licht verstandelijke beperking. Algemene informatie Informatie per zorgzwaartepakket (ZZP)

Gebruikersgids jeugdigen met een licht verstandelijke beperking. Algemene informatie Informatie per zorgzwaartepakket (ZZP) Gebruikersgids jeugdigen met een licht verstandelijke beperking Algemene informatie Informatie per zorgzwaartepakket (ZZP) Inhoud Samenvatting 3 Over welke problemen gaat het? 3 Voorbeelden 3 Welke hulp

Nadere informatie

Kennisdocument 2: INTERCULTUREEL PARTNERSCHAP

Kennisdocument 2: INTERCULTUREEL PARTNERSCHAP Kennisdocument 2: INTERCULTUREEL PARTNERSCHAP Inhoud 1. DE PROJECTEIGENAAR 4 2. HET VERWACHTINGSPATROON & WEDERZIJDSE KWALITEITEN 5 3. PROJECT GEZAMENLIJK PLANNEN EN OPZETTEN 6 4. VASTLEGGEN AFSPRAKEN

Nadere informatie

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg

6.2.1 Dealen met afleiding onderweg Stap 6: Deel 2 6.2.1 Dealen met afleiding onderweg In het tweede deel van jullie experiment ga je verder met het ondernemen van ACTies die je met de anderen hebt afgesproken te doen. Daarnaast krijg je

Nadere informatie

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen?

Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Hoe kunt u met minder geld toch de kwaliteit van dienstverlening waarborgen voor kwetsbare doelgroepen? Visie tafelleider: Met minder geld hetzelfde of misschien zelfs meer doen. Dat is de grote uitdaging

Nadere informatie

Vacature. Wat is jouw kijk? Ik ben aan het dementeren en zoek een begeleider die: Bij deze kaart hoort opdrachtkaart 86.

Vacature. Wat is jouw kijk? Ik ben aan het dementeren en zoek een begeleider die: Bij deze kaart hoort opdrachtkaart 86. Wat is jouw kijk? 86 Bij deze kaart hoort opdrachtkaart 86. Vacature Ik ben aan het dementeren en zoek een begeleider die: - Het leuk vindt om mij als mens met een verstandelijke beperking en dementie

Nadere informatie

Rotterdams Ambassadrices Netwerk

Rotterdams Ambassadrices Netwerk De ambassadrice als werver van inburgeraars 1. Inleiding; eigen ervaringen 2 A. Wat is werven 2 B. Het belang van werven 2 C. Verwachtingen 3 D. Rollenspel 4 E. Opdracht 4 2. Voortraject: 4 A. Doel 4 B.

Nadere informatie

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem Het overlijden van een broer of zus is een ingrijpende gebeurtenis. Toch wordt het onderwerp in de rouwliteratuur doodgezwegen. Tot verbazing van Minke Weggemans. De pastoraal therapeute schreef er daarom

Nadere informatie

Kwaliteitskader intercultureel vakmanschap in het hsao

Kwaliteitskader intercultureel vakmanschap in het hsao Handreiking Kwaliteitskader intercultureel vakmanschap in het hsao handreiking voor (opleidings)managers en docenten HBO-raad, oktober 2012 Project intercultureel vakmanschap in het hsao Deelproject van

Nadere informatie

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+ Wortel van Glas 16+ Naast de reguliere producties is en blijft het werk met en voor moeilijke doelgroepen een absolute noodzaak voor Stefan Perceval. Binnen dat kader presenteren we ook Wortel van Glas,

Nadere informatie

Dounia praat en overwint

Dounia praat en overwint Dounia praat en overwint Deze informatiefolder is een uitgave van Pharos, Expertisecentrum gezondheidsverschillen, in samenwerking met: Stichting Hindustani, Samenwerkingsverband Marokkaanse Nederlanders,

Nadere informatie

Hoe voorkomen we eergerelateerd geweld?

Hoe voorkomen we eergerelateerd geweld? Hoe voorkomen we eergerelateerd geweld? ARTIKEL - 30 OKTOBER 2015 Het Platform Eer en Vrijheid organiseerde op 8 oktober een landelijke bijeenkomst over eergerelateerd geweld. Hilde Bakker (Kennisplatform

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Taal is de basis voor alles

Taal is de basis voor alles Taal is de basis voor alles Vanja Mikus kwam als ervaren verpleegster naar Nederland. In haar geboorteland Bosnië had ze de opleiding afgerond en drie jaar werkervaring in een algemeen ziekenhuis opgedaan.

Nadere informatie

Interculturele jeugd en opvoedhulp

Interculturele jeugd en opvoedhulp Interculturele jeugd en opvoedhulp Op zoek naar vertrouwen en doeltreffendheid Presentatie TriviumLindenhof 9/2012 1 Ary Scheffer. Mignon verlangend naar haar vaderland 1836 2 Cijfertjes Bij TriviumLindenhof

Nadere informatie

Verslag onderzoek Wat Werkt - deel 3

Verslag onderzoek Wat Werkt - deel 3 Verslag onderzoek Wat Werkt - deel 3 ideeën van familie en bekenden bij het geven van steun Ervaringen en ideeën van familie en bekenden bij het geven van steun Jos de Kimpe Carlijn Nieuwenhuis FEBRUARI

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Jongeren Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Vragen? Voor wie is deze brochure? Je hebt deze brochure gekregen omdat je autisme hebt of nog niet zeker weet of je autisme hebt. Je bent dan bij Yulius

Nadere informatie

20151760547AEEC0F9509496C92EC0EDAAB0D4FFDtxt Aan de leden van de gemeenteraad,

20151760547AEEC0F9509496C92EC0EDAAB0D4FFDtxt Aan de leden van de gemeenteraad, 20151760547AEEC0F9509496C92EC0EDAAB0D4FFDtxt Aan de leden van de gemeenteraad, Ter attentie van de griffier Geachte leden van de gemeenteraad, Graag bieden we u namens het JeugdWelzijnsBeraad, LOC Zeggenschap

Nadere informatie

Elke dag beter. Kwaliteit in de gehandicaptenzorg Cliëntenversie Visiedocument 2.0. November 2014. elke dag beter_biwerk_def.indd 1 04-11-14 14:20

Elke dag beter. Kwaliteit in de gehandicaptenzorg Cliëntenversie Visiedocument 2.0. November 2014. elke dag beter_biwerk_def.indd 1 04-11-14 14:20 Elke dag beter Kwaliteit in de gehandicaptenzorg Cliëntenversie Visiedocument 2.0 November 2014 elke dag beter_biwerk_def.indd 1 04-11-14 14:20 Inhoud Inleiding 3 1 Wat is goede gehandicaptenzorg? 4 2

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Maatschappelijke oriëntatie

Maatschappelijke oriëntatie Maatschappelijke oriëntatie De maatschappelijke oriëntatie is er om je een beeld te geven wat er allemaal in de maatschappij is. Om erachter te komen waarom er bepaalde winkels, diensten of zorg zijn.

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

We merken dat migrantencliënten anders aankijken tegen een beperking. Hoe kunnen we daarmee omgaan?

We merken dat migrantencliënten anders aankijken tegen een beperking. Hoe kunnen we daarmee omgaan? We merken dat migrantencliënten anders aankijken tegen een beperking. Hoe kunnen we daarmee omgaan? Migranten kunnen anders tegen een beperking aankijken. Zij zien de beperking vaak als ziekte en houden

Nadere informatie

Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen?

Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen? Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen? Samenwerkingsverband NIP-NVO zorg voor mensen met een verstandelijke beperking 2014 1 Inhoud Voorwoord 3 Wat doet de psycholoog of orthopedagoog? 5

Nadere informatie

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis

Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Presentatie Tranzo Zorgsalon 29 november 2012 Christine Kliphuis Geachte dames en heren, Zelfredzaamheid is een mooi en positief begrip. Immers, elk kind wil dingen zelf leren doen, jezelf kunnen redden

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Trainershandboek Man actief. Activering van allochtone mannen in een kwetsbare positie

Trainershandboek Man actief. Activering van allochtone mannen in een kwetsbare positie Trainershandboek Man actief Activering van allochtone mannen in een kwetsbare positie Trainershandboek Man Actief Activering van allochtone mannen in een kwetsbare positie Perihan Utlu en Wil Verschoor

Nadere informatie

een zelfstandiger leven dankzij het gebruik van apps

een zelfstandiger leven dankzij het gebruik van apps 4 een zelfstandiger leven dankzij het gebruik van apps Cliënten moeten zo min mogelijk afhankelijk zijn van zorgprofessionals. Jan Alblas, directeur Pameijer een zelfstandiger leven dankzij het gebruik

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Hoe word je succesvol in sales

Hoe word je succesvol in sales Hoe word je succesvol in sales Verkopen gaat niet vanzelf. Zeker niet in deze tijd. Toch zijn nog steeds veel verkopers erg succesvol. Dat komt niet door het product of de dienst die ze aanbieden, maar

Nadere informatie

Training Netwerken Forum 12-5-2014

Training Netwerken Forum 12-5-2014 Training Netwerken Forum 12-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Inleiding 6 Opdracht Je eigen netwerk 7 Theorie 8 Opdracht In gesprek

Nadere informatie

Jolan. Jolanda Omvlee (42),

Jolan. Jolanda Omvlee (42), Jolan Jolanda Omvlee (42), getrouwd met Ron (48), moeder van Lise (10) en Emmely (6) is directeur van Compassion. Ze geeft leiding aan 38 personen, haar contacten gaan internationaal. 22 tekst Wieteke

Nadere informatie

Kortom, informatie en advies die vindbaar, begrijpelijk en herkenbaar is. Ik zal u aangeven waarom ik dit zo belangrijk vind.

Kortom, informatie en advies die vindbaar, begrijpelijk en herkenbaar is. Ik zal u aangeven waarom ik dit zo belangrijk vind. Tekst: opening Helpdesk Welkom dames en heren, Het doet mij goed om te zien dat er zo veel mensen op deze feestelijke opening van de Helpdesk zijn afgekomen. Dat betekent dat er veel interesse voor is.

Nadere informatie

Thuis in de Hoeksche Waard

Thuis in de Hoeksche Waard 1 Thuis in de Hoeksche Waard 2 De rust en ruimte van de Hoeksche Waard is onze plek, ons thuis. Hier betekenen wij al bijna vijftig jaar met kleinschalige zorg iets groots in het persoonlijke leven van

Nadere informatie

Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie

Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie Ervaringen, belevenissen, vragen in woorden gevangen om die woorden weer vrij te laten in nieuwe ervaringen, belevenissen, vragen. Marcel Zagers www.meerstemmig.nl

Nadere informatie

TITEL ACTIVITEIT + beschrijving: filosofisch gesprek over geloven.

TITEL ACTIVITEIT + beschrijving: filosofisch gesprek over geloven. TITEL ACTIVITEIT + beschrijving: filosofisch gesprek over geloven. Beginsituatie: De lln doen als inleiding op het project rond geloven en de kerkwandeling, een filosofisch gesprek. Er komen verschillende

Nadere informatie

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Eerste druk 2015 R.R. Koning Foto/Afbeelding cover: Antoinette Martens Illustaties door: Antoinette Martens ISBN: 978-94-022-2192-3 Productie

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel mensen met een licht

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

De Multi waaier 12 tips voor het opbouwen van een cultureel divers netwerk

De Multi waaier 12 tips voor het opbouwen van een cultureel divers netwerk De Multi waaier 12 tips voor het opbouwen van een cultureel divers netwerk Culturele diversiteit en amateurkunst Deze waaier biedt u twaalf tips om u op weg te helpen een cultureel divers netwerk op te

Nadere informatie

Kwaliteitszorg. Test jezelf.

