nr 3 26e jaargang september 2003 in dit nummer: Kraamsuites en gezinsgerichte zorg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "nr 3 26e jaargang september 2003 in dit nummer: Kraamsuites en gezinsgerichte zorg"

Transcriptie

1 nr 3 26e jaargang september 2003 in dit nummer: Kraamsuites en gezinsgerichte zorg

2 Handvest Kind en Ziekenhuis Het recht op een optimale medische behandeling is ook voor kinderen een fundamenteel recht 1 KINDEREN worden niet in een ziekenhuis opgenomen als de zorg die zij nodig hebben thuis, in dagbehandeling of poliklinisch kan worden verleend. 2 KINDEREN hebben het recht hun ouders of verzorgers altijd bij zich te hebben. 3 OUDERS wordt accommodatie en de mogelijkheid tot overnachting naast het kind aangeboden zonder dat daar kosten voor in rekening worden gebracht. OUDERS worden geholpen en gestimuleerd bij het kind te blijven en deel te nemen aan de verzorging en verpleging van het kind. 4 KINDEREN en OUDERS hebben recht op informatie. De informatie wordt aangepast aan leeftijd en bevattingsvermogen van het kind. Maatregelen worden genomen om pijn, lichamelijk ongemak en emotionele spanningen te verlichten. 5 KINDEREN EN OUDERS hebben recht op alle informatie die noodzakelijk is voor het geven van toestemming voor onderzoeken, ingrepen en behandelingen. KINDEREN worden beschermd tegen overbodige behandelingen en onderzoeken en tegen oneigenlijk gebruik van persoonlijke gegevens. 6 KINDEREN worden in het ziekenhuis gehuisvest en verzorgd samen met kinderen in dezelfde leeftijds-en/of ontwikkelingsfase. KINDEREN worden niet samen met volwassenen verpleegd. Er bestaat geen leeftijdsgrens voor bezoekers. 7 KINDEREN hebben recht op mogelijkheden om te spelen, zich te vermaken en onderwijs te genieten al naar gelang hun leeftijd en lichamelijke conditie. Kinderen hebben recht op verblijf in een stimulerende, veilige omgeving waar voldoende toezicht is en die berekend is op kinderen van alle leeftijdscategorieën. 8 KINDEREN worden behandeld en verzorgd door medisch, verpleegkundig en ander personeel dat speciaal voor de zorg aan kinderen is opgeleid. Het beschikt over de kennis en de ervaring die nodig zijn om ook aan de emotionele eisen van het kind en het gezin tegemoet te komen. 9 KINDEREN hebben recht op verzorging en behandeling door zoveel mogelijk dezelfde personen, die onderling optimaal samenwerken. 10 KINDEREN hebben het recht met tact en begrip te worden benaderd en behandeld. Hun privacy wordt te allen tijde gerespecteerd.

3 67 Gezinsgerichte zorg 68 René Peters: ' Je maakt een kunstfout als je nu nog een traditionele kraamafdeling bouwt' 70 Vraaggerichte zorgverlening Uitgave van de Landelijke Vereniging Kind en Ziekenhuis. Verschijnt in maart, juni, september en december. De vereniging heeft tot doel: het bevorderen van het welzijn van het kind vóór, tijdens en na een opname in het ziekenhuis. COLOFON Het tijdschrift KIND EN ZIEKENHUIS wordt vier maal per jaar toegestuurd aan de leden van de Landelijke Vereniging Kind en Ziekenhuis. Losse nummers kosten 7,50 per stuk en kunnen worden besteld door het verschuldigde bedrag over te maken naar girorekening ten name van Kind en Ziekenhuis, Dordrecht, onder vermelding van de jaargang en het nummer. Redactie M. van Bergen-Rodts Mr. I. Harkema-Dun T. Kolman M. van Loon-van Bovene Drs. M. Overbosch-Kamerbeek Eindredactie Van Rosendaal Tekstprodukties, Laqueuille (Fr.) Adres redactie Korte Kalkhaven JM Dordrecht Telefoon: Druk Pasmans Offsetdrukkerij BV, Den Haag Ontwerp omslag: Jan A. Veenman Landelijke Vereniging Kind en Ziekenhuis ISSN: Gezinsgerichte zorg en kraamsuites 83 Nieuwbouw vraagt om herziening zorgproces 88 Single room maternity care een veelbelovend systeem 90 Betere kwaliteit wereldwijd 66 en 96 Berichten 96 In de media 98 Boeken 100 Contactadressen 94 Certificaat borstvoeding Het tijdschrift KIND EN ZIEKENHUIS is een uitgave onder verantwoordelijkheid van de Landelijke Vereniging Kind en Ziekenhuis. Het is een middel om de standpunten van de vereniging uit te dragen en haar doelstellingen te verwezenlijken. In samenhang daarmee wordt in het blad ook in bredere zin aandacht besteed aan onderwerpen die met 'kind en ziekenhuis' verband houden. Met name voor bijdragen van derden geldt, dat deze niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de vereniging vertolken of dat de vereniging het met de strekking eens is. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, gekopieerd of vertaald zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. Citeren van korte passages is toegestaan met juiste vermelding van bron, auteur en paginanummer. Bij overname ontvangt de redactie graag een exemplaar van het medium waarin het overgenomen artikel is geplaatst. Op foto's berust doorgaans copyright; ook voor het overnemen hiervan is schriftelijke toestemming van de uitgever nodig. Correspondentie inzake overname of reproduktie richten aan: Redactie Kind en Ziekenhuis, Korte Kalkhaven 9, 3311 JM Dordrecht. KIND EN ZIEKENHUIS SEPTEMBER

4 VERENIGING Landelijke Vereniging KIND EN ZIEKENHUIS Tragedie in Roemenië Ziekenhuis Hilversum komt zusterziekenhuis te hulp Landelijk Bureau Korte Kalkhaven JM Dordrecht tel worldonline.nl M. van Bergen-Rodts, directeur T. Kolman C. Hilhorst Bestuur Mr. I. Harkema-Dun, voorzitter W. Molenaar, secretaris F. van de Putte, penningmeester A. van Bergen Postbank ten name van Kind en Ziekenhuis te Dordrecht Bank ten name van Kind en Ziekenhuis te Dordrecht Website nl Lidmaatschap Het lidmaatschap van de Landelijke Vereniging Kind en Ziekenhuis staat open voor iedereen die zich voelt aangesproken door de doelstelling van de vereniging. Aanmelding kan gebeuren: *schriftelijk of telefonisch bij het Landelijk Bureau van de vereniging; *door het insturen van het Aanmeldingsformulier dat elders in dit tijdschrift is afgedrukt. Leden ontvangen vier keer per jaar het tijdschrift Kind en ziekenhuis, de kwartaaluitgave van de vereniging. De contributie bedraagt minimaal 27,27 per jaar. Het verenigingsjaar loopt van 1 oktober tot en met 30 september. Bij toetreding in de loop van het verenigingsjaar is de volledige contributie verschuldigd. In dat geval ontvangen nieuwe leden alsnog de in dat verenigingsjaar reeds verschenen nummers van het tijdschrift Kind en ziekenhuis. Opzeggingen schriftelijk tot drie maanden voor het einde van het verenigingsjaar. Donateurschap Voor wie de vereniging moreel en financieel wil steunen bestaat de mogelijkheid zich als donateur aan te melden. Donateurs dragen jaarlijks een bedrag naar eigen keuze bij, met een minimum voor bedrijven van 45,45 en voor particulieren van 6,82. In Roemeense ziekenhuizen komt het regelmatig voor dat moeders er hun pasgeboren baby achterlaten omdat zij bang zijn wegens geldgebrek niet goed voor het kind te kunnen zorgen. De kinderen komen vervolgens in overvolle kindertehuizen terecht. Aan deze tragiek kan iets worden gedaan door in de ziekenhuizen de moeders en hun baby's langer bij elkaar te laten zijn zodat de band tussen moeder en kind wordt versterkt. Daarvoor zijn evenwel rooming-in kamers nodig waar moeder en kind enige tijd na de bevalling samen kunnen verblijven. Het Ziekenhuis Hilversum zamelt geld in om in het ziekenhuis in Rimnicu Sarat een aantal van dergelijke kamers te kunnen inrichten. Het Hilversumse ziekenhuis spant zich al sinds 1998 in om het 'zuster'-ziekenhuis in Rimnicu Sarat te helpen. Elk jaar gaat er een transport met nog goed bruikbare apparatuur en materiaal van Hilversum naar Rimnicu Sarat en ook wordt jaarlijks geld ingezameld dat wordt gebruikt om de voorzieningen in het Roemeense ziekenhuis uit te breiden of te verbeteren. De huidige actie heeft tot doel het zusterziekenhuis aan een aantal nieuwe couveuses te helpen en er een aantal verblijfskamers voor moeders en baby's in te richten. Tijdens twee onlangs gehouden 'Roemeniè-dagen' werd daarvoor in Schenking en testament het Ziekenhuis Hilversum onder medewerkers, patiënten en bezoekers ingezameld. Wie het Ziekenhuis Hilversum bij deze actie wil helpen, kan geld storten op bankrekening of girorekening onder vermelding van 'Rooming-in Roemenië'. Bron: Ziekenhuis Hilversum Magazine (mei 2003). Symposium Kathedraal der Techniek Dit jaar bestaat de afdeling Intensive care kinderen van het Wilhelmina Kinderziekenhuis (WKZ) in Utrecht 25 jaar. Ter gelegenheid daarvan wordt een symposium gehouden onder de titel 'Kinder-Intensive Care: Kathedraal der Techniek'. Kernthema van dit symposium is de vraag wat de gevolgen zijn van de geavanceerde technologische ontwikkelingen zoals die bij uitstek op de afdeling intensive care in praktijk worden gebracht, in het bijzonder op de intensive care voor kinderen. Het zal worden bezien vanuit de medische en verpleegkundige beroepsgroep, maar ook vanuit de ethiek, de wetenschapsfilosofie en het gezondheidsrecht. Het symposium wordt gehouden op 31 oktober in het Golden Tulip Hotel Figi in Zeist. Voor meer informatie: telefoon Indien u het werk van de Landelijke Vereniging Kind en Ziekenhuis wilt steunen, kunt u een schenking aan de vereniging doen of de vereniging in uw testament opnemen. Daar de vereniging is aangemerkt (bij beschikking van 2 mei 1980) als rechtspersoon welke uitsluitend of nagenoeg uitsluitend een algemeen belang beoogt (als bedoeld in artikel 24, lid 4 van de Successiewet), is voor haar bij verkrijgingen krachtens schenking danwel krachtens erfrecht een verlaagd fiscaal tarief van toepassing. Bovendien gelden voor 2003 de volgende vrijstellingen: * wat het successierecht betreft tot een bedrag van 8.284,--; * wat het schenkingsrecht betreft tot een bedrag van 4.143,. 6 KIND EN ZIEKENHUIS SEPTEMBER 2003

