Cijfers rond structurele bevolkingsdaling in chronologisch perspectief

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Cijfers rond structurele bevolkingsdaling in chronologisch perspectief"

Transcriptie

1 Cijfers rond structurele bevolkingsdaling in chronologisch perspectief Mei 2013 Als gevolg van de omvangrijke publiciteit rond het rapport Structurele bevolkingsdaling, Een urgente nieuwe invalshoek voor beleidsmakers (2006, Derks, Hovens, Klinkers) is het onderwerp bevolkingsdaling op de agenda gekomen. Er zijn inmiddels veel publicaties verschenen over dit onderwerp. In deze notitie wordt in chronologische volgorde informatie gegeven over structurele bevolkingsdaling en de gevolgen daarvan. Het betreft met name kwantitatieve ontwikkelingen. De informatie heeft betrekking op de wereld als geheel, Europa, Nederland, provincies, regio s en gemeenten. Kenniscentrum voor Bevolkingsdaling en Beleid Wim Derks Inhoud 1 Demografische ontwikkeling in het verleden... 3 Naoorlogse geboortegolf: nu snelle vergrijzing... 3 Figuur 1 Bevolking naar leeftijd Nederland De jaren zestig: bevolkingsgroei wordt minder... 4 Figuur 2 Bevolkingsontwikkeling Wereld, Europa, Nederland, , procentuele verandering per jaar... 4 De jaren zeventig: aantal kinderen beneden vervangingsniveau; eerste gemeenten met structurele bevolkingsdaling... 5 Figuur 3 Aantal kinderen per vrouw Nederland De jaren tachtig: tijdelijke daling aantal jongeren; eerste regio s passeren top bevolkingsomvang... 6 Mei

2 Figuur 4 Ontwikkeling aantal jongeren (0-19 jaar) Nederland, , procentuele verandering per jaar... 6 Figuur 5 Bevolkingsontwikkeling Zuid-Limburg, Noordoost-Groningen en Zeeuwsch-VLaanderen, , 1970= De jaren negentig: eerste provincie met structurele daling potentiële beroepsbevolking; meerdere regio s en gemeenten met structurele bevolkingsdaling... 8 Figuur 6 Ontwikkeling potentiële beroepsbevolking (20-64 jaar) in provincies met sterkste daling: Limburg, Drenthe, Zeeland, Friesland en Groningen, , 1990= Tabel 1 Gemeenten met bevolkingsdaling gemiddeld over 10 jaar sinds eind jaren negentig of eerder : eerste provincie met structurele bevolkingsdaling : doorbraak aandacht bevolkingsdaling Stand van zaken op dit moment Structurele bevolkingsdaling Figuur 7 Ontwikkeling bevolking in provincies met structurele daling: Limburg, Drenthe en Zeeland, , 1990= Figuur 8 Ontwikkeling bevolking in regio s met structurele daling, , 1990= Tabel 2 Tempo bevolkingsdaling: gemiddelde procentuele daling per jaar Figuur 9 Verdeling van gemeenten in gemeenten met groeiend en gemeenten met dalend aantal inwoners gemiddeld over tien jaar Tabel 3 Aantal en percentage gemeenten met bevolkingsdaling per regio14 Waarom begint bevolkingsdaling aan de randen van Nederland? Tabel 4 Componenten bevolkingsontwikkeling Nederland en dalende regio s, gemiddeld over 2009 t/m Jaar van begin structurele daling Tabel 5 Begin structurele daling Verwachtingen voor de toekomst Daling potentiële beroepsbevolking Nederland Figuur 10 Ontwikkeling potentiële beroepsbevolking (bevolking van jaar) en werkende beroepsbevolking jaar, Nederland, : daling aantal geboorten op de wereld : begin daling beroepsbevolking Nederland : natuurlijke aanwas kleiner dan nul in Nederland Mei

3 Leeftijd 1 Demografische ontwikkeling in het verleden Naoorlogse geboortegolf: nu snelle vergrijzing Als het gaat over bevolkingsontwikkeling spelen vergrijzing, ontgroening en bevolkingsdaling een belangrijke rol. De stijging van het aandeel van 65-plussers in de totale bevolking is geen nieuw verschijnsel. Als gevolg van de stijging van de levensverwachting neemt het aandeel van 65-plussers in Nederland al sinds 1924 toe. Deze toename is versneld met ingang van 2011, omdat de naoorlogse geboortegolf de leeftijd van 65 jaar aan het passeren is. De komende snelle vergrijzing wordt dus veroorzaakt door de naoorlogse geboortegolf ( ) en het lage aantal kinderen na De top van het aandeel van 65-plussers wordt in 2038 bereikt. Daarna begint een langzame daling. De top van het aandeel van 75-plussers ligt in Vergrijzing treedt overal op in Nederland, in Europa en geleidelijk ook in de rest van de wereld. In de huidige leeftijdsopbouw komt de naoorlogse geboortegolf duidelijk tot uitdrukking (figuur 1). Figuur 1 Bevolking naar leeftijd Nederland e.o Aantal inwoners per leeftijdsjaar Mei

4 De jaren zestig: bevolkingsgroei wordt minder In de jaren zestig van de vorige eeuw was er veel aandacht voor het doemscenario van overbevolking, omdat de bevolkingsgroei in de loop van de 20 ste eeuw sterk was gestegen. In de tweede helft van de jaren zestig bereikte de wereld als geheel de top van de bevolkingsgroei: een groei van 2,1% per jaar. De groei is daarna voordurend minder geworden (figuur 2). Tien jaar eerder, in de tweede helft van de jaren vijftig had Europa echter al de top van de bevolkingsgroei bereikt. Het aantal inwoners van Europa groeide toen met 1,0% per jaar. De groei is daarna geleidelijk minder geworden. Het aantal inwoners van Nederland groeide in de eerste helft van de jaren zestig met 1,4% per jaar. De groei is daarna trendmatig minder geworden. Figuur 2 Bevolkingsontwikkeling Wereld, Europa, Nederland, , procentuele verandering per jaar 2,5 Bron: UN, CBS, KcBB. 2,0 1,5 Wereld 1,0 0,5 Nederland 0,0 Europa -0,5 Mei

5 De jaren zeventig: aantal kinderen beneden vervangingsniveau; eerste gemeenten met structurele bevolkingsdaling Begin jaren zestig was het gemiddeld aantal kinderen per vrouw op de wereld als geheel gelijk aan ongeveer 5. Dat aantal is daarna voordurend gaan dalen en is nu ongeveer 2,5. In Europa is het gemiddeld aantal kinderen per vrouw in de tweede helft van de jaren zeventig onder het vervangingsniveau van 2,1 gezakt. Als het aantal kinderen per vrouw beneden het vervangingsniveau ligt, gaat het aantal inwoners op den duur (na tientallen jaren) dalen. Uitgaande migratie kan het tijdstip van overgang van groei naar daling vervroegen; inkomende migratie kan dat tijdstip uitstellen. In Europa groeit het aantal inwoners nu vrijwel niet meer. Begin jaren zestig kregen de Nederlandse vrouwen gemiddeld 3,2 kinderen. Dat aantal zakte in 1973 onder het vervangingsniveau van 2,1. Gecorrigeerd voor het effect van het uitstel van het krijgen van kinderen is het gemiddeld aantal kinderen per vrouw in Nederland sinds medio jaren zeventig ongeveer gelijk aan 1,7 (figuur 3). Als gevolg van dit lage aantal kinderen wordt volgens de huidige prognose de natuurlijke aanwas (het saldo van geboorte en sterfte) in Nederland met ingang van 2036 blijvend kleiner dan nul. Bij een inkomend migratiesaldo kan het aantal inwoners dan toch nog blijven groeien (figuur 2). Figuur 3 Aantal kinderen per vrouw Nederland ,5 3,0 2,5 2,0 1,5 1,0 0,5 0,0 Op gemeentelijk niveau kan de bevolkingsontwikkeling schommelingen vertonen mede als gevolg van de ontwikkelingen van het aantal woningen. Om de meer structurele ontwikkeling in beeld te krijgen kan de gemiddelde verandering van het aantal inwoners over tien jaar genomen worden. Dan blijkt dat in de tweede helft van de jaren zeventig de eerste gemeente verschijnt waar sprake is van blijvende bevolkingsdaling namelijk Renkum in de regio Arnhem/Nijmegen. Mei

6 De jaren tachtig: tijdelijke daling aantal jongeren; eerste regio s passeren top bevolkingsomvang In Nederland is als gevolg van de daling van het aantal kinderen per vrouw sinds het begin van de jaren zestig, het aantal jongeren van 0-19 jaar in de jaren zeventig en tachtig gedaald. Het aantal kinderen per vrouw bleef laag, maar toen de vrouwen van de naoorlogse geboortegolf kinderen begonnen te krijgen steeg het aantal geboorten weer, omdat er zoveel vrouwen in de vruchtbare leeftijdsgroep waren. Het aantal jongeren steeg weer tijdelijk in de jaren negentig, maar daalt weer met ingang van 2005 (figuur 4). Figuur 4 Ontwikkeling aantal jongeren (0-19 jaar) Nederland, , procentuele verandering per jaar 2,0 % 1,5 1,0 0,5 0,0-0,5-1,0-1,5-2,0-2,5 Mei

7 Een aantal regio s is in de jaren tachtig de top van de bevolkingsomvang (gecorrigeerd voor herindeling) gepasseerd: Delfzijl e.o. (1981), Oost-Groningen (1982) en Zeeuwsch-Vlaanderen (1982). Na de top zijn er nog wel perioden met groei, maar voor Delfzijl e.o. kan gesteld worden dat de structurele bevolkingsdaling in 1981 is begonnen. De regio s Delfzijl e.o. en Oost-Groningen worden vaak samengenomen als de regio Noordoost-Groningen. De structurele, de blijvende bevolkingsdaling is dan als eerste begonnen in Zuid-Limburg (1997), Noordoost-Groningen (2003) en Zeeuwsch-Vlaanderen (2003). Figuur 5 Bevolkingsontwikkeling Zuid-Limburg, Noordoost-Groningen en Zeeuwsch-VLaanderen, , 1970= Zeeuwsch- Vlaanderen Zuid- Limburg Noordoost- Groningen Gemiddeld over tien jaar heeft de gemeente Renkum sinds de jaren zeventig voortdurende bevolkingsdaling. In de jaren tachtig volgen Nuth, Delfzijl, Den Helder en Blaricum. Mei

8 De jaren negentig: eerste provincie met structurele daling potentiële beroepsbevolking; meerdere regio s en gemeenten met structurele bevolkingsdaling Jongeren, 0-19 jaar In Nederland komt er waarschijnlijk nog een periode met een geringe stijging van het aantal jongeren, namelijk tussen 2025 en 2040 (figuur 4). Er zijn echter al wel provincie, waar het aantal jongeren zeer waarschijnlijk structureel blijft dalen namelijk Zeeland (met ingang van 2003) en Drenthe (2004). Regionaal is dat waarschijnlijk het geval in in Zuid-Limburg (met ingang van 1998), Zeeuwsch-Vlaanderen (2002), Overig Zeeland (2002), Midden-Limburg (2002), Noordoost-Groningen ( 2003), Noord-Friesland (2003), Zuidoost-Drenthe (2003) en Zuidoost-Friesland (2004). Potentiële beroepsbevolking, bevolking jaar Op provinciaal niveau is in Limburg in 1995 de structurele daling van de potentiële beroepsbevolking begonnen. Friesland volgt in 2004, Zeeland in 2007 en Drenthe in Landelijk is in 2011 een periode van bijna 30 jaar van daling begonnen. In 2011 is ook in de provincies Groningen en Noord-Brabant de structurele daling begonnen van de potentiële beroepsbevolking. In Limburg is de omvang van de potentiële beroepsbevolking inmiddels al terug op het niveau van midden jaren tachtig. Regionaal was er eind jaren negentig sprake van structurele daling van de potentiële beroepsbevolking in Zuid-Limburg (top in 1988) en Het Gooi en Vechtstreek (top in 1988) en Noordoost-Groningen (totp in 1997). Direct na 2000 volgen diverse andere regio s: Midden-Limburg (2001), Zuidoost-Drenthe (2002), Oost-Zuid-Holland (2002) enz. Figuur 6 Ontwikkeling potentiële beroepsbevolking (20-64 jaar) in provincies met sterkste daling: Limburg, Drenthe, Zeeland, Friesland en Groningen, , 1990= Groningen Friesland Zeeland Drenthe Limburg 70 Mei

9 Totaal aantal inwoners Op regionaal niveau is de structurele daling van het totaal aantal inwoners in 1997 in Zuid-Limburg begonnen. Sinds eind jaren negentig hebben inmiddels bijna 30 gemeenten (volgens gemeentelijke indeling ) gemiddeld over 10 jaar voortdurend bevolkingsdaling. Tabel 1 Gemeenten met bevolkingsdaling gemiddeld over 10 jaar sinds eind jaren negentig of eerder Gemeenten in volgorde van procentuele daling per jaar Gelegen in de regio Procentuele daling per jaar gemiddeld over 1995 t/m 2004 Blaricum Het Gooi en Vechtstreek -0,94 Delfzijl Delfzijl en omgeving -0,77 Vaals Zuid-Limburg -0,72 Kerkrade Zuid-Limburg -0,60 Nuth Zuid-Limburg -0,48 Simpelveld Zuid-Limburg -0,43 Landgraaf Zuid-Limburg -0,42 Meerssen Zuid-Limburg -0,41 Heerlen Zuid-Limburg -0,39 Schinnen Zuid-Limburg -0,38 Gulpen-Wittem Zuid-Limburg -0,37 Ridderkerk Groot-Rijnmond -0,34 Rijnwoude Oost-Zuid-Holland -0,34 Waterland Groot-Amsterdam -0,29 Valkenburg aan de Geul Zuid-Limburg -0,29 Den Helder Kop van Noord-Holland -0,23 Brunssum Zuid-Limburg -0,22 Bergen (NH.) Alkmaar en omgeving -0,22 Muiden Het Gooi en Vechtstreek -0,20 Renkum Arnhem/Nijmegen -0,20 Maassluis Groot-Rijnmond -0,19 Voerendaal Zuid-Limburg -0,19 Zwijndrecht Zuidoost-Zuid-Holland -0,16 Terneuzen Zeeuwsch-Vlaanderen -0,15 Ermelo Veluwe -0,13 Eijsden-Margraten Zuid-Limburg -0,12 Epe Veluwe -0,11 Maasgouw Midden-Limburg -0,09 Beek (L.) Zuid-Limburg -0,09 Vlaardingen Groot-Rijnmond -0,08 Onderbanken Zuid-Limburg -0,08 Rheden Arnhem/Nijmegen -0,08 Roerdalen Midden-Limburg -0,06 Oude IJsselstreek Achterhoek -0,06 Loppersum Delfzijl en omgeving -0,05 Oldambt Oost-Groningen -0,04 Veendam Oost-Groningen -0,02 Leidschendam-Voorburg Agglomeratie's-Gravenhage -0,01 Berkelland Achterhoek -0,01 Mei

10 Begin aandacht voor structurele bevolkingsdaling In 1996 werd het eerste congres in Nederland georganiseerd rond het thema bevolkingsdaling: Een teruglopende bevolking: ramp of remedie? Het was een congres van de Nederlandse Vereniging voor Demografie, dat te vroeg kwam, omdat het onderwerp nog niet leefde. Derks had eerder in dat jaar in Limburg geprobeerd het onderwerp bevolkingsdaling op de agenda te krijgen met de boodschap: over ongeveer tien jaar gaat in Limburg het aantal inwoners dalen. De boodschap was echter ongewenst : eerste provincie met structurele bevolkingsdaling Totaal aantal inwoners Eerder dan verwacht is in 2002 in Limburg de structurele daling van het aantal inwoners begonnen. Incidenteel kan er nog wel een jaar volgen met groei, (zoals in 2009 een groei van 0,01% en in ,04%), maar trendmatig (gemiddeld over meerdere jaren) is er daling. Huishoudens In het begin van de huidige eeuw zijn er ook al enkele gemeenten met structurele daling van het aantal huishoudens. Cijfers van het aantal huishoudens zijn veel minder hard dan cijfers van het aantal inwoners, waardoor op gemeentelijk niveau het begin van de structurele daling minder duidelijk is : doorbraak aandacht bevolkingsdaling Totaal aantal inwoners Aan de randen van Nederland is de structurele bevolkingsdaling begonnen: Zuid- Limburg (1997), Noordoost-Groningen (2003) en Zeeuwsch-Vlaanderen (2003). In 2009 volgt de Achterhoek en in 2010 Zuidoost-Drenthe. Doorbraak aandacht structurele bevolkingsdaling Begin 2006 kwam het CBS met het bericht dat in 2005 in meer dan de helft van de gemeenten het aantal inwoners was gedaald. De tijd was rijp voor het onderwerp bevolkingsdaling. Het rapport Structurele bevolkingsdaling, Een urgente nieuwe invalshoek voor beleidsmakers (Derks, Hovens en Klinkers) kreeg medio maart 2006 enorme aandacht in de media. Hiermee was het onderwerp op de kaart gezet. Woningcorporaties, provincies (Limburg als eerste), regio s en gemeenten pakte het onderwerp op. In 2009 heeft minister van de Laan (WWI) het onderwerp bij het Kabinet op de agenda geplaatst. In november 2009 is de eerste nota verschenen over landelijk beleid voor de gevolgen van bevolkingsdaling verschenen: Krimpen met kwaliteit, Interbestuurlijk actieplan bevolkingsdaling, Rijk, VNG en IPO. Op 17 februari 2010 is het onderwerp voor het eerst in de Tweede Kamer behandeld (Algemeen Overleg in de Algemene commissie voor Wonen, Wijken en Integratie). In september 2010 werd het onderwerp voor het eerst in de Troonrede genoemd en ook in het Regeerakkoord van het nieuwe Kabinet. Mei

11 Stand van zaken op dit moment Structurele bevolkingsdaling Structurele daling van het totaal aantal inwoners is op provinciaal niveau sinds 2002 actueel in Limburg en met ingang van 2011 in Drenthe en waarschijnlijk ook in Zeeland. Mogelijk is in 2012 de structurele bevolkingsdaling in Friesland begonnen. Figuur 7 Ontwikkeling bevolking in provincies met structurele daling: Limburg, Drenthe en Zeeland, , 1990= Drenthe 105 Zeeland 100 Limburg Op regionaal niveau is er inmiddels sprake van structurele bevolkingsdaling in Zuid-Limburg (1997), Noordoost-Groningen (2003), Zeeuwsch-Vlaanderen (2003), Achterhoek (2009), Zuidoost-Drenthe (2010), Zuidoost-Friesland (2011) en Noord-Drenthe (2012). Mei

12 Figuur 8 Ontwikkeling bevolking in regio s met structurele daling, , 1990= Noord- Drenthe Zuidoost- Friesland 105 Achterhoek Zuidoost- Drenthe Zeeuwsch- Vlaanderen Zuid- Limburg Noordoost- Groningen Het tempo van bevolkingsdaling in de afgelopen jaren is in tabel 2 gegeven. Tabel 2 Tempo bevolkingsdaling: gemiddelde procentuele daling per jaar Bevolkingsdaling Natuurlijke Migratiesaldo aanwas Regio s Gemiddeld over 2008 t/m 2012 Limburg -0,03% -0,11% +0,08% Zeeland +0,03% +0,02% +0,01% Drenthe +0,07% +0,02% +0,05% Noordoost-Groningen -0,50% -0,18% -0,32% Zeeuwsch-Vlaanderen -0,23% -0,24% +0,01% Zuidoost-Drenthe -0,18% -0,06% -0,11% Zuid-Limburg -0,16% -0,26% +0,09% Achterhoek -0,05% -0,02% -0,03% Zuidoost-Friesland +0,06% +0,11% -0,05% Noord-Drenthe +0,18% +0,03% +0,16% Gemeenten met snelste Gemiddeld over 2003 t/m 2012 daling Vlieland -1,07% Delfzijl -1,06% Vaals -0,86% Mei

13 Loppersum -0,79% De Marne -0,78% Bellingwedde -0,71% Eemsmond -0,66% Kerkrade -0,64% Valkenburg aan de Geul -0,63% Onderbanken -0,62% Laren (NH) -0,61% Westervoort -0,61% Waddinxveen -0,61% Gulpen-Wittem -0,60% Pekela -0,58% Heerlen -0,57% Zoeterwoude -0,56% Nuth -0,55% Landgraaf -0,55% Strijen -0,53% Den Helder -0,52% Nederlek -0,50% Gemiddeld over de afgelopen 10 jaar is in 37% van de gemeenten het aantal inwoners gedaald (figuur 9). Dit betreft niet allemaal structurele, blijvende bevolkingsdaling. In ongeveer een derde van de gemeenten is inmiddels wel sprake van structurele bevolkingsdaling (in ongeveer 140 van de 408 gemeenten). Figuur 9 Verdeling van gemeenten in gemeenten met groeiend en gemeenten met dalend aantal inwoners gemiddeld over tien jaar % 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Dalend Groeiend Bron: CBS, KcBB. Mei

14 Nederland is verdeeld in 40 zogenaamde COROP-regio s. In de hiervoor genoemde regio s daalt het totaal aantal inwoners voor de regio als geheel. In de andere regio s liggen ook gemeenten met structurele bevolkingsdaling. De spreiding van gemeenten met bevolkingsdaling over de regio s is gegeven in navolgend tabel. Daaruit blijkt dat bijvoorbeeld ook in de regio s Midden-Limburg en Noord-Friesland bevolkingsdaling veel voorkomt. Ook in de Randstad zijn er diverse regio s waarin (meer dan) de helft van de gemeenten te maken heeft met bevolkingsdaling. In het Groene Hart komt bevolkingsdaling vrij algemeen voor. Tabel 3 Aantal en percentage gemeenten met bevolkingsdaling per regio Gemeenten volgens Aantal gemeenten indeling Totaal Waarvan met dalend aantal inwoners Gemiddeld over 10 jaar Aantal In % van totaal Regio's in volgorde percentage dalend 2003/ / / / / / / 2012 Nederland % 25% 37% Zuid-Limburg % 100% 100% Noordoost-Groningen % 80% 100% Zeeuwsch-Vlaanderen % 67% 100% Midden-Limburg % 29% 71% Zuidoost-Drenthe % 0% 67% Achterhoek % 27% 64% Oost-Zuid-Holland % 50% 60% Noord-Friesland % 33% 56% Het Gooi en Vechtstreek % 33% 56% Groot-Rijnmond % 33% 50% Aggl. 's-gravenhage % 50% 50% Zuidwest-Drenthe % 0% 50% Overig Groningen % 15% 46% Zuidoost-Zuid-Holland % 42% 42% Arnhem/Nijmegen % 32% 42% Aggl. Haarlem % 40% 40% IJmond % 0% 40% Noord-Limburg % 0% 38% Zuidoost-Friesland % 0% 33% Zuidwest-Friesland % 0% 33% Zuidwest-Overijssel % 0% 33% West-Noord-Brabant % 15% 31% Utrecht % 15% 31% Noordoost-Noord-Brabant % 10% 30% Overig Zeeland % 10% 30% Noord-Drenthe % 0% 20% Zuidoost-Noord-Brabant % 24% 19% Veluwe % 13% 19% Kop van Noord-Holland % 9% 18% Alkmaar en omgeving % 17% 17% Twente % 21% 14% Groot-Amsterdam % 13% 13% Noord-Overijssel % 0% 13% Aggl. Leiden en % 33% 8% Mei

15 Bollenstreek Midden-Noord-Brabant % 0% 0% Zaanstreek % 0% 0% Zuidwest-Gelderland % 0% 0% Delft en Westland % 0% 0% Flevoland % 0% 0% Bron: CBS, bewerking Kenniscentrum voor Bevolkingsdaling en Beleid Waarom begint bevolkingsdaling aan de randen van Nederland? De wezenlijke oorzaak van structurele bevolkingsdaling is het geringe aantal kinderen per vrouw. Omdat het aantal kinderen gezakt is beneden het vervangingsniveau van 2,1 gaat het aantal inwoners op den duur dalen. Waarom begint de bevolkingsdaling dan aan de randen van Nederland? Krijgen de vrouwen daar minder kinderen? Nee, alleen in Zuid-Limburg krijgen de vrouwen minder kinderen dan het landelijke gemiddelde (tabel 4: 1,50 t.o.v. 1,79). In de andere regio s met structurele bevolkingsdaling krijgen de vrouwen bijna evenveel of meer kinderen als het landelijke gemiddelde. (Zie tabel 4) In verhouding tot het totaal aantal inwoners worden in die regio s wel minder kinderen geboren (geboorte in % bevolking). Dat is het geval omdat daar relatief minder vrouwen in de vruchtbare leeftijd wonen. Jongeren trekken daar weg om elders te studeren en blijven dan voor een deel elders werken. Vrouwen in de vruchtbare leeftijd zijn in die regio s ondervertegenwoordigd. In verhouding tot het totaal aantal inwoners sterven in de regio s bovendien meer mensen omdat daar relatief veel ouderen wonen. Minder geboorte en meer sterfte geeft in die regio s een natuurlijke aanwas die kleiner is dan nul. (Landelijk is de natuurlijke aanwas de komende tientallen jaren nog groter dan nul.) Dit geboortetekort/sterfteoverschot geeft een structurele bevolkingsdaling, die in een aantal regio s versterkt wordt door een uitgaand migratiesaldo. Tabel 4 Componenten bevolkingsontwikkeling Nederland en dalende regio s, gemiddeld over 2009 t/m 2011 Gemiddeld aantal kinderen per vrouw Geboorte in % bevolking Natuurlijke aanwas in % bevolking Migratiesaldo in % bevolking Bevolkingsontwikkeling in % Aantal NL= % NL= % % % Nederland 1, ,10% ,29% +0,20% +0,49% Zuid-Limburg 1, ,80% 72-0,23% +0,14% -0,09% Noordoost- 1, ,93% 84-0,17% -0,17% -0,34% Groningen Zeeuwsch- 1, ,83% 75-0,23% -0,06% -0,29% Vlaanderen Achterhoek 1, ,91% 82-0,01% -0,05% -0,06% Zuidoost- 1, ,96% 87-0,05% -0,13% -0,18% Drenthe Mei

16 Jaar van begin structurele daling In de afgelopen jaren is in diverse gebieden de structurele daling begonnen van het aantal jongeren, van de potentiële beroepsbevolking (bevolking jaar) en van het totaal aantal inwoners. Op regionaal niveau daalt het aantal huishoudens nog niet. Tabel 5 Begin structurele daling jarigen jarigen Totaal aantal inwoners Aantal huishoudens Jaartal heeft betrekking op top en/of beginjaar van (bijna) voortdurende daling Nederland 2011 Provincies Limburg Zeeland Drenthe Friesland Groningen 2011 Noord-Brabant 2011 Gelderland 2011 Overijssel 2011 Zuid-Holland 2011 Regio's Zuid-Limburg Zeeuwsch-Vlaanderen Noordoost-Groningen Achterhoek Zuidoost-Drenthe Zuidoost-Friesland Noord-Drenthe Het Gooi en Vechtstreek 1993 Midden-Limburg Oost-Zuid-Holland Noord-Limburg Twente 2003 West-Noord-Brabant 2003 Zuidwest-Friesland Noord-Friesland Kop van Noord-Holland Alkmaar en omgeving Zuidwest-Gelderland 2006 Overig Zeeland Zuidwest-Drenthe Zuidwest-Overijssel Veluwe 2011 Arnhem/Nijmegen 2011 IJmond 2011 Groot Rijnmond 2011 Zuidoost-Zuid-Holland 2011 Midden-Noord-Brabant 2011 Noordoost-Noord-Brabant 2011 Zuidoost-Noord-Brabant 2011 Mei

17 Gemeenten 10% van de gemeenten % van de gemeenten % van de gemeenten Verwachtingen voor de toekomst Daling potentiële beroepsbevolking Nederland In 2011 is er een einde gekomen aan de groei van de potentiële beroepsbevolking (de bevolking van jaar) in Nederland. Omdat de stijging van de beroepsdeelneming nog wat door gaat, komt er niet meteen een einde aan de groei van de feitelijke beroepsbevolking in Nederland als geheel. In diverse provincies en regio s groeit de beroepsbevolking vrijwel niet meer. Zodra de beroepsbevolking gaat dalen en het de werkloosheid laag geworden is, kan het aantal werkenden niet meer groeien. In de komende jaren wordt structurele daling van het aantal werkenden een steeds algemener verschijnsel binnen Nederland. Dat heeft invloed op de behoefte aan ruimte voor werken (bedrijventerreinen en kantoren) en op de omvang van het woon-werkverkeer. Figuur 10 Ontwikkeling potentiële beroepsbevolking (bevolking van jaar) en werkende beroepsbevolking jaar, Nederland, Bron: CBS, KcBB. Potentiële beroepsbevolking Werkende beroepsbevolking Mei

18 : daling aantal geboorten op de wereld Naar verwachting begint binnen tien jaar een lichte daling van het aantal kinderen dat jaarlijks op de wereld geboren wordt. Dit is de basis voor de komende daling van de wereldbevolking. Dit zal nog vele tientallen jaren op zich laten wachten, omdat mensen steeds ouder worden : begin daling beroepsbevolking Nederland Structurele bevolkingsdaling per gemeente Rond 2030 heeft al meer dan de helft van de helft van het aantal gemeenten te maken met structurele bevolkingsdaling. Beroepsbevolking Rond 2030 komt er naar verwachting een einde aan de groei van de beroepsbevolking en van het aantal werkenden in Nederland : natuurlijke aanwas kleiner dan nul in Nederland Aantal kinderen per vrouw op de wereld Het gemiddeld aantal kinderen per vrouw op de wereld als geheel is gezakt van bijna 5 in de eerste helft van de jaren zestig naar ongeveer 2,6 nu en zakt naar verwachting rond 2040 beneden het vervangingsniveau van 2,1. De omvang van de bevolking beneden de 65 jaar gaat naar verwachting rond 2050 dalen. De daling van het totaal aantal mensen op de wereld volgt naar verwachting pas tegen het einde van deze eeuw. Structurele daling in Nederland Naar verwachting wordt voor 2040 in Nederland de natuurlijke aanwas (saldo van geboorte en sterfte) structureel kleiner dan nul. Het begin van de structurele daling van het aantal inwoners is sterk afhankelijk van de hoogte van het migratiesaldo. Het CBS verwacht in de huidige prognose dat het aantal inwoners in Nederland tot na 2050 blijft groeien als gevolg van een inkomend migratiesaldo. Ook het aantal huishoudens blijft naar verwachting groeien tot na Mei

Cijfers rond structurele bevolkingsdaling in chronologisch perspectief

Cijfers rond structurele bevolkingsdaling in chronologisch perspectief Cijfers rond structurele bevolkingsdaling in chronologisch perspectief April 2012 Derks, Hovens, Klinkers) is het onderwerp bevolkingsdaling op de agenda gekomen. Er zijn inmiddels veel publicaties verschenen

Nadere informatie

De opkomst van structurele bevolkingsdaling

De opkomst van structurele bevolkingsdaling Dit is het laatste Neimed Krimpbericht van de hand van Wim Derks. Na twee jaar komt er een einde aan de boeiende serie van deze auteur. De serie verscheen maandelijks op de website van Neimed. De hele

Nadere informatie

Krimp in Woerden? Gemeenteraad Woerden 11 april 2013. Frits Oevering. Kennis & Economisch Onderzoek

Krimp in Woerden? Gemeenteraad Woerden 11 april 2013. Frits Oevering. Kennis & Economisch Onderzoek Krimp in Woerden? Gemeenteraad Woerden 11 april 2013 Frits Oevering Prangende vragen? Krimp in Woerden? Vergrijzing en krimp Verhuispatroon Krimp in Woerden? Disclaimers diverse databronnen (ABF, CBS,

Nadere informatie

Reacties op bevolkingsdaling

Reacties op bevolkingsdaling Reacties op bevolkingsdaling Wim Derks Kenniscentrum voor Bevolkingsdaling en Beleid, Universiteit Maastricht en Etil www.bevolkingsdaling.nl w.derks@beoz.unimaas.nl 1 Inhoud 1996-2006 Structurele bevolkingsdaling

Nadere informatie

BAROMETER KRIMP 7 januari 2016 Actuele bevolkingsontwikkeling in regio s met (structurele) bevolkingsdaling

BAROMETER KRIMP 7 januari 2016 Actuele bevolkingsontwikkeling in regio s met (structurele) bevolkingsdaling Wim Derks, wim@bevolkingsdaling.nl BAROMETER KRIMP 7 januari 2016 Actuele bevolkingsontwikkeling in regio s met (structurele) bevolkingsdaling De Barometer Krimp geeft actuele informatie over de bevolkingsontwikkeling

Nadere informatie

BAROMETER KRIMP 27 februari 2015 Actuele bevolkingsontwikkeling in regio s met (structurele) bevolkingsdaling

BAROMETER KRIMP 27 februari 2015 Actuele bevolkingsontwikkeling in regio s met (structurele) bevolkingsdaling Wim Derks, wim@bevolkingsdaling.nl BAROMETER KRIMP 27 februari 2015 Actuele bevolkingsontwikkeling in regio s met (structurele) bevolkingsdaling De Barometer Krimp geeft actuele informatie over de bevolkingsontwikkeling

Nadere informatie

Cijfers rond structurele bevolkingsdaling in chronologisch perspectief

Cijfers rond structurele bevolkingsdaling in chronologisch perspectief Cijfers rond structurele bevolkingsdaling in chronologisch perspectief Maart 2010 Als gevolg van de omvangrijke publiciteit rond het rapport Structurele bevolkingsdaling, Een urgente nieuwe invalshoek

Nadere informatie

Neimed Krimpbericht. Ontgroening in Limburg. Maart 2014

Neimed Krimpbericht. Ontgroening in Limburg. Maart 2014 Maart 2014 Neimed Krimpbericht Ontgroening in Limburg Het aantal kinderen dat geboren wordt, is de afgelopen 50 jaar aanzienlijk gedaald, in Limburg in veel sterkere mate dan landelijk. Dat komt omdat

Nadere informatie

Bevolkingsontwikkeling in 2014: krimp en groei in Limburg

Bevolkingsontwikkeling in 2014: krimp en groei in Limburg Maart 2015 Neimed Krimpbericht Bevolkingsontwikkeling in 2014: krimp en groei in Landelijk is de groei van het aantal in 2014 wat toegenomen. Een gelijksoortige ontwikkeling, maar dan in de vorm van een

Nadere informatie

Neimed Krimpbericht. Buitenlandse migratie vertraagt bevolkingskrimp JUNI 2015

Neimed Krimpbericht. Buitenlandse migratie vertraagt bevolkingskrimp JUNI 2015 JUNI 2015 Neimed Krimpbericht Buitenlandse migratie vertraagt bevolkingskrimp Het aantal inwoners daalt in de meeste Limburgse gemeenten, omdat er weinig kinderen geboren worden. De daling wordt versterkt

Nadere informatie

Regionale bedrijvendynamiek

Regionale bedrijvendynamiek M201224 Regionale bedrijvendynamiek Oprichtingen en opheffingen van bedrijven in de Nederlandse regio s in de periode 1988-2010 A. Bruins J.A.C. Vollebregt Zoetermeer, juli 2012 Regionale bedrijvendynamiek

Nadere informatie

BAROMETER KRIMP 14 augustus 2015 Actuele bevolkingsontwikkeling in regio s met (structurele) bevolkingsdaling

BAROMETER KRIMP 14 augustus 2015 Actuele bevolkingsontwikkeling in regio s met (structurele) bevolkingsdaling Wim Derks, wim@bevolkingsdaling.nl BAROMETER KRIMP 14 augustus 2015 Actuele bevolkingsontwikkeling in regio s met (structurele) bevolkingsdaling De Barometer Krimp geeft actuele informatie over de bevolkingsontwikkeling

Nadere informatie

Grensoverschrijdende stedelijke netwerken. Gerard Marlet Abdella Oumer Roderik Ponds Clemens van Woerkens Sittard - 14 april 2014

Grensoverschrijdende stedelijke netwerken. Gerard Marlet Abdella Oumer Roderik Ponds Clemens van Woerkens Sittard - 14 april 2014 Grensoverschrijdende stedelijke netwerken Gerard Marlet Abdella Oumer Roderik Ponds Clemens van Woerkens Sittard - 14 april 2014 Grensregio s Ontwikkeling aantal inwoners tussen 2005 en 2010 als percentage

Nadere informatie

Neimed Krimpbericht. Structurele bevolkingsdaling nu ook in Midden- en Noord-Limburg NOVEMBER 2015

Neimed Krimpbericht. Structurele bevolkingsdaling nu ook in Midden- en Noord-Limburg NOVEMBER 2015 NOVEMBER Neimed Krimpbericht Structurele bevolkingsdaling nu ook in Midden- en Noord- In alle se gemeenten worden inmiddels minder kinderen geboren dan er mensen sterven. De natuurlijke aanwas is kleiner

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II Politiek en Ruimte bron 10 Aandeel van de lidstaten in de handel van de Europese Unie in procenten, 1998 30 % 25 20 22 25 Legenda: invoer uitvoer 15 10 8 8 15 15 10 11 9 9 15 12 5 0 6 5 2 2 1 0 België

Nadere informatie

We kunnen de vergrijzing betalen. Dick Scherjon, bestuursadviseur

We kunnen de vergrijzing betalen. Dick Scherjon, bestuursadviseur We kunnen de vergrijzing betalen Dick Scherjon, bestuursadviseur Duurzaamheidsscore Oost-Groningen Zeeuws-Vlaanderen Groot-Rijnmond Zuidoost-Drenthe Zuid-Limburg Delfzijl en omgeving Overig Groningen Midden-Limburg

Nadere informatie

Neimed Krimpbericht. Potentiële beroepsbevolking Limburg MEI 2014

Neimed Krimpbericht. Potentiële beroepsbevolking Limburg MEI 2014 MEI 214 Neimed Krimpbericht Potentiële beroepsbevolking Voor de ontwikkeling van het aanbod van arbeidskrachten is de potentiële beroepsbevolking van belang. Deze leeftijdsgroep daalt in al sinds 1995.

Nadere informatie

DE WOX 4E KWARTAAL 2007

DE WOX 4E KWARTAAL 2007 DE WOX 4E KWARTAAL 2007 Regio Den Haag en Rotterdam blijven achter bij landelijke prijsontwikkeling Delft, 29 januari In het afgelopen kwartaal is de gemiddelde woningprijs met 4,3% gestegen ten opzichte

Nadere informatie

Economisch presteren van het regionale bedrijfsleven in 2010

Economisch presteren van het regionale bedrijfsleven in 2010 De Regio Top 40 Economisch presteren van het regionale bedrijfsleven in 2010 And the winner is In onze editie van vorig jaar kondigden we het al aan. De Regio Top 40 van 2010 zou in het teken staan van

Nadere informatie

Neimed Krimpbericht. Minder geboorten in het verleden, minder jongeren voor de toekomst APRIL 2015

Neimed Krimpbericht. Minder geboorten in het verleden, minder jongeren voor de toekomst APRIL 2015 APRIL 15 Neimed Krimpbericht Minder geboorten in het verleden, minder jongeren voor de toekomst In de afgelopen vijftien jaar is landelijk het aantal geboorten gedaald met ongeveer 15%. Bij de se gemeenten

Nadere informatie

perspectief Delft en Westland Utrecht Agglomeratie Haarlem

perspectief Delft en Westland Utrecht Agglomeratie Haarlem Agglomeratie s-gravenhage Groot-Amsterdam Flevoland Regio s Zaanstreek in economisch Arnh Delft en Westland Utrecht Agglomeratie Haarlem Noord-Overijssel perspectief Kop van 2013 Noord-Holland Veluwe Groot-Rijnmond

Nadere informatie

Wim Derks Kenniscentrum voor Bevolkingsdaling en Beleid, Universiteit Maastricht en Etil

Wim Derks Kenniscentrum voor Bevolkingsdaling en Beleid, Universiteit Maastricht en Etil Bevolkingsontwikkeling: Lichte groei, stabilisatie of lichte daling? Worden we daar beter of slechter van? Wim Derks Kenniscentrum voor Bevolkingsdaling en Beleid, Universiteit Maastricht en Etil www.bevolkingsdaling.nl

Nadere informatie

Woningmarktontwikkelingen landelijk en regionaal

Woningmarktontwikkelingen landelijk en regionaal Woningmarktontwikkelingen landelijk en regionaal Bouw en woonweken in Drenthe Platform Wonen Assen Paul de Vries Senior Woningmarkteconoom Rabobank Kennis en Economisch onderzoek 11 juni 2015 Agenda Actuele

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB08-049 8 juli 2008 9.30 uur In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad Sterkste groei aan noordoostzijde Randstad Ook meer huishoudens in Noord-Brabant

Nadere informatie

Graag meer windenergie, maar liever niet in de buurt

Graag meer windenergie, maar liever niet in de buurt Graag meer windenergie, maar liever niet in de buurt 4 september 2014 Er is veel draagvlak voor windenergie in het algemeen onder de Nederlandse bevolking. Voor de aanleg van windturbines op betrekkelijk

Nadere informatie

Economie van de Woningmarkt: universele en regionale marktmechanismen

Economie van de Woningmarkt: universele en regionale marktmechanismen Economie van de Woningmarkt: universele en regionale marktmechanismen Steunpunt Wonen Vlaanderen: Universiteiten Leuven, Hasselt, Antwerpen en Delft 17 mei 2016 Dr. Paul de Vries Woningmarkteconoom Kennis

Nadere informatie

Verhuizingen en huishoudensveranderingen in Nederland: verschillen tussen COROP-regio s

Verhuizingen en huishoudensveranderingen in Nederland: verschillen tussen COROP-regio s Verhuizingen en huishoudensveranderingen in Nederland: verschillen tussen COROP-regio s Peter Ekamper 1) en Mila van Huis 2) In 2002 hing ruim de helft van het aantal verhuizingen samen met een huishoudensverandering.

Nadere informatie

NA STABILISATIE DAALT DE BEVOLKING WEER IN LIMBURG

NA STABILISATIE DAALT DE BEVOLKING WEER IN LIMBURG NA STABILISATIE DAALT DE BEVOLKING WEER IN LIMBURG Etil heeft in opdracht van de provincie Limburg een nieuwe demografische prognose voor Limburg, woonregio s en gemeenten opgesteld. De prognose geeft

Nadere informatie

De ruimtelijke structuur van de clusters van nationaal belang. Otto Raspe en Martijn van den Berge

De ruimtelijke structuur van de clusters van nationaal belang. Otto Raspe en Martijn van den Berge De ruimtelijke structuur van de clusters van nationaal belang Otto Raspe en Martijn van den Berge Samenvatting Het ministerie van Economische Zaken werkt aan de herijking van zijn economische stimuleringsprogramma

Nadere informatie

Huurbeleid en. verhuurderheffing

Huurbeleid en. verhuurderheffing Huurbeleid en verhuurderheffing Huurbeleid en verhuurderheffing Uitgevoerd in opdracht van Ministerie van BZK / DG WBI ir. C. Poulus, dr. Ir. B. Marchal Februari 2013 r2013-0011cp 11212-WON ABF Research

Nadere informatie

Rapport Huizenprijsontwikkelingen regio's in Nederland

Rapport Huizenprijsontwikkelingen regio's in Nederland Rapport Huizenprijsontwikkelingen regio's in Nederland Prijsindex Bestaande Koopwoningen naar COROP-gebieden en 25 grootste gemeenten CBS Den Haag Henri Faasdreef 312 2492 JP Den Haag Postbus 24500 2490

Nadere informatie

Structurele bevolkingsdaling. Een urgente nieuwe invalshoek voor beleidsmakers

Structurele bevolkingsdaling. Een urgente nieuwe invalshoek voor beleidsmakers Structurele bevolkingsdaling Een urgente nieuwe invalshoek voor beleidsmakers door W. Derks, Universiteit Maastricht P. Hovens, Bestuurskundig Adviesbureau Peter Hovens L.E.M. Klinkers, Klinkers Public

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Het midden- en kleinbedrijf naar regio

Het midden- en kleinbedrijf naar regio Het midden- en kleinbedrijf naar regio 11 0 Gusta van Gessel-Dabekaussen Publicatiedatum CBS-website: 30 juni Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader

Nadere informatie

Rekentool bijstandsbudgetten 2015

Rekentool bijstandsbudgetten 2015 Rekentool bijstandsbudgetten 2015 Handleiding Deze handleiding bevat een beknopte toelichting op het gebruik van de rekentool. Een nadere toelichting op de werking van het verdeelmodel vindt u in het document

Nadere informatie

P:\SZW\_Vroegere_T\IAU\IAU over 2014\Criteria\verzending website\criteria-versie 15 juni 2015\Uitkomsten stat. criteria\18-6-2015\page 1 of 9

P:\SZW\_Vroegere_T\IAU\IAU over 2014\Criteria\verzending website\criteria-versie 15 juni 2015\Uitkomsten stat. criteria\18-6-2015\page 1 of 9 Aa en Hunze Noord-Drenthe Nee Aalburg Midden-Noord-Brabant Ja Aalsmeer Groot-Amsterdam Ja Aalten Achterhoek Ja Achtkarspelen Noord-Friesland Ja Alblasserdam Zuidoost-Zuid-Holland Nee Albrandswaard Groot-Rijnmond

Nadere informatie

DE WOX 2E KWARTAAL 2008

DE WOX 2E KWARTAAL 2008 DE WOX 2E KWARTAAL 2008 Woningprijs stagneert: eerste dalingen op gemeenteniveau zichtbaar Delft, 21 juli De gemiddelde prijs van een woning steeg ten opzichte van het vorige kwartaal met slechts 0,1%.

Nadere informatie

Figuur 1: Ontwikkeling aantal leerlingen Figuur 2: Ontwikkeling aantal leerlingen 2009-2013 1 (index: 2009 = 100) 2014-2019 (index: 2014 = 100)

Figuur 1: Ontwikkeling aantal leerlingen Figuur 2: Ontwikkeling aantal leerlingen 2009-2013 1 (index: 2009 = 100) 2014-2019 (index: 2014 = 100) Het aantal leerlingen in het basisonderwijs is tussen 2010 en 2014 gedaald. In de provincie Limburg nam het aantal leerlingen in deze periode het sterkst af. In het voortgezet onderwijs is het aantal leerlingen

Nadere informatie

Heffing en. investeringsaftrek

Heffing en. investeringsaftrek Heffing en investeringsaftrek Heffing en investeringsaftrek Uitgevoerd in opdracht van ir. C. Poulus Mei 2013 r2013-0027cp 13174-WON ABF Research Verwersdijk 8 2611 NH Delft 015-27 99 300 Copyright ABF

Nadere informatie

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers In het eerste kwartaal van 2012 zijn er circa 39.000 mensen een onderneming gestart, ruim 4%

Nadere informatie

DE WOX 1E KWARTAAL 2008

DE WOX 1E KWARTAAL 2008 DE WOX 1E KWARTAAL 2008 Zowel prijsdalingen als forse prijsstijgingen op gemeentelijk niveau begin 2008 Delft, mei In het afgelopen kwartaal is de gemiddelde woningprijs met 3,7% gestegen ten opzichte

Nadere informatie

Dynamiek in de steden, stilte aan de randen van het land

Dynamiek in de steden, stilte aan de randen van het land Dynamiek in de steden, stilte aan de randen van het land Eigen huis verliest gouden glans De regionale huizenmarkten tot 2025 Visie op de Nederlandse huizenmarkt 2015-2025 ING Economisch Bureau ING April

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 43757 2 december 2015 Regeling van de Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid van 24 november 2015, 2015-0000289457,

Nadere informatie

Verhuurderheffing en huurmaatregelen in krimpregio s. Doorwerking op financiën van corporaties van enkele varianten

Verhuurderheffing en huurmaatregelen in krimpregio s. Doorwerking op financiën van corporaties van enkele varianten Verhuurderheffing en huurmaatregelen in krimpregio s Doorwerking op financiën van corporaties van enkele varianten Verhuurderheffing en huurmaatregelen in krimpregio s Doorwerking op financiën van corporaties

Nadere informatie

Artikelen. De Nederlandse demografie in zeven tegenstellingen. Joop Garssen

Artikelen. De Nederlandse demografie in zeven tegenstellingen. Joop Garssen Artikelen De Nederlandse demografie in zeven tegenstellingen Joop Garssen Ontwikkelingen op korte termijn, in bepaalde regio s of in specifieke bevolkingsgroepen vormen vaak interessante nieuwsfeiten.

Nadere informatie

Regio Factsheets 2014

Regio Factsheets 2014 ING Economisch Bureau Regio Factsheets Groningen Friesland Drenthe Overijssel Gelderland Utrecht Flevoland Noord-Holland Zuid-Holland Zeeland Noord-Brabant Limburg Colofon Eindredactie Thijs Geijer Auteurs

Nadere informatie

Minste. nieuws. van kleine banen. werkgelegenheidsdaling LANCERING BANENVERLIES IN 2013. Voor feiten en cijfers over werkgelegenheid

Minste. nieuws. van kleine banen. werkgelegenheidsdaling LANCERING BANENVERLIES IN 2013. Voor feiten en cijfers over werkgelegenheid 28 2 4 6 7 10 12 Voor feiten en cijfers over werkgelegenheid Jaargang 19, mei 2014 nieuws Banenverlies in 2012 Minste werkgelegenheidsdaling Het Bruto Gemeentelijk Product LISA Klantendag 2013 van kleine

Nadere informatie

De Regio Top 40. Economisch presteren van het regionale bedrijfsleven

De Regio Top 40. Economisch presteren van het regionale bedrijfsleven Economisch presteren van het regionale bedrijfsleven September 2008 Een nieuwe naam, een nieuw model Ook dit jaar kent onze Regio Top 40 weer enkele verrassende uitkomsten. Lees in deze uitgave hoe winnaars

Nadere informatie

Dynamiek in de steden, stilte aan de randen van het land

Dynamiek in de steden, stilte aan de randen van het land Dynamiek in de steden, stilte aan de randen van het land Eigen huis verliest gouden glans De regionale huizenmarkten tot 2025 Visie op de Nederlandse huizenmarkt 2015-2025 ING Economisch Bureau ING April

Nadere informatie

Revisie regionale gegevens

Revisie regionale gegevens M&O.015 Revisie regionale gegevens 1987-1994 Peter Arts De weergegeven opvattingen zijn die van de auteur en komen niet noodzakelijk overeen met die van het CBS Centraal Bureau voor de Statistiek Divisie

Nadere informatie

Regionale vestigingspatronen van immigranten,

Regionale vestigingspatronen van immigranten, Regionale vestigingspatronen van immigranten, 1988 22 Ron Tas en Andries de Jong Er bestaan duidelijke regionale verschillen in de omvang en samenstelling van de immigratie. In Noord-Nederland is de laatste

Nadere informatie

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009 FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 29 Groei van werkloosheid onder zet door! In het 2 e kwartaal van 29 groeide de werkloosheid onder (niet-westers)

Nadere informatie

Figuur 1: Ontwikkeling aantal leerlingen Figuur 2: Prognose aantal leerlingen (index: 2011 = 100) (index: 2016 = 100)

Figuur 1: Ontwikkeling aantal leerlingen Figuur 2: Prognose aantal leerlingen (index: 2011 = 100) (index: 2016 = 100) Het aantal leerlingen in het basisonderwijs is tussen 2011 en 2015 gedaald. In de provincie Limburg nam het aantal leerlingen in deze periode het sterkst af. In het voortgezet onderwijs is het aantal leerlingen

Nadere informatie

Regio s in economisch perspectief 2013

Regio s in economisch perspectief 2013 Regio s in economisch perspectief 213 Colofon Auteurs Stef Bais Henk van den Brink Thijs Geijer Rico Luman Ferdinand Nijboer Robbert-Jan Visser Redactie Ferdinand Nijboer Marcel Peek Disclaimer De informatie

Nadere informatie

Oversluitingen brengen hypotheekmarkt nieuw record Renegotiated mortgages involve new record for mortgage market

Oversluitingen brengen hypotheekmarkt nieuw record Renegotiated mortgages involve new record for mortgage market Oversluitingen brengen hypotheekmarkt nieuw record Renegotiated mortgages involve new record for mortgage market W.T. Vissers In 1999 werden 717 duizend nieuwe hypotheken ingeschreven met een totaalbedrag

Nadere informatie

Ruim een op de drie gemeenten is sinds 2010 gekrompen

Ruim een op de drie gemeenten is sinds 2010 gekrompen Bevolkingstrends Ruim een op de drie gemeenten is sinds 2010 gekrompen 2015 16 Niels Kooiman CBS Bevolkingstrends december 2015 16 1 Hoewel de bevolking van Nederland in de afgelopen twintig jaar gegroeid

Nadere informatie

Hoge groei ten noordoosten van de Randstad in 2017

Hoge groei ten noordoosten van de Randstad in 2017 januari Hoge groei ten noordoosten van de Randstad in Themabericht RaboResearch Nederland economie.rabobank.com Rogier Aalders Senior onderzoeker -9 Samenvatting Amsterdam en Utrecht en hun omgeving hebben

Nadere informatie

Demografische ontwikkeling Gemeente Enkhuizen

Demografische ontwikkeling Gemeente Enkhuizen Demografische ontwikkeling Gemeente Enkhuizen Andijk Opmeer Medemblik Wervershoof Enkhuizen Stede Broec Koggenland Hoorn Drechterland Inhoud blz. Colofon 1. Bevolkingsontwikkeling 1 1.1 Aantal inwoners

Nadere informatie

Regionale arbeidsmarktprognose

Regionale arbeidsmarktprognose Provincie Zeeland Afdeling Economie Regionale arbeidsmarktprognose 2011-2012 Inleiding Begin juni 2011 verscheen de rapportage UWV WERKbedrijf Arbeidsmarktprognose 2011-2012 Met een doorkijk naar 2016".

Nadere informatie

Auteur: Onderzoek en statistiek gemeente Dronten Datum: 28 januari 2016 Voor vragen: Feiten en cijfers 2015 Bevolking

Auteur: Onderzoek en statistiek gemeente Dronten Datum: 28 januari 2016 Voor vragen: Feiten en cijfers 2015 Bevolking Auteur: Onderzoek en statistiek gemeente Dronten Datum: 28 januari 2016 Voor vragen: h.van.eijken@dronten.nl Feiten en cijfers 2015 Bevolking Inleiding Wat is Dronten feiten en cijfers Dit document is

Nadere informatie

Regionale economische jaarcijfers 2003

Regionale economische jaarcijfers 2003 Regionale economische jaarcijfers 003 Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg/Heerlen 00 Colofon Inhoud Samenstelling Divisie Macro-economische statistieken en publicaties Sector Nationale rekeningen

Nadere informatie

Begeleidende notitie bij de resultaten van Progneff 2011

Begeleidende notitie bij de resultaten van Progneff 2011 1 Inleiding In 2011 heeft Etil in opdracht van de Provincie Limburg weer een nieuwe prognose gemaakt van de ontwikkeling van de bevolking, huishoudens en woningvoorraadbehoefte in Limburg. Hiervoor is

Nadere informatie

Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn 2011-2025

Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn 2011-2025 Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn 211-225 Inhoud blz. Colofon 1. Bevolkingsontwikkeling 1 1.1 Aantal inwoners 1 1.2 Componenten van de groei 3 2. Jong en oud 6 3. Huishoudens 8 Uitgave I&O Research

Nadere informatie

Planbureau voor de Leefomgeving PERSBERICHT. Bevolking daalt in kwart Nederlandse gemeenten. Nieuwe regionale bevolkingsprognoses tot 2040:

Planbureau voor de Leefomgeving PERSBERICHT. Bevolking daalt in kwart Nederlandse gemeenten. Nieuwe regionale bevolkingsprognoses tot 2040: Planbureau voor de Leefomgeving PERSBERICHT Nieuwe regionale bevolkingsprognoses tot 2040: Bevolking daalt in kwart Nederlandse gemeenten De komende dertig jaar treedt in delen van Nederland, vooral in

Nadere informatie

Regionale prognoses 2014 Special 13 december 2013

Regionale prognoses 2014 Special 13 december 2013 Regionale prognoses 2014 Special 13 december 2013 Inleiding De Nederlandse economie is sinds eind 2008 op z n zachtst gezegd tumultueus. Na de vrijwel ongekende recessie van 2009 herstelde zij ten dele

Nadere informatie

Overzichtsrapport SER Gelderland

Overzichtsrapport SER Gelderland Overzichtsrapport SER Gelderland Bevolking en participatie In opdracht van SER Gelderland September 2008 Drs. J.D. Gardenier L.T. Schudde CAB Martinikerkhof 30 9712 JH Groningen 050-3115113 cab@cabgroningen.nl

Nadere informatie

M200514. Midden in het land. Regionale verdeling van innovatieve bedrijven in het MKB. J. Telussa. J.P.J. de Jong

M200514. Midden in het land. Regionale verdeling van innovatieve bedrijven in het MKB. J. Telussa. J.P.J. de Jong M20054 Midden in het land Regionale verdeling van innovatieve bedrijven in het MKB J. Telussa J.P.J. de Jong N. Sipma Zoetermeer, januari 2006 Innovatieve MKB-bedrijven midden in de regio Hoe centraler

Nadere informatie

Auteur: Gemeente Dronten Datum: 4 april 2017 Voor vragen: Feiten en cijfers 2016 Bevolking

Auteur: Gemeente Dronten Datum: 4 april 2017 Voor vragen: Feiten en cijfers 2016 Bevolking Auteur: Gemeente Dronten Datum: 4 april 2017 Voor vragen: h.van.eijken@dronten.nl Feiten en cijfers 2016 Bevolking Inleiding Wat is Dronten feiten en cijfers Dit document is een jaarlijks rapport met

Nadere informatie

De huishoudens in Groningen worden steeds kleiner

De huishoudens in Groningen worden steeds kleiner De huishoudens in Groningen worden steeds kleiner In Nederland is een trend zichtbaar naar steeds kleinere families, ook wel de verdunning van huishoudens genoemd. Niet het aantal huishoudens neemt af,

Nadere informatie

Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn

Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn Andijk Opmeer Medemblik Wervershoof Enkhuizen Stede Broec Koggenland Hoorn Drechterland Inhoud blz. Colofon 1. Bevolkingsontwikkeling 1 1.1 Aantal inwoners 1 1.2

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn Augustus 2014

Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn Augustus 2014 Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn Augustus 214 Colofon Uitgave I&O Research Van Dedemstraat 6c 1624 NN Hoorn Tel.nr. 229-282555 Rapportnummer 214-245 Datum Augustus 214 Opdrachtgever De Westfriese

Nadere informatie

Bedrijven en bevolking in beweging

Bedrijven en bevolking in beweging M201110 Bedrijven en bevolking in beweging Regionale bedrijvendynamiek en -migratie in relatie tot verstedelijking, periode 1988-2009 drs. R. Braaksma drs. W.V.M. van Rijt-Veltman Zoetermeer, 20 juni 2011

Nadere informatie

Demografische ontwikkeling Gemeente Enkhuizen

Demografische ontwikkeling Gemeente Enkhuizen Demografische ontwikkeling Gemeente Enkhuizen 211-225 Inhoud blz. Colofon 1. Bevolkingsontwikkeling 1 1.1 Aantal inwoners 1 1.2 Componenten van de groei 3 2. Jong en oud 6 3. Huishoudens 8 Uitgave I&O

Nadere informatie

Demografische ontwikkeling Gemeente Medemblik

Demografische ontwikkeling Gemeente Medemblik Demografische ontwikkeling Gemeente Medemblik Andijk Opmeer Medemblik Wervershoof Enkhuizen Stede Broec Koggenland Hoorn Drechterland Inhoud blz. Colofon 1. Bevolkingsontwikkeling 1 1.1 Aantal inwoners

Nadere informatie

Indicator 5 Gezondheid

Indicator 5 Gezondheid Indicator Gezondheid Gezondheid wordt in de GDI uitgedrukt door middel van de data voor obesitas. Obesitas wordt wereldwijd als een als een ernstig en toenemend probleem gezien, met grote gevolgen voor

Nadere informatie

Arbeidsmarktmonitor Amstelland en De Venen

Arbeidsmarktmonitor Amstelland en De Venen Arbeidsmarktmonitor Amstelland en De Venen Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt van de regio Amstelland en De Venen Bijlagenrapport Een onderzoek in opdracht van de regio Amstelland en De Venen drs. P.M.

Nadere informatie

Demografische ontwikkeling Gemeente Drechterland Augustus 2014

Demografische ontwikkeling Gemeente Drechterland Augustus 2014 Demografische ontwikkeling Gemeente Drechterland Augustus 214 Colofon Uitgave I&O Research Van Dedemstraat 6c 1624 NN Hoorn Tel.nr. 229-282555 Rapportnummer 214-243 Datum Juli 214 Opdrachtgever De Westfriese

Nadere informatie

Demografische ontwikkeling Gemeente Medemblik Augustus 2014

Demografische ontwikkeling Gemeente Medemblik Augustus 2014 Demografische ontwikkeling Gemeente Medemblik Augustus 214 Colofon Uitgave I&O Research Van Dedemstraat 6c 1624 NN Hoorn Tel.nr. 229-282555 Rapportnummer 214-247 Datum Augustus 214 Opdrachtgever De Westfriese

Nadere informatie

Afname banen in 2002 in Groot-Amsterdam

Afname banen in 2002 in Groot-Amsterdam Afname banen in 2002 in Groot-Amsterdam Gerda Gringhuis Eind december 2002 hadden werknemers in Nederland in totaal ruim 7 miljoen banen. Ten opzichte van december 2001 is het aantal banen toegenomen met

Nadere informatie

Focus op het potentieel van allochtoon Nederland Kennis en Economisch Onderzoek

Focus op het potentieel van allochtoon Nederland Kennis en Economisch Onderzoek Visie op provinciale dynamiek 2006 Focus op het potentieel van allochtoon Nederland Kennis en Economisch Onderzoek Inhoudsopgave Voorwoord 3 Leeswijzer 4 Groei en kracht in de regio s 5 Allochtonen in

Nadere informatie

Ontwikkelingen in de topkrimpgebieden en anticipeergebieden. Een beschrijvende analyse van de Demowijzer

Ontwikkelingen in de topkrimpgebieden en anticipeergebieden. Een beschrijvende analyse van de Demowijzer Colofon Titel: Ontwikkelingen in de topkrimpgebieden en anticipeergebieden. Een beschrijvende analyse van de Demowijzer Datum: mei 2013 Opdrachtgever: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Nadere informatie

Kansen voor regionale

Kansen voor regionale ING Economisch Bureau November 2011 Kansen voor regionale woningbouw Themavisie projectontwikkeling woningbouw Colofon Auteur ING Economisch Bureau Maurice van Sante 020 576 85 47 Redactie ING Business

Nadere informatie

Calcasa rapport goedkope koopwoningen 2013

Calcasa rapport goedkope koopwoningen 2013 Inhoud: Prijsontwikkeling Voorraadontwikkeling Aanbod & transacties Verschil koopsom en vraagprijs Goedkoopste enclaves, buurten en straten Calcasa rapport goedkope koopwoningen 2013 Aantal koopwoningen

Nadere informatie

Demografische ontwikkeling Gemeente Koggenland

Demografische ontwikkeling Gemeente Koggenland Demografische ontwikkeling Gemeente Koggenland 211-225 Inhoud blz. Colofon 1. Bevolkingsontwikkeling 1 1.1 Aantal inwoners 1 1.2 Componenten van de groei 3 2. Jong en oud 6 3. Huishoudens 8 Uitgave I&O

Nadere informatie

Woningmarktcijfers Nederland derde kwartaal 2008

Woningmarktcijfers Nederland derde kwartaal 2008 Woningmarktcijfers Nederland derde kwartaal 2008 In dit kwartaalbericht van Woningmarkcijfers.nl de volgende onderwerpen: - prijsontwikkelingen en transacties september - prijsontwikkelingen en transacties

Nadere informatie

RIGO Research en Advies BV De bewoonde omgeving www.rigo.nl Regionale leefbaarheidskaarten

RIGO Research en Advies BV De bewoonde omgeving www.rigo.nl Regionale leefbaarheidskaarten RIGO Research en Advies BV De bewoonde omgeving www.rigo.nl De Leefbaarometer ten opzichte van het regionaal gemiddelde De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij RIGO Research en Advies. Het gebruik

Nadere informatie

Arnhem-Nijmegen. Een analyse van de economische groei

Arnhem-Nijmegen. Een analyse van de economische groei Arnhem-Nijmegen Een analyse van de economische groei 1996-2015 1 Arnhem Nijmegen een analyse van de economische groei 1996-2015 augustus 2016 Menno Walsweer Bureau Economisch Onderzoek 2 Provincie Gelderland

Nadere informatie

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet nummer 7 november 2005 Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking Het inwonertal van Amsterdam is in 2004 met ruim 4.000 personen tot 742.951

Nadere informatie

Economisch presteren van het regionale bedrijfsleven

Economisch presteren van het regionale bedrijfsleven 3 De Regio Top 40 Economisch presteren van het regionale bedrijfsleven And the winner is... Groei en kracht in de regio s Nu de kredietcrisis ook onze reële economie op alle fronten raakt, kijken economen

Nadere informatie

Plaats en betekenis van de Stadsregio Arnhem Nijmegen voor de Gelderse economie. jaartal Veluwe Achterhoek Arnhem Nijmegen

Plaats en betekenis van de Stadsregio Arnhem Nijmegen voor de Gelderse economie. jaartal Veluwe Achterhoek Arnhem Nijmegen ONDERZOEKMEMORANDUM Plaats en betekenis van de Stadsregio Arnhem Nijmegen voor de Gelderse economie Inleiding Bruto binnenlands product 1 De Stadsregio wordt sinds jaar en dag de motor van de Gelderse

Nadere informatie

Bevolkingsprognose Deventer 2015

Bevolkingsprognose Deventer 2015 Bevolkingsprognose Deventer 2015 Aantallen en samenstelling van bevolking en huishoudens Augustus 2015 augustus 2015 Uitgave : team Kennis en Verkenning Naam : John Stam Telefoonnummer : 0570 693298 Mail

Nadere informatie

MKB Regionaal Bekeken

MKB Regionaal Bekeken M201214 MKB Regionaal Bekeken Economische specialisatie van het MKB H.S. van der Kroon Zoetermeer, 8 oktober 2012 MKB draagt substantieel bij aan economische specialisaties van regio's Economische specialisatie

Nadere informatie

Verdiepingsonderzoek naar vergrijzing en flexibilisering arbeidsmarkt

Verdiepingsonderzoek naar vergrijzing en flexibilisering arbeidsmarkt Verdiepingsonderzoek naar vergrijzing en flexibilisering arbeidsmarkt Arbeidsmarkt en Onderwijs Monitor Noord-Holland Henry de Vaan I&O Research 23 november 2012 Onderzoeksvragen 1. Hoe zit het met de

Nadere informatie

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen Het aantal mensen met werk is in de periode februari-april met gemiddeld 2 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren en 45-plussers gingen aan de slag.

Nadere informatie

Toewijzing sociale huurwoningen. In het licht van de 90% EC richtlijn

Toewijzing sociale huurwoningen. In het licht van de 90% EC richtlijn Toewijzing sociale huurwoningen In het licht van de 90% EC richtlijn Toewijzing sociale huurwoningen In het licht van de 90% EC richtlijn Uitgevoerd in opdracht van Ministerie van VROM Drs. B. Ferment

Nadere informatie

De Geo. 3 havo/vwov Aardrijkskunde voor de onderbouw. Antwoorden hoofdstuk 2. www.degeo-online.nl. 1ste druk

De Geo. 3 havo/vwov Aardrijkskunde voor de onderbouw. Antwoorden hoofdstuk 2. www.degeo-online.nl. 1ste druk De Geo 3 havo/vwov Aardrijkskunde voor de onderbouw Antwoorden hoofdstuk 2 www.degeo-online.nl 1ste druk 2 De toekomst van Nederland Start 1 a Onbereikbaarheid Randstad; vergrijzing; waterberging op de

Nadere informatie

De grijze golf. Demografische ontwikkeling Drechtsteden tot Figuur 1 Bevolking Drechtsteden , totaal

De grijze golf. Demografische ontwikkeling Drechtsteden tot Figuur 1 Bevolking Drechtsteden , totaal De grijze golf Demografische ontwikkeling Drechtsteden tot 23 In deze factsheet rapporteren we over de uitkomsten van de bevolkings- en huishoudensprognose en de gevolgen ervan voor de Drechtsteden. De

Nadere informatie

Zorg in de regio s. september 2013. Kennis en Economisch Onderzoek

Zorg in de regio s. september 2013. Kennis en Economisch Onderzoek Zorg in de regio s september 2013 Kennis en Economisch Onderzoek Inhoudsopgave Inleiding 3 Hoofdstuk 1: Economisch belang van de zorgsector 4 Hoofdstuk 2: Zorgvraag 8 Hoofdstuk 3: Uitgaven in de zorg 15

Nadere informatie

2 Ontwikkelingen. 2.1 Grijze en groene druk

2 Ontwikkelingen. 2.1 Grijze en groene druk 2 Ontwikkelingen Nederland vergrijst en ontgroent. Ook in arbeidsorganisaties zal de gemiddelde leeftijd van medewerkers steeds meer omhoog gaan. Oudere medewerkers zullen een steeds groter deel van het

Nadere informatie