Kwaliteitszorg. Test jezelf. Kwaliteitszorg. Test jezelf. Pagina 1 Weet jij hoe je je deskundigheid of die van je collega s kunt bevorderen of professionaliseren? Kun je goed samenwerken? Kun je kwaliteitszorg leveren? Doe de testjes

Nadere informatie

Opvoeden in andere culturen

Opvoeden in andere culturen Opvoeden in andere culturen Bevorderen en versterken: competenties vergroten Een betere leven DVD 1 Bevolkingsgroepen aantal Allochtoon3.287.706 Autochtoon13.198.081 Europese Unie (exclusief autochtoon)877.552

Nadere informatie

Interculturele managementcompetenties

Interculturele managementcompetenties Handreiking Interculturele managementcompetenties Handreiking voor (opleidings)managers in het hsao HO-raad, oktober 2012 Project intercultureel vakmanschap in het hsao Deelproject van het ZonMw programma

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Cursus Mondigheid Dit praktijkvoorbeeld uit het verbetertraject Zeggenschap in de LG sector is door InteraktContour

Nadere informatie

Goede zorg & ondersteuning

Goede zorg & ondersteuning Goede zorg & ondersteuning voor ouderen met een verstandelijke beperking voor familie en vertegenwoordigers, cliëntenraden, begeleiders Mensen worden steeds ouder. Ook mensen met een verstandelijke beperking

Nadere informatie

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Themabundel Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Assistent medewerker Dit project is mede mogelijk gemaakt met een bijdrage uit het Europees Sociaal Fonds Voorwoord Deze themabundel is bedoeld

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij?

Voorwoord 7. 1 Blijven je ouders je ouders? 13. 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19. 3 Houd ik mijn eigen naam? 23. 4 Wie betaalt er voor mij? Inhoud Voorwoord 7 1 Blijven je ouders je ouders? 13 2 Moet ik nu ook verhuizen? 19 3 Houd ik mijn eigen naam? 23 4 Wie betaalt er voor mij? 25 5 En als ik zelf geen contact wil? 27 6 Hoe gaat dat, scheiden?

Nadere informatie

met de wmo doet iedereen gewoon mee

met de wmo doet iedereen gewoon mee De Wet maatschappelijke ondersteuning eenvoudig verteld Dit boekje met informatie over de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) legt de belangrijkste onderdelen van de Wmo uit. Wilt u meer weten over

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

Wij doen veel voor de school en de school doet veel voor ons

Wij doen veel voor de school en de school doet veel voor ons 12 Sardes Speciale Editie nummer 13 juni 2012 Karin Hoogeveen (Sardes) Ouders en de Van Ostadeschool in Den Haag Wij doen veel voor de school en de school doet veel voor ons In opdracht van de gemeente

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

de Beste Studiekeuze Aanpak

de Beste Studiekeuze Aanpak de Beste Studiekeuze Aanpak Welk pad kies jij? Zelkennis is vaag pagina 3,4 Waar sta jij nu? Ontdek jouw volgende stap pagina 5,6 Hoe kom ik erachter wat ik wil? 3 bronnen voor zelfkennis pagina 7 Concreet

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

De Budget Ster: omgaan met je schulden

De Budget Ster: omgaan met je schulden De Budget Ster: omgaan met je schulden Budget Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Budget Ster MOTIVATIE EN VERANTWOORDELIJKHEID STRESS DOOR SCHULDEN BASISVAARDIGHEDEN STABILITEIT FINANCIEEL ADMINISTRATIEVE

Nadere informatie

13 Jij en pesten. Ervaring

13 Jij en pesten. Ervaring 82 13 Jij en pesten Wat doe ik hier vandaag? P Ik word me ervan bewust hoe erg het is om iemand te pesten en gepest te worden. P Ik leer dat ik met anderen steeds weer respectvol moet omgaan. P Ik ken

Nadere informatie

Met de wervingscirkel kun je stap voor stap een wervingsactie voorbereiden:

Met de wervingscirkel kun je stap voor stap een wervingsactie voorbereiden: Wervingscirkel 1 Veel vrijwilligersorganisaties hebben probelemen met het werven van vrijwilligers. Je hebt tenslotte geen baan te bieden met salaris, maar je biedt een vorm van vrijetijdsbesteding. In

Nadere informatie

Vraag 4 Wat vind jij de meest geschikte houding? Vergelijk je antwoord met dat van je medestudenten. Typ het antwoord in in het antwoordformulier.

Vraag 4 Wat vind jij de meest geschikte houding? Vergelijk je antwoord met dat van je medestudenten. Typ het antwoord in in het antwoordformulier. Open vragen bij Casus Marco Vraag 1 Bekijk scène 1 nogmaals. Wat was jouw eerste reactie op het gedrag van Marco in het gesprek met de medewerker van Bureau HALT? Wat roept zijn gedrag op aan gedachten,

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

Post-hbo opleiding bemoeizorg. Ik vond alle docenten top! Veel passie voor het werk, dit stralen ze uit naar de groep. evaluatie deelnemer

Post-hbo opleiding bemoeizorg. Ik vond alle docenten top! Veel passie voor het werk, dit stralen ze uit naar de groep. evaluatie deelnemer mensenkennis Post-hbo opleiding bemoeizorg Ik vond alle docenten top! Veel passie voor het werk, dit stralen ze uit naar de groep. evaluatie deelnemer Bemoeizorg Hulpverleners in de bemoeizorg hebben te

Nadere informatie

Wmo krant Nummer 1. Samen tot goede oplossingen komen. Wmo is meedoen. voor cliënten van Syndion voor ouders / vertegenwoordigers

Wmo krant Nummer 1. Samen tot goede oplossingen komen. Wmo is meedoen. voor cliënten van Syndion voor ouders / vertegenwoordigers Wmo krant Nummer 1 voor cliënten van Syndion voor ouders / vertegenwoordigers Samen tot goede oplossingen komen Voor u ligt de Wmo-krant van Syndion. We hebben deze krant gemaakt omdat er veel verandert

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16 Inhoud Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7 Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11 Activiteit 03: Acting out 16 Activiteit 04: Schuld 22 Activiteit 05: Angst 26 Activiteit 06: Verdriet

Nadere informatie

TRAININGSAANBOD MULTICULTUREEL VAKMANSCHAP 1 TRAININGSAANBOD MULTICULTUREEL VAKMANSCHAP

TRAININGSAANBOD MULTICULTUREEL VAKMANSCHAP 1 TRAININGSAANBOD MULTICULTUREEL VAKMANSCHAP TRAININGSAANBOD MULTICULTUREEL VAKMANSCHAP 1 TRAININGSAANBOD MULTICULTUREEL VAKMANSCHAP WELKE REFERENTIEKADERS, WAARDEN EN NORMEN VAN MIJZELF SPELEN MEE IN EEN CONTACT? Diversiteit in kleur en cultuur

Nadere informatie

Beertje Bruin zegt dan: Ik heb van moeder Beer gehoord dat je erg verdrietig

Beertje Bruin zegt dan: Ik heb van moeder Beer gehoord dat je erg verdrietig Beertje Anders zit stil in een hoekje als Beertje Bruin langskomt. Beertje Bruin zegt dan: Ik heb van moeder Beer gehoord dat je erg verdrietig bent. Kan ik je helpen, want ik ben je vriend en vrienden

Nadere informatie

Dit boekje is van... Mijn naam is: Mijn gezinsvoogd heet: Het telefoonnummer van de gezinsvoogd is:

Dit boekje is van... Mijn naam is: Mijn gezinsvoogd heet: Het telefoonnummer van de gezinsvoogd is: Dit boekje is van... Mijn naam is: Mijn gezinsvoogd heet: Het telefoonnummer van de gezinsvoogd is: Mijn gezinsvoogd werkt bij de William Schrikker Jeugdbescherming. Wat een toestand, zeg! Wat gebeurt

Nadere informatie

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst.