5 Vorige nummer In het vorige nummer van Kind en ziekenhuis (Pasgeborenen, juni 2003) is eveneens aandacht besteed aan de onderwerpen 'kraamsuites' en 'gezinsgerichte zorg op de kraamafdelingen'. Dat gebeurde met de artikelen Hechting, het belang van een goede start Kraamvrouwen en hun baby samen op de kinderafdeling Bevallen in een suite. Gezinsgerichte kraamzorg in het ziekenhuis Pijnbestrijding bij de gezonde pasgeborene NIDCAP: zorg die uitgaat van het gedrag van de pasgeborene Jobrotation loopt vooruit op komst 'moeder en kind'-unit Het nummer kan nog worden besteld, telefonisch bij het landelijk bureau van de vereniging Kind en Ziekenhuis ( ) of per (kind.en. worldonline.nl). Gezinsgerichte zorg THEMA Gezinsgerichte zorg is bij uitstek patiëntgericht. In dit themanummer wordt toegelicht wat er precies moet worden verstaan onder gezinsgerichte zorg op de afdeling verloskunde van een ziekenhuis. In het kort komt het erop neer dat in het ziekenhuis het prille gezin alle kansen wordt geboden om een nieuwe eenheid te worden. Daarbij wordt de kring van naasten om het gezin heen zoveel als de kraamvrouw wil, betrokken bij alles wat zich in het ziekenhuis rondom de bevalling en de periode daarna afspeelt. Op dit moment is de verloskundige zorg in de Nederlandse ziekenhuizen nagenoeg overal nog organisatie- in plaats van patiëntgericht. De komende jaren doet zich echter in veel ziekenhuizen een prachtige gelegenheid voor om de zorg rondom moeder en kind gezinsgericht te organiseren. Van de 83 ziekenhuizen die reageerden op een vragenlijst van de vereniging Kind en Ziekenhuis over hun bouwkundige voorzieningen met betrekking tot de kraamafdeling, bleken er twintig plannen te maken voor verbouw of zelfs nieuwbouw. Een aantal ziekenhuizen is doende een zogenoemd moeder- en kindcentrum op te zetten, waar de kinderafdeling en de verlosafdeling organisatorisch en bouwkundig een eenheid vormen. De praktijk leert dat bij ver- of nieuwbouw vaak onbewust de oude afdeling opnieuw wordt gebouwd, maar dan groter, gerieflijker en aantrekkelijker. Ziekenhuizen die gezinsgericht willen gaan werken, doen er goed aan het roer radicaal om te gooien. Gezinsgerichte zorg gaat onder andere uit van het beginsel, dat de kraamvrouw voor, tijdens en na de bevalling in een en dezelfde kamer verblijft, dat na de geboorte het kind continu bij haar is en dat de kamer door haar en de overige gezinsleden gedurende het verblijf in het ziekenhuis als hun 'thuis' kan worden beschouwd. Deze benadering is gediend met een speciaal bouwkundig concept. De vertrouwde verloskamers verdwijnen, maar het ziekenhuis krijgt er een reeks van 'geboortekamers' of kraamsuites voor terug. En dat niet alleen: zij winnen er waarschijnlijk veel tevreden klanten mee. Het eerste ziekenhuis dat deze omslag al heeft gemaakt, is het Diakonessenhuis Utrecht en Zeist, dat onlangs op de locatie Utrecht de eerste afdeling met kraamsuites in gebruik nam. Weldra zal het Kennemer Gasthuis in Haarlem volgen. Beide instellingen hadden vergevorderde bouwplannen voor een min of meer traditionele opzet, maar brachten vervolgens de moed op alsnog te kiezen voor kraamsuites en begonnen helemaal van voren af aan met een nieuw ontwerp. De ommezwaai lukte omdat de artsen, verpleegkundigen en directies een eensgezinde visie hadden op wat goede patiëntenzorg moest inhouden. Het concept van de kraamsuites paste naadloos binnen die visie. René Peters, de voormalig directeur van het Kennemer Gasthuis en vice-voorzitter van de NVZ vereniging van ziekenhuizen, stelt in een interview in dit themanummer over het hoe en waarom van kraamsuites: 'Je maakt een kunstfout als je nu nog een traditionele kraamafdeling bouwt'. Wat moeten de ziekenhuizen die geen bouwplannen hebben? Om het eenvoudig te zeggen: zij zouden in elk geval kunnen beginnen met na te gaan welke elementen van gezinsgerichte zorg zij nu al kunnen invoeren. De eerste stap zou kunnen zijn om alle baby's in het ziekenhuis dag en nacht bij hun moeder te laten en het verpleegkundig en medisch handelen te richten op het versterken van de twee-eenheid moeder en kind. Door stapsgewijs om te schakelen, kunnen verpleegkundigen, verloskundigen en artsen op de 'traditionele' afdelingen zich gaandeweg een gezinsgerichte attitude en werkwijze eigen maken. Daarmee kunnen zij straks, als het ook bij hen tot nieuwbouw of verbouw komt, probleemloos overstappen naar een nieuwe of vernieuwde afdeling met optimale gezinsgerichte zorg. Redactie KIND EN ZIEKENHUIS SEPTEMBER

6 RENE PETERS OVER KRAAMSUITES 'Je maakt een kunstfout als je nu nog een traditionele kraamafdeling bouwt' Hoe moet een patiëntvriendelijke kraamafdeling eruit zien? Zoals we dat gewend zijn - met verschillende verloskamers en meerbedskamers - of is iets beters mogelijk? Ja, het kan zeer zeker beter, vindt mr. René Peters, arts, vice-voorzitter van de NVZ vereniging van ziekenhuizen, voorzitter NIAZ, het Nederlands instituut voor accreditatie van ziekenhuizen en tot voor kort directeur patiëntenzorg van het Kennemer Gasthuis in Haarlem. In dat ziekenhuis worden binnenkort kraamsuites in gebruik genomen. Een pleidooi voor een andere manier van bevallen in het ziekenhuis. Mr. René Peters: 'Mijn eerste contact met kraamsuites had ik een jaar of tien geleden, toen ik op reis was in de Verenigde Staten. Ik maak dan graag van de gelegenheid gebruik een ziekenhuis te bezoeken en zo kwam ik in een ziekenhuis single room maternity units tegen. Vrouwen verbleven daar voor, tijdens en na hun bevalling in een eenpersoons kamer, er werd niet gesjouwd met moeders en kinderen. Bovendien zag het er allemaal heel gezellig uit. Ik vond het meteen een heel goed idee. Teruggekomen in Nederland kon ik alleen niets met dat idee doen, want het ziekenhuis waar ik toen directeur was, had net een splinternieuw, klassiek verloskamercomplex gekregen. Dat kon niet meer worden verspijkerd. Maar toen ik later in Haarlem ging werken, speelde daar een bouw- en renovatietraject en dat was mijn kans. Ik heb de discussie aangezwengeld: kunnen wij de verloskundige zorg anders inrichten? De bouwers kregen meteen lichtjes in de ogen bij het idee van kraamsuites, die vielen er direct voor. Bij de zorgverleners lag dat ingewikkelder. Zij vonden Annelies van Lonkhuyzen het op zich een goed idee, zij zagen wel dat het zou leiden tot meer rust en intimiteit rond het geboorteproces, maar zij zagen ook de verandering in de eigen werkwijze die nodig zou zijn. Elke verandering geeft onbekendheid en onzekerheid. En de gezondheidszorg is onveilig werk, professionals zijn constant bezig risico's te vermijden. Op de meest onverwachte momenten kan er iets fout gaan. Professionals hebben daarom een begrijpelijke behoefte aan veiligheid: een omgeving waarin je blindelings kunt handelen, een werkwijze die je kunt dromen.' Rommeltje 'Na een korte periode van oriëntatie zijn de betrokken zorgverleners uit zichzelf omgegaan, zij durfden het aan. Zij zeiden: 'Alles afwegende is deze benadering zoveel beter, dat moeten we gewoon doen'. Kraam- suites zijn in de eerste plaats bedoeld om de zorg meer patiëntvriendelijk in te richten. Het geboorteproces is in 98 procent van de gevallen iets heel gelukkigs en plezierigs, een intiem gebeuren van het gezin. Uit studies blijkt - maar dat kun je ook intuïtief aanvoelen - dat het belangrijk is dat het nieuwe wereldburgertje meteen aan dat gezin wordt gehecht. Daar moetje de zorg omheen organiseren, op een manier die ruimte laat om waar nodig in te grijpen. Wat we in Westerse landen hebben gedaan - met de beste bedoelingen - is van de ziekenhuisbevalling een vrij fabrieksmatig gebeuren maken. Een zwangere vrouw doet op een soort lopende band haar bevalling: zij wordt misschien eerst opgenomen op de kraamafdeling, gaat dan naar de weeënkamer, als zij voldoende ontsluiting heeft gaat zij naar de verloskamer en na de bevalling gaat zij weer terug op transport naar de kraamafdeling. Als het kind geboren is, gebeuren daar ook weer allerlei logistieke dingen mee. Veel mensen, veel drukte. Alles bij elkaar vind ik het eigenlijk een rommeltje, dat gesjouw is niet nodig en niet 8 KIND EN ZIEKENHUIS SEPTEMBER 2003

7 het begin een visie hebt op wat je wilt. Bij ons hebben vrouwen die na de bevalling een tijdje moeten blijven en plaats moeten maken voor een volgende patiënt, straks kans dat zij naar een twee- of vierpersoonskamer moeten. Als je nieuw bouwt, moet het mogelijk zijn om voor eenpersoonskamers te kiezen, zodat moeder, kind en gezin ook dan ongestoord samen kunnen zijn.' goed. De kraamsuite is een stap naar het humaniseren van de zorg. Moeders blijven op één plaats, later met hun baby, en de zorgverlening vindt daar plaats. Het is zonder meer betere patiëntenzorg.' Flexibiliteit 'Toen eenmaal was besloten dat de kraamsuites er zouden komen, konden wij een vliegende start maken. In het Utrechtse Diakonessenhuis -de eerste plaats in ons land waar kraamsuites zijn gerealiseerd - was namelijk al veel voorwerk gedaan, er was bijvoorbeeld berekend hoeveel kamers je nodig hebt en hoe het zit met eventuele extra kosten. Want je bent er als directie natuurlijk voor alle aspecten van de bedrijfsvoering, ook voor de financiële. Je kunt niet iedereen in de watten gaan leggen zonder te letten op de kosten. Maar financieel zijn er geen belemmeringen voor de aanleg van kraamsuites. Je investeringen zijn wel wat anders, want in plaats van vijf of zes verloskameruitrustingen aan te schaffen, schaf je er tussen de twaalf en achttien aan. Maar die investering is op de totale exploitatiekosten uiterst klein, bijna te verwaarlozen. De kosten van exploitatie zijn ongeveer hetzelfde als bij het klassieke model, je kunt daarop mogelijk zelfs besparen: minder schoonmaaktijd, minder RENE PETERS...humaniseren van de zorg... tijd voor het rondsjouwen met patiënten en voor het overdragen. Er is nog een bedrijfskundig argument voor kraamsuites: het geeft meer flexibiliteit. Verloskunde gaat met pieken en dalen en als je plotseling een babyboompje krijgt, heb je bij dit model veel meer verloskamers tot je beschikking. Het ideaal - moeder en kind blijven op één kamer -sneuvelt dan helaas wel even, maar het alternatief - wij kunnen niet helpen, probeer een ander ziekenhuis -is zeker niet beter.' Ondubbelzinnig 'Ziekenhuizen die een kraamafdeling bouwen, hebben gewoon geen reden om niet over te stappen op kraamsuites. Naar mijn mening maak je een kunstfout als je nu nog een traditionele kraamafdeling inricht. De balans van voor- en nadelen is ondubbelzinnig: dat moet je niet meer doen. Aan mensen die al aan het plannen maken zijn, zou ik willen zeggen: beter ten halve gekeerd dan ten hele gedwaald. Bij ons in Haarlem was ook de kraamafdeling al ontworpen en een nieuw ontwerp maken kostte natuurlijk geld. Toch hebben wij die keuze gemaakt en daar kunnen veel mensen nog lang plezier van hebben. Het beste resultaat haal je natuurlijk als je alles nieuw kunt bouwen en vanaf On-verzinnen 'De komst van kraamsuites zal de komende jaren de nodige gevolgen hebben. De kraamsuite is een andere werkomgeving dan wij gewend zijn en dat vraagt van de medewerkers een andere manier van werken. De taakverdeling zal moeten veranderen. Dat hoeft geen enkel probleem te zijn, want vakgebieden ontwikkelen zich hoe dan ook wel. Vanuit het concept van de kraamsuite lijkt het me logisch dat in de toekomst de aparte verpleegkundige functies gaan verdwijnen en dat er één verpleegkundige komt die het hele proces begeleidt. De meeste verpleegkundigen zullen dat alleen maar leuk vinden: het maakt het werk afwisselender en zij kunnen mensen langer begeleiden. Een andere verandering zou wat mij betreft kunnen zitten in de samenwerking met verloskundigen. Bij die beroepsgroep is de ziekenhuisangst groot, zij zien de ziekenhuisbevalling als bedreiging voor de - terecht gekoesterde -thuisbevalling. Die angst is niet nodig: het ziekenhuis is helemaal niet geïnteresseerd in extra bevallingen, maar in continuïteit van de zorg. Want als de verloskundigen het werk niet meer aankunnen, komen die vrouwen terecht in het ziekenhuis. Verloskundigen en ziekenhuis kunnen bekijken hoe zij met elkaar de vrouwen die gaan bevallen, zo goed mogelijk kunnen begeleiden. Samen zoeken naar steeds betere oplossingen, daar gaat het om. We hebben het allemaal verzonnen en dus kunnen we het ook weer on-verzinnen.' Annelies van Lonkhuyzen is freelance journalist. KIND EN ZIEKENHUIS SEPTEMBER

8 Vraaggerichte zorgverlening AAN KRAAMVROUW, KIND EN GEZIN J.D.M. Wagemaker In augustus dit jaar nam het Diakonessenhuis Utrecht en Zeist achttien kraamsuites in gebruik. Het was de afronding van een project dat drieëneenhalf jaar duurde en dat tot doel had de twee afdelingen verloskunde en gynaecologie en de twee kinderafdelingen op de locatie Utrecht te integreren. Met de ingebruikname van de suites introduceerde het ziekenhuis tegelijk een nieuw model van zorgverlening, het in Amerika al veel toegepaste systeem van Single Room Maternity Care, gebaseerd op de visie van de Family Centered Maternity Care ofwel de gezinsgerichte zorg rondom de bevalling en het kraambed. Aanbodgerichte zorg De Nederlandse ziekenhuiszorg wordt nog grotendeels gekenmerkt door een aanbodgerichte in plaats van een vraaggerichte organisatie. De zorg gaat weliswaar naar de patiënt uit, maar faciliteiten en randvoorwaarden beantwoorden niet aan de zorgvraag van de individuele patiënt. De dagelijkse zorgverlening wordt veelal bepaald door de ideeën die de zorgverleners (medische, verpleegkundige en ondersteunende diensten) hebben over de 'kwaliteit van zorg' en niet door de behoeften van de patiënt. De patiënt van van- 70 KIND EN ZIEKENHUIS SEPTEMBER 2003

9 Een kijkje achter de schermen van het project 'Integratie zorgbedrijf kraam/kinder Diakonessenhuis Utrecht en Zeist' daag is echter kritischer dan voorheen, weet vaak vrij goed welke zorg zij nodig heeft en verwacht ook dat zij betrokken wordt bij de besluiten die hierover worden genomen. Het is een uitdaging voor de hulpverlener om daadwerkelijk de zorgvraag te horen en te beantwoorden. Van oudsher vindt de zorg aan de (aanstaande) moeder en kind in het ziekenhuis in Nederland plaats binnen een afdeling die is opgebouwd uit verschillende ruimtes, zoals de verloskamer, de babykamer, de re-animatiekamer en de kraamkamers. Conform dit concept waren eind 2000 in het Diakonessenhuis Utrecht en Zeist de bouwtekeningen klaar voor een nieuwe 'kraamafdeling' met zeven verloskamers, weeënkamer, twintig kraambedden, een babykamer, een reanimatiekamer en vijfendertig obstetrische en gynaecologische bedden. Met het oog op het belang van moeder en kind was in deze opzet de afdeling neonatologie achter de kraamafdeling geplaatst. Het type zorgverlening dat hier zou worden toegepast, laat zich beschrijven als 'patiëntgericht verplegen in teamverband'. Dit bekende systeem van zorgverlening kent echter in de praktijk veel knelpunten, die wij als zorgverleners ook onderkenden maar waar we geen passend antwoord op hadden. Ook de verschillende kwaliteitssystemen met verbetertrajecten op onderdelen bieden hiervoor geen soulaas. Voor de verschillende fases van de bevalling worden diverse ruimtes KIND EN ZIEKENHUIS SEPTEMBER

10 gebruikt. Dit leidt ertoe dat de kraamvrouw minimaal twee keer, maar regelmatig meerdere keren, naar een andere kamer en een ander bed moet worden verhuisd. Dit gaat gepaard met de nodige onrust voor de moeder (en het kind). Het betekent vaak ook een verplaatsing naar een andere unit, wat leidt tot extra overdrachten en voor de kraamvrouw tot nieuwe gezichten aan haar bed. Hierover worden de meeste klachten van patiënten ontvangen. Met de extra overdrachten gaat niet alleen tijd verloren, er is ook altijd wat verlies aan informatie. De wisseling van zorgverleners brengt het risico mee dat er belangrijke observaties verloren gaan. Ook lijdt de eenduidigheid van de informatie aan de kraamvrouw en haar partner hieronder, wat een grotere onzekerheid tot gevolg heeft. Er bestaat een grote behoefte aan privacy bij de kraamvrouw. Voor de geboorte heeft zij rust en tijd nodig om zich op de komende gebeurtenis voor te bereiden. Na de geboorte is er een grote behoefte De vrouw die bevalt en haar naasten krijgen er een nieuwe relatie bij, met nieuwe verantwoordelijkheden. Het uitgangspunt van de 'kraamzorg waarbij het gezin centraal staat' is de erkenning van deze nieuwe relaties en verantwoordelijkheden. aan privacy en rust om te kunnen wennen aan het nieuwe kindje en om de borstvoeding een goede start te kunnen geven. Grote be- hoefte bestaat aan de aanwezigheid van de partner en eventueel andere gezinsleden. Binnen de traditionele verloskundeafdelingen zijn hiervoor onvoldoende faciliteiten. De fluctuaties in het patiëntenaanbod zijn groot; in ons ziekenhuis varieert het aantal bevallingen van nul tot twaalf per dag. Een vast aantal verloskamers, zoals gebruikelijke is, biedt onvoldoende flexibiliteit om piekdrukte op te vangen. De complexiteit van de zorg is sterk toegenomen. Diverse categorieën patiënten kunnen niet anders dan op eenpersoonskamers verpleegd worden, waarbij de aanwezigheid van de partner op ongeregelde tijden of soms 24 uur per dag gewenst is. Ook in die gevallen ontbreken veelal de faciliteiten daartoe. Binnen de afdelingen is, mede doordat de kraamvrouwen op tweeen vierpersoonskamers ver- 72 KIND EN ZIEKENHUIS SEPTEMBER 2003

11 blijven, rooming-in van de baby een discussiepunt in plaats van een normale zaak. Op de meerpersoonskamers is 's nachts het huilen van de baby van een ander een grote belasting voor de aanwezige kraamvrouwen. Veelal worden huilende baby's daarom in de babykamer gelegd. Vraaggerichte zorg De laatste jaren is er veel geschreven over de Family Centered Maternity Care, een visie op zorgverlenen die in de Verenigde Staten opgang heeft gemaakt en die staat voor vraaggerichte zorg aan de (aanstaande) moeder, haar kind en haar gezin. Het gaat hierbij om niet minder dan een andere manier van denken en werken bij de zorg rondom de bevalling en het kraambed in een ziekenhuis. Het zijn niet meer de ideeën van de zorgverleners zoals artsen, verpleegkundigen en anderen die dienen als uitgangspunt van de zorg; centraal staan de (aanstaan- de) moeder en haar gezin, die ook grotendeels bepalen op welke manier de zorgverlening vorm krijgt. Dit geldt niet alleen voor de medische en verpleegkundige zorg, maar ook voor de ondersteunende diensten zoals de voedingsdienst en de afdeling schoonmaak. De geboorte van een baby zorgt voor een ingrijpende verandering in de bestaande situatie van een gezin. De vrouw die bevalt en haar naasten krijgen er een nieuwe relatie bij, met nieuwe verantwoordelijkheden zowel naar elkaar als naar de baby en de omgeving van het gezin. Het uitgangspunt van de 'kraamzorg waarbij het gezin centraal staat' is de erkenning van deze nieuwe relaties en verantwoordelijkheden. De wijze waarop het begrip 'gezin' wordt ingevuld, is afhankelijk van de (aanstaande) moeders. De een heeft een sociaal netwerk, de ander niet, de een bevalt met familie om zich heen waar de ander alleen bevalt en de leeftijd van de moeder verschilt van zestien tot over de veertig jaar. In de ene cultuur is het normaal dat de vader bij de bevalling aanwezig is, in de andere niet; de ene vrouw is getrouwd, de ander ongetrouwd, een derde is lesbienne en heeft een vrouw als partner. Kortom, het gezinsmodel is niet eenduidig maar kent veel vormen. Bij de gezinsgerichte zorg wordt gestreefd naar een goede gezondheid voor alle gezinsleden, individueel en als groep. Een belangrijke voorwaarde daartoe is het creëren van een gezonde en veilige omgeving die leidt tot een sociaal en emotioneel gezonde uitgangssituatie, een basis waaraan de ouder(s) vertrouwen in de zorg en in de opvoeding van het kind kunnen ontlenen. Het is de kunst voor de zorgverleners om vraaggerichte zorg te bieden in alle mogelijke gezinssituaties, daarbij rekening houdend met de individualiteit van de vrouw en met respect voor haar definitie van het begrip 'gezin'. KIND EN ZIEKENHUIS SEPTEMBER

12 In het ziekenhuis dat vraaggerichte zorg biedt, staan dus de psychische, sociale en lichamelijke zorgvragen van de vrouw centraal. Voor de praktijk betekent dit, dat de kraamvrouw en haar gezinsleden worden betrokken bij de besluitvorming en planning en dat het zorgteam zorg draagt voor de begeleiding en de training van de vrouw en haar gezin. Het gezin wordt beschouwd als eenheid en de leden ervan worden gewoonlijk gedurende het verblijf in het ziekenhuis niet van elkaar gescheiden. Eén kamer Een belangrijk onderdeel van de gezinsgerichte kraamzorg is dan ook (het systeem van de) Single Room Maternity Care, een concept waarbij de totale zorg rondom de bevalling en gedurende de kraamperiode in het ziekenhuis plaatsvindt in één en dezelfde kamer, de zogenoemde kraamsuite. Dit model is ontwikkeld vanuit de gedachte dat zowel moeders als baby's er baat bij hebben als zij de eerste uren en dagen na de geboorte niet van elkaar gescheiden worden en dat het gehele gezin de begeleiding dient te krijgen die nodig is om de dagelijkse routine weer op te kunnen pakken. De totale zorgverlening en alle faciliteiten zijn georganiseerd rondom de (aanstaande) moeder, haar kind en de partner. Kraamsuites bieden zoveel als mogelijk is een huiselijke omgeving, zowel wat betreft de inrichting als de wijze waarop de zorg wordt verleend. De meubels en de kleuren van de stoffering zijn die van een normale woon-/slaapkamer en de zorgverlening is er volledig geïntegreerd. Dat laatste wil zeggen dat alle aspecten die te maken hebben met de bevalling - van het inzetten van de weeën tot het moment waarop moeder en kind naar huis gaan - in de suite plaatsvinden. Moeder en kind hoeven niet te 'verhuizen' van de verloskamer naar de kraamafdeling en de baby blijft bij de moeder. Artsen, verpleegkundigen en andere zorgverleners komen naar moeder en kind toe. Waar mogelijk wordt de zorg verleend door een en dezelfde persoon. Daarbij wordt rekening gehouden met de complexiteit van de zorgvraag van de kraamvrouw en het gezin in relatie tot de andere patiënten op de afdeling. Door het personele team op te bouwen door middel van functiedifferentiatie wordt ernaar gestreefd een maximale flexibiliteit te bereiken bij de personele inzet in antwoord op de specifieke zorgvraag. De medewerkers (zorg en facilitair) werken als team samen en worden erin getraind 'over de muur van de eigen discipline' heen op de zorgvraag van de kraamvrouw en haar gezin te anticiperen. Alle medische voorzieningen zijn standaard in de kraamsuite aanwezig, weggewerkt in wandmeubels Als de (aanstaande) moeder onder de zorg van de eigen verloskundige of huisarts staat, wordt de bevalling ook door deze begeleid. Bij medische indicatie wordt de bevalling begeleid door de gynaecoloog. die naar behoeven geopend of gesloten kunnen zijn. Na de bevalling gaan de deuren weer dicht en wordt de verrijdbare apparatuur weer verwijderd. Indien het nodig mocht zijn, is het mogelijk ter plaatse een reanimatie van de pasgeboren baby uit te voeren. Na de bevalling blijft er een knusse kamer over waar de kraamvrouw en haar gezinsleden rustig kunnen bijkomen en kunnen napraten. Desgewenst kan de partner bij de moeder en het kind in de kraamsuite blijven slapen en bezoek is, afhankelijk van de wens van de moeder, vrij om te komen. Het spreekt vanzelf dat bevallen in de kraamsuite alleen mogelijk is als dit medisch verantwoord is. Het is niet mogelijk in de suite ingrepen te verrichten die onder narcose op de operatieafdeling dienen te gebeuren, zoals een keizersnede. Als de (aanstaande) moeder onder de zorg van de eigen verloskundige of huisarts staat, wordt de bevalling ook door deze begeleid. Bij medische indicatie wordt de bevalling begeleid door de gynaecoloog. Kansen Het werken op de verloskundeafdelingen vanuit 'de zorg waarin patiënt en diens gezin centraal staan' biedt een aantal kansen. Het aantal klachten met betrekking tot de privacy van de kraamvrouw zal afnemen wanneer de beschikbare ruimte zo is ingedeeld dat kan worden ingespeeld op de toenemende behoefte aan individuele zorg en waarbij de partner direct betrokken is. De zelfzorg met behulp van de partner neemt toe waardoor tevens een betere gezinssituatie ontstaat, met binding tussen moeder en kind. Dit gegeven is van belang als basis voor de kwaliteit van de opvoeding. Een goede binding tussen moeder en kind is ook een basisvoorwaarde om de kans van slagen van het geven van borstvoeding te vergroten. De kraamvrouw hoeft niet verplaatst te worden naar een andere kamer. Dit leidt tot aanzienlijk minder overdrachtsmomenten en bijgevolg tot minder of geen verlies van klinische observaties. Het verblijf in een eenpersoonskamer van opname tot ontslag betekent dat er minder kruisinfecties voorkomen omdat de kraamvrouw de kamer niet deelt met een andere kraamvrouw. De rust die de aanstaande moeder in de kraamsuite kan worden geboden, terwijl zij de voor haar belangrijkste familieleden om zich heen heeft, bevordert een ontspannen sfeer rondom de bevalling. Hierdoor zal er minder behoefte zijn aan medische ingrepen bij bevallingen die niet vorderen als gevolg van spanningen. Bijgevolg wordt het kind bij de geboorte niet 74 KIND EN ZIEKENHUIS SEPTEMBER 2003

13 onnodig getraumatiseerd of zal het geen medische behandeling nodig hebben. Van scepsis naar gedrevenheid Bij het project tot integratie van het zorgbedrijf kraam/kinder in het Diakonessenhuis Utrecht en Zeist werd aanvankelijk uitgegaan van de traditionele benadering van de kraamzorg. Toen wij door een vertegenwoordiger van het bedrijf Hill-Rom attent werden gemaakt op de Family Centered Maternity Care was onze eerste reactie er een van grote scepsis. Dat veranderde na een presentatie over deze vorm van kraamzorg, een bezichtiging van de kraamsuite die in het Groene Hart Ziekenhuis te Gouda was ingericht en een bezoek aan twee ziekenhuizen in Amerika. De reserve verdween en daarvoor in de plaats kwamen gedrevenheid, enthousiasme en motivatie om in het belang van de patiënt deze nieuwe vorm van zorgverlening ook bij ons te introduceren. De tekeningen die nog uitgingen van het traditionele concept, gingen de kast in en werden vervangen door geheel nieuwe. Om ervaring op te doen met het systeem van Single Room Maternity Care werd in september 2002 een kraamsuite ingericht waarmee kon worden 'proefgedraaid'. Zo konden we ontdekken wat er wel en niet werkte en wat moest worden aangepast voor de definitieve kraamsuites. De werkgroep 'pilot kraamsuite' hield zich intussen bezig met het ontwikkelen van de nieuwe vorm van zorgverlening. Een discussiegroep die bestond uit medewerkers van het facilitair bedrijf en de beide kraamafdelingen werkte een probleemanalyse uit, die resulteerde in een adviesnotitie met als doelstelling dat 'de patiënt de zorg als geheel ervaart'. De introductie van de pilot kraamsuite, is een belangrijke stap geweest in het integratieproces en de implementatie van de nieuwe zorgvisie. In augustus 2003 zijn de nieuwe afdelingen geopend, met achttien kraamsuites en zesendertig 'flexibele' bedden in een vleugel op de vierde verdieping van de locatie Utrecht. Op de vijfde verdieping bevinden zich de Kinderafdeling, de afdeling Neonatologie en de Kinderdagbehandeling. Ook daar zijn faciliteiten gekomen om ouders en eventuele andere gezinsleden vrij te kunnen ontvangen. Het verblijf van moeder en kind op een kraamsuite is gemiddeld 48 uur, waarna zij meestal naar huis mogen. Wanneer zij langer in het ziekenhuis moeten blijven en de kraamsuite nodig is voor andere aanstaande moeders, dan worden zij alsnog overgeplaatst naar de rlex-afdeling. Dit is een meer klinische afdeling met één-, twee- en vierpersoons kamers die gebruikt kunnen worden als zich op de afdeling verloskunde een piek aandient. Deze gang van zaken gaat in tegen het principe van het verblijf op de kraamsuite 'van opname tot ontslag'. Hierbij moet echter worden aangetekend dat wij zorg bieden binnen de beschikbare gelden en middelen. Verloskunde kenmerkt zich door een grote fluctuatie in het aantal opnamen. Ook hier zul je als organisatie rekening mee moeten houden. Ons ziekenhuis doet dit door aan de kraamsuites een flex-afdeling toe te voegen om een piekbelasting op te vangen. Jacobien Wagemaker is kinderver-pleegkundige en projectleider 'integratie zorgbedrijf kraam/kinder Diakonessenhuis Utrecht en Zeist'. KIND EN ZIEKENHUIS SEPTEMBER

14 MOEDER EN KIND ALS TWEE-EENHEID M. van Bergen Gezinsgerichte zorg 76 KIND EN ZIEKENHUIS SEPTEMBER 2003

15 De term gezinsgerichte zorg is op het eerste gezicht enigszins misleidend. Waar zou gezinsgerichte zorg zich anders op richten dan op het gezin? In de kern van de zaak echter gaat het bij deze zorgvisie eerder om het kind als deel van het gezin dan om het gezin als geheel. Waar bijkomt dat het traditionele begrip 'gezin 1 staan voor een reeks van andere vormen van samenleven. en kraamsuites Gezinsgerichte zorg is de vertaling van het Amerikaanse begrip 'family-centred care', een visie op zorg die ook in de Nederlandse ziekenhuizen zijn toepassingen begint te krijgen. Dat is met name het geval op de kinderafdelingen. Hoewel de formulering anders doet vermoeden, staat in deze benadering het kind als patiënt centraal. Vanwaar dan toch de nadruk op 'gezin'? Om te bereiken dat een kind naar lichaam en geest gezond volwassen wordt, is het letterlijk van levensbelang dat het mensen om zich heen heeft die van hem houden en voor hem willen zorgen. In de eerste plaats kan dan worden gedacht aan de ouders, van wie kan worden aangenomen dat zij in essentie van hun kinderen houden, hen willen grootbrengen en bereid zijn hun kinderen bij te staan. Voor de meeste ouders gaat dit inderdaad op, tegelijk leert de realiteit dat het vaak niet vanzelf verloopt. Soms zijn er situaties of gebeuren er dingen waardoor ouders onmachtig zijn om goed voor hun kind te zor- KIND EN ZIEKENHUIS SEPTEMBER

16 In 1987 presenteerde de surgeon general, de hoogste ambtenaar op het gebied van de volksgezondheid in de Verenigde Staten van Amerika, een rapport met betrekking tot kinderen met complexe gezondheidsproblemen. Het bevatte een plan om de kwaliteit van de zorg aan kinderen te verbeteren op basis van family-centred care, aan welke zorgvisie het stuk ook zijn naam ontleende. Kernpunten van de aanpak die in het rapport werd bepleit, waren: 1. erkenning van de centrale rol van het gezin in het leven van een kind; Centrale rol voor gezin 2. ondersteuning van het gezin in zijn zorg verlenende rol; 3. erkenning van en respect voor de eigenheid van elk gezin of andere vorm van samenleven; 4. verstrekken van alle informatie aan ouders op een ondersteunende en bij het ontwikkelingsniveau van de ouders passende wijze; respect voor keuzes die ouders maken; 5. bevorderen van normale leefpatronen thuis, in het ziekenhuis en in de gemeenschap; 6. bevorderen van partnerschap tussen ouders en professionele hulpverleners; aanmoedigen en bevorderen van lotgenotencontact; 7. opneming in het zorgplan van de behoeften die te maken hebben met de lichamelijke, verstandelijke en emotionele ontwikkeling van kinderen en adolescenten; 8. samenwerking tussen de verschillende disciplines en echelons in de gezondheidszorg. gen. Soms raken ouders van zieke of gehandicapte kinderen zo overbelast dat zij noodgedwongen kiezen de zorg aan anderen over te laten. Soms gaat het vlak na de geboorte al mis. Artsen en verpleegkundigen die gezinsgericht werken, streven ernaar stelselmatig en consequent de zorgverlenende rol van ouders te beschermen en te ondersteunen. Gezinsgerichte zorg beoogt de eigen kracht van de ouders te versterken en hun gevoel van eigenwaarde te vergroten. Daarbij is de aandacht niet uitsluitend op de ouders gericht, maar ook op de mensen in een ruimere kring om het kind en de ouders heen: andere gezinsleden, naaste familie, vrienden. Het doel daarvan is voor het kind een extra vangnet te scheppen en voor ouders de mogelijkheid te vergroten om voor emotionele en praktische steun op anderen te kunnen terugvallen. In de praktijk betekent dit, dat gedurende het verblijf van het kind in het ziekenhuis de intimi of naasten van het gezin als bezoekers worden verwelkomd, bij de dagelijkse verzorging worden betrokken en (als dat door de moeder wordt gewenst) ook worden geïnstrueerd om later thuis verpleegkundige handelingen te kunnen verrichten. Essentieel is dat allereerst wordt nagegaan wie door de ouder(s) als naasten worden beschouwd. Gezinnen of andere vor- men van samenleven kunnen in deze tijd zeer gevarieerd van samenstelling zijn. Bij gezinsgerichte zorg staat respect voor elke vorm van samenleven voorop. Dat wil zeggen dat niet uitsluitend wordt uitgegaan van traditionele gezinspatronen, maar van een diversiteit aan gezinssamenstellingen, achtergronden, familiestructuren, normen en waarden. Gezinsgerichte kraamzorg In het buitenland, vooral in de Verenigde Staten, is de gezinsgerichte zorg al jaren geleden ook in de verloskunde geïntroduceerd. De grote voorvechtster ervan in de VS, en inmiddels wereldwijd erkend als de deskundige bij uitstek, is Celeste Phillips. Zij begon haar carrière in 1954 als verpleegkundige op de verlosafdeling van het Hollywood Presbytarian Hospital in Los Angeles. Nadat zij een reeks aanvullende opleidingen had gevolgd en een universitaire graad (nursing science) had behaald, wijdde zij zich bijna een leven lang aan het verbeteren van de omstandigheden van de perinatale zorg. Sinds 1988 is zij directeur van Phillips+Fenwick, een Amerikaans organisatieadviesbureau dat gespecialiseerd is in het begeleiden van de ontwikkeling, de implementatie en de uitvoering van eigentijdse verloskundige concepten in ziekenhuizen. Phillips heeft het concept van gezinsgerichte zorg, het sterk maken van de mensen om een kind heen, in de verloskunde handen en voeten gegeven. Zij wist het te vertalen in een verpleegsysteem en in praktische organisatiemodellen en ontwikkelde daarnaast ideeën voor bouwkundige faciliteiten waarmee het verpleegsysteem concreet gestalte kon krijgen. Wat dat laatste betreft spreekt het meest tot de verbeelding het systeem van de single room maternity care, inmiddels ook in Nederland bekend door de kraamsuites. Ook bij gezinsgerichte kraamzorg staat in wezen het kind, de pasgeborene, centraal. Om het kind optimale kansen te geven voor het ontwikkelen van een hechte band met ouders en andere gezinsleden worden moeder en kind niet van elkaar gescheiden. Ook de vader of degene die deze rol op zich neemt, kan bij de moeder en de baby blijven. Overgang Volgens Celeste Phillips, in een artikel dat zij samen met Elaine Zwelling schreef 1, brengt een beval- 1. Zwelling, Elaine en Celeste R, Phillips. Family-Centered Maternity Care in The New Millennium: is it Real or is it Imagined? Journal of Perinatal and Neonatal Nursing, december KIND EN ZIEKENHUIS SEPTEMBER 2003

17 ling, hoewel het gaat om een normale en meestal blijde gebeurtenis, een grote verandering teweeg in het leven van man en vrouw. De geboorte van een kind is een overgang tussen twee levensfasen: die waarin men als alleenstaande of deel van een paar alleen verantwoording schuldig is aan zichzelf of aan elkaar en die waarin men geheel verantwoordelijk is voor een kind. Om deze overgang goed te laten verlopen moet een gezin zeker in deze periode van onzekerheden niet uit elkaar worden gehaald. De nadruk ligt op het leveren van veilige en kwalitatief goede zorg op een wijze die de band tussen gezinsleden verstevigt. Dit kan worden bereikt door ontvankelijk te zijn ten aanzien van de gebruiken, normen en waarden die kenmerkend zijn voor de cultuur, de etnische groep of de religie van de moeder. Tot het gezin worden gerekend de personen die door de kraamvrouw worden genoemd als steunpilaren van het gezin, ongeacht of zij biologisch gezien familie zijn. Gezinsgerichte kraamzorg voorziet volgens Zwelling en Phillips in een nieuwe benadering van de relatie tussen de verpleegkundigen enerzijds en de kraamvrouw en haar gezin anderzijds. In het gezinsgerichte verpleegmodel worden moeder en kind gezien als een twee-eenheid en worden beiden gedurende de tijd dat zij in het ziekenhuis verblijven, verpleegd door dezelfde verpleegkundige. Deze verpleegkundige fungeert als een rolmodel voor de moeder en de andere gezinsleden en verzorgt het kind altijd in de nabijheid van de moeder. Hij of zij maakt de moeder (en de vader en eventuele andere gezinsleden) al coachend vertrouwd met de zorg voor het kind tot het moment dat zij voldoende zelfvertrouwen heeft (hebben) om het kind zelf te verzorgen. In het artikel van Zwelling en Phillips worden tien uitgangspunten van gezinsgerichte zorg onderscheiden, 'thema's' die kunnen bijdragen aan positieve veranderingen in de kraamzorg voor zover die nog traditioneel gericht is (zie 'Uitgangspunten' hiernaast). Uitgangspunten 1. Het baren van een kind wordt beschouwd als een gezonde gebeurtenis en niet als een ziekte. De zorg in het ziekenhuis blijft erop gericht de barensweeën, de geboorte, de postnatale zorg en de zorg voor de pasgeborene te zien als een normale maar belangrijke gebeurtenis in het leven, die gepaard gaat met dynamische, emotionele, sociale en lichamelijke veranderingen. 2. Prenatale zorg wordt toegesneden op de individuele psychosociale, lichamelijke en spirituele behoeften, het ontwikkelingsniveau en de culturele achtergrond van de kraamvrouw en haar gezin. 3. De perinatale voorlichting is laagdrempelig en coachend en bereidt het gezin voor op actieve betrokkenheid bij het gehele proces dat leidt tot goed ouderschap. De voorlichting omvat begrijpelijke informatie over conceptie, zwangerschap, geboorte en ouderschap. 4. Het ziekenhuis helpt, door het geven van informatie, het gezin om weloverwogen keuzes te maken betreffende de gewenste zorg tijdens de zwangerschap, de barensweeën, de geboorte, de postnatale periode en de zorg voor de pasgeborene. Het ziekenhuis streeft ernaar extra begeleiding te verlenen, daar waar deze wordt verlangd. 5. De vader en eventuele andere naasten die door de moeder worden gekozen, worden actief betrokken bij de perinatale voorlichting, de bevalling, de postnatale zorg en de zorg voor de pasgeborene. 6. Als de moeder dat wenst, zijn de naasten welkom gedurende de gehele periode dat zij in het ziekenhuis verblijft, ook tijdens het geboorteproces. 7. Vanaf het moment dat zij met weeën in het ziekenhuis arriveert tot het moment dat zij na de geboorte het ziekenhuis verlaat, verblijft de moeder in dezelfde kamer. De geboorte vindt in dezelfde kamer plaats, tenzij een keizersnede noodzakelijk is. De pasgeborene blijft bij de moeder op de kamer en wordt verzorgd door dezelfde verpleegkundigen die ook voor de moeder zorgen, tenzij het kind op een afdeling intensive care moet worden verpleegd. 8. Moeders zijn de eerstaangewezenen om voor hun baby zorgen. Zodra moeders daartoe in staat zijn, verandert de rol van de verpleegkundige van zorgverlener in die van ondersteuner, die de moeder helpt om zelf voor haar baby te zorgen. Ook andere gezinsleden die voor de baby willen zorgen, kunnen rekenen op advies en ondersteuning van de verpleegkundige. 9. De verpleegkundige heeft zowel de zorg voor de moeder als voor het kind, ook als het kind kortdurend is gescheiden van de moeder. 10. Ouders hebben te allen tijde toegang tot hun kind indien dit op de neonatale intensive care unit verblijft en worden, voor zover de conditie van hun kind dit toelaat, betrokken bij de zorg. KIND EN ZIEKENHUIS SEPTEMBER

18 Pijnbestrijding In het Evergreen Hospital Me-dical Centre in Kikland (VS, Washington) wordt samen met de kraamvrouw en eventueel haar naasten op schrift een plan opgesteld voor de zorg en begeleiding rondom de bevalling en het verblijf in het ziekenhuis. In het plan wordt vastgelegd wat de wensen van de betrokkenen zijn met betrekking tot de pijnbestrijding (al of niet epiduraal anesthesie tijdens de bevalling, relaxatietechnieken). Ook worden er de religieuze, culturele of familietradities rondom de geboorte in opgenomen. De zorgverleners respecteren de keuzes van het gezin. Website: www. evergreenhealthcare. org> family maternity center. Kraamsuites Een praktische uitwerking van gezinsgerichte kraamzorg is het systeem van de single room maternity care, waarbij de zorg aan moeder en kind samen wordt verleend in een eenpersoons kamer. Het idee werd in 1970 geïntroduceerd in Zuid-Afrika, waar het bekendheid kreeg onder de naam single unit delivery system of SUDS. Het werd ontwikkeld als uitvloeisel van de discussie waarin enerzijds de bevalling thuis werd verdedigd als de enige manier voor een 'natuurlijke' geboorte en anderzijds werd gepleit voor de bevalling in het ziekenhuis als de enige manier om een ' veilige' geboorte te garanderen. De SUDS-kamers waren zo ontworpen dat zij bij elke eventualiteit rondom de geboorte dienst konden doen, met uitzondering van een keizersnede. De moeders en de baby's bleven er echter maar tot twee uur na de bevalling, waarna zij verhuisden naar de kraamafdeling Janssen, P.A., M.C. Klein, S.J. Harris e.a. Single room Maternity Care and cliënt sa-tisfaction. Birth 27: CELESTE PHILLIPS... babykamers overbodig... Celeste Phillips maakte kennis met het SUDS-systeem toen een gynaecoloog uit Zuid-Afrika kwam werken in het ziekenhuis waaraan zij als verpleegkundige was verbonden. Het SUDS systeem was in zekere zin een antwoord op de toenemende druk van vrouwenorganisaties die zich verzetten tegen de medicalise-ring van de bevallingen in de Verenigde Staten. Daar kwam bij dat onderzoek intussen had aangetoond dat het scheiden van de moeder en haar pasgeborene negatieve effecten had op de binding tussen moeder en kind. In het artikel samen met Zwelling schetst zij hoe in de Verenigde Staten de traditionele kraamzorg zich moeizaam ontwikkelde in de richting van een nieuwe opzet: de verpleging van moeder en kind samen terwijl zij gedurende het gehele verblijf in het ziekenhuis bij elkaar blijven en waarbij ook de partner van de kraamvrouw en andere naasten welkom zijn. In 2002 werd single room maternity care toegepast in zevenhonderd Amerikaanse ziekenhuizen. Enkele maanden geleden was Celeste Phillips in Nederland, waar zij voor een publiek van verpleegkundigen, gynaecologen en anderen betrokken bij de ontwikkeling van (bouw-) en zorgconcepten sprak over de voordelen en valkuilen van de single room maternity care. Zij deed dit op uitnodiging van Hill-Rom, leverancier van onder andere bedden en andere voorzieningen voor kraamsuites. Celeste Phillips zou Celeste Phillips niet zijn geweest, als zij bij die gelegenheid niet een aantal veelzeggende uitspraken zou hebben gedaan. Eén daarvan was dat op een afdeling waar volgens het systeem van de single room maternity care wordt gewerkt, babykamers overbodig zijn. Een ruimte voor een of twee wiegjes annex de teampost van de verpleegkundige, waar de verpleegkundige vanachter haar bureau direct toezicht op kan houden, is voldoende. Een van haar oneliners was, dat succes bij het doorvoeren van veranderingen in de kraamzorg 'voor tachtig procent bestaat uit mensen en voor twintig procent uit de gebouwde omgeving'. In diezelfde geest hield zij haar gehoor voor, dat 'het geheim niet zit in de 80 KIND EN ZIEKENHUIS SEPTEMBER 2003

19 kamers, maar in de zorg die wordt verleend'. Aan de hand van tal van voorbeelden illustreerde ze wat gezinsgerichte zorg inhoudt - en wat beslist niet. Zo schetste zij uitvoerig de meerwaarde van het toewijzen van een eerstverantwoordelijk verpleegkundige aan moeder en kind. Deze verpleegkundige begeleidt de moeder ook tijdens de weeën en gedurende de bevalling. Daardoor ontstaat al heel gauw een band die het mogelijk maakt onervaren moeders in de korte tijd dat zij in het ziekenhuis verblijven te coachen en te ad- viseren bij de verzorging van hun kind. Daartegenover noemde zij als voorbeeld de houding van sommige kinderartsen die onderschrijven dat het belangrijk is de moeder en haar pasgeborene niet van elkaar te scheiden maar die erop staan het kind desondanks in een afzonderlijke ruimte te onderzoeken. Het kind wordt bij de moeder weggehaald en de kinderarts neemt niet de gelegenheid te baat om de moeder iets over haar baby te leren terwijl hij het kind nakijkt. Zij verhaalde ook van een prachtig gebouwde afdeling met kraamsuites, maar waar zij de artsen en verpleegkundigen er wel op moest wijzen dat zij geacht werden te kloppen voor zij een suite binnengingen omdat de ruimte nu immers aan het gezin toebehoorde. Volgens Phillips gaat het vaak om voor de hand liggende maatregelen, die toch een wereld van verschil kunnen uitmaken. Zij noemde een (Amerikaans) ziekenhuis waar het ontbijt niet 's morgens wordt aangereikt door een ziekenhuismedewerker maar door de partner van de kraamvrouw wordt opgehaald aan een ontbijtbuffet dat, zoals in een hotel, gedurende een bepaalde pe- KIND EN ZIEKENHUIS SEPTEMBER

20 Moeders bij hun baby Het Mesos Medisch Centrum in Utrecht is een van de ziekenhuizen waar een geïntegreerde moeder-kindafdeling zal worden opgezet. Vooruitlopend daarop kunnen moeders van een te vroeg geboren baby of een baby met gezondheidsproblemen nu al bij het kind op de kinderafdeling blijven. Tot een paar maanden geleden moesten zij achterblijven op de kraamafdeling. De kinderarts Hester van Wieringen, is blij met de nieuwe voorziening: 'Bij kinderen die vanuit huis worden opgenomen, blijft bijna altijd één van de ouders slapen. Dat is in alle ziekenhuizen mogelijk. Bij pasgeborenen daarentegen is dat niet gebruikelijk. En dat is vreemd want moeder en kind vormen niet alleen tijdens de zwangerschap maar ook na de geboorte een eenheid. Verbreken van die eenheid is voor de ouders erg jammer en bovendien niet bevorderlijk voor het op gang komen van de borstvoeding. In sommige gevallen geeft een scheiding tus- riode klaarstaat. De kraamvrouw en haar partner bepalen zelf wat zij willen eten. Het bleek dat er niet meer of niet minder werd gegeten dan bij het traditionele uitreiken, maar het bespaarde wel mankracht en dus ook geld. Er wordt ook flink geld bespaard, aldus Phillips, als de kraamvrouw niet herhaaldelijk wordt verhuisd maar gedurende de opname steeds in dezelfde ruimte verblijft. Het overbrengen van de ene naar de andere ruimte vergt de inzet van personeel en brengt met zich mee dat de verlaten ruimte steeds weer opnieuw moet worden schoongemaakt. In de Amerikaanse ziekenhuizen is met elke verplaatsing van een kraamvrouw een bedrag van 140 dollar gemoeid. Op de vraag wat verpleegkundigen zouden moeten doen als de moeder rust nodig had en de baby huilde, adviseerde zij de (onervaren) moeder op de kinderafdeling sen kraamvrouw en haar baby op termijn zelfs problemen: veel huilen of voedingsproblemen bij het kind, of een moeder die erg negatief over zichzelf denkt'. Voorlopig komen alleen kraamvrouwen van baby's van 36 weken of ouder in aanmerking voor verblijf op de kinderafdeling. Moeders van te vroeg geboren baby's die intensieve zorg nodig hebben, kunnen niet van de logeermogelijkheid gebruik maken. Van Wieringen: 'Wel kunnen de moeders van langdurig opgenomen vroeg geboren baby's vlak voor het ontslag van het kind een aantal dagen bij ons 'inroomen'. De fase van de intensive zorg is dan voorbij. De moeder kan tijdens die afrondende dagen helemaal vertrouwd raken met de dagelijkse zorg voor haar kind, zodat de overgang naar huis gemakkelijker is.' Ontleend aan: Mesos Journaal, uitgave van de Antonius Mesos Groep, juni te vertellen dat de baby een signaal uitzendt om aandacht te vragen, in plaats van haar te 'redden' door de baby naar de babykamer te brengen. Ervaren verpleegkundigen kunnen ter plekke de moeder voordoen hoe de baby kan worden getroost. Lukt dit de moeder ook, dan zal het haar zelfvertrouwen doen toenemen. Kraamsuites, zo hield zij haar gehoor voor, nemen niet meer ruimte in dan een traditionele afdeling. Voor een kamer is 22 tot 25 vierkante meter nodig, waar tegenover staat dat er geen ruimte hoeft te worden gereserveerd voor verloskamers, weeënkamer, reanimatieruimte en babykamer. Ziekenhuiscultuur Volgens Celeste Phillips is uit de ervaringen die tot nu toe met de gezinsgerichte kraamzorg zijn opgedaan, een aantal lessen te trekken. Succesvolle gezinsgerichte zorg houdt heel wat meer in dan het bouwen van kraamsuites en het aanpassen van de werkmethoden. Het betekent niets minder dan een verandering van de cultuur, zodanig dat de twee-eenheid moeder en kind op de eerste plaats komt te staan en de organisatie zich voegt naar de keuzes die het gezin maakt. Het belangrijkste element bij het omschakelen van een traditioneel verloskundig zorgsysteem naar een gezinsgericht model is de visie en de houding van alle zorgverleners. Zolang gynaecologen, verloskundigen, verpleegkundigen en kinderartsen zich niet samen tot doel stellen kwalitatief goede en veilige zorg te verlenen op een wijze die bijdraagt aan het naar elkaar toegroeien van ouders en kinderen, zal gezinsgerichte zorg een illusie blijven. Margreet van Bergen is directeur van het landelijk bureau van de vereniging Kind en Ziekenhuis. Baby's op internet Het Portland Hospital for Woman and Children in Londen presenteert op zijn website de foto's van de baby's die er pas zijn geboren. Het ziekenhuis biedt op die manier familieleden, vrienden en kennissen van het gezin waar ook ter wereld de mogelijkheid om via het internet al kort na de geboorte kennis te maken met de nieuwe wereldburger. Bij de foto's worden gegevens vermeld als de voornaam van de baby, de datum en het tijdstip van de geboorte, het gewicht en de lengte van het kind. Van de moeder wordt alleen de voornaam vermeld, van de familienaam alleen de eerste letter. Ouders die daar de voorkeur aan geven, kunnen ervoor kiezen dat de foto en de gegevens alleen kunnen worden opgeroepen via een speciale code, die zij slechts aan mensen van hun keus bekend maken. Website: WebBabies.asp. 82 KIND EN ZIEKENHUIS SEPTEMBER 2003

Afdeling Verloskunde

Afdeling Verloskunde Afdeling Verloskunde Vrouw en Kind Centrum Zutphen Op afdeling Verloskunde wordt u opgenomen tijdens uw zwangerschap of rond de bevalling. De afdeling Verloskunde is een onderdeel van het Vrouw en Kind

Nadere informatie

Kraamzorg op de couveusesuite of kinderafdeling

Kraamzorg op de couveusesuite of kinderafdeling Kraamzorg op de couveusesuite of kinderafdeling 2 Gefeliciteerd met uw kind! Vaak verloopt een zwangerschap en bevalling voorspoedig. Mocht uw kind na de bevalling toch extra zorg nodig hebben dan kan

Nadere informatie

Uw gezin staat centraal in het Elkerliek ziekenhuis

Uw gezin staat centraal in het Elkerliek ziekenhuis Uw gezin staat centraal in het Elkerliek ziekenhuis Gezinsgerichte zorg in het Elkerliek, daar kunt u van op aan Het verhaal van Esther, Irma en Fleur. Na haar bevalling verblijft Esther van de Vranden

Nadere informatie

STICHTING KIND EN ZIEKENHUIS CRITERIA SMILEYS KWALITEITSKEURMERK VOOR KINDGERICHTE ZORG VANUIT HET PERSPECTIEF VAN HET KIND EN DE OUDERS

STICHTING KIND EN ZIEKENHUIS CRITERIA SMILEYS KWALITEITSKEURMERK VOOR KINDGERICHTE ZORG VANUIT HET PERSPECTIEF VAN HET KIND EN DE OUDERS STICHTING KIND EN ZIEKENHUIS CRITERIA SMILEYS KWALITEITSKEURMERK VOOR KINDGERICHTE ZORG VANUIT HET PERSPECTIEF VAN HET KIND EN DE OUDERS kwaliteit van de medische zorg met kinderen als patiënt Stichting

Nadere informatie

Verblijf van ouders of verzorgers op de NICU of NMCU

Verblijf van ouders of verzorgers op de NICU of NMCU Verblijf van ouders of verzorgers op de NICU of NMCU Neonatale Intensive Care Unit en Neonatale Medium Care Unit Uw kind is opgenomen in ons ziekenhuis. Binnen het Vrouw Moeder Kind-centrum werken wij

Nadere informatie

Bevallen in het ziekenhuis. Zowel poliklinische als een klinische opname

Bevallen in het ziekenhuis. Zowel poliklinische als een klinische opname Bevallen in het ziekenhuis Zowel poliklinische als een klinische opname Poliklinische bevalling Een normale bevalling in het ziekenhuis, onder leiding van een verloskundige of een huisarts. Klinische bevalling

Nadere informatie

Bevallen in het Jeroen Bosch Ziekenhuis:

Bevallen in het Jeroen Bosch Ziekenhuis: Verloskunde en gynaecologie Bevallen in het Jeroen Bosch Ziekenhuis: Praktische informatie U gaat in het Jeroen Bosch Ziekenhuis bevallen. De bevalling is een spannende tijd en het is prettig als u zo

Nadere informatie

Geboorteplan Afdeling gynaecologie en verloskunde AZM November 2014

Geboorteplan Afdeling gynaecologie en verloskunde AZM November 2014 Geboorteplan Afdeling gynaecologie en verloskunde AZM November 2014 Inleiding bij dit document Wat is een geboorteplan Een geboorteplan is een schema waarin je beschrijft wat je verwachtingen en wensen

Nadere informatie

UMC Kraamzorg. De zorgverzekering voor universitair medische centra

UMC Kraamzorg. De zorgverzekering voor universitair medische centra UMC Kraamzorg De zorgverzekering voor universitair medische centra De zorgverzekering voor universitair medische centra 3 Bij een speciale gebeurtenis hoort speciale zorg UMC Zorgverzekering feliciteert

Nadere informatie

Bevallen in het CWZ Kraamsuites. Voor een ziekenhuisbevalling in een huiselijke sfeer

Bevallen in het CWZ Kraamsuites. Voor een ziekenhuisbevalling in een huiselijke sfeer Bevallen in het CWZ Kraamsuites Voor een ziekenhuisbevalling in een huiselijke sfeer 2 Waarom bevallen in het ziekenhuis? Een bevalling is een bijzondere gebeurtenis. Veel vrouwen bevallen het liefst thuis

Nadere informatie

Rik van Lente. Gezondheid = Holland =

Rik van Lente. Gezondheid = Holland = Stad Holland, een dijk van een zorgverzekeraar Verloskundige zorg en Kraamzorg 2014 Rik van Lente Gezondheid = Holland = 2 Verloskundige zorg en kraamzorg Gefeliciteerd met uw zwangerschap! Het krijgen

Nadere informatie

Bevalling en kraamzorg,

Bevalling en kraamzorg, 2014 Bevalling en kraamzorg, goed geregeld bij Zorgzaam Zorgeloos verzekerd Verloskundige hulp Allereerst wil Zorgzaam u van harte feliciteren met uw zwangerschap. In deze brochure leest u wat u in de

Nadere informatie

Handvest Kind en Ziekenhuis

Handvest Kind en Ziekenhuis Handvest Kind en Ziekenhuis Het recht op een optimale medische behandeling is ook voor kinderen een fundamenteel recht. Het Handvest KInd en Ziekenhuis geeft in tien punten weer welke de rechten zijn van

Nadere informatie

Gelre Kraamzorg. Liefdevol begin. Je kunt er voor kiezen om je kind geboren te laten worden:

Gelre Kraamzorg. Liefdevol begin. Je kunt er voor kiezen om je kind geboren te laten worden: Gelre Kraamzorg Liefdevol begin De kraamverzorgenden van Gelre Kraamzorg bieden persoonlijke en professionele zorg zodat jij en je gezin tijdens de kraamtijd onbezorgd kunnen genieten van een liefdevol

Nadere informatie

Bevallen bij St. Antonius Alnatal onder leiding van de gynaecoloog

Bevallen bij St. Antonius Alnatal onder leiding van de gynaecoloog Bevallen bij St. Antonius Alnatal onder leiding van de gynaecoloog Bevallen bij St. Antonius Alnatal onder leiding van de gynaecoloog Omdat jij in je zwangerschap begeleid wordt door een gynaecoloog van

Nadere informatie

Diakonessenhuis. Het Keizersnedeboek. Diakonessenhuis. Polikliniek Gynaecologie

Diakonessenhuis. Het Keizersnedeboek. Diakonessenhuis. Polikliniek Gynaecologie Diakonessenhuis Het Keizersnedeboek Polikliniek Gynaecologie Polikliniek Gynaecologie, Diakonessenhuis locatie Utrecht Het Keizersnedeboek, januari 2015 Copyright Diakonessenhuis Utrecht Zeist Doorn Inleiding

Nadere informatie

Verloskunde. Bevallen in het Scheper Ziekenhuis

Verloskunde. Bevallen in het Scheper Ziekenhuis Verloskunde Bevallen in het Scheper Ziekenhuis 1 2 Bevallen in het Scheper Ziekenhuis In deze folder wordt informatie gegeven over de gang van zaken rond een bevalling in het Scheper Ziekenhuis. Deze dient

Nadere informatie

Inhoud. - Hechting - Werkplek - Visie - Video-interactiebegeleiding - Tot slot

Inhoud. - Hechting - Werkplek - Visie - Video-interactiebegeleiding - Tot slot Wie Ben ik? Inhoud - Hechting - Werkplek - Visie - Video-interactiebegeleiding - Tot slot Kind en ziekenhuis Ouderparticipatie september 1993 Kind en ziekenhuis kindgericht = gezinsgericht februari 2009

Nadere informatie

VERPLEEGKUNDIGE UITDAGINGEN BIJ EEN NIEUW ZORGCONCEPT. Adri Leegwater Susanne In de Braekt

VERPLEEGKUNDIGE UITDAGINGEN BIJ EEN NIEUW ZORGCONCEPT. Adri Leegwater Susanne In de Braekt VERPLEEGKUNDIGE UITDAGINGEN BIJ EEN NIEUW ZORGCONCEPT Adri Leegwater Susanne In de Braekt Oude wereld Afdeling neonatologie 13 couveuseplekken op een zaal 4 wiegen op 1 kamer geen rooming-in mogelijkheid

Nadere informatie

Samen met uw pasgeboren baby op verpleegafdeling B2

Samen met uw pasgeboren baby op verpleegafdeling B2 Gynaecologie / Verloskunde Verpleegafdeling B2 Samen met uw pasgeboren baby op verpleegafdeling B2 i Patiënteninformatie Als uw kindje nog niet naar huis mag Slingeland Ziekenhuis Inleiding Gefeliciteerd

Nadere informatie

AZ Sint-Lucas, een hart voor borstvoeding

AZ Sint-Lucas, een hart voor borstvoeding AZ Sint-Lucas, een hart voor borstvoeding Betrouwbare zorg betekent voor een babyvriendelijk ziekenhuis dat 1. het een beleid heeft over zuigelingenvoeding volgens de internationale borstvoedingsrichtlijnen

Nadere informatie

Verloskundige zorg en kraamzorg

Verloskundige zorg en kraamzorg Verloskundige zorg en kraamzorg 2015 Verloskundige zorg en kraamzorg Gefeliciteerd met uw zwangerschap! Het krijgen van een kind is een bijzondere gebeurtenis. Om ervoor te zorgen dat u straks van uw kraamtijd

Nadere informatie

Bevalling en kraamzorg. Bevalling en kraamzorg, goed geregeld bij de SZVK

Bevalling en kraamzorg. Bevalling en kraamzorg, goed geregeld bij de SZVK Bevalling en kraamzorg, goed geregeld bij de SZVK 2 Verloskundige hulp Allereerst wil de SZVK u van harte feliciteren met uw zwangerschap. In deze brochure leest u wat u in de komende tijd moet regelen

Nadere informatie

De afdeling Meander Moeder Kind Afdeling B1 Regionaal centrum voor geboortezorg

De afdeling Meander Moeder Kind Afdeling B1 Regionaal centrum voor geboortezorg De afdeling Meander Moeder Kind Afdeling B1 Regionaal centrum voor geboortezorg Belangrijke telefoonnummers Het afsprakentelefoonnummer Vragen over afspraken (verzetten, afzeggen en dergelijke) en alle

Nadere informatie

In verwachting. momenten en herinneringen. Daarom luisteren we eerst naar jullie wensen en vullen daarna in overleg de kraamzorg

In verwachting. momenten en herinneringen. Daarom luisteren we eerst naar jullie wensen en vullen daarna in overleg de kraamzorg Kraamzorg In verwachting Hartelijk gefeliciteerd met je zwangerschap! Een spannende tijd is aangebroken waarin veel verandert. De geboorte lijkt nog ver weg, maar het is nu tijd om een aantal praktische

Nadere informatie

Goed geregeld bij Zorgzaam. Bevalling en kraamzorg

Goed geregeld bij Zorgzaam. Bevalling en kraamzorg 2016 Goed geregeld bij Zorgzaam Bevalling en kraamzorg Verloskundige hulp Allereerst wil Zorgzaam u van harte feliciteren met uw zwangerschap. In deze brochure leest u wat u in de komende tijd moet regelen

Nadere informatie

Verloskundige zorg en kraamzorg

Verloskundige zorg en kraamzorg Stad Holland, een dijk van een zorgverzekeraar Verloskundige zorg en Kraamzorg 2015 Verloskundige zorg en kraamzorg Gefeliciteerd met uw zwangerschap! Het krijgen van een kind is een bijzondere gebeurtenis.

Nadere informatie

Uittreksel van de nieuwe Baby Friendly Nederland Standaarden voor Verloskundige Praktijken

Uittreksel van de nieuwe Baby Friendly Nederland Standaarden voor Verloskundige Praktijken Uittreksel van de nieuwe Baby Friendly Nederland Standaarden voor Verloskundige Praktijken Indicatoren Standaard 1 - Beleid, scholing, prenatale informatie en ketenzorg De tekst in licht grijs is niet

Nadere informatie

Hoe is het Anna Paviljoen ontstaan?

Hoe is het Anna Paviljoen ontstaan? Hoe is het Anna Paviljoen ontstaan? Eugenie Kaaijk, gynaecoloog OLVG Carlijn Kraakman, kinderarts OLVG Startpresentatie 2009 Uniek zorgconcept Moeder & Kind en Kinderafdeling Hoe het was... Neonatologie

Nadere informatie

Verloskundige zorg en kraamzorg

Verloskundige zorg en kraamzorg Verloskundige zorg en Kraamzorg 2016 Verloskundige zorg en kraamzorg Gefeliciteerd met uw zwangerschap! Het krijgen van een kind is een bijzondere gebeurtenis. Om ervoor te zorgen dat u straks van uw kraamtijd

Nadere informatie

Kraamafdeling. Informatieboekje voor kraamvrouwen die worden opgenomen op de kraamafdeling

Kraamafdeling. Informatieboekje voor kraamvrouwen die worden opgenomen op de kraamafdeling Kraamafdeling Informatieboekje voor kraamvrouwen die worden opgenomen op de kraamafdeling Inleiding Als het zeker is dat u in ziekenhuis Lievensberg gaat bevallen, zal de gynaecoloog u doorsturen naar

Nadere informatie

Bevallen in Bronovo. Welkom! Presentatie Verloskunde en Gynaecologie

Bevallen in Bronovo. Welkom! Presentatie Verloskunde en Gynaecologie Bevallen in Bronovo Welkom! Welkom in Bronovo Inhoud voorlichtingsavond Voorbereiding op de bevalling De bevalling Wat als het nèt anders gaat? Pijnstilling Praktische informatie Voorbereiding Onder controle

Nadere informatie

Bevallen in ziekenhuislocatie Scheper

Bevallen in ziekenhuislocatie Scheper Bevallen in ziekenhuislocatie Scheper In deze folder geven we informatie over de gang van zaken rond een bevalling in ziekenhuislocatie Scheper. Deze informatie is een aanvulling op uw gesprek met de gynaecoloog.

Nadere informatie

Het hechtingsproces. bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar. Kindergeneeskunde. Hechting. Hoe verloopt het hechtingsproces?

Het hechtingsproces. bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar. Kindergeneeskunde. Hechting. Hoe verloopt het hechtingsproces? Het hechtingsproces bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar Kindergeneeskunde In deze brochure leest u meer over de hechtingsprocessen bij baby s in de leeftijd van 0 tot 12 maanden. Daar waar ouders staat

Nadere informatie

Mijlpaal: 1 jaar Samen Zorgen voor Twente

Mijlpaal: 1 jaar Samen Zorgen voor Twente Mijlpaal: 1 jaar Samen Zorgen voor Twente De eerste resultaten van de samenwerking tussen MST en ZGT zijn onder handbereik. In januari 2015 start het gezamenlijke initiatief om de best mogelijke geboortezorg

Nadere informatie

I N F O R M A T I E. o v e r verpleegafdeling Oost 1

I N F O R M A T I E. o v e r verpleegafdeling Oost 1 I N F O R M A T I E o v e r verpleegafdeling Oost 1 Als u deze folder krijgt bent of wordt u opgenomen op de kraamafdeling. Een onbekende omgeving, onbekende regels en onbekende mensen. Om u wat houvast

Nadere informatie

Video interactie begeleiding bij pasgeborenen

Video interactie begeleiding bij pasgeborenen Video interactie begeleiding bij pasgeborenen Albert Schweitzer ziekenhuis maart 2011 pavo 0020 Inleiding Na de geboorte gaan u en uw baby elkaar leren kennen. Hierdoor wordt contact opgebouwd en ontstaat

Nadere informatie

Kwaliteit van leven toevoegen aan de tijd die men nog heeft. Hospice Marianahof. Avoord. Zorg en Wonen. Zoals u het wenst

Kwaliteit van leven toevoegen aan de tijd die men nog heeft. Hospice Marianahof. Avoord. Zorg en Wonen. Zoals u het wenst Kwaliteit van leven toevoegen aan de tijd die men nog heeft Hospice Marianahof Avoord Zorg en Wonen Zoals u het wenst 1 Welkom in marianahof Gastvrij thuis 4 Eigen regie 5 Aandacht 6 Multidisciplinair

Nadere informatie

Welkom op onze informatieavond over de bevalling

Welkom op onze informatieavond over de bevalling Welkom op onze informatieavond over de bevalling Wie zijn wij? Praktijk assistente Erlijne Fischer Hoe ziet de avond eruit? Laatste weken De bevalling Rol verloskundige Wanneer bellen PAUZE Pijnbeleving

Nadere informatie

Samen werken aan betere geboortezorg voor moeder en kind!

Samen werken aan betere geboortezorg voor moeder en kind! Samen werken aan betere geboortezorg voor moeder en kind! Samen verder, samen beter! Iedere vrouw heeft recht op professionele geboortezorg die haar en haar gezin in het proces van kinderwens, zwangerschap,

Nadere informatie

Verloskundige zorg en kraamzorg 2014

Verloskundige zorg en kraamzorg 2014 Verloskundige zorg en kraamzorg 2014 Verloskundige zorg en kraamzorg Gefeliciteerd met uw zwangerschap! Het krijgen van een kind is een bijzondere gebeurtenis. Om ervoor te zorgen dat u straks van uw kraamtijd

Nadere informatie

NVOG Voorlichtingsbrochure BENZODIAZEPINEN BIJ DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED

NVOG Voorlichtingsbrochure BENZODIAZEPINEN BIJ DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED NVOG Voorlichtingsbrochure BENZODIAZEPINEN BIJ DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED 1 BENZODIAZEPINEN BIJ DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED 1. In het kort 2. Wat zijn benzodiazepinen? 3. Als u zwanger wilt

Nadere informatie

Hoe kies ik een verloskundige die bij mij past?

Hoe kies ik een verloskundige die bij mij past? Hoe kies ik een verloskundige die bij mij past? 1 Inhoud Inleiding...2 De verloskundige...2 Wat is een verloskundige?...2 Wat doet de verloskundige?...2 Met wie werkt de verloskundige samen?...2 Vanaf

Nadere informatie

GVT-team. Gespecialiseerde Verpleging

GVT-team. Gespecialiseerde Verpleging GVT-team Gespecialiseerde Verpleging Gespecialiseerde Verpleging: liever thuis dan in het ziekenhuis Infuus inbrengen, pijnbestrijding De Gespecialiseerde Verpleging Thuiszorgtechnologie van Cordaan- Thuiszorg

Nadere informatie

Verloskundige zorg en kraamzorg 2015

Verloskundige zorg en kraamzorg 2015 Verloskundige zorg en kraamzorg 2015 Verloskundige zorg en kraamzorg Gefeliciteerd met uw zwangerschap! Het krijgen van een kind is een bijzondere gebeurtenis. Om ervoor te zorgen dat u straks van uw kraamtijd

Nadere informatie

Bevallen in het Waterlandziekenhuis. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie

Bevallen in het Waterlandziekenhuis. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Bevallen in het Waterlandziekenhuis Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Inleiding Deze brochure is bedoeld voor zwangeren die in het Waterlandziekenhuis gaan bevallen met een medische indicatie. U bevalt

Nadere informatie

Afdeling Neonatologie

Afdeling Neonatologie Afdeling Neonatologie Geachte ouder(s), verzorger(s) Uw baby is opgenomen op de afdeling Neonatologie. Op deze unit bevinden zich de couveuse- en babykamer. Verschillende medische redenen kunnen hier

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi.

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Patiënteninformatie Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Inhoudsopgave Pagina Inleiding 4 Psychiatrische aandoeningen en kinderwens of

Nadere informatie

Vragenlijsten diepte-interviews

Vragenlijsten diepte-interviews Interview guides Vragenlijsten diepte-interviews Prepartum interview Inleiding Hoe gaat het met u en met uw zwangerschap 1. Zwangerschap en voorbereiding op de bevalling Hoe is uw gezondheid (fysiek, mentaal)

Nadere informatie

VERLOSKUNDE ONTHAALBROCHURE. hoofdgeneesheer: prof. dr. W. Foulon

VERLOSKUNDE ONTHAALBROCHURE. hoofdgeneesheer: prof. dr. W. Foulon ONTHAALBROCHURE VERLOSKUNDE hoofdgeneesheer: prof. dr. W. Foulon dr. M. Laubach dr. M. Breugelmans dr. A. Vorsselmans dr. G. Faron dr. K. Van Berkel Hoofdvroedvrouw: Lieve Devalckeneer Wanneer moet u binnenkomen?

Nadere informatie

Poliklinisch bevallen

Poliklinisch bevallen Poliklinisch bevallen In Nederland hebben we een uniek systeem als het gaat om bevallen. Wanneer u geen medische indicatie heeft, mag u zelf beslissen waar u wilt bevallen. U mag thuis bevallen. Of u kunt

Nadere informatie

Zwanger, bevallen en je baby. Cursusaanbod

Zwanger, bevallen en je baby. Cursusaanbod Zwanger, bevallen en je baby Cursusaanbod Zwanger, bevallen en je baby Gefeliciteerd met je zwangerschap. Als je zwanger bent verandert er veel in je lichaam, maar ook in je leven. Het is een leuke en

Nadere informatie

Bevallen in het Jeroen Bosch Ziekenhuis:

Bevallen in het Jeroen Bosch Ziekenhuis: Verloskunde en gynaecologie Bevallen in het Jeroen Bosch Ziekenhuis: Praktische informatie U gaat in het Jeroen Bosch Ziekenhuis bevallen. De bevalling is een spannende tijd en het is prettig als u zo

Nadere informatie

Verloskundige zorg en Kraamzorg 2010. Gefeliciteerd met uw zwangerschap!

Verloskundige zorg en Kraamzorg 2010. Gefeliciteerd met uw zwangerschap! Verloskundige zorg en Kraamzorg 2010 Gefeliciteerd met uw zwangerschap! Verloskundige zorg en kraamzorg Gefeliciteerd met uw zwangerschap! Het krijgen van een kind is een bijzondere gebeurtenis. Om ervoor

Nadere informatie

Als ouders niet meer samen zijn

Als ouders niet meer samen zijn Als ouders niet meer samen zijn Informatiefolder over de rechten en plichten van gescheiden ouders bij hulpverlening aan kinderen ALS OUDERS NIET MEER SAMEN ZIJN INFORMATIEFOLDER OVER DE RECHTEN EN PLICHTEN

Nadere informatie

Rooming-in op de zuigelingenafdeling

Rooming-in op de zuigelingenafdeling Kindergeneeskunde Rooming-in op de zuigelingenafdeling www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl KIN018 / Rooming-in op de zuigelingenafdeling / 08-07-2013

Nadere informatie

Woord vooraf 2 e druk

Woord vooraf 2 e druk V Woord vooraf 2 e druk Verpleegkundig, zorgkundig en verzorgend Je zult merken dat in dit boek vaak het woord verpleegkundig gebruikt wordt. Dat is niet omdat verpleegkundig werk belangrijker zou zijn

Nadere informatie

The Lancet Midwifery Series

The Lancet Midwifery Series The Lancet Midwifery Series Een artikelenreeks over de invloed van verloskundigenzorg op vrouwen en hun pasgeborenen, gezinnen, families en gemeenschappen Joke Klinkert, verloskundige, MPH, directeur EVAA

Nadere informatie

Bevallen in Gelre: afdeling Verloskunde

Bevallen in Gelre: afdeling Verloskunde Bevallen in Gelre: afdeling Verloskunde In deze brochure vindt u informatie over bevallen in Gelre ziekenhuizen Zutphen op afdeling Verloskunde. Dit is onderdeel van het Centrum Vrouw en Kind Zutphen.

Nadere informatie

Signaalkaart Jongeren

Signaalkaart Jongeren Signaalkaart Jongeren Naam: Mike de Boer Inhoudsopgave Inleiding... 3 Signaalkaart Mike... 5 Toelichting op de uitslag... 6 Pagina 2 van 8 Inleiding Op 14 maart 2014 heeft Mike de Boer de Signaalkaart

Nadere informatie

Een wereld van verschil in kraamzorg

Een wereld van verschil in kraamzorg Een wereld van verschil in kraamzorg Inhoud Colofon Wereld Wonder Postbus 9 2260 AA Leidschendam T 070-305 2040 F 070-305 2048 E kraamzorg@wereldwonder.nl I www.wereldwonder.nl Voor het bezoekadres zie

Nadere informatie

Unieke mensen verdienen persoonlijke zorg. Ziekenhuiszorg voor mensen met een verstandelijke beperking

Unieke mensen verdienen persoonlijke zorg. Ziekenhuiszorg voor mensen met een verstandelijke beperking Unieke mensen verdienen persoonlijke zorg Ziekenhuiszorg voor mensen met een verstandelijke beperking COLOFON Platform VG Brabant i.s.m. werkgroep Kind en Ziekenhuis en Zorgbelang Brabant Juni 2012 Auteurs:

Nadere informatie

Kraamzorg Vertrouwd Dichtbij

Kraamzorg Vertrouwd Dichtbij Een kindje op komst Kraamzorg Vertrouwd Dichtbij Zo n kraamverzorgende als Godelieve brengt rust en vertrouwen. We hebben veel van haar geleerd. Een Fijne start Je verwacht een kindje? Gefeliciteerd! Geniet

Nadere informatie

Als ouders niet meer samen zijn

Als ouders niet meer samen zijn Algemene informatie Als ouders niet meer samen zijn Informatiefolder over de rechten en plichten van gescheiden ouders bij hulpverlening aan kinderen 1 2 Waarover gaat deze folder? Uw kind bezoekt binnenkort

Nadere informatie

Gebruik van SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed

Gebruik van SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed Gebruik van SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed Bron: Nederlandse vereniging van Obstetrie en Gynaecologie Inhoud 1. Achtergrond 2. Als u zwanger wilt worden 3. Als u zwanger

Nadere informatie

NVOG Voorlichtingsbrochure GEBRUIK VAN SSRI-MEDICATIE VOOR EN TIJDENS DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED

NVOG Voorlichtingsbrochure GEBRUIK VAN SSRI-MEDICATIE VOOR EN TIJDENS DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED NVOG Voorlichtingsbrochure GEBRUIK VAN SSRI-MEDICATIE VOOR EN TIJDENS DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED 1 GEBRUIK VAN SSRI-MEDICATIE VOOR EN TIJDENS DE ZWANGERSCHAP EN IN HET KRAAMBED 1. Achtergrond 2.

Nadere informatie

Psychiatrie, Obstetrie en Pediatrie (POP) POP-adviescentrum

Psychiatrie, Obstetrie en Pediatrie (POP) POP-adviescentrum Psychiatrie, Obstetrie en Pediatrie (POP) POP-adviescentrum Psychiatrie, Obstetrie en Pediatrie (POP) -adviescentrum Kennemer Gasthuis Wat is de POP-poli? POP staat voor Psychiatrie - Obstetrie (verloskunde)

Nadere informatie

Bevallen in een kraamsuite Route 105

Bevallen in een kraamsuite Route 105 Bevallen in een kraamsuite Route 105 Vrouw Moeder Kind-centrum Ingang Tijdens kantooruren is de zij-ingang van het Vrouw Moeder Kind-centrum geopend. U kunt dan rechts de lift nemen naar de eerste etage,

Nadere informatie

Zwanger, Bevallen, een Kind! Cursus voor alle aanstaande ouders

Zwanger, Bevallen, een Kind! Cursus voor alle aanstaande ouders Zwanger, Bevallen, een Kind! Cursus voor alle aanstaande ouders Aya Crébas Programma - Voorstellen, ZBK gezamenlijk project - Optimale preventie begint voor de geboorte - Geboortecultuur en nieuwe Nederlanders

Nadere informatie

Welkom op materniteit. Infobrochure SAP 4276

Welkom op materniteit. Infobrochure SAP 4276 Welkom op materniteit Infobrochure SAP 4276 2 Geachte Binnenkort verblijft u op de dienst materniteit in het Az Damiaan Oostende. Dit is voor u een belangrijke gebeurtenis. De materniteit bevindt zich

Nadere informatie

hart Ouderschap vanuit je Lida van Ruijven-Bank Een natuurlijke visie op ouderschap dragen van je kind

hart Ouderschap vanuit je Lida van Ruijven-Bank Een natuurlijke visie op ouderschap dragen van je kind Ouderschap vanuit je hart ouderschap dragen van je kind Een natuurlijke visie op slapen borst(op)voeding voedselallergie en vele andere onderwerpen Lida van Ruijven-Bank Uitgeverij Akasha Inhoud Voorwoord

Nadere informatie

Thuiszorg. Thuiszorg op maat, voor iedereen

Thuiszorg. Thuiszorg op maat, voor iedereen Thuiszorg Thuiszorg op maat, voor iedereen De meeste mensen willen zo lang mogelijk zelfstandig thuis wonen in de eigen omgeving, en als het nodig is, met hulp van thuiszorg. Pas wanneer dat niet meer

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderdagverblijf de Harlekijn

Pedagogisch beleid Kinderdagverblijf de Harlekijn 1 Inhoud Inleiding... 3 Visie Kinderdagverblijf de Harlekijn... 4 Een gevoel van emotionele veiligheid en geborgenheid bieden... 5 Veiligheid en geborgenheid... 5 Persoonlijke competentie... 7 Ieder kind

Nadere informatie

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Wat moet u regelen? Tips voor zwangere vrouwen

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Wat moet u regelen? Tips voor zwangere vrouwen Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Wat moet u regelen? Tips voor zwangere vrouwen z U bent ongeveer twaalf weken zwanger en bent voor de eerste keer voor controle

Nadere informatie

Zwanger, bevallen en je baby

Zwanger, bevallen en je baby Cursussen en diensten de Zorgboog Telefoon 0492-504 821 cursussendiensten@zorgboog.nl Zwanger, bevallen en je baby Cursusaanbod Cursussen en diensten de Zorgboog heeft geen winstoogmerk en is onderdeel

Nadere informatie

Thuis herstellen na een bevalling. Verpleegafdeling Oost 43

Thuis herstellen na een bevalling. Verpleegafdeling Oost 43 Thuis herstellen na een bevalling Verpleegafdeling Oost 43 Onlangs bent u bevallen in het ziekenhuis, deze folder informeert u over de herstelperiode na de bevalling. U vindt hierin adviezen en leefregels

Nadere informatie

Integrale Geboortezorg in de praktijk

Integrale Geboortezorg in de praktijk Integrale Geboortezorg in de praktijk Stichting GeboorteKeten Johan Goudswaard 15 oktober 2015 Relatief hoge perinatale sterfte in Nederland Samen verantwoordelijk Waarom doen we aan integrale geboortezorg?

Nadere informatie

Als ouders niet meer samen zijn

Als ouders niet meer samen zijn Als ouders niet meer samen zijn Inhoudsopgave Waarover gaat deze folder?...5 Werkwijze hulpverleners...5 Rol van ouders...6 Regelingen met betrekking tot het gezag...7 Als ouders niet meer samen zijn...8

Nadere informatie

Gebruik van SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed

Gebruik van SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed Gebruik van SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed Auteur: dr. J.J. Duvekot namens de werkgroep SSRI-medicatie voor en tijdens de zwangerschap en in het kraambed. 2012 NVOG Het

Nadere informatie

Intensive Care (IC) INTENSIVE CARE. Afdeling D1

Intensive Care (IC) INTENSIVE CARE. Afdeling D1 INTENSIVE CARE Intensive Care (IC) Afdeling D1 Uw familielid of naaste is zojuist opgenomen op de afdeling Intensive Care van het Laurentius ziekenhuis Roermond ook wel afgekort als IC. Letterlijk betekent

Nadere informatie

Bevallen bij St. Antonius Alnatal onder leiding van de gynaecoloog

Bevallen bij St. Antonius Alnatal onder leiding van de gynaecoloog Bevallen bij St. Antonius Alnatal onder leiding van de gynaecoloog Bevallen bij St. Antonius Alnatal onder leiding van de gynaecoloog Omdat jij in je zwangerschap begeleid wordt door een gynaecoloog van

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Serotiniteit

PATIËNTEN INFORMATIE. Serotiniteit PATIËNTEN INFORMATIE Serotiniteit 2 PATIËNTENINFORMATIE Door middel van deze folder wil het Maasstad Ziekenhuis, u informatie geven over serotiniteit. Dit is de medische term voor overdragenheid. De gevolgen

Nadere informatie

Eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care kinderverpleegkundige

Eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care kinderverpleegkundige Eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care kinderverpleegkundige De beschrijving van de eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care kinderverpleegkundige is ontleend aan het deskundigheidsgebied

Nadere informatie

NEONATOLOGIE. Moeder-en-kindsuite KINDEREN

NEONATOLOGIE. Moeder-en-kindsuite KINDEREN NEONATOLOGIE Moeder-en-kindsuite KINDEREN Moeder-en-kindsuite Beste ouders, Van harte welkom op de moeder-en-kindsuite van de afdeling Neonatologie. Deze unieke voorziening maakt het voor u mogelijk om

Nadere informatie

Samenvatting. Adviesvragen

Samenvatting. Adviesvragen Samenvatting Adviesvragen Een deel van de mensen die kampen met ernstige en langdurige psychiatrische problemen heeft geen contact met de hulpverlening. Bij hen is geregeld sprake van acute nood. Desondanks

Nadere informatie

Een huis waar mensen in alle rust en waardigheid. hun laatste levensfase kunnen afsluiten,

Een huis waar mensen in alle rust en waardigheid. hun laatste levensfase kunnen afsluiten, Een huis waar mensen in alle rust en waardigheid hun laatste levensfase kunnen afsluiten, in een sfeer die de thuissituatie zoveel mogelijk benadert. Sinds ongeveer 20 jaar worden er in Nederland regelmatig

Nadere informatie

Onderwerp Bijlage(n) Uw brief Kamervragen 19 februari 2008

Onderwerp Bijlage(n) Uw brief Kamervragen 19 februari 2008 De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 0018 00 EA Den Haag Ons kenmerk Inlichtingen bij Doorkiesnummer Den Haag Onderwerp Bijlage(n) Uw brief Kamervragen 19 februari 008 Hierbij

Nadere informatie

Intensivecareverpleegkundigen werken op de afdeling Intensive Care, intensivecarekinderverpleegkundigen

Intensivecareverpleegkundigen werken op de afdeling Intensive Care, intensivecarekinderverpleegkundigen De opleiding tot intensivecareverpleegkundige In dit deskundigheidsgebied wordt de specifieke intensive care zorg van de intensivecareverpleegkundige, de intensivecare-kinderverpleegkundige en de intensivecareneonatologieverpleegkundige

Nadere informatie

Maatschap Gynaecologie. Poliklinisch bevallen in het Diaconessenhuis Leiden

Maatschap Gynaecologie. Poliklinisch bevallen in het Diaconessenhuis Leiden Maatschap Gynaecologie in het Diaconessenhuis Leiden Algemeen Deze folder geeft u informatie over poliklinisch bevallen in het Diaconessenhuis. houdt in dat u, vanaf het moment van binnenkomst in het ziekenhuis,

Nadere informatie

Voor palliatieve zorg op maat

Voor palliatieve zorg op maat hospice de Populier Voor palliatieve zorg op maat Afscheid van het leven wordt beschouwd als een onderdeel van het leven. Daarmee krijgt ook palliatieve zorg steeds meer een plek in de samenleving. Hospice

Nadere informatie

Afdeling Oogheelkunde (8 Midden)

Afdeling Oogheelkunde (8 Midden) U wordt binnenkort opgenomen op de afdeling Oogheelkunde. Deze afdeling bevindt zich, samen met de afdeling KNO en Kaakchirurgie, in gebouw H op de 8 e verdieping (8 Midden). Wij willen uw verblijf zo

Nadere informatie

Serotiniteit BEHANDELING

Serotiniteit BEHANDELING Serotiniteit BEHANDELING Serotiniteit In deze folder lees je meer over serotiniteit. Dit is de medische term voor overdragenheid. Dit wil zeggen dat een zwangerschap langer duurt dan 42 weken. In deze

Nadere informatie

Serotiniteit. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Serotiniteit. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Serotiniteit Wat gebeurt er na 41 weken zwangerschap Informatie voor patiënten F0174-3415 oktober 2015 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus

Nadere informatie

KNOV-Visie. Voeding van de pasgeborene. Utrecht 2015

KNOV-Visie. Voeding van de pasgeborene. Utrecht 2015 1 5 KNOV-Visie Voeding van de pasgeborene Utrecht 015 6 1 7 8 9 10 11 1 1 1 15 16 17 18 19 0 1 5 6 7 8 9 0 1 5 6 7 8 9 0 CLIËNTE De cliënte en haar partner maken een geïnformeerde keuze over de voeding

Nadere informatie

Fotoboek kinderafdeling

Fotoboek kinderafdeling Fotoboek kinderafdeling couveusekamer & babykamer IJsselland Ziekenhuis KIN.023 / 160914.BS Inhoudsopgave Inleiding 2 1. Opname op de Kinderafdeling 3 2. De couveusekamer 4 Hygiënevoorschriften 6 Contact

Nadere informatie

De verpleegkundige zal u helpen bij het uitvoeren van het huid-ophuidcontact.

De verpleegkundige zal u helpen bij het uitvoeren van het huid-ophuidcontact. Huid-op-huidcontact Inleiding pag. 2 Wat is huid-op-huidcontact? pag. 3 Voordelen van huid-op-huidcontact pag. 4 Voordelen voor het kind pag. 4 Voordelen voor de moeder pag. 4 Huid-op-huidcontact bij te

Nadere informatie