struinen Nieuws uit de Amsterdamse Waterleidingduinen nr. 68 winter 2010

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "struinen Nieuws uit de Amsterdamse Waterleidingduinen nr. 68 winter 2010"

Transcriptie

1 struinen Nieuws uit de Amsterdamse Waterleidingduinen nr. 68 winter 2010

2 2 struinen met Evert Mensen verdwijnen hier in de leegte 3 1. ROnd de Pollenberg Bovenop de berg kun je bij helder weer ver op zee zeilschepen zien dansen Tussen de kanalen De meeste afwisseling tussen bos, struweel en zand ligt tussen het Noordoosterkanaal, het Sprenkelkanaal en het Van der Vlietkanaal. Voor Evert van het Schip (80) zijn de Waterleidingduinen een onuitputtelijke inspiratiebron. Ik teken, schilder, gids en trim in de duinen. Of mensen van 80 niet te oud zijn om te trimmen? Dat is een vergissing. Ik voel me helemaal niet oud. Ik ben nog volop actief. Vooral in de Waterleidingduinen. Daar trim ik twee keer per week anderhalf tot twee uur. En om de veertien dagen ben ik er met een groepje recreatielopers. Vroeger was ik een sportieve jonge vent. Maar dan is er ineens een vrouw en kinderen, met alle gezinsdrukte eromheen. Tijd voor sport was er niet meer. Na mijn veertigste ben ik weer gaan hardlopen. Tijdens het lopen gebeurt er altijd iets opmerkelijks. Na enkele kilometers raakt mijn hoofd leeg; ik ontspan en kan het leven weer aan. Een stimulerende factor daarbij is natuurlijk de rust en uitgestrektheid van de Waterleidingduinen. Je kunt met 100 mensen tegelijk bij de ingang arriveren, maar na honderd meter kom je niemand meer tegen. Mensen verdwijnen hier in de leegte. Op mooie dagen ben ik in het duin om te tekenen of te schilderen. Ik maak portretten en landschappen. Voor mezelf hoor, al wilde ik na de mulo in 1945 graag kunstenaar worden. Mijn vader vond dat geen goed idee. Ik moest de kost verdienen. Dus fietste ik de volgende dag al op de bakfiets van de kruidenier. Later heb ik als publiciteitsmedewerker voor bedrijven en de overheid gewerkt. Daar leerde ik verhalen vertellen. Als natuurgids komt dat goed van pas. Tijdens excursies sta ik zelden stil bij ingewikkelde namen van dieren en planten. Die vergeten mensen meteen. Mooie verhalen over het leven in de Waterleidingduinen niet; die beklijven. Benieuwd welke wandel rou tes er zijn in de Amsterdamse Water leidingduinen? Ga naar voor een routebeschrijving en meer informatie. inhoud 2 struinen met Evert 4 natuur en water Schimmen uit de onderwereld 7 gespot Spotter gespot 8 panorama Oranjekom 3. Bij het Renbaanveld Hier loop ik bovenlangs om over het water te kijken. De aalscholverkolonie is altijd vol leven. 10 kinderpagina IJskoud brrrrrrr. 11 mijn water Het water is helderder geworden 12 bewoners van de AWD Winterlandschap 14 uitgelicht 16 activiteitenkalender & info

3 4 natuur en water 5 Schimmen uit de onderwereld Vleermuizen leven in tunnels, grotten, forten, kerkers en kelders. Maar ook op zolders, in holle bomen en in de bunkers in de Amsterdamse Water leidingduinen. Daar houden ze onder ideale omstandigheden hun winterslaap. Struinen duikt ondergronds en gaat op zoek naar vleermuizen. Op een verlaten zandweg in de zeereep staat boswachter Martin Jonker stil. Als je het niet weet, zegt hij, dan valt het nauwelijks op; maar deze duinen liggen onder de grond bezaaid met bunkers (zie kader). Soms is alleen een stuk van de ingang te zien, vaker liggen ze volledig verborgen onder het zand. In het heuvelachtige terrein toont Martin dikke betonnen bunkerwanden die maar net boven het duinzand uitsteken. In de ingang heeft Waternet een ijzeren deur bevestigd. Hier overwinteren vleermuizen, zegt Martin. door de uitsparing bovenin de deur kunnen ze in en uit vliegen. Spookkastelen en griezelfilms. Daar denken veel mensen aan als ze vleermuizen zien. De beestjes danken hun twijfelachtige imago aan hun voorkeur voor donkere verblijfplaatsen zoals grotten, kerkers en kelders. Het zijn de enige zoogdieren die kunnen vliegen. Dat doen ze met een zwemvliesachtige vlieghuid tussen hun vingers, achterpoten en staart. Ze oriënteren zich tijdens het vliegen met echolocatie, want vleermuizen vliegen vooral s nachts. Wie van voor- tot najaar tegen zonsondergang buiten is, kan vleermuizen op insecten zien jagen. Daar kunnen ze niet genoeg van krijgen. Als er in het najaar geen insecten meer zijn, gaan ze in winterslaap. Hun hartslag gaat dan flink omlaag, zodat ze zonder voedsel, maar op hun vetreserves, de winter doorkomen. Doodstil Vleermuizen zijn een beschermde diersoort. Daarom zijn de bunkers in de Waterleidingduinen voor publiek afgesloten. Zo kunnen vleermuizen in alle rust overwinteren en daarna rond juni ergens anders voor nageslacht zorgen. Een enkele keer worden bezoekers toegelaten. Tijdens vleermuis excursies of vandaag voor dit verhaal in Struinen. Boswachter Martin Jonker wandelt naar een volgende bunkerduin en springt in een diep gat. Daar is tussen beton een zwart luik met slot zichtbaar. Als het luik open is, glijden we over een bergje zand de bunker binnen. Met een zaklamp lopen we door het doodstille vertrek Het is er aardedonker. Met een zaklamp lopen we voorzichtig door het doodstille vertrek. Onder de grond is het warmer dan in de koude zeewind bovenop het duin. Voor vleermuizen is dit het ideale klimaat om te overwinteren, zegt Martin. Ze worden hier met rust gelaten, er heerst een hoge luchtvochtigheid en de temperatuur is ook s winters vrijwel altijd net iets boven nul. Kijk, daar aan het plafond, tussen die spleten en aan de stukken betonijzer, brengen vleermuizen de winter door. In november is deze bunker door terreinmedewerkers van Waternet aan één kant dichtgemetseld. Door wind en tocht was hij te droog en daardoor ongeschikt voor vleermuizen, die van een vochtig klimaat houden. Dat creëren we door bunkers zo goed mogelijk dicht te maken. Ook zorgen we voor reparaties bij vernielingen aan het hekwerk. En we hangen gaas aan plafonds en muren, waar vleermuizen zich aan kunnen vastgrijpen. Ze overwinteren namelijk meestal hangend aan hun pootjes. Vleermuizen zien we vandaag niet. Martin: Maar over enkele weken zouden ze hun weg naar dit nieuwe verblijf al gevonden kunnen hebben. We lopen terug naar de ingang en kruipen weg uit de onderwereld. Door het duinzand gaat het omhoog, daglicht en frisse lucht tegemoet.

4 6 natuur en water gespot 7 Watervleermuis Rogier Lange van de Vleermuiswerkgroep AWD is gewend aan het duister. Ze tellen ieder jaar vleermuizen in 70 van de 130 AWD-bunkers. In januari gaan ze weer ondergronds. Voor de vijfentwintigste keer, zegt Rogier trots. Uit onze jaarlijkse tellingen blijkt dat het aantal overwinterende vleermuizen langzaam toeneemt. In 1987 telden we er slechts 76. In 2010 hebben we 263 vleermuizen aangetroffen, dat is een toename van ruim vijf procent per jaar. De watervleermuis komt het meest voor. Ook de franjestaart, grootoorvleermuis, en incidenteel de meervleermuis en baardvleermuis overwinteren in de bunkers in de AWD. Volgens Rogier dragen de beschermingsmaatregelen er zeker aan bij dat er s winters meer vleermuizen in de bunkers overwinteren. Maar er worden tegenwoordig ook veel minder insecticiden gebruikt, waardoor er in Nederland en dus ook in de AWD meer insecten zijn dan vijfentwintig jaar geleden. Daardoor is er tegenwoordig meer voedsel beschikbaar. De vleermuis voelt zich helemaal thuis achter het gaas in de bunker. Toch blijft het oppassen, want vleermuizen zijn erg kwetsbaar voor weersinvloeden. Slecht weer tijdens de kraamtijd kan de populatieopbouw verstoren. Klimaatverandering heeft zeker een effect op de vleermuizenstand. Sommige soorten zijn in opkomst, terwijl andere soorten verdwijnen of wegtrekken. Bunkers zijn cultuurhistorisch erfgoed De bunkers in de Waterleidingduinen zijn onderdeel van de Duitse verdedigingslinie Atlantikwall. Die is in de oorlogsjaren gebouwd om een geallieerde invasie vanuit zee te blokkeren. De wall liep van noord Noorwegen tot aan de Franse Pyreneeën. Veel bunkers waren ondergronds of via loopgraven met elkaar verbonden en van alle gemakken voorzien. Er waren keukens, kantines, luxe stafruimtes en slaapplaatsen voor soldaten. Op het Rozenwaterveld stond een batterij met vast geschut. Bij het Tilanuspad in de zeereep lag de Zanderstelling, een omvangrijk radarcentrum met twee verdiepingen. In de directe omgeving lag een heel bunkerdorp van 150 bunkers. Na de oorlog zijn deze bunkers opgeblazen of onder het zand geschoven. In bunkers die niet helemaal onder het zand zijn verdwenen en nog bereikbaar zijn, hebben vleermuizen hun intrek genomen. Net als de fortificaties van de Hollandse Waterlinie hebben bunkers uit de Tweede Wereldoorlog eeuwigheidswaarde. Het zijn waardevolle cultuurhistorische monumenten die herinneren aan de Duitse bezetting. De bunkers zijn alleen toegankelijk tijdens excursies. Kijk op de website voor de jaarlijkse bunkerexcursies. Spotter gespot Wat doe je in de Amsterdamse Waterleidingduinen? Ik lig hier nu al twee uur op mijn buik bij deze waterval om de waterspreeuw te spotten. En ik heb geluk! Kijk eens wat een prachtige donkere vogel, met een witte vlek op de hals en borststreek. Het is een meesterlijke zwemmer, die in de stroomversnelling duikt op zoek naar wateren schelpdiertjes. Kom je vaak in de duinen? Ik ben geboren en getogen Jordanees. Met mijn vader en moeder wandelde ik vroeger veel in stadsparken. Het was voor ons echt een uitje als wij met het hele gezin vanuit Zandvoort gingen wandelen in de Waterleidingduinen om daarna op het strand af te koelen. In bossen met hoge heuvels zagen we dieren die we nog nooit hadden gezien. Dat avontuurlijke gevoel is altijd gebleven. Daarom reis ik een paar keer per jaar van de drukke stad naar de stilte en uitgestrektheid van deze duinen. Wat vind je zo bijzonder aan dit gebied? De grote landschapsvariatie en de seizoensverschillen. Begin dit jaar heb ik genoten van het bevroren en met sneeuw bedekte landschap. Als vogelaar geniet je dan extra van de wintergasten zoals de wilde zwanen, zaagbekken en de roerdompen die zich beter laten zien. In het voorjaar is het weer volop genieten van de zang, kleurenpracht en de verscheidenheid aan broedvogels. En dan hopelijk dat ene zeldzame vogeltje zien!

5 8 panorama Oranjekom 9 1. Eerste bron De Oranjekom is gegraven als eerste bron in de duinen voor drinkwaterwinning voor de stad Amsterdam. 1cent De prijs voor een emmer drinkwater in Eerste schone drinkwater naar Amsterdam 2. De prins In 1851 stak de elfjarige prins Willem van Oranje een eerste schep in de grond. Hieraan dankt de vijver haar naam. Twee jaar later werd het eerste drinkwater geleverd. 3. Rijnwater In 1957 konden de natuurlijke bronnen in de duinen niet meer voorzien in de drinkwaterbehoefte van Amsterdam. Sinds die tijd worden de duinen gevoed met Rijnwater. Het water wordt eerst voorgezuiverd in Nieuwegein. 4. Anno nu De Oranjekom is nu een verzamelvijver waar al het door de duinen gezuiverde water in terugstroomt. Van hieruit wordt het naar het zuiveringsterrein Leiduin gepompt. 6m Diepte van de Oranjekom 5. Watervogels In de winter vriest de Oranjekom niet dicht. Daardoor trekt de plas veel watervogels aan, zoals de wilde eend, krakeend, kuifeend, meerkoet, tafeleend, grote zaagbek en de dodaars.

6 10 kinderpagina IJskoud brrrrrrr brrrrrrr In de winter kan het erg koud zijn. Zelfs zo koud dat het vriest. Vriezen doet het als het buiten nul graden Celsius is of lager. Er kan dan sneeuw vallen of hagel en als de grond ook nul graden of lager is blijft dit liggen. mijn water 11 Waarom duurt het wat langer voor water bevroren is en we lekker kunnen schaatsen? Het vriespunt van water is nul graden Celsius. Dit betekent dat water bevriest als het nul graden is. Als het buiten vriest kan het best even duren voor het water dezelfde temperatuur heeft als de buitenlucht. Maar er is meer om rekening mee te houden. Stilstaand water bevriest eerder dan stromend water. En zoet water bevriest veel sneller dan zout water. In de Amsterdamse Waterleidingduinen stroomt het meeste water altijd. Daarom is de kans op bevriezing van het water heel erg klein. Veel watervogels die hier overwinteren zijn hier heel erg blij mee. Zo kunnen zij voldoende voedsel vinden. Kom in de winter als het vriest maar eens een keer bij de Oranjekom kijken, dan zul je zien hoeveel watervogels hier gebruik van maken. En de zee, waar veel zout in zit en die veel beweegt, bevriest dus bijna nooit! Proefje: ijsvissen Wat heb je nodig? Een potlood Draad (minimaal 15 centimeter) Een ijsblokje (uit de vriezer) Zout Water 1. Wat moet je doen? Bind het draadje aan het potlood. Maak het uiteinde van het draad nat met een beetje water uit de kraan. Leg het natte uiteinde op het ijsblokje en strooi er flink wat zout op. Wacht ongeveer 20 seconden. Trek het potlood met het draadje voorzichtig omhoog. En wat gebeurt er? 2. Hoe kan dat? Het water bevriest als het nul graden is. Je kunt het vriespunt van water lager maken door er zout bij te doen. Dus net als wat de strooiwagens doen op de weg als het glad is door ijs of sneeuw. In dit proefje gebeurt hetzelfde. Als je zout op het ijsblokje strooit, smelt het buitenste laagje. Even later bevriest het weer door de kou van de rest van het ijsblokje. En daardoor zit het ijsblokje vast aan het draadje. 3. Weetje 97 procent van al het water op aarde is zout zeewater. Er is dus maar 3 procent zuiver water op aarde. Bijna al het zuivere zoete water op de aarde komt of diep uit de aarde, of is bevroren als ijs of sneeuw! Het water is helderder geworden Waternet zuivert drinkwater in de Amsterdamse Waterleidingduinen, voert afvalwater af, houdt het oppervlaktewater schoon en onderhoudt dijken, sluizen en gemalen. In Mijn water vertellen klanten van Waternet over hun favoriete water. Wie? Loek Homan van duikclub Thalassa in Amsterdam Noord duikt sinds 1989 in Amsterdams water. Ik kom in de Sloterplas, de Noorder IJ-plas en de Gaasperplas. Ook duik ik regelmatig met mijn clubgenoten in Zeeland en soms op de Noordzee. Buiten Nederland ontdekte ik de onderwaterwereld in de Filippijnen en West-Papoea. Het is onbeschrijflijk hoe mooi de onderwaterwereld is. Wat(er)? De meeste mensen denken dat er in Nederland niets is te zien onder water. Dat klopt niet. Het oppervlaktewater is de afgelopen twintig jaar veel helderder geworden. Er komen minder fosfaten en meststoffen in het water en het rioolsysteem is sterk verbeterd. Door gebrek aan voedingsstoffen is er nu minder algengroei. In de Sloterplas kan ik s winters soms wel tien meter ver kijken. Het water in Vinkenveen is nog schoner. Vanaf het oefenplatform op zeventien meter diep zie ik gewoon de oppervlakte. Waar? De Sloterplas in Amsterdam West. Voor de lol oefen de ik een keer mee in het zwembad waar ik vaak kwam. Ik was meteen verkocht. Na vijf zwembad duiken, vijf buitenduiken en een theorieexamen had ik mijn duikbrevet in handen. Duikers hebben een goede conditie nodig. Daarom oefen ik met de club wekelijks in het Floraparkbad in Amsterdam Noord. En we struinen natuurlijk geregeld rond in helder buitenwater. Het mooiste aan duiken is de gewichtsloosheid onder water. Ik zweef vrij in de ruimte en beweeg me zonder veel inspanning voort. Onder water ontdek ik prachtige dieren en planten: van een zeekat (inktvissoort) in Zeeland, en schitterende koraalriffen in de Filippijnen tot rivierkreeften en metersnoeken in Amsterdamse wateren.

7 12 bewoners van de AWD 13 Winterlandschap De waterspreeuw heeft de Waterleidingduinen teruggevonden Veel dieren zijn deze donkere dagen verzonken in een diepe winterslaap. Toch is er nog genoeg leven te bewonderen in de Waterleidingduinen. De plassen en kanalen trekken trekvogels aan. En herten, reeën en vossen laten zich door gebrek aan beschutting goed zien. Boswachter Joop Hilster vertelt over duinbewoners die zich juist s winters blootgeven. AWD vooral in de gebieden waar geen of weinig mensen komen. Overdag zijn ze soms te zien in het Westerkanaal. Houd afstand, dan blijven ze zitten. Zilverreiger Grote en kleine zilverreigers zijn in Nederland steeds vaker te zien. De grote zilverreiger kan 90 centimeter worden. De kleine zilverreiger is te herkennen aan zijn kuif met afhangende veren. Waterspreeuw Begin november is de waterspreeuw uit Scandinavië overgekomen. Hij is een paar jaar niet geweest, maar heeft de Waterleidingduinen teruggevonden. Deze spreeuw vindt zijn voedsel onder water. Daar zoekt hij larven van schietmotten en andere insecten. Er is een kans dat hij bij ons overwintert, maar als het erg koud wordt, trekt de waterspreeuw verder zuidwaarts. Vogelliefhebbers willen dit beestje graag fotograferen. Wilde zwanen Wilde zwanen broeden in Siberië en overwinteren in Nederland en de ons omringende landen. In februari of maart vliegen ze terug naar de toendra s. Met zijn fraaie hals en okergele snavel is de wilde zwaan een gracieuze verschijning. Hij is schuw en zwemt weg of vliegt op bij het minste rumoer. Wilde zwanen zien we in de BOOMMARTER Een zeldzame verschijning. Ik heb er nog nooit een gezien, maar collega s wel. Leeft in het midden- en binnenduin in oude bossen. Laat zich s winters eerder zien, omdat er weinig beschutting is. De boommarter is een echte nestrover. In ons gebied wordt hij gevreesd door bosuilen. Hij kruipt in het voorjaar in nestkasten en vreet eieren of jongen op. BUNZING Die heb ik gezien, pal achter mijn huis in het bos bij Panneland. Dat is alweer enige tijd terug, dus de kans is klein dat het beest er nog rond scharrelt. De bunzing hoort net als de boommarter, de wezel, hermelijn, otter en das tot de marterachtigen. Als hij zich bedreigd voelt, spuit hij een melkachtige substantie uit zijn geurklier. Dan stinkt hij als een bunzing. Liefhebber van wildernisnatuur Boswachter Joop Hilster was in een vorig leven een Amsterdamse stratenmaker. Op zijn veertigste kwam hij met lichamelijke klachten in de WAO. Joop moest re-integreren en in een archief werken. Dat moesten ze met mij niet doen, herinnert hij zich. Kort daarop kon hij in de Waterleidingduinen als terreinmedewerker aan de slag. Buitenmens Joop is opgegroeid in de duinen. Als kind stond ik met mijn ouders op een camping bij IJmuiden. Ik keek graag vogels en holde achter konijnen aan. Interesse voor de natuur zat er al vroeg in. Later stond ik met mijn gezin op een camping bij Petten, vlakbij het Zwanenwater. En ik trok er met een camper opuit. De natuur in, in Spanje en Portugal en later Scandinavië, waar ik mijn hobby natuurfotografie ontdekte. Joop groeide bij Waternet door tot boswachter. Daar moest ik voor bijleren, want als stratenmaker had ik weinig scholing gehad. Ik volgde de opleiding tot Buitengewoon Opsporings Ambtenaar en verhuisde van de Amsterdamse Postjesweg naar de boswachterswoning bij de ingang Pannenland. Die plek moet Joop volgend jaar overdragen aan zijn opvolger, want dan gaat hij met pensioen. Joop heeft al een nieuwe uitdaging gevonden. In Noord Frankrijk heeft hij met zijn vriendin een dorpshuisje verbouwd waar hij part-time gaat wonen. Ook gaat hij met zijn camper rondtoeren. M n neus achterna, de wildernis in. Beetje fotograferen, vissen en barbecueën. Er is nog genoeg te beleven. Terug in de AWD Winter wonderland Grote zilverreiger Dartelen in de sneeuw Gracieuze verschijning

8 14 uitgelicht 15 Wildexcursie In de Waterleidingduinen kunt u zomaar oog in oog staan met een damhert, ree of een vosje. Ga mee op pad met de boswachter! Hij weet waar u wild kunt spotten. Meer informatie over deze excursies staat op de achterzijde. Boswachter Joop Hilster zag zijn collega Peter Jongeneelen vorige winter hard werken om het waterpeil te kunnen checken. Werkzaamheden Stuur ook uw favoriete foto naar Baggerwerk De baggerwerkzaamheden in het Sprenkelkanaal zijn net afgerond. Eind november is gestart met het Noordoosterkanaal en de Oranjekom. Deze kanalen worden uitgebaggerd om de sliblaag te verwijderen, zodat er geen slib in het zuiveringssysteem komt en de waterkwaliteit goed blijft. We verwijderen ongeveer m3 slib. De baggerzuiger is twintig meter lang en weegt dertig ton. Het gevaarte is met een grote hijskraan in het kanaal getild. Uiteraard houden we tijdens de werkzaamheden zoveel mogelijk rekening met kwetsbare natuur. Het werk gaat veel sneller dan verwacht, het lijkt erop dat we al voor kerstmis klaar zijn. Prunusbestrijding We bestrijden prunus (Amerikaanse vogelkers) tussen de Haasvelderweg, Lindenbergweg, Duinpanweg en langs de Strandweg en het Barnaartkanaal. Maaien In het infiltratiegebied wordt met de maaiboot riet gemaaid. Langs de wegen en paden gaan we machinaal struiken snoeien. Ook worden de Duinrel en het verlengde van het Oosterkanaal gemaaid en opgeschoond. Dit gebeurt met de hand, en deels met een kraan. Begrazing In de Klompenpan zuid grazen twintig schapen. De komende maanden wordt het Hoekgatterduin bij ingang De Zilk omrasterd, zodat daar ook schapen kunnen grazen. Brederodepad Het pad is nu van asfalt en is in slechte staat, we veranderen dit in een mooi schelpenpad. Herinrichting Boogkanaal In het Boogkanaal plaatsen we een nieuwe beschoeiing op tweeënhalve meter afstand van de huidige oever. Zo ontstaat een natuurvriendelijke plas-drasoever, waar bijzondere vochtminnende planten kunnen groeien. Parkeerplaatsen De verharding op de parkeerplaatsen bij de ingangen Oase, De Zilk en Zandvoortselaan wordt de komende maanden vernieuwd. Ook zorgen we voor nieuwe, passende beplanting. Damhertwerend raster Het plaatsen van damhertwerende rasters start binnen kort bij de Zuidduinen aan de rand van Zandvoort, vervolgens volgt de rand bij Noordwijkerhout. Duingeheimen Er zijn vele mooie plekjes in de duinen die een geheim bewaren. De boswachter wil deze geheimen graag met u delen. Hij kent mooie historische verhalen en vertelt graag over de duinrel, de oude vinkenbaan, de teelakkers en de Beukenlaan. Gaat u mee? Nieuwe jaarkaarten Nieuwe jaarkaarten 2011 voor de Amsterdamse Waterleidingduinen zijn te koop in het bezoekerscentrum en bij de bekende verkooppunten. Net als vorig jaar is voor hardlopers een button beschikbaar. Colofon Struinen is een uitgave van Waternet en wordt op verzoek toege zonden. U kunt zich aanmelden via Redactie: Afdelingen Bron & natuurbeheer en Communicatie, Waternet Artdirectie en ontwerp: Lava (Ralf de Graaf, Noortje Boer) Tekst: Michel Verschoor Aan deze Struinen werkten mee: Antje Ehrenburg, Miranda Kok, Gerard Scholten, Jos Mense, Martin Jonker, Bertine Berkheij Fotografie: Alwin Slomp, Joop Hilster, Gerard Scholten, Michel Verschoor, Clarence Wever, Rogier Lange Tips voor de redactie: Redactie Struinen Vogelenzangseweg BA Vogelenzang

9 16 activiteitenkalender & info Amsterdamse Waterleidingduinen datum activiteit tijd vertrekpunt kosten ZO 2 JAN ZA 8 JAN Snertwandeling: een wandeling die uitloopt op soep uur 7,50 ZO 9 JAN voor vroege vogels uur ingang De Zilk WO 12 JAN Werk in uitvoering In busje langs werken in het duin uur ZA 15 JAN Bosdieren in de winter Gezinsexcursie, kinderen vanaf 8 jaar uur ingang Panneland 2,- ZO 16 JAN Za 29 JAN Buffelen met de boswachter Een flinke struintocht door het duin uur ingang Zandvoortselaan 5, DO 3 FEB Wildexcursie: spot een damhert, ree of vos uur ZO 6 FEB ZA 12 FEB Snertwandeling: een wandeling die uitloopt op soep uur 7,50 ZO 13 FEB voor vroege vogels uur ingang Zandvoortselaan ZO 20 FEB ZA 5 MRT Start cursus vogelgeluiden voor beginners Deel 2 en 3 in april en mei uur ZO 6 MRT WO 9 MRT Wildexcursie: spot een damhert, ree of vos uur ZA 12 MRT Duingeheimen tussen Oase en Panneland Een cultuurhistorische wandeling uur ZO 13 MRT voor vroege vogels uur ingang Panneland VR 18 MRT Fietsexcursie ZO 20 MRT VR 25 MRT Fietsexcursie BC Bezoekerscentrum Bij deze excursie is aanmelden nodig en geldt een maximum aantal deelnemers Amsterdamse Waterleidingduinen Dit unieke natuurgebied ligt aan de kust, ten zuiden van Zandvoort. Bezoekerscentrum De Oranjekom 1e Leyweg 6 () 2114 BH Vogelenzang Tel: Open: di t/m zo uur En op feestdagen Aanmelden excursies Vanaf een maand van te voren bij het bezoekerscentrum. Graag tijdig afmelden als u niet mee kunt. Voor de fietsexcursies is een goede conditie vereist. Excursies duren ongeveer twee uur. Meer informatie vindt u op Over Waternet Waternet houdt zich als eerste organisatie in Nederland bezig met de hele cyclus van water: het schoonmaken en aanvoeren van drinkwater, afvoeren van afvalwater en het onderhouden van dijken en waterkeringen.

Oele de uil vertelt over hoe de verschillende dieren de winter doorkomen

Oele de uil vertelt over hoe de verschillende dieren de winter doorkomen Hier zien jullie alweer de derde uitgave van ons jeugdblad. Ook nu heeft de Oele weer heel wat te vertellen. Lees maar gauw. Oele de uil vertelt over hoe de verschillende dieren de winter doorkomen Zoogdieren

Nadere informatie

Winterslaap. Met filmpjes, werkblad en puzzels. groep 5/6. uitgave januari 2013

Winterslaap. Met filmpjes, werkblad en puzzels. groep 5/6. uitgave januari 2013 uitgave januari 2013 Winterslaap Met filmpjes, werkblad en puzzels groep 5/6 inhoud blz. Inleiding 3 1. Wat is een winterslaap? 4 2. Lage hartslag 5 3. Lage temperatuur 6 4. Winterrust 7 5. Winterslapers

Nadere informatie

Winterboek. Groep 3/4

Winterboek. Groep 3/4 Winterboek Groep 3/4 inhoud blz. Winter 3 1. Slaap 4 2. Glad 5 3. Geheime plekjes 6 4. Dikke jas 7 5. Dikke vacht 8 6. Vogels voeren 9 7. Broeden in de winter 10 8. Het land van de Eskimo 11 Werkblad winter

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Winterslaap. groep 5/6

Winterslaap. groep 5/6 Winterslaap groep 5/6 inhoud blz. Inleiding 3 1. Wat is een winterslaap? 4 2. Lage hartslag 5 3. Lage temperatuur 6 4. Winterrust 7 5. Winterslapers 8 Werkblad winterslaap 15 Schrijf je eigen e-boek 16

Nadere informatie

Inleiding In het najaar worden de dagen steeds korter en de nachten steeds langer. Kun je je voorstellen dat je in de maand november naar bed gaat?

Inleiding In het najaar worden de dagen steeds korter en de nachten steeds langer. Kun je je voorstellen dat je in de maand november naar bed gaat? Inleiding In het najaar worden de dagen steeds korter en de nachten steeds langer. Kun je je voorstellen dat je in de maand november naar bed gaat? Je valt in een diepe slaap en wordt in maart pas weer

Nadere informatie

QUIZ: HOE KOM IK DE WINTER DOOR????

QUIZ: HOE KOM IK DE WINTER DOOR???? QUIZ: HOE KOM IK DE WINTER DOOR???? WAAROM BEVRIEZEN ZADEN NIET? 1. Ze zitten diep onder de grond, waar het niet vriest. 2. Ze bevatten veel vet. 3. Ze bevriezen wel, maar daar kunnen ze wel tegen. WAAR

Nadere informatie

Het begin van de winter

Het begin van de winter WINTER 21 december WINTER 2 Het begin van de winter Vanaf 21 juni worden de dagen weer langzaam korter. De zomer duurt tot 22 of 23 september. Dan zijn de dag en de nacht overal even lang. Met andere woorden:

Nadere informatie

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water.

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water. Water Zonder water kun niet Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te plassen

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

LIFE+ IN DE AMSTERDAMSE WATERLEIDINGDUINEN

LIFE+ IN DE AMSTERDAMSE WATERLEIDINGDUINEN LIFE+ IN DE AMSTERDAMSE WATERLEIDINGDUINEN De AWD maakt onderdeel uit van Natura 2000, een netwerk van beschermde Europese natuurgebieden. Dankzij een LIFE+ subsidie kan Waternet het duin de komende jaren

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Eend Inleiding Ik hou mijn werkstuk over eenden omdat ik het leuke dieren vind en ik wil er wat over leren. Dit wil ik er over weten: Wat doen eenden de hele dag? Wat eten eenden? Wat voor soorten eenden

Nadere informatie

6+ 10 WAT MAAKT EEN BOS TOT EEN BOS? 3+ 8 + Opdracht EDUKIT 3

6+ 10 WAT MAAKT EEN BOS TOT EEN BOS? 3+ 8 + Opdracht EDUKIT 3 WAT MAAKT EEN BOS TOT EEN BOS? 6+ 10 + Wanneer is een bos een bos? Een paar bomen samen vormen pas een bos als ze een oppervlakte van 1/2 hectare beslaan. Je zou dit kunnen vergelijken met een voetbalvel

Nadere informatie

Limburgs Landschap. natuurboekje van. winter 2011. Kinderbijlage_winter11.indd 1 05-11-11 14:3

Limburgs Landschap. natuurboekje van. winter 2011. Kinderbijlage_winter11.indd 1 05-11-11 14:3 Limburgs Landschap natuurboekje van winter 2011 Kinderbijlage_winter11.indd 1 05-11-11 14:3 Hoi! Wat voor winter krijgen we? Een kwakkelwinter met regen, natte sneeuw en af en toe een beetje vorst? Misschien

Nadere informatie

Spreekbeurt de grote Toppereend

Spreekbeurt de grote Toppereend Ra,ra wie ben ik. Spreekbeurt de grote Toppereend Inleiding Ik doe mijn spreekbeurt over de grote toppereend. Omdat ik dit een hele mooie vogel vind. En omdat jullie misschien veel te weinig weten over

Nadere informatie

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken)

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Ik vertel jullie in mijn spreekbeurt meer over water en drinkwater. Eerst vertel ik wat water is, waarom water het allerbelangrijkste is voor leven, en

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERVLEERMUIS IN DE OPSTALLEN VAN HET: SIEGERPARK. Projectnummer : 30.06.03 Datum : 07 juni 2010

ONDERZOEK NAAR DE WATERVLEERMUIS IN DE OPSTALLEN VAN HET: SIEGERPARK. Projectnummer : 30.06.03 Datum : 07 juni 2010 ONDERZOEK NAAR DE WATERVLEERMUIS IN DE OPSTALLEN VAN HET: SIEGERPARK Projectnummer : 30.06.03 Datum : 07 juni 2010 Onderzoek naar de Watervleermuis 1 Inhoudsopgave 1 ALGEMEEN 1.1 Watervleermuis algemeen

Nadere informatie

struinen Nieuws uit de Amsterdamse Waterleidingduinen nr. 72 winter 2011

struinen Nieuws uit de Amsterdamse Waterleidingduinen nr. 72 winter 2011 struinen Nieuws uit de Amsterdamse Waterleidingduinen nr. 72 winter 2011 2 struinen met Rob 3 Hier staan al mijn zintuigen op scherp 1. Het VLIEGERMONUMENT Mannetjes damherten verzamelen zich tijdens de

Nadere informatie

Planten en dieren in de duinen. Interactief verhaal

Planten en dieren in de duinen. Interactief verhaal Interactief verhaal Doel: Leerlingen kennen na de les een aantal belangrijke eigenschappen van planten en dieren. Konijnen leven, hazen niet. Konijnen zijn sprinters, hazen zijn lange afstand renners.

Nadere informatie

Wandeling n 23 : La porte Aïve : Hotton Bewegwijzering :

Wandeling n 23 : La porte Aïve : Hotton Bewegwijzering : Wandeling n 23 : La porte Aïve : Hotton Bewegwijzering : Deze wandeling, "porte Aïve" genoemd, is als het ware een speleologische uitstap : ze neemt u mee naar de rotsmeanders van de kalksteenrichel. Op

Nadere informatie

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Samenvatting van het beheerplan 2012-2017 een bijdrage aan het Europese programma Natura 2000 Het beheerplan is

Nadere informatie

Limburgs Landschap. natuurboekje van

Limburgs Landschap. natuurboekje van Limburgs Landschap natuurboekje van lente 2014 Hoi! Spreeuwen zijn druktemakers. Ze kwetteren, fluiten en piepen. Ze kletsen samen heel wat af. En ze apen de gekste geluiden na. Denk je dat je een kikker

Nadere informatie

Kopieer dit e-boek en stuur het door naar anderen.

Kopieer dit e-boek en stuur het door naar anderen. Lente groep 3/4 inhoud blz Lente 3 1 Langer licht 4 2 Bollen 5 3 Wakker worden 6 4 Frisse blaadjes 7 5 Kikkerdril 8 6 Op reis 9 7 In de wei 10 8 Er op uit! 11 9 Filmpjes 12 Werkblad winter 13 Schrijf je

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

struinen Nieuws uit de Amsterdamse Waterleidingduinen nr. 70 zomer 2011

struinen Nieuws uit de Amsterdamse Waterleidingduinen nr. 70 zomer 2011 struinen Nieuws uit de Amsterdamse Waterleidingduinen nr. 70 zomer 2011 2 struinen met Joeke 3 2. Bij de omgevallen beuk Dit was een heel mooie rode beuk, maar zijn wortels waren rot en toen is hij om

Nadere informatie

www.natuurindewijk.nl

www.natuurindewijk.nl OPHANG- EN PLAATSINGSINSTRUCTIE Gefeliciteerd met Uw nestkast verblijfkast bijenhotel! Fijn dat U mee wilt werken aan het project. In de stad zijn er voor gebouw bewonende dieren steeds minder mogelijkheden

Nadere informatie

Opdrachtkaarten Herfst

Opdrachtkaarten Herfst Zandspoor Opdrachtkaarten Herfst Zandspoor Opdrachtkaarten Herfst Je gaat in het duingebied onderzoek doen naar allerlei dingen die met zand te maken hebben. De materialen die daarvoor nodig zijn, zitten

Nadere informatie

Natuurpad De Mient. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel

Natuurpad De Mient. Wandelen. In het Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-312228 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Natuurpad De Mient In het Nationaal Park Duinen van Texel Natuurpad De Mient De Mient was een

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

Amsterdamse. Waterleidingduinen en N.P. N.P. Zuid-Kennemerland Wandelen, Nederland. De gebieden

Amsterdamse. Waterleidingduinen en N.P. N.P. Zuid-Kennemerland Wandelen, Nederland. De gebieden Praktische informatie Herfst tussen de herten de Amsterdamse Waterleidingduinen en Nationaal Park Zuid-Kennemerland, Op Pad 7-2011 Amsterdamse Waterleidingduinen en N.P. Zuid-Kennemerland Wandelen, Nederland

Nadere informatie

Mamma vliegt steeds hoger.

Mamma vliegt steeds hoger. MEEUWTJE Meeuwtje is het verhaal van een jonge meeuw die zijn leefwereld verkent. Zijn moeder helpt hem daarbij, vooral door aan het eind van de dag nog eens na te gaan wat er allemaal voor dieren, kleuren

Nadere informatie

Dieren in de winter. Kids for Animals winter spreekbeurt. Brrr. Honden

Dieren in de winter. Kids for Animals winter spreekbeurt. Brrr. Honden Dieren in de winter Brrr In de winter kun jij een lekkere warme trui aantrekken. Bij dieren werkt dit anders. Sommige kunnen heel goed tegen de kou, andere minder. Het ene dier krijgt een dikke vacht,

Nadere informatie

DE HUMBOLDT PINGUÏN. Een levend kostuum

DE HUMBOLDT PINGUÏN. Een levend kostuum DE HUMBOLDT PINGUÏN Een levend kostuum Er zijn verschillende soorten pinguïns. Die verschillen maar weinig van elkaar. Ze hebben immers allemaal een donkere rug en een witte buik. Toch zie je, als je goed

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3. Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4. Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6

Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3. Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4. Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 1 Literatuurlijst 1 Inleiding 2 Hoofdstuk 1: Veldkenmerken en voorkomen 3 Hoofdstuk 2: Voedsel en vijanden 4 Hoofdstuk 3: Voortplanting en verwanten 6 Hoofdstuk 4: Verzorging

Nadere informatie

De Leemvallei, ga je mee op onderzoek?

De Leemvallei, ga je mee op onderzoek? De Leemvallei, ga je mee op onderzoek? Hallo allemaal, welkom in dit waanzinnige park voor jong en oud! Vandaag krijgen jullie de kans om dit park in het echt te openen met elkaar. Dit gaan we doen op

Nadere informatie

Waterroute. Water in de Amsterdamse Waterleidingduinen

Waterroute. Water in de Amsterdamse Waterleidingduinen Waterroute Water in de Amsterdamse Waterleidingduinen Waternet is de gemeenschappelijke organisatie van het waterschap Amstel, Gooi en Vecht en de gemeente Amsterdam Welkom in de Amsterdamse Waterleidingduinen.

Nadere informatie

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor?

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water, gezuiverd afvalwater en stevige dijken. De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water,

Nadere informatie

Geschiedenis van de duinen

Geschiedenis van de duinen Geschiedenis van de duinen Bijna de hele Nederlandse kust bestaat uit duinen. We weten hier niet beter, dan dat dat heel normaal is. Toch is dat niet zo. De kust van Frankrijk, Spanje en Portugal bijvoorbeeld

Nadere informatie

Het klimaat. Tip. Gebruik kleine bekers, dan heb je minder klei nodig.

Het klimaat. Tip. Gebruik kleine bekers, dan heb je minder klei nodig. Het klimaat GROEP 5-6 47 65 minuten 1, 23, 42 en 50 Zet voor de activiteit Verandert de waterspiegel? de bekers, de schoteltjes, de klei en de kannen water klaar. Maak een dag van tevoren ten minste 12

Nadere informatie

7-12 jaar Scharrelavontuur. 7-12 jaar Scharrelavontuur

7-12 jaar Scharrelavontuur. 7-12 jaar Scharrelavontuur Geluiden Wees 1 minuut helemaal stil. Luister naar de geluiden om je heen. Hoeveel geluiden heb je gehoord? Welke geluiden heb je herkend? Je eigen geur maken Verzamel verschillende soorten blaadjes, mos,

Nadere informatie

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen 1 Gedichten, geïnspireerd door bomen Geheimen In het donker huizen bomen die overdag gewoner zijn. Wij slaan de bochten van een pad mee om en gaan, ontkomen aan het licht af op geheimen.kleine geluiden

Nadere informatie

Joachim en het Rode Paardenhoofd

Joachim en het Rode Paardenhoofd Joachim en het Rode Paardenhoofd Eerste druk, maart 2012 2012 Jurgen Heyn isbn: 978-90-484-2326-2 nur: 277 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze

Nadere informatie

struinen Nieuws uit de Amsterdamse Waterleidingduinen nr. 71 HERFST 2011

struinen Nieuws uit de Amsterdamse Waterleidingduinen nr. 71 HERFST 2011 struinen Nieuws uit de Amsterdamse Waterleidingduinen nr. 71 HERFST 2011 2 struinen met Nico "Zo mooi kon ik niet bouwen" 3 1. Stokmanberg "Hier geniet ik vaak van het uitzicht over het Noordoosterkanaal."

Nadere informatie

SPREEKBEURT GEELWANG-, GEELBUIK- en ROODWANGSCHILDPAD

SPREEKBEURT GEELWANG-, GEELBUIK- en ROODWANGSCHILDPAD l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT GEELWANG-, GEELBUIK- en ROODWANGSCHILDPAD REPTIELEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE

Nadere informatie

struinen Nieuws uit de Amsterdamse Waterleidingduinen nr. 73 lente 2012

struinen Nieuws uit de Amsterdamse Waterleidingduinen nr. 73 lente 2012 struinen Nieuws uit de Amsterdamse Waterleidingduinen nr. 73 lente 2012 2 inhoud struinen met Rob 3 12 Ontmoet onze bewoners... Als Mister de oren spitst, moet ik opletten kleine karekiet 03 struinen met

Nadere informatie

Opdrachten over de Hooge Boezem achter Haastrecht. Op de kaart hierboven zie je het hele gebied.

Opdrachten over de Hooge Boezem achter Haastrecht. Op de kaart hierboven zie je het hele gebied. Opdrachten over de Hooge Boezem achter Haastrecht In deze les en tijdens de excursie gaat het over het gebied de Hooge Boezem achter Haastrecht en het gebied eromheen. In de omgeving van Haastrecht en

Nadere informatie

Lente. groep 3, 4 en 5

Lente. groep 3, 4 en 5 Lente groep 3, 4 en 5 Inhoud Lente 3 1. Langer licht 4 2. Bollen 5 3. Wakker worden 6 4. Frisse blaadjes 7 5. Kikkerdril 8 6. Op reis 9 7. In de wei 10 8. Er op uit! 11 9. Filmpjes 12 Werkblad lente 14

Nadere informatie

Les 1 Ontstaan aardgas

Les 1 Ontstaan aardgas Les 1 Ontstaan aardgas In 1959 werd onder het land van boer Boon in de buurt van Slochteren gas ontdekt. Het bleek één van de grootste gasvelden van de wereld te zijn! Hoe is dat gas in de boden van Nederland

Nadere informatie

SPREEKBEURT VINK VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n

SPREEKBEURT VINK VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT VINK l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE VINK BIJ ELKAAR GEZOCHT.

Nadere informatie

Beheervisie Amsterdamse. Waterleidingduinen 2011-2022

Beheervisie Amsterdamse. Waterleidingduinen 2011-2022 Beheervisie Amsterdamse Waterleidingduinen 2011-2022 Beheervisie Amsterdamse Waterleidingduinen 2011-2022 N x Zeezone Struinkern Binnenduin Zandvoort Noordwijk 0 0,5 1 2 km INLEIDING: EEN OASE De Amsterdamse

Nadere informatie

Nieuws uit de Amsterdamse Waterleidingduinen nr. 79 winter 2013. struinen. in de Amsterdamse Waterleidingduinen

Nieuws uit de Amsterdamse Waterleidingduinen nr. 79 winter 2013. struinen. in de Amsterdamse Waterleidingduinen Nieuws uit de Amsterdamse Waterleidingduinen nr. 79 winter 2013 struinen in de Amsterdamse Waterleidingduinen 2 inhoud Panorama struinen met Thijs en Siem 3 Ingang Zandvoortselaan Bij natuurles steek ik

Nadere informatie

Meneer en mevrouw bunzing zoeken een huis voor de winter

Meneer en mevrouw bunzing zoeken een huis voor de winter Meneer en mevrouw bunzing zoeken een huis voor de winter Dierenpaspoort maken Leerdoel: De leerlingen kennen in hun omgeving twee verschillende biotopen en kunnen enkele hierin veel voorkomende organismen

Nadere informatie

DE GEWONE ZEEHOND. Huiler

DE GEWONE ZEEHOND. Huiler DE GEWONE ZEEHOND Huiler Je gelooft het bijna niet als je in die mooie zwarte ogen kijkt, maar een gewone zeehond is een echt roofdier. Zijn scherpe tanden en gestroomlijnde lichaam zijn perfect voor het

Nadere informatie

Voorbereiding post 3. Vogels op reis Groep 1-3

Voorbereiding post 3. Vogels op reis Groep 1-3 Voorbereiding post 3 Vogels op reis Groep 1-3 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 3: Vogels op reis voor groep 1, 2 en 3. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel Werkvel Opruimen

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Lezing door Doofblinde Tineke Bakker tijdens de workshop.

Lezing door Doofblinde Tineke Bakker tijdens de workshop. Lezing door Doofblinde Tineke Bakker tijdens de workshop. Bij start voor de reis door Cyprus begint het eerste bezoek aan de havenplaats Larnaca met overnachting. In de buurt van Larnaca is het zoutmeer

Nadere informatie

4-7 jaar Scharrelavontuur. 4-7 jaar Scharrelavontuur. Sterke geuren. Aardegeuren. Pluk een blaadje van een plantje.

4-7 jaar Scharrelavontuur. 4-7 jaar Scharrelavontuur. Sterke geuren. Aardegeuren. Pluk een blaadje van een plantje. Sterke geuren Pluk een blaadje van een plantje. Wrijf erover met je vingers, en verkreukel het blaadje een beetje. Ruik nu eens. Laat elkaar je blaadje ruiken. Waar ruikt het naar? Aardegeuren Ga op de

Nadere informatie

Thema van de maand januari

Thema van de maand januari Thema van de maand januari "Ezels in de winter" Deze maand wil ik het thema Ezel in de winter bespreken. Onze ezelmeiden zijn voor de eerste winter bij ons, en wij moeten natuurlijk de zorg daardoor aanpassen.

Nadere informatie

Naam:_ KIKKERS. pagina 1 van 6

Naam:_ KIKKERS. pagina 1 van 6 Naam:_ KIKKERS _ De kikker is een amfibie. Er zijn veel soorten kikkers op de wereld. In Nederland zie je de bruine en de groene kikker het meest. De groene kikkers zijn graag veel in het water, de bruine

Nadere informatie

De Witgesterde blauwborst (Luscinia Svecica Cyanecula)

De Witgesterde blauwborst (Luscinia Svecica Cyanecula) De Witgesterde blauwborst (Luscinia Svecica Cyanecula) De Witgesterde Blauwborst Beknopte beschrijving De blauwborst is een vogel die voorkomt in Europa, Azië, west-alaska en noord Amerika. De man heeft

Nadere informatie

Spot diesperweruil met je Swarovski kijker

Spot diesperweruil met je Swarovski kijker Spot diesperweruil met je Swarovski kijker Rob Gordijn (28) is een fanatieke vogelaar, op zijn lijst staan al 3.100 soorten. Vogels zijn niet aaibaar, het is liefde op afstand. Maar het geeft een enorme

Nadere informatie

Gedicht over de Loonse en Drunense Duinen (Uit: Bergen Zand met hoedjes op van Elle van Lieshout en Erik van Os)

Gedicht over de Loonse en Drunense Duinen (Uit: Bergen Zand met hoedjes op van Elle van Lieshout en Erik van Os) Keutelgedichten Het konijntje Er was eens een konijntje en hij was echt niet dom hij keek wanneer hij drukken moest steeds even achterom Dan telde hij de keuteltjes die vielen in het gras zo wist hij elke

Nadere informatie

Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui.

Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui. KB2 Tijdsinvestering: 45 minuten Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui. 1. Inleiding Een mol eet per jaar wel 50 kg wormen. Dat is veel, maar als je bedenkt dat in je

Nadere informatie

Het onderzoek van de burgemeester 5/6

Het onderzoek van de burgemeester 5/6 Het onderzoek van de burgemeester De burgemeester hoorde dat kinderen ongerust zijn. Nee, ze zijn niet bang voor onweer of harde geluiden. Ze maken zich zorgen over de natuur. Dieren krijgen steeds minder

Nadere informatie

Themawandeling Herfst

Themawandeling Herfst Themawandeling Herfst Leerdoelen: De leerlingen tonen respect voor de natuur De leerlingen kunnen enkele typische herfstverschijnselen uit het bos verklaren De leerlingen kunnen op een aangepaste manier

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 1 biologie CSE GL en TL Deze bijlage bevat informatie. GT-0191-a-11-1-b Vleermuizen - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 41 tot en

Nadere informatie

LEVEN IN HET DONKER LES 1. Dagdieren en nachtdieren

LEVEN IN HET DONKER LES 1. Dagdieren en nachtdieren Aarde LES 1 LEVEN IN HET DONKER Hoi, ik heet Melvin. Ik kon vannacht niet slapen. Ineens hoorde ik buiten gepiep en toen gefladder. Ik rende naar het raam om te kijken. Weet je wat ik zag? Een uil. Met

Nadere informatie

Rode bosmier SOORTEN MIEREN

Rode bosmier SOORTEN MIEREN Rode bosmier De rode bosmier ontdek je soms al snel. Als je bijvoorbeeld in het bos loopt en dan ergens gaat zitten. Opeens zitten ze overal. In je broekspijpen, op je arm, tot in je sokken aan toe! En

Nadere informatie

Wat doet het waterschap voor de wegen?

Wat doet het waterschap voor de wegen? Lesbrief wegen Wat doet het waterschap voor de wegen? Veilige wegen www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta 1 Veilige wegen Sommige waterschappen zoals waterschap Hollandse

Nadere informatie

Beschrijving, functies & belang van habitat elementen van de HUISMUS

Beschrijving, functies & belang van habitat elementen van de HUISMUS Beschrijving, functies & belang van habitat elementen van de HUISMUS Het habitat van een populatie huismussen is, voor zover nu bekend, opgebouwd uit in ieder geval 10 elementen. Brits zender-onderzoek

Nadere informatie

Dieren in de vrije natuur in het Park Berg en Bos door Henk Otto

Dieren in de vrije natuur in het Park Berg en Bos door Henk Otto Dieren in de vrije natuur in het Park Berg en Bos door Henk Otto Ter voorbereiding van de toekomstplannen voor het Park Berg en Bos is in opdracht van de gemeente Apenheul een natuurtoets uitgevoerd. Een

Nadere informatie

Spelen met zand. Zandpaspoort voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar

Spelen met zand. Zandpaspoort voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar Spelen met zand Zoals je hebt kunnen zien is zand heel interessant, maar zand is ook heel erg leuk. Je kunt er namelijk onwijs goed mee spelen! Zandpaspoort voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar Schrijf

Nadere informatie

SPREEKBEURT Chinchilla

SPREEKBEURT Chinchilla l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT Chinchilla ZOOGDIEREN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE CHINCHILLA

Nadere informatie

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

De Dennen. Wandelen. Paardrijden. Fietsen. Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel Staatsbosbeheer Nationaal Park Duinen van Texel Ruijslaan 92, 1796 AZ De Koog T 0222-317741 www.staatsbosbeheer.nl Wandelen Fietsen Paardrijden De Dennen Onderedeel van Nationaal Park Duinen van Texel

Nadere informatie

Hierboven: inspectie van het fort. Hiernaast: munitiebos met rood omcirkeld de onderzochte plofhuisjes

Hierboven: inspectie van het fort. Hiernaast: munitiebos met rood omcirkeld de onderzochte plofhuisjes 1 2 Aanleiding In verband met mogelijke ontwikkelingen in Fort Benoorden Spaarndam en het aangrenzende Munitiebos heeft het Recreatieschap Spaarnwoude op 18 juni 2007 aan het Ecologisch Adviesbureau B.Kruijsen

Nadere informatie

Gedichten werkboekje. Naam: Groep:

Gedichten werkboekje. Naam: Groep: Gedichten werkboekje Naam: Groep: Gedichten lezen 1. Wat valt je als eerste op bij dit gedicht? Bang Bang, dat ik het nooit vergeten zal. Ik zal het nooit vergeten. Ik zag hem daar voor het laatst in de

Nadere informatie

Volg de wandelroute, dan zie je alle dieren!

Volg de wandelroute, dan zie je alle dieren! Ouwehands Winterland Brrr! Het is weer berekoud vandaag! Heb jij altijd al willen weten hoe de dieren in Ouwehands Dierenpark omgaan met de winterse kou? Ga dan mee op ontdekkingstocht! Volg de wandelroute,

Nadere informatie

2. Maak met de 4 buizen een vierkant op de grond. Dit is het zoekraam.

2. Maak met de 4 buizen een vierkant op de grond. Dit is het zoekraam. Opdracht 1. Gebruik je ogen goed. In het bos kun je van alles ontdekken! Komen er onder de bomen verschillende soorten insecten en of bodemdiertjes voor? Het beste bos 1. Materiaal tas 1: zoekraam, 1 schepje,

Nadere informatie

DE IJSBEER. Super speurneus

DE IJSBEER. Super speurneus DE IJSBEER Super speurneus Hij is groot, wit en ziet eruit als een echte knuffelbeer. Toch zou je deze reus niet graag tegenkomen in de sneeuw. Gelukkig gebeurt dit ook niet snel, want waar deze poolreiziger

Nadere informatie

Beheervisie Amsterdamse Waterleidingduinen 2011-2022

Beheervisie Amsterdamse Waterleidingduinen 2011-2022 Beheervisie Amsterdamse Waterleidingduinen 2011-2022 INLEIDING: EEN OASE De Amsterdamse Waterleidingduinen is een groene oase langs de kust en herbergt een overweldigende natuur. Het gebied vormt een

Nadere informatie

Leven vanuit Overvloed of Tekort?

Leven vanuit Overvloed of Tekort? Leven vanuit Overvloed of Tekort? Dank allereerst aan de Dijken van Wijven. Zonder jullie vrouwenhadden we hier nu niet met elkaar gestaan. Wat een prachtige traditie: om in het Zeeuwse landschap natuur

Nadere informatie

dichtbij of ver van hier Mijn geheime plek

dichtbij of ver van hier Mijn geheime plek Mijn geheime plek Een stil plekje, voor mij alleen. Mijn plekje, daar ga ik vaak heen. Want dat plekje, is heel speciaal voor mij. En op dat plekje, voel ik me vrij. In elk seizoen van het jaar, Vind je

Nadere informatie

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen.

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen. Outback Australië Voor mij is Australië een heel bijzondere plek. Waarom? Dat zal ik uitleggen. Het begon al toen ik voor het eerst in Australië kwam. Ik stapte uit het vliegtuig. Meteen merkte ik dat

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE VMBO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK SPOREN Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen hier

Nadere informatie

De honden zijn ook helemaal gelukkig dat ze er weer is.

De honden zijn ook helemaal gelukkig dat ze er weer is. De opwarmende aarde 2010 begint heel anders dan gedacht. Ondanks onze erg gezellige tijd samen heeft Glenn bedacht dat de afstand te groot is en hij brengt het niet zo tactisch. Niet alles wat recht lijkt

Nadere informatie

Les met werkblad - biologie

Les met werkblad - biologie Les met werkblad - biologie Doel: Leerlingen hebben na de deze les een idee hoe het is om te wadlopen. Ze weten wat ze onderweg tegen kunnen komen. Materialen: - Werkblad 5: Wadlopen - Platte bak (minimaal

Nadere informatie

Drie massagraven voor de Nederlandse kust

Drie massagraven voor de Nederlandse kust Nederlandse kust biologie van Learning by Action en Stichting De Noordzee deze les werd mogelijk gemaakt door het Prins Bernard Cultuurfonds Doel Materialen Vak Niveau Duur Werkwijze De leerlingen kunnen

Nadere informatie

Een kreeft in de klas

Een kreeft in de klas Een kreeft in de klas Leerdagboek van:... Een kreeft in de klas Wat doet de kreeft? Kijk een poosje heel nauwkeurig naar de kreeft. Schrijf heel nauwkeurig op wat de kreeft doet en hoe hij dat doet. Doe

Nadere informatie

AMSTERDAM OPEN AIR FESTIVAL GAASPERPLAS

AMSTERDAM OPEN AIR FESTIVAL GAASPERPLAS NATUURBELEVEN AMSTERDAM OPEN AIR FESTIVAL GAASPERPLAS QUICKSCAN FLORA- EN FAUNAWET NatuurBeleven b.v. dr. M. Kuiper Oostermeerkade 6 1184 TV Amstelveen 020/4720777 mark@natuurbeleven.nl Opdrachtgever:

Nadere informatie

1 In het begin. In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde.

1 In het begin. In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde. 1 In het begin GENESIS 1:1-25 In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde. De aarde is nat en donker. God wil van de aarde iets heel moois maken.

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Natuurmonumenten Nieuwkoopse Plassen... 3. Schoolreisjes en excursies. Programma voor groep 1+2...5. Programma voor groep 3+4...

Inhoudsopgave. Natuurmonumenten Nieuwkoopse Plassen... 3. Schoolreisjes en excursies. Programma voor groep 1+2...5. Programma voor groep 3+4... Inhoudsopgave Natuurmonumenten Nieuwkoopse Plassen..... 3 Schoolreisjes en excursies..... 4 Programma voor groep 1+2......5 Programma voor groep 3+4......6 Programma voor groep 5+6..7 Programma voor groep

Nadere informatie

Met vogels op trektocht

Met vogels op trektocht Met vogels op trektocht Leerdagboek van:... Een (on)bekend geluid Wat voor geluid hoor je? Waar komt het geluid vandaan? Dit wil ik opschrijven over de vogel: Denk aan vragen als: Hoe ziet de vogel eruit?

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Achtergrondinformatie voor groep 3/4. Even voorstellen. Hier wonen ze. Echte natuur. Zo herken je hem

Achtergrondinformatie voor groep 3/4. Even voorstellen. Hier wonen ze. Echte natuur. Zo herken je hem Overname en dupliceren van dit materiaal is alleen toegestaan voor educatieve en niet-commerciële doeleinden en alleen als het materiaal is voorzien van een bronvermelding. Vogelbescherming Nederland,

Nadere informatie

Meer over de ooievaar. Even voorstellen. Hier wonen ze. Echte natuur. Hieraan herken je hem

Meer over de ooievaar. Even voorstellen. Hier wonen ze. Echte natuur. Hieraan herken je hem Overname en dupliceren van dit materiaal is alleen toegestaan voor educatieve en niet-commerciële doeleinden en alleen als het materiaal is voorzien van een bronvermelding. Vogelbescherming Nederland,

Nadere informatie

Donderdag 19 mei 2016: Avondexcursie Oostvaardersplassen. Gids: Pim

Donderdag 19 mei 2016: Avondexcursie Oostvaardersplassen. Gids: Pim Donderdag 19 mei 2016: Avondexcursie Oostvaardersplassen. Gids: Pim Om 18.15 uur trof ik mijn enthousiaste excursiedeelnemers uit het Nood Hollandse Uitgeest. We reden allereerst naar de Grote praambult

Nadere informatie

Een. hoort erbij! Over dieren uit een ei. groepen 3-5

Een. hoort erbij! Over dieren uit een ei. groepen 3-5 Een hoort erbij! Over dieren uit een ei groepen 3-5 1. Een ei hoort erbij Veel dieren leggen eieren: vogels en vissen. Maar ook insecten leggen kleine eitjes. Uit dat eitje komt een klein diertje. Dat

Nadere informatie

Natuur op Eerde uniek in Nederland

Natuur op Eerde uniek in Nederland Natuur op Eerde uniek in Nederland Eerde is méér dan mooi. Tijdens een wandeling met boswachter Jos Schouten van Natuurmonumenten wordt pas echt duidelijk hoe bijzonder de natuur op het historische landgoed

Nadere informatie

SPREEKBEURT GANS VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n

SPREEKBEURT GANS VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT GANS l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE GANS BIJ ELKAAR GEZOCHT.

Nadere informatie