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst. Interview op zaterdag 16 mei, om 12.00 uur. Betreft een alleenstaande mevrouw met vier kinderen. Een zoontje van 5 jaar, een dochter van 7 jaar, een dochter van 9 jaar en een dochter van 12 jaar. Allen

Nadere informatie

Ondersteuning en hulp. in de gemeente Bunnik vanaf 1 januari 2015

Ondersteuning en hulp. in de gemeente Bunnik vanaf 1 januari 2015 Ondersteuning en hulp in de gemeente Bunnik vanaf 1 januari 2015 Voorwoord Dichtbij, bereikbaar en aanspreekbaar Het klinkt zo vanzelfsprekend en simpel: biedt mensen ondersteuning en hulp dichtbij, in

Nadere informatie

Het Brugse Model de flow chart

Het Brugse Model de flow chart Het Brugse Model de flow chart De flowchart is een nuttig instrument dat in de eerste plaats ontwikkeld werd om te gebruiken in een therapeutische situatie. Uiteraard kan je dit ook gebruiken tijdens een

Nadere informatie

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding Methodisch werken binnen Lang Verblijf woonzorg en dagbesteding 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Gentle Teaching 4 Middelen 5 Voor wie is Gentle Teaching? 5 3. Competentievergrotend werken 6 Middelen

Nadere informatie

Progressiegerichte organisatieverandering van oplossing naar progressie

Progressiegerichte organisatieverandering van oplossing naar progressie Progressiegerichte organisatieverandering van oplossing naar progressie Gwenda Schlundt Bodien Stagnatie Drie managers van een dienstverlenende organisatie voor hulpbehoevende cliënten wilden progressiegericht

Nadere informatie

Ondersteuning en ondersteuningsplan.

Ondersteuning en ondersteuningsplan. Definitieve versie. Mei 2011. Emoties en hersenletsel horen bij elkaar. Het hebben van niet aangeboren hersenletsel roept emoties op. Emoties als woede, verdriet en angst. Cliënten van de Mantelmeeuw moeten

Nadere informatie

Lezing cliëntenparticipatie en ervaringsdeskundigheid

Lezing cliëntenparticipatie en ervaringsdeskundigheid Lezing cliëntenparticipatie en ervaringsdeskundigheid Wanneer we praten over cliëntenparticipatie is het belangrijk om een onderscheid te maken tussen enerzijds de individuele en de collectieve cliëntenparticipatie.

Nadere informatie

Mats Werkt! WWW.MATSWERKT.NL DÉ CURSUS VOOR HET BEGELEIDEN VAN MENSEN MET EEN ARBEIDSBEPERKING OP DE WERKVLOER.

Mats Werkt! WWW.MATSWERKT.NL DÉ CURSUS VOOR HET BEGELEIDEN VAN MENSEN MET EEN ARBEIDSBEPERKING OP DE WERKVLOER. Mats Werkt! DÉ CURSUS VOOR HET BEGELEIDEN VAN MENSEN MET EEN ARBEIDSBEPERKING OP DE WERKVLOER. WWW.MATSWERKT.NL Mats werkt: Dé cursus voor het begeleiden van mensen met een arbeidsbeperking op de werkvloer.

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Johan Vosbergen Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Johan Vosbergen... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Johan,

Nadere informatie

Trainingen, workshops en coaching

Trainingen, workshops en coaching Trainingen, workshops en coaching Aanbod 2015-2016 professionals en gemeenten Beschermen & Versterken Trainingen, workshops en coaching De Jeugd- & Gezinsbeschermers zet zich in voor de bescherming van

Nadere informatie

Diversiteitswijzer Check je project op diversiteit

Diversiteitswijzer Check je project op diversiteit Diversiteitswijzer Check je project op diversiteit MOVISIE * Postbus 19129 * 3501 DC Utrecht * T 030 789 20 00 * F 030 789 21 11 www.movisie.nl * info@movisie.nl Is jouw project diversiteitsproof? Diversiteitsproof

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie