Wederzijds onbegrip: Je hoeft me niets te geven, als je me maar begrijpt! Allochtonen en knelpunten in de zorg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Wederzijds onbegrip: Je hoeft me niets te geven, als je me maar begrijpt! Allochtonen en knelpunten in de zorg"

Transcriptie

1 Wederzijds onbegrip: Je hoeft me niets te geven, als je me maar begrijpt! Allochtonen en knelpunten in de zorg

2

3 Wederzijds onbegrip: Je hoeft me niets te geven, als je me maar begrijpt! Allochtonen en knelpunten in de zorg drs. A van de Wakker PON Instituut voor advies, onderzoek en ontwikkeling in Noord-Brabant maart 2006

4 Het PON heeft dit onderzoek verricht in opdracht van de provincie Noord-Brabant. ISBN PON Instituut voor advies, onderzoek en ontwikkeling in Noord-Brabant. Het auteursrecht van deze publicatie berust bij het PON. Gehele of gedeeltelijke overname van teksten is toegestaan, mits daarbij de bron wordt vermeld. Vermenigvuldiging en publicatie in een andere vorm dan dit rapport is slechts toegestaan na schriftelijke toestemming van het PON. Deze publicatie is te bestellen onder vermelding van PON-publicatie PON Postbus LA Tilburg Telefoon: (013) Fax (013) Internet:

5 Inhoud 1 Inleiding Aanleiding Doel en onderzoeksvragen Allochtonen Werkwijze Klankbordgroep 7 2 Allochtonen en de toegang tot zorg Interculturalisatie beleid en zorg Het beleid van de rijksoverheid De belangrijkste knelpunten Mogelijke oorzaken van de ervaren knelpunten 13 3 Allochtonen in de zorg Schrijnende verhalen Het ontstaan van misverstanden RPCP s in Brabant Oplossingsmogelijkheden 21 4 Conclusies 23 5 Aanbevelingen 24 Literatuurlijst 25 Bijlage 1: Bijlage 2: Bijlage 3: Allochtonen in Noord-Brabant Korte schets van allochtonen van Marokkaanse, Somalische of Turkse afkomst Culturele verschillen en interculture communicatie

6

7 1 Inleiding 1.1 Aanleiding Landelijk wordt hard gewerkt aan de interculturalisatie van lokaal welzijns- en vrijwilligerswerkbeleid. Veel organisaties hebben hun eerste stappen al gezet op weg naar een interculturele aanpak. Landelijk wordt een structurele aanpak bevorderd door onder andere CIVIQ en FORUM, onder de titel: Stap Twee. Het BOZ (Brabants Ondersteuningsinstituut Zorg) is actief binnen het kader van Stap Twee en werkt in een project aan de interculturalisatie van de RPCP s (Regionale Patiënten Cliënten Platforms). Het BOZ levert een bijdrage aan het vergroten van de betrokkenheid van allochtonen bij de RPCP s en aan het vergroten van de specifieke deskundigheid van medewerkers om de RPCP s meer toegankelijk te maken voor allochtonen. Het project met de titel Stap Twee loop al volop. Er zijn startbijeenkomsten gehouden, 0-metingen verricht en de eerste concrete werkplannen zijn geschreven. Het bewustwordingsproces binnen de RPCP s is in gang gezet. Uit de rapportages van het BOZ blijkt dat de RPCP s en de belangenorganisaties graag iets willen betekenen voor de allochtonen. Er zijn echter geen of weinig allochtonen georganiseerd binnen de RPCP s. Derhalve zijn de zorgvraag en de vraag om belangenbehartiging van allochtonen niet bekend. Voor de voortgang van het project Stap Twee is het belangrijk om meer te weten over de vraag en behoefte aan ondersteuning van allochtonen zelf. Vervolgens kan het project de wisselwerking tot stand brengen tussen de vraag van allochtonen en de belangenbehartiging zoals die door de RPCP s wordt georganiseerd. Het BOZ verwacht dat het PON kan helpen om informatie te verzamelen over de vraag van allochtonen en hun behoefte aan belangenbehartiging. 1.2 Doel en onderzoeksvragen Het doel van het onderzoek is om meer inzicht te verwerven in de wensen en behoeften van allochtone patiënten/consumenten die gebruik maken van eerstelijns-/curatieve voorzieningen in de zorg. Hierdoor kunnen handreikingen worden gegeven aan hulpverleners c.q. de RPCP s zodat zij hun dienstverlening aan hen kunnen verbeteren. De onderzoeksvraag is drieledig: - Welke vragen/problemen ondervinden allochtone patiënten/consumenten in de zorg? Welke onduidelijkheden, wensen, behoeften en klachten zijn er; waarover zijn ze tevreden of ontevreden? Hierbij zal nadrukkelijk aandacht worden geschonken aan de toegankelijkheid van de zorg en de verwachtingen over bejegening en communicatie; - Welke behoefte aan belangenbehartiging bestaat er bij allochtone patiënten/consumenten? Welke verwachtingen/ideeën bestaan er over belangenbehartiging? Hoe zouden zij gebruik willen maken van de bestaande belangenbehartiging binnen de RPCP s? PON-rapportage: WEDERZIJDS ONBEGRIP: JE HOEFT ME NIETS TE GEVEN, ALS JE ME MAAR BEGRIJPT! 5

8 - Welke handreikingen kunnen worden gegeven aan hulpverleners c.q. de RPCP s om de hulpverlening aan allochtone patiënten/consumenten te verbeteren? Het onderzoek richt zich op de ervaringen met en de verwachtingen over de eerste lijnszorg en de curatieve zorg van allochtonen. Niet alle etnische groepen kunnen in de beschikbare tijd worden ondervraagd. In het onderzoek wordt de keuze gemaakt om zorgvragers/consumenten van Turkse, Marokkaanse en Somalische afkomst nader te onderzoeken. 1.3 Allochtonen In Noord-Brabant wonen ongeveer allochtonen. Dit is bijna 14% van de Brabantse bevolking. Zo n kleine allochtonen zijn van niet-westerse komaf en wonen voornamelijk in de grotere Brabantse steden. Uit het onderstaande overzicht valt op te maken waar Marokkanen, Somaliërs en Turken in Brabant wonen. In West-Brabant wonen relatief veel meer Marokkanen. In Midden en Zuidoost-Brabant wonen meer Somaliërs dan in de andere twee regio s. Tabel 1: Allochtonen uit Somalië, Marokko en Turkije in regio s (WGR) in Noord-Brabant 2005, bron: CBS (Sociale Atlas Brabant) Somaliërs Marokkanen Turken West-Brabant Midden-Brabant Noordoost-Brabant Zuidoost-Brabant Totaal Omvangrijke groepen binnen de niet-westerse allochtonen in Brabant zijn de Turken, Marokkanen, Surinamers en Antilianen/Arubanen, zie bijlage 1. Zij vormen ongeveer tweederde van de totale niet-westerse populatie in Noord- Brabant. Tot de groep allochtonen worden gerekend personen van wie minstens één ouder in het buitenland is geboren. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen personen die zelf ook in het buitenland zijn geboren (de eerste generatie) en personen die in Nederland zijn geboren (de tweede generatie). De groep allochtonen is op grond van het geboorteland van de persoon onderverdeeld in westers en niet-westers. Tot de categorie niet-westers behoren mensen uit Turkije, Marokko, Afrika, Latijns-Amerika en Azië, met uitzondering van Japan en Indonesië. Dit onderzoek richt zich op de niet-westerse allochtonen in de provincie Noord-Brabant en in het bijzonder tot mensen afkomstig uit Marokko, Somalië en Turkije. 6 PON-rapportage: WEDERZIJDS ONBEGRIP: JE HOEFT ME NIETS TE GEVEN, ALS JE ME MAAR BEGRIJPT!

9 1.4 Werkwijze Het onderzoek is in verschillende fasen ingedeeld. Gestart is met een literatuuronderzoek naar de vraag, behoefte, wensen, klachten en punten van (on)tevredenheid van allochtonen over het specifieke zorgaanbod. Vervolgens zijn groepsgesprekken gehouden met allochtonen over hun ervaringen, wensen, behoefte, klachten, (on)tevredenheid, over hun behoefte aan belangenbehartiging en over de wijze waarop zij voor die belangenbehartiging al dan niet gebruik willen maken van de RPCP s. De resultaten van het literatuuronderzoek en de groepsgesprekken zijn verwerkt in deze rapportage. 1.5 Klankbordgroep Het onderzoek werd gevolgd door een aantal mensen met specifieke expertise op het terrein van mensen van allochtone afkomst. Op deze wijze werd vanuit verschillende invalshoeken de inhoud en complexiteit belicht. De volgende mensen namen deel aan de klankbordgroep: - mevrouw L. Heymans, RPCP Midden-Brabant - de heer W. Kop, Palet - de heer A. van Schaik, provincie Noord-Brabant - mevrouw B. Ataman, BOZ De taken van de klankbordgroep waren het gevraagd en ongevraagd adviseren over de verschillende fasen en de voortgang van het onderzoek. De klankbordgroep kwam op gezette tijden bijeen: ter bespreking van het concept van de onderzoeksopzet, toen de literatuurstudie was gedaan en een groot deel van de gesprekken had plaatsgevonden en nadat het concepteindrapport gereed was. Ik wil hierbij de klankbordgroep hartelijk danken voor hun enthousiaste en stimulerende inzet. In het bijzonder wil ik graag mevrouw B. Ataman van het BOZ bedanken. Mevrouw Ataman heeft de voorwaarden gecreëerd en actief bijgedragen aan het onderzoek. Zij heeft aan de basis gestaan van dit onderzoek en de auteur met raad en daad bijgestaan. Ook heeft ze verschillende bijeenkomsten mogelijk gemaakt en is aanwezig geweest bij diverse gesprekken. Ook wil ik alle gesprekspartners van harte danken voor de open en hartelijke manier waarop zij mij te woord hebben gestaan. PON-rapportage: WEDERZIJDS ONBEGRIP: JE HOEFT ME NIETS TE GEVEN, ALS JE ME MAAR BEGRIJPT! 7

10 2 Allochtonen en de toegang tot zorg In Nederland leven veel mensen die uit andere landen afkomstig zijn. Dat zien we terug in alle facetten van de samenleving. Op dit moment is 17% van de Nederlandse samenleving van buitenlandse afkomst. Dit percentage zal naar verwachting toenemen. Hoewel de kleurrijkheid een kenmerk is geworden van de Nederlandse samenleving, is het ook duidelijk dat op vele terreinen dezelfde kleurrijkheid mensen en instituties voor nieuwe (beleids)vragen en beleidskeuzes stelt. Eén van de terreinen waar dit vraagstuk pregnant naar voren komt is de Nederlandse gezondheidszorg. Hoewel iedere ingezetene in Nederland, autochtoon of allochtoon, is verzekerd voor ziektekosten en daarmee recht heeft op toegang tot de erkende zorgvoorzieningen, is de toegang tot zorg niet voor iedereen gelijk. Dit hoofdstuk gaat over de toegang tot de zorg voor mensen van allochtone afkomst. Centraal staat de vraag hoe het met deze toegang is gesteld. Op basis van een literatuurstudie worden de mogelijke belemmeringen in kaart gebracht. Met name wordt aandacht besteed aan interculturalisatie, het rijksbeleid, toegankelijkheid van zorg en knelpunten en oorzaken. 2.1 Interculturalisatie beleid en zorg Bruggen bouwen Bruggen bouwen is de titel van het grote onderzoek naar het integratiebeleid van de Nederlandse overheid. De onderzoekscommissie concludeert dat: integratie van veel allochtonen geheel of gedeeltelijk geslaagd is en dat is een prestatie van formaat, zowel van de betreffende autochtone burgers als van de hen ontvangende samenleving. Minister Verdonk deelde de conclusie van de commissie wel, maar merkte op dat er ook grote groepen zijn die niet geïntegreerd zijn. Het rapport biedt een goed overzicht van het integratiebeleid van de afgelopen dertig jaar, maar levert volgens de minister niet echt nieuwe ideeën op. De definitie die de commissie hanteert van integratie luidt als volgt: Een persoon of groep is geïntegreerd in de Nederlandse samenleving wanneer er sprake is van gelijke juridische positie, gelijkwaardige deelname op sociaaleconomisch terrein, kennis van de Nederlandse taal en wanneer gangbare waarden, normen en gedragspatronen worden gerespecteerd. Integratie is een tweezijdig proces: enerzijds wordt van nieuwkomers verwacht dat zij bereid zijn te integreren, anderzijds moet de Nederlandse samenleving die integratie mogelijk maken. Voorwaarden voor een succesvolle integratie zijn volgens de commissie: - Het bestrijden van discriminatie en vooroordelen die actief ter hand moet worden genomen, zowel bij autochtonen als bij allochtonen. Nederland heeft geen reden om zelfgenoegzaam te zijn op dit gebied. - Een zodanige kennis van de taal dat participatie in de samenleving mogelijk is. - Eenieder neemt de waarden en normen in acht, zoals die in de wet zijn verankerd. 8 PON-rapportage: WEDERZIJDS ONBEGRIP: JE HOEFT ME NIETS TE GEVEN, ALS JE ME MAAR BEGRIJPT!

11 - In het private domein is er ruimte voor differentiatie en eigen interpretatie binnen de kaders van de wet. - Ongeschreven regels die het functioneren in de samenleving makkelijker maken, worden onder de aandacht van nieuwkomers gebracht. - Van nieuwkomers mag worden verwacht dat zij bereid zijn te integreren en de Nederlandse samenleving moet die integratie mogelijk maken. Het kabinet heeft een uitgebreide reactie gegeven op het rapport Bruggen bouwen. De belangrijkste aspecten daaruit zijn dat het kabinet nogmaals onderstreept afstand te nemen van het multiculturalisme als normatief ideaal, van de vrijblijvendheid van het verleden en van een overheid die etnische minderheden bij de hand neemt als waren zij een zorgcategorie. Integratie is geen assimilatie, maar het accent ligt op het gemeenschappelijke en dat is de Nederlandse taal, de basiswaarden en de normen die verplicht zijn. Dit houdt in dat multiculturaliteit zijn grenzen kent. Culturele coëxistentie kan, maar concurrentie niet. Nederlandse taal wordt gestimuleerd, onderwijs in eigen taal niet en subsidiëring daarvan is reeds beëindigd door minister Van der Hoeven. De eigen verantwoordelijkheid wordt keer op keer bevestigd. De overheid is gericht op duidelijke eisen die aan nieuwkomers en oudkomers gesteld moeten worden. De vrijblijvendheid dient doorbroken te worden. Dit geldt ook voor het beleid van de overheid dat resultaatgericht en verplichtend moet zijn. Een en ander heeft geresulteerd in het voorstel om een integratieladder op te stellen waarmee zichtbaar wordt in hoeverre personen/groepen geïntegreerd zijn in Nederland. Het integratiebeleid is in een korte periode sterk van karakter veranderd. Vrijblijvendheid is ingewisseld voor afrekenbaarheid. Het integratiebeleid van de afgelopen decennia heeft zich ontwikkeld van welzijnsbeleid via minderheden naar integratiebeleid. Het beleid verandert van algemeen groepsgericht naar een steeds meer op het individu gerichte strategie. Interculturalisatie van de gezondheidszorg Er zijn in Nederland veel studies te vinden over de integratie van allochtonen. De grootste studie naar interculturalisatie van de gezondheidszorg is verricht door de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ) dat uitgebracht is in De Raad constateert: De toename in etnische en culturele diversiteit van de bevolking is een ingrijpende verandering die ook de gezondheidszorg niet ongemerkt voorbijgaat. De wijze waarop patiënten en cliënten hun ziekte beleven en uiten, als ook hun opvattingen van de behandeling ervan kunnen sterk uiteenlopen en soms haaks staan op de opvattingen van zorgverleners. Het aanbod blijkt vooralsnog onvoldoende voorbereid en toegerust op de diversiteit van zorgvragers. De Raad constateert veel knelpunten: - In het algemeen blijkt dat allochtonen afkomstig uit Tukije, Marokko en de vroegere Nederlandse koloniën een slechtere gezondheid hebben en meer gebruik maken van de gezondheidszorg. - Veel allochtonen geven aan communicatieproblemen te hebben met de huisarts. De rol van de huisarts als poortwachter komt niet goed uit de verf. - Allochtonen komen vaker bij de huisarts, maar worden in een kortere tijd behandeld. PON-rapportage: WEDERZIJDS ONBEGRIP: JE HOEFT ME NIETS TE GEVEN, ALS JE ME MAAR BEGRIJPT! 9

12 - Allochtonen voelen zich vaak niet serieus genomen als er geen lichamelijk onderzoek plaatsvindt of als er onvoldoende uitleg wordt gegeven. De indruk bestaat dat veel diagnoses onzorgvuldig zijn. - Allochtonen maken minder gebruik van GGZ-voorzieningen dan autochtonen. Wel is er sprake van een sterkere vertegenwoordiging in forensische psychiatrie. - In de verslavingszorg is er sprake van ondergebruik, de uitvalpercentages zijn hoog onder allochtonen. De constateringen van de Raad worden gekoppeld aan de reeds bestaande opvattingen die gelden voor de vernieuwing van de zorg. De Raad pleit voor: Vergroting van de keuzemogelijkheden van patiënten. Verbetering van de informatievoorziening aan patiënten. Meer vraagsturing in de aanbodsregulering. Betere Afstemming tussen de stelsels. De visie van de Raad wordt vertaald in aanbevelingen: Er moet een steunpunt komen om kennis en expertise toegankelijk te maken. Intercultureel management en personeelsbeleid moet worden bevorderd. Cultuurgevoeligheid moet onderdeel worden van kwaliteitssystemen. Het vak interculturele zorgverlening moet een vaste plaats krijgen in opleidingen van hulpverleners. De inschakeling van allochtone zorgconsulenten dient mogelijk te zijn. Bij regionale beleidsvorming dient culturele diversiteit een vast aandachtspunt te zijn. Ondersteunings- en overlegstructuren dienen opgezet te worden, met name ten behoeve van GGZcliënten. De gezondheidstoestand en zorgconsumptie van allochtone zorgvragers moeten continue worden gevolgd door onderzoek. Het is wenselijk om bij bepaalde sectoren (ouderen, GGZ) ruimte te bieden aan continuering van cultuurspecifieke en categorale voorzieningen. Daarnaast bepleit de raad de continuering van de inzet van tolken, voorlichtings- en informatiemateriaal in eigen taal, stimuleringsbeleid van huisartsenpraktijken in achterstandswijken en uitbreiding van multiculturele geestelijke verzorging. De Raad heeft voorgesteld om een Task-force in het leven te roepen om bovenstaande aanbevelingen krachtig te implementeren. 2.2 Het beleid van de rijksoverheid De huidige minister van VWS, Hoogervorst, verwacht dat veel problemen van allochtonen zich in de loop van tijd zullen oplossen. Enerzijds omdat allochtonen verder zullen inburgeren. Anderzijds omdat er vele initiatieven zijn en worden ontwikkeld, waardoor de kennis over de zorg aan allochtonen zal toenemen en de kwaliteit van deze zorg zal verbeteren. 1 De minister refereert aan het onderzoek van het RIVM: het toont geen generieke achterst and aan, maar wel andere gezondheidsproblemen als overgewicht en diabetes. De toegankelijkheid van de zorg is voortreffelijk, want allochtonen gaan veel vaker naar de huisarts en twee maal zo lang. 2 Gebrek aan kennis bij zorgverleners is niet geconstateerd. Veel huisartsen hebben bijscholing gehad op dit onderwerp Uit de brief Allochtonen in de gezondheidszorg (GVM/ ). Dit is in tegenspraak met uitkomsten van het onderzoek van de RVZ. Citaat ontleent aan website van RVZ. 10 PON-rapportage: WEDERZIJDS ONBEGRIP: JE HOEFT ME NIETS TE GEVEN, ALS JE ME MAAR BEGRIJPT!

13 Uit vrijwel alle onderzoeken naar allochtonen in de gezondheidszorg komt een beeld naar voren waarin communicatiestoornissen als één van de meest belemmerende factoren worden aangemerkt. De huisarts verstaat de allochtone patiënt vaak niet, de allochtone patiënt voelt zich niet serieus genomen door de huisarts en beiden blijven met een ontevreden gevoel achter. Dit komt de kwaliteit van de huisartsenzorg niet ten goede. Sinds enkele jaren wordt geëxperimenteerd met de introductie van een zorgconsulent in de huisartsenpraktijk. De zorgconsulent vormt de brug tussen de allochtone patiënt en de huisarts ten aanzien van communicatieproblemen en cultuurverschillen. De zorgconsulent kan individuele voorlichting geven over gezondheid, ziekten en opvoeding. Maar de zorgconsulent kan ook ingezet worden om aanwezig te zijn bij een gesprek tussen een huisarts en een allochtone patiënt. Ten slotte kunnen zorgconsulenten ook groepsvoorlichting geven over tal van onderwerpen. Deze groepsvoorlichting beperkt zich niet alleen tot allochtone patiënten, maar kan ook gegeven worden aan autochtone zorgverleners zoals wijkverpleegkundigen. In februari 2003 is het rapport: Hulpverlening aan Allochtonen in Breda (van mevrouw A. Daniëlse, Universiteit van Tilburg) aangeboden aan diverse instellingen in de gemeente Breda. In dit onderzoek stonden de ervaringen van allochtonen uit Breda met de gezondheidszorg centraal. Het onderzoek laat zien dat veel Bredase allochtonen pas in laatste instantie contact zoeken met het medische circuit. Zij worden dan geconfronteerd met wachtlijsten waardoor de problemen nog intensiever worden. Veel instanties zoals de GGZ of Sociale Raadslieden zijn onbekend bij allochtonen. De klachten over huisartsen betreffen het te weinig aandacht schenken aan de problemen waaruit somatische klachten voortkomen. Ook taalproblemen spelen een rol. Het RIVM heeft een grootschalig onderzoek gedaan (Zorg in grote steden, 2003) naar onder andere het zorggebruik van vier groepen allochtonen in de (zeer) stedelijke gebieden. Het gaat om Turken, Marokkanen, Surinamers en Antillianen. Uit het onderzoek blijkt dat er geen duidelijke aanwijzingen zijn om te spreken van een toegankelijkheidsprobleem voor allochtonen voor wat betreft de huisarts en de medisch specialisten. Allochtonen maken soms meer gebruik van bepaalde zorgvoorzieningen dan de autochtone bevolking, soms minder. Ook onderling verschillen de vier groepen in zorggebruik. Het lagere gebruik onder allochtonen van medicijnen, fysiotherapie/oefentherapie en van andere hulpverleners, zoals een homeopaat of acupuncturist, zou kunnen wijzen in de richting van een toegankelijkheidsprobleem van deze voorzieningen voor (bepaalde groepen) allochtonen. Wat precies de achterliggende redenen zijn van het lagere gebruik van deze voorzieningen moet nader onderzoek uitwijzen, aldus het RIVM. Wat betreft ziekenhuisopname lijken vooral allochtonen met een slechte tot matige ervaren gezondheid of met een lage opleiding achter te blijven bij de autochtone bevolking. Dit laatste geldt met name voor Turken en Marokkanen. Daarnaast blijven de percentages van het gebruik van thuiszorg onder allochtonen achter bij de percentages onder autochtonen. Evenals bij het aantal ziekenhuisopnamen lijkt dit met name te gelden voor Turken en Marokkanen. PON-rapportage: WEDERZIJDS ONBEGRIP: JE HOEFT ME NIETS TE GEVEN, ALS JE ME MAAR BEGRIJPT! 11

14 De zorgconsumptie van allochtonen van psychische hulp is vergelijkbaar met die van autochtonen. In het algemeen blijft het zorggebruik van alle groepen allochtonen landelijk gezien weliswaar achter bij dat van de autochtone bevolking, maar het gebruik van GGZ-voorzieningen is afhankelijk van de regio. Grote steden verschillen bijvoorbeeld van de rest van Nederland. Zo lijkt binnen de randstad een oververtegenwoordiging van allochtonen in de ambulante GGZ te bestaan, buiten de Randstad daarentegen juist een ondervertegenwoordiging. (De hulpverlening/-verleners in de randstad is/zijn beter toegerust om hulp aan allochtonen te geven.) Recent Amerikaans onderzoek heeft aangetoond dat de kwaliteit van zorg voor minderheden (Afro-Amerikanen, Hispanics) minder goed is dan voor autochtonen (Smedley [et al.], 2002). Ook in een Nederlands overzichtsartikel over de multiculturele huisartspraktijk wordt deze conclusie getrokken: communicatieproblemen blijken een veelvoorkomend probleem te zijn, resulterend in bijvoorbeeld een verminderde effectiviteit van de huisartsenzorg (Bruijnzeels, 2001) De belangrijkste knelpunten Belangrijke knelpunten liggen in de onbekendheid met het zorgaanbod, taalproblemen en culturele verschillen in verwachtingen. Niet alleen allochtone patiënten signaleren deze problemen. Ook zorgverleners ervaren aanzienlijke knelpunten en wijzen erop dat de zorg aan allochtone patiënten niet optimaal is in vergelijking met autochtone patiënten en dat misverstanden en gebrekkige zorg het gevolg kunnen zijn. Er zijn duidelijk aanwijzingen dat de zorg aan allochtonen in bepaalde gevallen tekortschiet. Soms - bijvoorbeeld in de ouderenzorg - leidt dat tot situaties dat hulpbehoevende oudere allochtonen van de eerste generatie geheel of grotendeels van hulp verstoken blijven. Het is duidelijk dat er gezondheidswinst is te halen als het lukt oplossingen te vinden voor de genoemde knelpunten. De huisartsenzorg en het consultatiebureau blijken in het algemeen goed bekend onder allochtonen, volgens het RIVM. Maar met name voor de thuiszorg en kraamzorg en in mindere mate voor de GGZ geldt dat veel allochtonen niet weten bij welke zorgvoorziening zij moeten zijn wanneer ze bepaalde gezondheidsproblemen hebben (als ze deze al herkennen) of hoe zij deze moeten benaderen. Men heeft ook weinig informatie over wat de voorzieningen te bieden hebben en welke kosten daarmee zijn gemoeid. Dit resulteert in een aantal gevallen in een lager gebruik dan op basis van zorgbehoefte verwacht zou kunnen worden. Bij het gebruik van thuiszorg en kraamzorg ervaren allochtonen de formele procedures voor het aanvragen ervan als een belemmering. Het te laat aanmelden voor deze zorg leidt ertoe dat men de zorg niet ontvangt wanneer men deze nodig heeft. In het contact met zorgverleners in de eerste lijn, vooral de huisarts en de GGZ, voelen allochtonen zich vaker onbegrepen of niet serieus genomen dan autochtone patiënten. Daarbij spelen taal-, communicatie- en cultuurproblemen een rol. 12 PON-rapportage: WEDERZIJDS ONBEGRIP: JE HOEFT ME NIETS TE GEVEN, ALS JE ME MAAR BEGRIJPT!

15 Ook de zorgverleners ervaren communicatieproblemen. Dat komt tot uitdrukking in het feit dat de zorgverlening aan allochtonen door hen in het algemeen als belastend wordt ervaren. Communicatieproblemen door taal- en cultuurverschillen tussen hulpverlener en allochtone hulpvrager kunnen gevolgen hebben voor de effectiviteit van de gekozen behandelwijze. Er is daarom behoefte om bijvoorbeeld in de behandelprotocollen van huisartsen meer rekening te houden met etnische verschillen. Communicatieproblemen kunnen ook een nadelige invloed hebben op de therapietrouw. Communicatieve en culturele belemmeringen bij medische consulten kunnen niet alleen tot minder adequate zorg, maar ook tot slechtere zorguitkomsten voor minderheidsgroepen leiden (Smedley [et al.] 2002) Mogelijke oorzaken van de ervaren knelpunten Het RIVM geeft vier belangrijke oorzaken van de ervaren knelpunten. Een eerste oorzaak voor de beschreven knelpunten ligt in de onbekendheid van allochtonen met de Nederlandse organisatie van de gezondheidszorg. Culturele verschillen vormen een tweede verklaring van de gevonden knelpunten. Allochtonen hebben deels andere opvattingen over gezondheid en ziekte, ziektegedrag en ziektebeleving dan autochtonen, bijvoorbeeld wat betreft de oorzaken van ziekten. Sociale en soms ook bovennatuurlijke verklaringen spelen vaker een rol naast of in plaats van medische verklaringen voor lichamelijke aandoeningen en ongezondheid. Daarnaast zijn er ook verschillen in opvattingen over hulp zoeken, die gevolgen kunnen hebben voor de zorgvraag. Zo leeft bij veel allochtone ouderen nog sterk de overtuiging dat kinderen een zorgplicht hebben tegenover hun ouders. Die opvattingen stroken niet altijd meer met de opvattingen van hun kinderen, hetgeen tot spanningen en conflicten kan leiden wanneer ouders hulpbehoevend worden. Een derde oorzaak van de moeizame communicatie is dat hulpverleners veelal niet bekend zijn met of een vooringenomen standpunt hebben over de taal en cultuur van allochtonen, waardoor misverstanden en verkeerde verwachtingen kunnen ontstaan. Een vierde oorzaak voor miscommunicatie tussen hulpverlener en patiënt hangt samen met wat De Swaan protoprofessionalisering heeft genoemd (RIVM: De Swaan [et al.], 1979). Hieronder verstaat hij dat een patiënt in staat is de eigen klachten te vertalen in een behandelbaar probleem en daarbij passende hulp zoekt. Veel allochtonen missen deze vaardigheid omdat in het land van herkomst de gezondheidszorg veel minder gedifferentieerd is dan in Nederland en men vaak ook een andere betekenis geeft aan ziekte. Tenslotte kan een deel van de verklaring van de knelpunten vermoedelijk ook gezocht worden in de lagere sociaal-economische positie van allochtonen, in de beperkte tijd die in de zorg beschikbaar is of in nog andere kenmerken van het Nederlandse zorgsysteem. Het is te verwachten dat de tweede en derde generatie allochtonen door een betere beheersing van de Nederlandse taal en een sterkere integratie in de Nederlandse samenleving minder problemen zullen hebben met de zorg. Die verwachting hoeft echter niet zonder meer uit te komen. PON-rapportage: WEDERZIJDS ONBEGRIP: JE HOEFT ME NIETS TE GEVEN, ALS JE ME MAAR BEGRIJPT! 13

16 Uit het onderzoek van Van Wieringen [et al.], 1999 komt naar voren dat de groep allochtonen die deels geïntegreerd is juist een grótere kans op misverstaan van de huisarts door communicatieproblemen heeft dan de groep traditionele allochtonen. Dit komt mogelijk omdat men sneller problemen en klachten krachtig naar voren brengt, op een manier die niet aansluit bij wat hulpverleners gepast vinden. 14 PON-rapportage: WEDERZIJDS ONBEGRIP: JE HOEFT ME NIETS TE GEVEN, ALS JE ME MAAR BEGRIJPT!

17 3 Allochtonen in de zorg Wie de moeite neemt om naar de ervaringen van allochtonen te luisteren kan een hoop verschillende verhalen horen. Vanzelfsprekend zijn er de verhalen waar dingen mis gingen. 4 Het zijn gebeurtenissen die gekenmerkt worden door misverstanden, onduidelijkheden en onbegrip, vaak vergezeld door lijden, pijn en onmacht. Er zijn schrijnende verhalen op te tekenen van artsen die onvoldoende de tijd nemen om de goede diagnose te stellen. Een aantal ervaringen zijn in paragraaf 1 opgenomen. 5 Aangegeven moet worden dat er ook allochtonen zijn die juist erg tevreden zijn over hun huisarts en over de zorg in het algemeen. Het is niet zo dat alle allochtonen alleen maar problemen ervaren. Wel kan gesteld worden dat misverstanden snel ontstaan. In dit hoofdstuk wordt een poging gedaan om een overzicht te geven van factoren die bijdragen aan het ontstaan van misverstanden. Zo zijn rolverwachtingen soms nog erg verschillend, taal vormt natuurlijk een probleem en ook kunnen achtergronden en cultuur ervaringen soms heel anders kleuren. In een aparte paragraaf wordt de positie van de RPCP s aangegeven en hun activiteiten om interculturalisatie in de zorg gestalte te geven. In de gesprekken met allochtonen is ook de vraag voorgelegd wat er moet gebeuren om problemen te voorkomen. Verschillende suggesties zijn besproken. De belangrijkste daarvan was dat allochtonen vragen om respect en geduld. 3.1 Schrijnende verhalen Kinkhoest Mijn zoon hoestte veel. We gingen naar de huisarts, die zei dat het niet zo erg was. Maar hij bleef hoesten. Het duurde maanden, we zijn wel drie of vier keer terug geweest voordat het echt werd onderzocht. Het was kinkhoest. Drie Turkse moeders hadden precies dezelfde ervaring. Buikpijn Ik had veel buikpijn. Na verschillende keren bij de huisarts te zijn geweest werd ik doorgestuurd, ik had cysten. Na de eerste operatie had ik nog veel pijn. De verpleegsters vonden dat ik me aanstelde en zeiden dat ik op moest houden met aandacht vragen. Ik voelde me erg ongemakkelijk. Soms hielpen ze me niet meer. Uiteindelijk ben ik nog drie keer geopereerd toen was het pas echt weg. 4 5 De Inspectie voor de Gezondheidszorg schrijft in de Staat van de Gezondheidszorg 2004 over patiëntveiligheid: Door onnodige fouten vallen er in de Nederlandse gezondheidszorg enkele duizenden doden per jaar en nog meer mensen houden er blijvend letsel aan over. De zorg kan en moet veiliger. Gedurende het onderzoek heeft de onderzoeker ook bij autochtonen gevraagd naar ervaren problemen en knelpunten in de zorg. Ook bij autochtonen kunnen met gemak lijsten worden opgemaakt van medische missers. PON-rapportage: WEDERZIJDS ONBEGRIP: JE HOEFT ME NIETS TE GEVEN, ALS JE ME MAAR BEGRIJPT! 15

Opvoeden in andere culturen

Opvoeden in andere culturen Opvoeden in andere culturen Bevorderen en versterken: competenties vergroten Een betere leven DVD 1 Bevolkingsgroepen aantal Allochtoon3.287.706 Autochtoon13.198.081 Europese Unie (exclusief autochtoon)877.552

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Interculturele Competenties:

Interculturele Competenties: Interculturele Competenties: Een vak apart W. Shadid Leiden, mei 2010 Interculturele Competenties 2 Inleiding Vooral in multiculturele samenlevingen wordt de laatste tijd veel nadruk gelegd op interculturele

Nadere informatie

Interculturele Competentie:

Interculturele Competentie: Interculturele Competentie: Een vak apart W. Shadid, Leiden, mei 2010 Inleiding In deze korte uiteenzetting wordt aandacht besteed aan het onderwerp interculturele competenties waarop de laatste tijd en

Nadere informatie

Zorg in de G4; Verschillen tussen zorg in de G4 en daarbuiten

Zorg in de G4; Verschillen tussen zorg in de G4 en daarbuiten Zorg in de G4; Verschillen tussen zorg in de G4 en daarbuiten September 2013 Door: N. Rosendaal Introductie Amsterdam (A), Den Haag (DH), Rotterdam (R), en Utrecht (U) vormen samen de vier grootste steden

Nadere informatie

Themabijeenkomst Kleurrijke en toegankelijke dementiezorg

Themabijeenkomst Kleurrijke en toegankelijke dementiezorg Themabijeenkomst Kleurrijke en toegankelijke dementiezorg Marjan Mensinga trainer en adviseur bij Pharos en med. antropoloog/spv/poh GGZ Jennifer van den Broeke senior projectleider en adviseur bij Pharos

Nadere informatie

INFOKAART ALLOCHTONEN EN GEZONDHEID ZORGGEBRUIK. Een tolk of tolkentelefoon wordt maar incidenteel gebruikt (1).

INFOKAART ALLOCHTONEN EN GEZONDHEID ZORGGEBRUIK. Een tolk of tolkentelefoon wordt maar incidenteel gebruikt (1). INFOKAART ALLOCHTONEN EN GEZONDHEID ZORGGEBRUIK Naast deze infokaart over allochtonen en zorggebruik zijn ook infokaarten beschikbaar over gezondheid (introductie op het thema) en over leefstijl bij allochtonen.

Nadere informatie

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model éêçîáååáéi á ã Ä ì ê Ö O Ç É a áê É Åí áé téäòáàå jáåçéêüéçéå Het TOPOI- model In de omgang met mensen, tijdens een gesprek stoten we gemakkelijk verschillen en misverstanden. Wie zich voorbereidt op storingen,

Nadere informatie

Enquête. huisartsenzorg

Enquête. huisartsenzorg Enquête huisartsenzorg Mensen met psychische klachten geven huisartsen gemiddeld een voldoende op een aantal belangrijke kwaliteitsaspecten in de huisartsenzorg, zoals een goede vertrouwensrelatie en aandacht

Nadere informatie

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar

Universiteit Opleiding Cursus Beschrijving Link. Vaardigheidsonderwijs 2e jaar Overzicht bachelorcursussen Dit overzicht geeft een groot aantal bachelorcursussen weer die aandacht besteden cultuur en/of gender op het gebied van gezondheidszorg. Het overzicht betreft cursussen uit

Nadere informatie

Demografische gegevens ouderen

Demografische gegevens ouderen In dit hoofdstuk worden de demografische gegevens van de doelgroep ouderen beschreven. We spreken hier van ouderen indien personen 55 jaar of ouder zijn. Dit omdat gezondheidsproblemen met name vanaf die

Nadere informatie

Allochtone Nederlandse ouderen: de onverwachte oude dag in Nederland

Allochtone Nederlandse ouderen: de onverwachte oude dag in Nederland Allochtone Nederlandse ouderen: de onverwachte oude dag in Nederland Cor Hoffer cultureel antropoloog / socioloog c.hoffer@parnassiabavogroep.nl 1 Onderwerpen: gezondheidszorg en cultuur demografische

Nadere informatie

Samenvatting en beschouwing

Samenvatting en beschouwing Dit rapport is een uitgave van het NIVEL in 2004. De gegevens mogen met bronvermelding (MW van der Linden, GP Westert, DH de Bakker, FG Schellevis. Tweede Nationale Studie naar ziekten en verrichtingen

Nadere informatie

Toegankelijkheid van gezondheidszorg voor de Roma populatie in Gent

Toegankelijkheid van gezondheidszorg voor de Roma populatie in Gent Toegankelijkheid van gezondheidszorg voor de Roma populatie in Gent Een schets op basis van diepte-interviews met Roma en intermediairen Prof. dr. Sara Willems Onderzoeksgroep Equity in Health Care Vakgroep

Nadere informatie

De spin in het web. Handreiking. voor werkers die direct. aan de slag willen met. de sociale netwerken van. mensen met verstandelijke

De spin in het web. Handreiking. voor werkers die direct. aan de slag willen met. de sociale netwerken van. mensen met verstandelijke De spin in het web Handreiking voor werkers die direct aan de slag willen met de sociale netwerken van mensen met verstandelijke beperkingen Anne Wibaut, Willy Calis Ad van Gennep Inleiding Wij hebben

Nadere informatie

Stimuleren dat oudere migranten de weg naar voorzieningen voor zorg en welzijn, wonen en inkomen weten te vinden. Dat beoogt Stem van de oudere

Stimuleren dat oudere migranten de weg naar voorzieningen voor zorg en welzijn, wonen en inkomen weten te vinden. Dat beoogt Stem van de oudere Stimuleren dat oudere migranten de weg naar voorzieningen voor zorg en welzijn, wonen en inkomen weten te vinden. Dat beoogt Stem van de oudere migrant. Dit Netwerk Utrecht Zorg voor Ouderenproject (NUZO;

Nadere informatie

Werkinstructie benaderen intermediairs Sense

Werkinstructie benaderen intermediairs Sense Werkinstructie benaderen intermediairs Sense BIJLAGE 7 Voorbeeld van de opzet van de presentatie in PowerPoint BIJLAGE 7 VOORBEELD VAN DE OPZET VAN DE PRESENTATIE IN POWERPOINT] 1 WERKINSTRUCTIE BENADEREN

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie?

Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie? Fiche 4: Hoe verhoog je je interculturele competentie? In deze fiche vind je instrumenten om de interculturele competenties van personeelsleden op te bouwen en te vergroten zodat het diversiteitsbeleid

Nadere informatie

WERKPLAN EN ACTIVITEITENOVERZICHT

WERKPLAN EN ACTIVITEITENOVERZICHT WERKPLAN EN ACTIVITEITENOVERZICHT 2015 Stichting Gezondheid Allochtonen Nederland (SGAN), Adres: postbus 56666, 1040 AR Amsterdam, e-mail: info@sgan.nl tel: 0880036501 www.sgan.nl IBAN: NL57 INGB 0005961390

Nadere informatie

Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport 29689 Herziening Zorgstelsel 25424 Geestelijke gezondheidszorg Nr. 599 Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Factsheet Demografische ontwikkelingen

Factsheet Demografische ontwikkelingen Factsheet Demografische ontwikkelingen 1. Inleiding In deze factsheet van ACB Kenniscentrum aandacht voor de demografische ontwikkelingen in Nederland en in het bijzonder in de provincie Noord-Holland.

Nadere informatie

Dubbel anders. Stand van zaken. Samengevat: Een revolutie is nodig. Nederlanders met een beperking én niet-westerse achtergrond uit de verdomhoek

Dubbel anders. Stand van zaken. Samengevat: Een revolutie is nodig. Nederlanders met een beperking én niet-westerse achtergrond uit de verdomhoek Dubbel Anders, pagina 1 van 6, april 2010 Dubbel anders Nederlanders met een beperking én niet-westerse achtergrond uit de verdomhoek Ange Wieberdink In opdracht van het ministerie van VWS heb ik een tiental

Nadere informatie

CONCEPT Wijzigingen voorbehouden na vergadering federatiebestuur d.d. dinsdagavond 18 december.

CONCEPT Wijzigingen voorbehouden na vergadering federatiebestuur d.d. dinsdagavond 18 december. CONCEPT Wijzigingen voorbehouden na vergadering federatiebestuur d.d. dinsdagavond 18 december. Standpunt KNMG over vrije artsenkeuze Samenvatting: Vrije artsenkeuze is een belangrijk goed. Patiënten moeten

Nadere informatie

Klant en arts: partner of tegenstander?

Klant en arts: partner of tegenstander? Klant en arts: partner of tegenstander? Inleiding Hans Blaauwbroek (Bureau voor Vraaggestuurde Zorg) V&W / NVAG Congres Communicatie of concurrentie? 23 mei 2002 (Sheet) Inleiding Klant en arts tegenstander?

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

Samenvatting Jong; dus gezond!?

Samenvatting Jong; dus gezond!? Samenvatting Jong; dus gezond!? Deel III Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Jong; dus gezond!? Gezondheidssituatie van de Jeugd (2004-2006) Regio Nieuwe Waterweg

Nadere informatie

Burgerinitiatief schriftelijke informatieplicht medische. behandelingsovereenkomst

Burgerinitiatief schriftelijke informatieplicht medische. behandelingsovereenkomst chirurg. Patiënten weten vaak niet of nauwelijks aan welke risico s ze bij een ingrepen]. ingreep worden blootgesteld. behandelingsovereenkomst Burgerinitiatief schriftelijke informatieplicht medische

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Inhoud 1. Inleiding 2 De Wmo-werkplaats 2 Schets van de context 2 Ontwikkelde producten 3 2. Doel onderzoek

Nadere informatie

Samen werken aan het verminderen van overbelasting

Samen werken aan het verminderen van overbelasting Samen werken aan het verminderen van overbelasting Doelgroep Wij zijn begonnen met 3 bij ons bekende Marokkaanse mantelzorgers, die alledrie balanceerde op het randje van afknappen. Zij hadden dezelfde

Nadere informatie

Niemand verdwaalt op een rechte weg

Niemand verdwaalt op een rechte weg Niemand verdwaalt op een rechte weg Het is even voor drieën op de laatste oktoberdag van 2014. Er zijn een handjevol mensen aanwezig in de zaal van Podium ZO! in Amsterdam Zuidoost waar om klokslag 15.00

Nadere informatie

Auteur: Thomas Peters Opdrachtgever: Gezondheidscentrum Velserbroek

Auteur: Thomas Peters Opdrachtgever: Gezondheidscentrum Velserbroek Auteur: Thomas Peters Opdrachtgever: Gezondheidscentrum Velserbroek Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Inleiding... 3 Geslacht/Leeftijd... 4 Assistentes... 4 Huisartsen... 5 Algemeen... 6 Management samenvatting...

Nadere informatie

Bijeenkomst 7 Module Zorg thuis (2)

Bijeenkomst 7 Module Zorg thuis (2) Bijeenkomst 7 Module Zorg thuis (2) Doelen van deze bijeenkomst Doelen voor de cursusbegeleider: b laten kennismaken met het aanbod van de thuiszorg, inclusief hulpmiddelen b laten kennismaken met de ziekenboeg

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

GROEPSGERICHTE INTERVENTIES FLITS

GROEPSGERICHTE INTERVENTIES FLITS GROEPSGERICHTE INTERVENTIES FLITS KANSEN EN UITDAGINGEN Dorine van Ravensberg Programmaleider Kwaliteit en Doelmatigheid paramed zorg 1 WAT VERWACHT iedere DOELGROEP Goede, te vertrouwen behandelaar Begrijpt

Nadere informatie

Cultuur-sensitieve aspecten in de zorg

Cultuur-sensitieve aspecten in de zorg Cultuur-sensitieve aspecten in de zorg Toegespitst op kankerzorg dr. Mohamed Boulaksil Cardioloog i.o. Pharos Utrecht, 18 juni 2013 Indeling Definitie van begrippen Epidemiologische verschillen migrant

Nadere informatie

We merken dat migrantencliënten anders aankijken tegen een beperking. Hoe kunnen we daarmee omgaan?

We merken dat migrantencliënten anders aankijken tegen een beperking. Hoe kunnen we daarmee omgaan? We merken dat migrantencliënten anders aankijken tegen een beperking. Hoe kunnen we daarmee omgaan? Migranten kunnen anders tegen een beperking aankijken. Zij zien de beperking vaak als ziekte en houden

Nadere informatie

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009 FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 29 Groei van werkloosheid onder zet door! In het 2 e kwartaal van 29 groeide de werkloosheid onder (niet-westers)

Nadere informatie

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Jongerenraad Wageningen Adviesnr. : 1 Datum : 29-05-2013 Colofon De Jongerenraad, een adviesorgaan van de gemeente Wageningen, is geïnstalleerd in

Nadere informatie

WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER?

WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER? WIE IS DE NIET-WESTERSE ALLOCHTONE GEVER? Amsterdam, november 2011 Auteur: Dr. Christine L. Carabain NCDO Telefoon (020) 5688 8764 Fax (020) 568 8787 E-mail: c.carabain@ncdo.nl 1 2 INHOUDSOPGAVE Samenvatting

Nadere informatie

Evaluatie themabijeenkomst Kleur bekennen d.d. 22 maart 2011 bij Raffy te Breda

Evaluatie themabijeenkomst Kleur bekennen d.d. 22 maart 2011 bij Raffy te Breda Evaluatie themabijeenkomst Kleur bekennen d.d. maart 0 bij Raffy te Breda Aantal aanwezige personen: 8 personen Aantal ingevulde formulieren: 7 (3 verpleegkundigen; 3 huisartsen; ergotherapeut/therapeut;

Nadere informatie

Vertrouwenspersoon Wmo Sociaal domein

Vertrouwenspersoon Wmo Sociaal domein Vertrouwenspersoon Wmo Sociaal domein Opvang onvrede burger Voorkomen dat onvrede uitmondt in een klacht Verbeteren kwaliteit van uw dienstverlening Vertrouwenspersoon Wmo Sociaal domein Gemeenten krijgen

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

RESULTATEN PATIENTEN ENQUETE 2015. Hoe vaak heeft u in de afgelopen 6 maanden contact (spreekuur, huisbezoek, telefonisch consult) gehad met de HAPEC?

RESULTATEN PATIENTEN ENQUETE 2015. Hoe vaak heeft u in de afgelopen 6 maanden contact (spreekuur, huisbezoek, telefonisch consult) gehad met de HAPEC? RESULTATEN PATIENTEN ENQUETE 2015 Hoe vaak heeft u in de afgelopen 6 maanden contact (spreekuur, huisbezoek, telefonisch consult) gehad met de HAPEC? Gemiddeld 5 x Vind u dat u altijd door een arts geholpen

Nadere informatie

Beleid mantelzorg. Versie 031109 Herzieningsdatum 031112

Beleid mantelzorg. Versie 031109 Herzieningsdatum 031112 Beleid mantelzorg Herzieningsdatum 031112 Mantelzorgbeleid Cederhof Mantelzorg kan worden gedefinieerd als de extra zorg en begeleiding die mensen, vrijwillig, langdurig en onbetaald, verlenen aan personen

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel mensen met een licht

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

Inhoudsopgave volledig rapport

Inhoudsopgave volledig rapport NIVEL/VUmc, 2005 72 pag. NIVEL bestelcode: W9.69 Prijs: 7,50 Verzendkosten: 2,50 ISBN: 90-6905-749-2 Deze samenvatting van onderstaand rapport is een uitgave van het NIVEL in 2005. De gegevens mogen met

Nadere informatie

Palliatieve zorg aan allochtonen Informatie bestemd voor zorgverleners. In deze InZicht ...

Palliatieve zorg aan allochtonen Informatie bestemd voor zorgverleners. In deze InZicht ... Inleiding Waar autochtonen de weg naar de thuiszorg en palliatieve zorg weten te vinden als er meer zorg nodig is, blijven allochtonen langer op het niveau van de mantelzorg steken 1) Enerzijds heeft dit

Nadere informatie

Protocol Organiseren van een Zorgnetwerk Ouderen

Protocol Organiseren van een Zorgnetwerk Ouderen Protocol Organiseren van een Zorgnetwerk Ouderen ZIO, Zorg in Ontwikkeling Versie 1 INLEIDING Het Multidisciplinair Overleg (MDO) krijgt een steeds grotere rol binnen Ketenzorg, redenen hiervoor zijn:

Nadere informatie

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen

Een depressie. PuntP kan u helpen. groep: volwassenen Een depressie PuntP kan u helpen groep: volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit

Nadere informatie

Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1

Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1 Interculturele bemiddeling en kwaliteit van zorg Prof.dr.Theda Borde 1 Professor Borde bracht verslag uit van twee vergelijkende studies die ze in drie ziekenhuizen in Berlijn uitvoerde. De ene heeft betrekking

Nadere informatie

Vluchtelingenjeugd Centraal

Vluchtelingenjeugd Centraal pilot cursus Vluchtelingenjeugd Centraal Trainerspool VWMN april 2012 Programma Introductie Uitleg project en cursus Informatie over vluchtelingenjeugd ~ korte pauze ~ Rol VluchtelingenWerk Houding, tips

Nadere informatie

Deelrapportage 1: Opzet van het project. Project verandering van spijs. TNO Kwaliteit van Leven. TNO-rapport. KvL/APRO/2007.

Deelrapportage 1: Opzet van het project. Project verandering van spijs. TNO Kwaliteit van Leven. TNO-rapport. KvL/APRO/2007. TNO Kwaliteit van Leven TNO-rapport KvL/APRO/2007.198/11410/Hef/stn Deelrapportage 1: Opzet van het project Arbeid Polarisavenue 151 Postbus 718 2130 AS Hoofddorp www.tno.nl/arbeid T 023 554 93 93 F 023

Nadere informatie

Mantelzorgers maken weinig gebruik van verlofregelingen

Mantelzorgers maken weinig gebruik van verlofregelingen Mantelzorgers maken weinig gebruik van verlofregelingen Martijn Souren Ongeveer 7 procent van de werknemers met een verleent zelf mantelzorg. Ze maken daar slechts in beperkte mate gebruik van aanvullende

Nadere informatie

Culturele diversiteit en interculturele bemiddeling Stand van zaken - toekomstperspectieven

Culturele diversiteit en interculturele bemiddeling Stand van zaken - toekomstperspectieven 1 Culturele diversiteit en interculturele bemiddeling Stand van zaken - toekomstperspectieven Hans Verrept Coördinatiecel Interculturele Bemiddeling 2 Stand van wetenschappelijk onderzoek Etniciteit en

Nadere informatie

Scholen in de Randstad sterk gekleurd

Scholen in de Randstad sterk gekleurd Scholen in de Randstad sterk gekleurd Marijke Hartgers Autochtone en niet-westers allochtone leerlingen zijn niet gelijk over de Nederlandse schoolvestigingen verdeeld. Dat komt vooral doordat niet-westerse

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Toolkit Cliëntenparticipatie Zorg en Welzijn

Toolkit Cliëntenparticipatie Zorg en Welzijn Toolkit Cliëntenparticipatie Zorg en Welzijn De toolkit Cliëntenparticipatie Zorg en Welzijn bevat vier praktische instrumenten om samen met cliënten te werken aan verbetering of vernieuwing van diensten

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 29 mei 2012 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 29 mei 2012 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Compensatie eigen risico is nog onbekend

Compensatie eigen risico is nog onbekend Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (M. Reitsma-van Rooijen, J. de Jong. Compensatie eigen risico is nog onbekend Utrecht: NIVEL, 2009) worden gebruikt. U

Nadere informatie

in 2013 Kompaan en De Bocht

in 2013 Kompaan en De Bocht Kompaan en De Bocht in 2013 In het maatschappelijk jaardocument van 2013 staat een uitgebreider (financieel) jaarverslag over Kompaan en De Bocht. U kunt dit vinden op www.jaarverslagenzorg.nl Steeds sterker

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 31 015 Kindermishandeling Nr. 82 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen

Een depressie. P unt P. kan u helpen. volwassenen Een depressie P unt P kan u helpen volwassenen Iedereen is wel eens moe, somber en lusteloos. Het is een normale reactie op tegenvallers, een verlies en andere vervelende gebeurtenissen. Wanneer dit soort

Nadere informatie

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling

Families onder druk. Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen. Drs. Ibrahim Yerden. Probleemstelling Families onder druk Huiselijk geweld binnen Marokkaanse en Turkse gezinnen Drs. Ibrahim Yerden Probleemstelling Hoe gaan Marokkaanse en Turkse gezinsleden, zowel slachtoffers als plegers om met huiselijk

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 23 juni 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 23 juni 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Rapportage Monitor Transitie Jeugd Kwartaal 2, 2015

Rapportage Monitor Transitie Jeugd Kwartaal 2, 2015 Rapportage Monitor Transitie Jeugd Kwartaal 2, 2015 De Monitor Transitie Jeugd brengt de onbedoelde effecten en knelpunten van de transitie van de jeugdhulp naar de gemeenten vanuit cliëntperspectief in

Nadere informatie

De paradox van de burger als uitgangspunt

De paradox van de burger als uitgangspunt GEMEENTE WINTERSWIJK De paradox van de burger als uitgangspunt De dialoog als methodiek Rhea M. Vincent 1-11-2013 In het nieuwe zorgstelsel staat de vraag van de burger centraal. De professional en de

Nadere informatie

Jaarverslag 2013 SAN. Stichting Achterstandswijken Nijmegen. Jaarverslag 2013 SAN/BJ 1

Jaarverslag 2013 SAN. Stichting Achterstandswijken Nijmegen. Jaarverslag 2013 SAN/BJ 1 Jaarverslag 2013 SAN Stichting Achterstandswijken Nijmegen Jaarverslag 2013 SAN/BJ 1 Inleiding De Stichting Achterstandswijken Nijmegen (SAN) bestaat sinds 1997. Deze stichting is opgericht in het kader

Nadere informatie

Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties

Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties Veiligheid en bescherming bij geweld in relaties Arosa biedt veiligheid en bescherming bij geweld in relaties. Vrouwen, mannen en hun kinderen kunnen bij Arosa terecht voor opvang en begeleiding. Arosa

Nadere informatie

Rapportage Monitor Transitie Jeugd Kwartaal 2, 2015

Rapportage Monitor Transitie Jeugd Kwartaal 2, 2015 Rapportage Monitor Transitie Jeugd Kwartaal 2, 2015 De Monitor Transitie Jeugd brengt de onbedoelde effecten en knelpunten van de transitie van de jeugdhulp naar de gemeenten vanuit cliëntperspectief in

Nadere informatie

Beleid mantelzorg en vrijwilligers Fener Zorg

Beleid mantelzorg en vrijwilligers Fener Zorg P a g i n a 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 1 2. Begrippen 1-2 3. Verschillen tussen mantelzorg en vrijwilligerswerk 2 4. Mantelzorg in Rotterdam 2-3 5. Visie van Fener Zorg op mantelzorg en vrijwilligers

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 8 juli 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 8 juli 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

Ketenzorg dementie. Ketenzorg dementie in Zoetermeer

Ketenzorg dementie. Ketenzorg dementie in Zoetermeer Ketenzorg dementie Wat is dementie? Dementie is niet één bepaalde aandoening, maar een ziektebeeld (syndroom) waarvan meer dan 60 oorzaken bekend zijn. Kenmerkend voor dit ziektebeeld is een combinatie

Nadere informatie

Zelfmanagement bij mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden door verstandelijke beperkingen

Zelfmanagement bij mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden door verstandelijke beperkingen Zelfmanagement bij mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden door verstandelijke beperkingen Een speciale uitdaging voor het huisartsenteam en het steunnetwerk Dr. Jany Rademakers, NIVEL Drs. Jeanny

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2551 XP Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340 78

Nadere informatie

Antwoorden op schriftelijke vragenronde brief uitvoering motie Arib (29484, nr. 6) over medische zorg asielzoekers.

Antwoorden op schriftelijke vragenronde brief uitvoering motie Arib (29484, nr. 6) over medische zorg asielzoekers. Antwoorden op schriftelijke vragenronde brief uitvoering motie Arib (29484, nr. 6) over medische zorg asielzoekers. Vragen PvdA-fractie 1. Op welke manier wordt de toegankelijkheid van de ziekenhuiszorg

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

Wegwijzer naar de AWBZ

Wegwijzer naar de AWBZ Wegwijzer naar de AWBZ Kinderen met een psychiatrische stoornis hebben soms veel zorg nodig. Als dat bij uw kind het geval is, dan kunt u gebruikmaken van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten. Deze

Nadere informatie

het antwoord op de Basis GGZ

het antwoord op de Basis GGZ het antwoord op de Basis GGZ mentale ondersteuning direct en dichtbij Inhoudsopgave Indigo Wat is de Basis GGZ? Verwijscriteria Wat kan Indigo mij bieden? 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ Mirro:

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2013 2014 33 253 Wijziging van de Wet marktordening gezondheidszorg, de Wet cliëntenrechten zorg en enkele andere wetten in verband met het tijdig signaleren

Nadere informatie

Verantwoorde zorg in de palliatieve fase

Verantwoorde zorg in de palliatieve fase Verantwoorde zorg in de palliatieve fase Driekwart van de Nederlanders brengt de laatste fase van zijn leven door in een verpleeg- of verzorgingshuis, of met ondersteuning van thuiszorg. Verantwoorde zorg

Nadere informatie

Nieuwsbrief. ALLOCHTONEN project. Allochtone meiden & vrouwen in-zicht. Stichting VSK hulp na seksueel misbruik Nijmegen, december 2009

Nieuwsbrief. ALLOCHTONEN project. Allochtone meiden & vrouwen in-zicht. Stichting VSK hulp na seksueel misbruik Nijmegen, december 2009 ALLOCHTONEN project 2009 Nieuwsbrief Allochtone meiden & vrouwen in-zicht Stichting VSK hulp na seksueel misbruik Nijmegen, december 2009 Allochtonen project Sinds 1,5 jaar is het project Allochtone meiden

Nadere informatie

Wensen en ideeën over Wonen met Welzijn en Zorg vanuit cliëntenperspectief in de regio Eemland: een Quick Scan

Wensen en ideeën over Wonen met Welzijn en Zorg vanuit cliëntenperspectief in de regio Eemland: een Quick Scan Wensen en ideeën over Wonen met Welzijn en Zorg vanuit cliëntenperspectief in de regio Eemland: een Quick Scan Een wensen- en ideeënlijst vanuit cliëntenperspectief als leidraad voor de samenwerkende gemeenten

Nadere informatie

Zorgsteunpunt Heusden

Zorgsteunpunt Heusden Zorgsteunpunt Heusden Zorgcoöperatieve Ontwikkelingen Brabant 2011 Zorgsteunpunt Heusden Inleiding Bij het opzetten van een Platform Zorgcoöperatieve Ontwikkelingen Brabant behoort de omschrijving van

Nadere informatie

IJsselland. Wijkgezondheidsprofiel Borgele en Platvoet Deventer

IJsselland. Wijkgezondheidsprofiel Borgele en Platvoet Deventer IJsselland Wijkgezondheidsprofiel Deventer Januari 2015 Wijkgezondheidsprofiel Dit wijkgezondheidsprofiel bestaat uit gegevens afkomstig van diverse bronnen, registraties en (bewoners)onderzoeken. Voor

Nadere informatie

De probleemstelling voor het onderzoek is als volgt geformuleerd:

De probleemstelling voor het onderzoek is als volgt geformuleerd: Samenvatting De opkomst van Health 2.0 en e-health zorgt ervoor dat de patiënt verandert naar zorgconsument. Health 2.0 zorgt voor een grote mate van patiënt-empowerment; zorgconsumenten nemen zelf de

Nadere informatie

Budgettering in zorg kost alleen maar geld

Budgettering in zorg kost alleen maar geld Budgettering in zorg kost alleen maar geld Ab Klink DOSSIER In de periode 1990-2000 bleven de zorgkosten netjes binnen de perken om vervolgens gierend uit de hand te lopen. Een van de grootste opgaven

Nadere informatie

waardering Zwolle Jonge mantelzorgers (jonger dan 18 jaar) zijn in de onderzoeken van de gemeente niet meegenomen,

waardering Zwolle Jonge mantelzorgers (jonger dan 18 jaar) zijn in de onderzoeken van de gemeente niet meegenomen, Zwolle Rapportage Mantelzorg in beeld Resultaten uit onderzoeken onder mantelzorgers 2012 en 2014 De gemeente Zwolle wil de positie van de mantelzorger versterken en hun taak verlichten. Met de komst van

Nadere informatie

Is Haaren ouderenproof? Aanvullingen van ouderen op de DOP s

Is Haaren ouderenproof? Aanvullingen van ouderen op de DOP s Is Haaren ouderenproof? Aanvullingen van ouderen op de DOP s Is Haaren ouderenproof? Aanvullingen van ouderen op de DOP s Drs. Sj. Cox PON Instituut voor advies, onderzoek en ontwikkeling in Noord-Brabant

Nadere informatie

van de huidige praktijk, de ontwikkeling van een communicatiemodel en de evaluatie van dit model.

van de huidige praktijk, de ontwikkeling van een communicatiemodel en de evaluatie van dit model. Samenvatting 96 Samenvatting We wisten het al (ze lachte) maar tot dat je het zeker weet, hoop je op een andere verklaring voor zijn problemen, maar het was geen nieuws (mw. J. echtgenoot van Alzheimer

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 20 december 2013 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 20 december 2013 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 2515 XP DEN HAAG T 070 340 79 11 F 070 340 78

Nadere informatie

stemmen van ouders Of zoals een moeder het formuleerde: Hoe meer uitleg, hoe meer je iets verstaat. Hoe meer je begrijpt, hoe beter je kan meewerken.

stemmen van ouders Of zoals een moeder het formuleerde: Hoe meer uitleg, hoe meer je iets verstaat. Hoe meer je begrijpt, hoe beter je kan meewerken. stemmen van ouders Luisteren is meer dan woorden uitspreken of woorden horen. Luisteren is begrijpen en is ook nagaan of de zaken duidelijk zijn. Stap voor stap overlopen tot de hulpverlener weet dat de

Nadere informatie

Onafhankelijke cliëntondersteuning vanuit cliëntenperspectief. De stand van zaken medio 2015

Onafhankelijke cliëntondersteuning vanuit cliëntenperspectief. De stand van zaken medio 2015 Onafhankelijke cliëntondersteuning vanuit cliëntenperspectief De stand van zaken medio 2015 AVI-toolkit 22 April 2015 Inhoudsopgave Onafhankelijke cliëntondersteuning... 3 1. Het belang van onafhankelijke

Nadere informatie

Onderzoek Passend Onderwijs

Onderzoek Passend Onderwijs Rapportage Onderzoek passend onderwijs In samenwerking met: Algemeen Dagblad Contactpersoon: Ellen van Gaalen Utrecht, augustus 2015 DUO Onderwijsonderzoek drs. Liesbeth van der Woud drs. Tanya Beliaeva

Nadere informatie

Schakelen naar het juiste recept

Schakelen naar het juiste recept Schakelen naar het juiste recept Onderzoek naar verwijswerkwijze van huisartsen en praktijkondersteuners in Amsterdam-Zuid Voorjaar 2013 Aanleiding onderzoek Er is veel aandacht voor de inzet van de wijkverpleegkundige

Nadere informatie

Dementie. Havenziekenhuis

Dementie. Havenziekenhuis Dementie Uw arts heeft met u en uw naasten besproken dat er (waarschijnlijk) sprake is van dementie. Mogelijk bent u hiervan geschrokken. Het kan ook zijn dat u of uw omgeving hier al op voorbereid was.

Nadere informatie

Achter de geraniums? Presentatie Motivaction tijdens debat 10 april: Hier is mijn moeder, regelt u het verder? 10-04-2012 1

Achter de geraniums? Presentatie Motivaction tijdens debat 10 april: Hier is mijn moeder, regelt u het verder? 10-04-2012 1 Achter de geraniums? Presentatie Motivaction tijdens debat 10 april: Hier is mijn moeder, regelt u het verder? 10-04-2012 1 Hier is mijn moeder. Regelen jullie het verder? Onderzoek naar verwachtingen

Nadere informatie

Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten

Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten De diagnose longkanker is ingrijpend en roept vaak veel emoties en reacties op. Niet alleen bij uzelf maar ook bij uw naasten. Uit wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie