visiedossier Eerstelijnshulp vanuit de noden van slachtoffers

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "visiedossier Eerstelijnshulp vanuit de noden van slachtoffers"

Transcriptie

1 visiedossier Eerstelijnshulp vanuit de noden van slachtoffers

2

3 Eerstelijnshulp vanuit de noden van slachtoffers

4 Inhoudstafel 1. Waarom dit dossier 6 2. Slachtoffers en slachtofferschap 8 Het offerlam... 8 Definities vandaag... 8 Hét slachtoffer? Van wraak naar publiek strafrecht Blaming en claiming Slachtoffer-empowerment Schokkende gebeurtenissen en trauma s Verwerkingsproces Posttraumatisch stresssyndroom Prevalentie van (slachtoffers van) een misdrijf Risico s om slachtoffer te worden Gevolgen van slachtofferschap Noden van slachtoffers van een misdrijf 28 Emotionele behoeften In het strafproces Informatie Praktische behoeften Financiële behoeften Primaire behoeften Behoeften volgens delict Wat verwacht men van slachtofferzorg? Rechten van het slachtoffer Slachtofferbeleid 36 Internationaal België Eerste opvang en onthaal 44 Onthaal door de politie Slachtofferonthaal in justitiehuizen Onthaal in het CAW Slachtoffers kwaliteitsvol onthalen Psychosociale begeleiding 50 Aanpak in begeleiding Mee-golven met het strafdossier Groepsbegeleiding en -opvang De rol van vrijwilligers 54 4

5 00 8. Preventief en structureel werken 56 Preventieve taken van de politie Beleidstaken van de Justitiehuizen Preventieve opdrachten van de CAW s Aandachtspunten voor preventie Vroegtijdig ingrijpen Risico s beperken Gezamenlijk signaleren Zorg voor secundair traumatisch stresssyndroom Tot slot Bibliografie 66 COLOFON Auteurs: Kris De Groof en Helen Blow Eindredactie: Ludo Serrien Foto s: Brandpunt 23 Druk: Eerste druk Ontwerp: CRM Factory, Leuven Opmaak: Secretariaat Steunpunt Algemeen Welzijnswerk Volgnummer: VD/2013/01 Depotnummer: D/2013/11.734/ Steunpunt Algemeen Welzijnswerk Gehele of gedeeltelijke overneming of reproductie van de inhoud van de uitgave, op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteursrechthebbende is verboden. De foto s zijn auteursrechtelijk beschermd. 5

6 1. Waarom dit dossier? Wat hebben slachtoffers nodig, hoe biedt het CAW met en zonder een werking slachtofferhulp hier een antwoord op en wat zijn hierbij de mogelijkheden en knelpunten? Waarom maken we een dossier over eerstelijnshulp vanuit de noden van slachtoffers? En waarom op dit moment? We koppelen de theorie aan de praktijk. Wat hebben slachtoffers nodig? Waar hebben ze recht op? Hoe kan de hulpverlening zoveel mogelijk vanuit die noden vertrekken? We maakten gebruik van literatuur, onderzoeksgegevens in binnen- en buitenland en de geldende regelgeving. Ons perspectief op eerstelijnshulp vertrekt van de praktijk van het algemeen welzijnswerk, maar we keken ook over het muurtje naar de slachtofferbejegening door de politie en het slachtofferonthaal bij het parket. In 2010 werd in het algemeen welzijnswerk over slachtofferhulp een kerntakendebat geopend. De taken en opdrachten voor deze doelgroep dienden scherper omlijnd te worden. Bovendien botste de decretale omschrijving van de opdrachten van de diensten slachtofferhulp in de CAW s met een aantal nieuwe beleidsinitiatieven. In de omzendbrief van de Vlaamse overheid over familiaal geweld (2006) werd een nieuwe opdracht gegeven aan de CAW s, maar de positie van slachtofferhulp hierin was onduidelijk en de richtlijnen waren zelfs strijdig met het samenwerkingsakkoord Slachtofferzorg tussen de Vlaamse gemeenschap en de federale overheid. Later volgde een omzendbrief verkeer (d.d. 13 november 2007) met een nieuwe opdracht voor de diensten slachtofferhulp voor betrokkenen (zowel slachtoffers als veroorzakers) bij een verkeersongeval, een doelgroep buiten het strikte kader van slachtoffers van een misdrijf. Een scherpere omlijning van de doelgroepen van slachtofferhulp was dus nodig. Het kerntakendebat ging bijgevolg over de vraag welke opdracht het algemeen welzijnswerk heeft t.a.v. welke slachtoffers. Die opdrachten werden inmiddels nauwkeuriger omschreven in de nieuwe regelgeving van het Algemeen Welzijnswerk, in uitvoering van het decreet van We vertrokken van een literatuurstudie naar bestaand onderzoek en een analyse van de bestaande praktijk van de CAW s. We stelden ons de vraag: wat hebben slachtoffers nodig, hoe biedt het CAW met en zonder een werking slachtofferhulp hier een antwoord op en wat zijn hierbij de mogelijkheden en knelpunten? Aansluitend hierbij startte het Steunpunt Algemeen Welzijnswerk in 2010 een project over het onthaal van slachtoffers in een CAW. We vertrokken van de noden van slachtoffers en we zochten naar een antwoord op de vraag hoe een kwaliteitsvol onthaal voor deze doelgroep er moet uitzien. In 2011 maakten we het eindverslag van dit project en in 2012 werden in uitvoering van het nieuwe decreet algemeen welzijnswerk van 2009 sectorale doelstellingen bepaald. Hierin werden een aantal beleidsverwachtingen over het hulpaanbod voor slachtoffers opnieuw aangescherpt. In 2012 tenslotte tekende een sectorale werkgroep in opdracht van de 6

7 01 CAW s een aantal krijtlijnen uit voor een kwalitatief hulpaanbod aan slachtoffers. Al deze inzichten werden in dit dossier samen gebundeld. Dit dossier is echter niet beperkt tot het perspectief van de CAW s. We bekijken de noden van slachtoffers ook vanuit twee andere belangrijke actoren in de slachtofferzorg, nl. de politie en het slachtofferonthaal bij het parket. Onze informatie over deze diensten is minder uitgewerkt, maar we wilden toch minstens een aanzet geven, omdat de hulpverlening aan slachtoffers gebaseerd is op een goede samenwerking. Slachtoffers laten zich net zo min als andere doelgroepen vangen in sectoren. Er bestaat heel veel onderzoek over slachtoffers. En toch stellen we vast dat er nog vele leemtes zijn. In dit dossier konden we onmogelijk alle beschikbare onderzoeken verwerken, laat staan een bijkomende wetenschappelijke analyse maken. We putten wel uit deze onderzoeksgegevens om een beeld te vormen van wat we onder een slachtoffer (kunnen) verstaan, wat dit slachtoffer nodig heeft, om van hieruit de hulp aan slachtoffers sterker vorm te geven. 7

8 2. Slachtoffers Hét slachtoffer bestaat niet. Iedereen kan slachtoffer zijn of worden van de meest uiteenlopende zaken en dit in zeer verschillende situaties. Het offerlam In het boek Slachtoffers als zondebokken gaat van Dijk (2008) uitgebreid in op de etymologie van het woord slachtoffer. Letterlijk betekent het in het Nederlands het geslachte offerdier, het dier dat gedood wordt door de hogepriester en achterblijft. In IJsland is het woord voor slachtoffer Foernarlamb, letterlijk het offerlam. In het Duits spreekt men van Verbrechungsopfer : de door een misdrijf getroffene. In Zweden gebruikt men Brottsoffer, letterlijk het offer van de misdaad. Ook het Engelse woord victim is afgeleid van het Latijnse woord victima, wat offerdier betekent. Het verwijst naar de zondebok in een religieuze rite, degene die apart wordt gezet om te worden geslachtofferd. Van Dijk geeft aan dat in alle Romaanse talen net als in het Engels afleidingen van het Latijnse woord victima worden gebruikt om slachtoffers aan te duiden (vicime in het Frans, vittima in het Italiaans en vitima in het Spaans). Waarom is men in de moderne tijd gedupeerden van misdrijven gaan aanduiden als slachtoffer? Men geeft hier alleszins mee aan dat deze mensen dezelfde compassie verdienen als de Gekruisigde. Dit is niet noodzakelijk beperkt tot het onschuldige lijden van slachtoffers van misdrijven, maar verwijst ook naar slachtoffers van ernstige ongevallen en rampen (Dignan, 2004). Vanuit deze betekenis vindt van Dijk het vreemd dat er nooit verzet is aangetekend tegen het etiket slachtoffer. Wie herkent zich immers in het beeld van het offerlam? De enige verklaring is dat door het veelvuldige gebruik van dit woord de oorspronkelijke betekenis uit ons bewustzijn verdwenen is. Definities vandaag Van Dale slacht of fer het; o -s 1) (historiek) offerdier dat op een altaar werd geslacht 2) iemand die buiten zijn schuld lichamelijke, financiële of geestelijke schade lijdt; iemand die het moet ontgelden. Wikipedia Slachtoffer is een persoon die een schokkende gebeurtenis (buiten de gebruikelijke menselijke ervaring) heeft meegemaakt, daarvan getuige is geweest of erover gehoord heeft en daarop met een intens gevoel van machteloosheid en intense angst heeft gereageerd. Het gaat om normale reacties op een abnormale gebeurtenis waarbij de eigen beleving van het slachtoffer voornamelijk de impact van de gebeurtenis bepaalt. Dit is echter niet de oorspronkelijke, in onbruik geraakte, betekenis van het woord: het wezen (dier of mens) dat geslacht wordt ten offer aan een godheid. Het Samenwerkingsakkoord Slachtofferzorg benoemt het slachtoffer als de persoon, evenals zijn verwanten, aan wie materiële, fysische en/of morele schade is toegebracht als gevolg van een handeling of een verzuim dat strafbaar is gesteld door het Strafwetboek of door bijzondere strafwetten. De omzendbrief GPI 58 (opvolger van OOP 15 er) en de omzendbrief betreffende Slachtofferonthaal sluiten hierbij aan en omschrijven het slachtoffer als de natuurlijke persoon, alsook zijn na(ast)bestaanden die als direct gevolg van handelen of nalaten in strijd met de wetgeving schade 8

9 en slachtofferschap 02 heeft geleden, met inbegrip van een lichamelijk of geestelijk letsel, een psychisch lijden of een economisch verlies. De omzendbrief slachtofferonthaal vult dit verder aan met een afbakening van het toepassingsgebied: slachtoffers van opzettelijke misdaden of wanbedrijf en hun na(ast)bestaanden, ongeacht of deze feiten gepleegd werden door minderjarigen of rechtspersonen; de nabestaanden van personen die in verdachte omstandigheden overleden zijn, als gevolg waarvan een strafdossier werd geopend; de slachtoffers van onopzettelijke doding of van onopzettelijke slagen of verwondingen, die ernstige verwondingen hebben veroorzaakt en op hun na(ast) bestaanden; en de na(ast)bestaanden van vermiste personen waarvan de verdwijning als onrustwekkend werd beschouwd. Tot slot vermeldt de omzendbrief dat een justitie-assistent slachtofferonthaal systematisch gevat (dit is een vorm van verwittiging waardoor de justitie-assistent een aanbod naar slachtoffers doet) wordt door het parket, bij misdrijven die de dood of poging daartoe hebben veroorzaakt (al dan niet opzettelijk), bij verdachte overlijdens en bij situaties van partnergeweld. Volgens het decreet algemeen welzijnswerk voorziet het algemeen welzijnswerk in hulp- en dienstverlening die ter beschikking staat van alle personen van wie de welzijnskansen bedreigd of verminderd zijn. Factoren die tot deze verminderde welzijnskansen leiden, hebben onder meer te maken met criminaliteit en de maatschappelijke reacties hierop. In die zin leidt ook slachtofferschap mogelijk tot verhoogde kwetsbaarheid of sociale uitsluiting. De oorspronkelijke omschrijving van het begrip slachtoffers van misdrijven is in de Vlaamse regelgeving echter stelselmatig verruimd naar een zeer brede omschrijving van slachtofferschap, los van de vraag of er al dan niet een delict plaatsvond. Zo wordt slachtofferschap uitgebreid naar slachtoffers van verkeersongevallen, nabestaanden van zelfdoding, rampen en andere situaties. In uitvoering van het decreet algemeen welzijnswerk van 2009 werd de doelgroep opnieuw strikter afgebakend tot slachtoffers van geweld, misdrijf of rampen, evenals hun naast- en nabestaanden, waarbij zowel naar minder- als meerderjarigen bedoeld zijn. Concreet betekent dit dat een slachtoffer omschreven wordt als een persoon aan wie materiële, fysische en/of morele schade is toegebracht (als gevolg van een handeling of een verzuim dat strafbaar is gesteld door het Strafwetboek of door bijzondere strafwetten) of die daarvan getuige was, evenals slachtoffers van rampen. Zo komen we tot drie categorieën van slachtoffers: de rechtstreekse slachtoffers van misdrijven, de getuigen van misdrijven en de slachtoffers van rampen. De overheid vermeldt hier expliciet dat slachtoffers, die geen klacht neerleggen bij politie of bij justitiële diensten, ook tot de doelgroep behoren. In de sectorale doelstellingen wordt bepaald dat ook nabestaanden van zelfdoding dezelfde hulp moeten krijgen, zodat dit een vierde categorie wordt. 9

10 In de media en in de perceptie van de modale burger doemt een zwart-wit beeld van slachtoffers en plegers op, waarbij de pleger de boeman is en het slachtoffer de pechvogel die op zijn pad is gekomen. Hét slachtoffer? Pemberton (2003) geeft aan dat hét slachtoffer niet bestaat. Iedereen kan slachtoffer zijn of worden van de meest uiteenlopende zaken en dit in zeer verschillende situaties. Fattah (1991) gaf al aan dat er primaire, secundaire en tertiaire slachtoffers, collectieve slachtoffers, wederzijdse slachtoffers, institutionele slachtoffers, éénmalige, recidive en chronische slachtoffers bestaan, evenals directe en indirecte slachtoffers, zwakke of hulpeloze slachtoffers, uitlokkende en participerende slachtoffers, wraakzuchtige slachtoffers en geëmancipeerde slachtoffers bestaan. Pemberton stelt dat in de media en in de perceptie van de modale burger een zwart-wit beeld van slachtoffers en plegers opdoemt, waarbij de pleger de boeman is en het slachtoffer de pechvogel die op zijn pad is gekomen. Christie (1986) onderzocht de stereotype beelden van het ideale slachtoffer en zijn of haar pleger. Ze identificeert zes kenmerken van complete, legitieme en niet-ambigue slachtofferstatus: 1) het slachtoffer is zwak in relatie tot de pleger: vrouwelijk, ziek, zeer oud, zeer jong of een combinatie hiervan; 2) het slachtoffer is, als hij of zij zich al niet deugdelijk gedraagt, dan toch zeker gewoon bezig met de legitieme, gewone dagelijkse zaken; 3) het slachtoffer heeft geen aandeel in wat er gebeurde; 4) het slachtoffer heeft geen relatie met de pleger en kent de onbekende die het misdrijf pleegde niet; 5) de pleger is ontegensprekelijk groot en slecht; en 6) het slachtoffer heeft de juiste combinatie van kracht, invloed of de mogelijkheid om het statuut van slachtoffer te verkrijgen zonder sterke tegengestelde gevestigde belangen te schaden en dus weerstand uit te lokken. M.a.w. het slachtoffer is krachtig genoeg, maar verwoordt bepaalde zaken om zo n manier dat ze aanvaardbaar zijn voor de maatschappij. Afhankelijk van deze kenmerken zullen de omgeving, de maatschappij en de media al dan niet afkeurende opmerkingen maken t.a.v. het slachtoffer. Van wraak naar publiek strafrecht Van Dijk (2008) stelt vast dat het christendom sinds honderden jaren een ambigue relatie had tot de slachtofferbeweging. Hij ziet de verwaarlozing van slachtoffers door de christelijke kerken als een paradox van het christendom zelf, gezien er naastenliefde wordt gepredikt en medelijden een centrale waarde is. Hij ziet het christelijke taboe op wraakneming als verklaring waarom de katholieke kerk slachtoffers jarenlang niet behartigde: slachtoffers worden gezien als potentiële ordeverstoorders die onheil over de gemeenschap kunnen brengen. De rolverwachting naar slachtoffers in de westerse samenleving is dat ze afzien van elke vorm van wraakneming. Vergeving neemt in de christelijke moraal dan ook een centrale plaats in. Men heeft dan ook liefst een geweldloos slachtoffer. De dubbele betekenis van het etiket slachtoffer verklaart volgens van Dijk (2008) de snelle en universele opname ervan in de westerse talen: enerzijds onderstreept het etiket dat ze zielig zijn en anderzijds is er vanuit de betekenis van het offerlam de verwachting dat ze hun lot lijdzaam ondergaan en hun wraak- 10

11 Slachtoffers en slachtofferschap 02 recht opgeven, omwille van de lieve vrede. Dit is volgens van Dijk secundaire victimisatie : slachtoffers zijn ook slachtoffer van de repressieve reactie van de maatschappij op hun natuurlijke en gerechtvaardigde woede. De uitschakeling van het slachtoffer in het strafrecht is een recente realiteit in de westerse samenleving (van Dijk, 2008). In het oud-germaanse gewoonterecht kochten slachtoffers of hun nabestaanden hun wraakrecht af met een afkoopsom van de dader: het zoengeld. Niet de bestraffing van de dader was de primaire functie van het strafrecht, maar de regeling van de afkoopsom die de dader betaalde om de wraak af te wenden. Bianchi (1984) geeft aan dat tot diep in de middeleeuwen plaatsen bestonden waar daders zich in veiligheid konden stellen tegen de bloedwraak. Op deze plaatsen konden ze dan onderhandelen over de te betalen afkoopsom. Vanaf de Frankische tijd (7de eeuw) groeide de invloed van de centrale macht bij de bemiddeling tussen beide partijen. In eerste instantie werd de compositie (het zoengeld) aangevuld met een vergoeding voor de bemiddeling die aan de overheid moest betaald worden (Peters, 1993). Tegen het einde van de middeleeuwen, met de opkomst van de centrale staat, is de afkoopsom stilaan omgezet in bestraffing als leedtoevoeging door kerk en staat (Johnstone, 2002). Van Dijk (2008) ziet de omzetting van het wraakrecht naar een strafrecht vanuit de staat als een resultaat van de overwegend christelijke cultuur, waarin men er voor wraakmaatregelen, die voorheen als gerechtvaardigd werden gezien, geen plaats meer was. Men ging er meer en meer vanuit dat een slachtoffer weliswaar zielig was, maar niets te zoeken had in de rechtszaal. De afkoopsom werd eerst gehalveerd en daarna opgeheven. Bijna gelijktijdig werden verbodsbepalingen ingevoerd op het uitoefenen van wraak of andere uitingen van eigenrichting. De functie van de strafoplegging was het slachtoffer zoveel voldoening te schenken dat deze er vanaf ziet het recht in eigen hand te nemen (Walker, 1972). Terwijl voordien het misdrijf werd gezien als een conflict tussen dader en slachtoffer, waarover de partijen tot een overeenkomst moesten komen, evolueerde men meer naar een zienswijze waarin het delict eerder gezien werd als een aanslag op de rechtsorde, de wetten en de regels van de gemeenschap. De overheid verdrong het slachtoffer uit diens directe relatie met de pleger en stelde zich in de plaats van het slachtoffer (Peters, 1993). Er werd nu in de eerste plaats namens de samenleving bestraffing van dader geëist. De publiekrechtelijke straftoemeting en -vordering van de overheid kreeg voorrang op de private vraag naar vergoeding van het slachtoffer. Vanaf de 13de eeuw verdween het slachtoffer, als partij in het strafgeding, achter de rug van de openbare aanklager, die onafhankelijk van het slachtoffer de strafvervolging voor de rechter initieerde. De positie van het slachtoffer werd herleid tot die van bijkomende belanghebbende. In de 20ste eeuw zijn de vergeldende strafrechtstheorieën vervangen door utilitaire theorieën: door strafoplegging worden nuttige, opbouwende maatschappelijke func- De dubbele betekenis van het etiket slachtoffer onderstreept het etiket dat ze zielig zijn en anderzijds is er vanuit de betekenis van het offerlam de verwachting dat ze hun lot lijdzaam ondergaan en hun wraakrecht opgeven. 11

12 Eens het delict is gepleegd (en aangegeven), richten alle ogen zich op de pleger. ties vervuld zoals afschrikking van potentiële daders en heropvoeding van delinquenten. Volgens victimoloog Schafer werden slachtoffers in deze eeuw de Assepoesters van het strafrecht (Schafer, 1968): zowel hun emotionele als materiële belangen worden in het strafrecht bijna totaal genegeerd. Van Dijk (2008) ziet deze totale eliminatie van het slachtoffer in de strafrechtspleging als het natuurlijke eindpunt van de toenemende beheersing van wraak in het belang van de gemeenschap. Slachtoffers worden alle middelen ontnomen om wraak te kunnen nemen. Peters (1993) vindt het vreemd dat de strafrechtspleging aan de ene kant in het belang van de maatschappij hooghartig voorbijgaat aan de problemen van het slachtoffer, maar anderzijds sterk afhankelijk is van de medewerking en de inbreng van deze personen om haar maatschappelijke opdracht van rechtshandhaving en rechtsherstel te kunnen realiseren. Uit criminologisch onderzoek blijkt ten overvloede dat de opsporing en ontdekking van criminaliteit in zeer hoge mate afhankelijk is van de aangifte van misdrijven bij de politie. Minder dan 10% van de criminaliteit is het resultaat van eigen opsporingsactiviteiten van politie (Dünkel, 1990). Het zijn dus de slachtoffers zelf die de strafrechtspleging in werking stellen, door het delict bij de politie aan te geven. We zouden hieruit kunnen veronderstellen dat politie en slachtoffers van delicten natuurlijke bondgenoten zijn. Niet alleen zijn slachtoffers zelf de grootste melders van een misdrijf, maar vaak heeft politie hen ook nodig bij het meer te weten komen over de gepleegde feiten. Ondertussen weten we dat dit nog steeds niet waar is. Garcia-Pablos (1991) stelt hierover dat, eens het delict is gepleegd (en aangegeven), alle ogen zich op de pleger richten. Blaming en claiming Het onrecht dat door het exclusief dadergerichte strafrecht aan slachtoffers werd aangedaan, is eeuwenlang niet tot het bewustzijn van juristen doorgedrongen. Pas toen dit door de victimologie werd aangetoond en het begrip secundaire victimisatie gemeengoed was geworden, werd de geleidelijke terugkeer van het slachtoffer in de strafrechtspleging onvermijdelijk (Groenhuijsen, 2008). Vaak leidt het nagaan van het aandeel van het slachtoffer bij het tot stand komen van een misdrijf ofwel tot victim blaming (waarbij het slachtoffer de volledige schuld krijgt van het misdrijf), ofwel net vanuit die angst om in deze fout te vervallen naar het andere eind van de as, waardoor men niet meer kijkt naar het mogelijk risicogedrag van een slachtoffer. Pemberton (2003) zegt hierover dat er een verschil is tussen de schuldvraag en de waaromvraag, en bovendien is er een verschil tussen het causaal verband en het risico. Hij vindt het belangrijk om de schuldvraag in juridische zin los te koppelen van een analyse van het sociale proces dat tussen pleger en slachtoffer plaatsvindt. De schuldvraag handelt over het verdelen van de verwijtbaarheid en niet om het verklaren van een situatie. In deze verklaring en de rol die het slachtoffer hierin speelt, zitten echter belangrijke aangrijpingspunten om het slachtoffer te versterken. Krampachtig vasthouden aan de 12

13 Slachtoffers en slachtofferschap 02 vraag wiens schuld het is vertroebelt deze verklaring. Een verhoogd risico vaststellen betekent dus niet dat iemand automatisch slachtoffer wordt of zelfs dat deze persoon zijn eventueel slachtofferschap veroorzaakt heeft. Het maakt wel dat (potentiële) slachtoffers zelf actief hun risico op slachtofferschap kunnen verminderen. Pemberton toont hiermee aan dat het ontkennen van de eigen rol van het slachtoffer in een strafbaar feit, hen de mogelijkheid ontneemt om iets tegen hun slachtofferschap te ondernemen. Hierdoor rest hen alleen nog de slachtofferrol, terwijl een actievere positie aangrijpingspunten kan bieden om te herstellen en toekomstig slachtofferschap te voorkomen. Feministen hebben als eersten gewezen op de schaduwzijde van het slachtoffer-zijn. Zij hebben de etikettering van kwetsbare slachtoffers bekritiseerd, waarbij vrouwen worden neergezet als passieve objecten (Barry, 1979). In een latere fase wordt het algemene beeld van het slachtoffer bekritiseerd. Hughes (1993) heeft het in zijn boek The culture of complaint over de stijgende neiging van de moderne burgers om zich constant slachtoffer te voelen van wat anderen of de overheid hen aandoet en om hiervoor schadeloosstelling te eisen. Hij hekelt de claim-cultuur waarmee in Amerika maar ook in andere landen schadevergoeding wordt geëist voor de gevolgen van vermeend onrecht. Sykes (1999) spreekt over de US als een land van slachtoffers, waarin de doorsnee Amerikaan lijdt aan een slachtoffermentaliteit. Van Dijk geeft aan dat het begrip victimologie een negatieve klank heeft gekregen (2008). Dit blijkt uit nieuwe woorden zoals victirats (mensen die letterlijk leven van de opbrengst van blaming en claiming) en victimist (iemand die zichzelf onterecht als slachtoffer presenteert). In Nederland heeft de columnist Van Doorn het woord slachtofferitis bedacht, voor problemen waaraan klagende slachtoffers lijden. Vooral leden van minderheidsgroepen krijgen het verwijt al te graag en snel de slachtofferrol te spelen. De slachtofferrol spelen of op zich nemen is in de Van Dale een vaste uitdrukking. Van Dijk zegt hierover dat het gepast is om onterecht slachtofferschap aan de kaak te stellen. Dit schiet echter zijn doel voorbij indien ook het terecht aankaarten van betere bejegening van slachtoffers als deel van een zogenoemde slachtoffercultuur wordt gezien. Slachtoffer-empowerment Het beeld van het inhalige slachtoffer dat uit is op zoveel mogelijk geld en een zo zwaar mogelijke straf, wordt door onderzoek weerlegd. Zo doet slechts één op de drie slachtoffers van geweldmisdrijven die in aanmerking komen een beroep op de Schadefondsen voor slachtoffers van geweldmisdrijven. Bij de oprichting van Victim Support in Groot-Brittanië in 1982 werd een discussie gevoerd over de ongunstige associaties bij het woord victim. Ook bij de oprichting van Slachtofferhulp in 1984 in Nederland is een vergelijkbare discussie gevoerd. Men koos in beide organisaties toch voor het begrip slachtofferhulp, omdat dit begrip zodanig ingeburgerd was dat het moeilijk was om het nog aan te passen, hoewel men ongelukkig Het beeld van het inhalige slachtoffer dat uit is op zoveel mogelijk geld en een zo zwaar mogelijke straf, wordt door onderzoek weerlegd. 13

14 Mensen reageren normaal op een abnormale gebeurtenis. bleef over de gekozen naam. Van Dijk (2008) geeft aan dat ook bij cliënten zelf de weerstand tegen het etiket slachtoffer allengs groter werd. Rock (2004) signaleert de onwenselijke associaties van pijn, nederlaag, ongeluk en passiviteit met het woord victim. In de Verenigde Staten is het woord victim bijna een taboe geworden (Cole, 2006). Er wordt in de Engelse taal meer en meer voor survivors gekozen om het stigmatiserende begrip victim te ontlopen. Deze benaming suggereert echter dat de gedupeerde in levensgevaar heeft verkeerd wat niet altijd het geval is (van Dijk, 2008). Men pleit meer en meer voor een woord dat minder passief, minder negatief en minder bevoogdend is (Cole, 2006). Het woord slachtoffer lijkt te veel de eigen kracht te ontkennen, en te vaak naar zwakte en hulpeloosheid verwijzen (Ditmore & Wijers, 2005, Kleber in Van Teeseling, 2001). Pavlich bekritiseert ook het begrip victim empowerment, omdat men slachtoffers dan eerst als krachteloos etiketteert en ze daarna probeert te empoweren (Pavlich, 2005). Spalek (2005) geeft aan dat, indien de connotatie van slachtofferschap passief en hulpeloos blijft in een tijd waarin persoonlijke kracht een belangrijke waarde is, mensen zich steeds vaker zullen afwenden van enige vorm van slachtofferschap. Dit kan er zelfs toe leiden dat men, ondanks opgelopen schade, toch hulpverlening zal afwijzen, uit afkeer voor dit label en de stereotype voorstellen die hierdoor opgeroepen worden. Schokkende gebeurtenissen en trauma s Van der hart (2003) maakt een onderscheid tussen een schokkende gebeurtenis, een traumatische gebeurtenis en een trauma aan de hand van een continuüm. Gewone gebeurtenis Schokkende gebeurtenis Traumatische gebeurtenis Trauma 14

15 Slachtoffers en slachtofferschap 02 Het verschil tussen een gewone en traumatische gebeurtenis ligt vooral in de intensiteit en de gevoelens die ermee gepaard gaan. Schokkende gebeurtenis vallen buiten de normale, alledaagse en te verwachten gebeurtenissen en zijn voor iedereen schokkend en ingrijpend (Daeseleire, 2012). Ze zijn onverwacht, geven een gevoel van machteloosheid en veroorzaken een acute ontwrichting van het dagelijkse leven (van der Hart, 2003). Een traumatische gebeurtenis is één of meerdere schokkende gebeurtenissen die gepaard gaan met intense (doods)angst terwijl dit gebeurt en intense emoties na het gebeurde. Niet elke gebeurtenis zal dezelfde reactie geven of hetzelfde effect hebben. Zowel ernst van de gebeurtenis en hoe, waar en waneer deze plaatsvindt, als de eigen situatie van de persoon, bepalen of iets als meer of minder schokkend en traumatiserend wordt ervaren. Elementen die meespelen zijn: de graad van onverwachtheid, de graad van machteloosheid, de betrokkenheid of nabijheid van het slachtoffer op de situatie (bvb. zag het slachtoffer dit gebeuren of werd het zelf bedreigd?), duur en ernst van de gebeurtenis, bedreiging van persoonlijke bezittingen of personen en/of een opeenstapeling van schokkende gebeurtenissen op korte tijd (Daeseleire, 2012). Het verwerkingproces wordt mee bepaald door de eigen situatie. Heeft deze persoon een gezonde gezinssituatie? Kampt hij/zij op het moment van gebeurtenis al met ziekte, overlijden, verlieservaringen, het eigen traumatisch verleden? Is er op moment van gebeurtenis al sprake van stress? Hoe is het gesteld met de copingsmechanismen van het slachtoffer? In welke mate voelt het slachtoffer zich al dan niet schuldig over de manier waarop de gebeurtenis verliep? (Daeseleire, 2012). Mensen kunnen dus erg verschillend rageren op een schokkende gebeurtenis. Vanuit de werkingen slachtofferhulp in de CAW s wordt er al jaren aangegeven dat mensen normaal reageren op een abnormale gebeurtenis. Het is dan ook belangrijk niet te snel te panikeren of te pathologiseren bij de reacties in de eerste uren of dagen na de gebeurtenis, hoe heftig deze reacties ook zijn. Verwerkingsproces Bij de verwerking van een traumatische gebeurtenis zijn drie fasen te onderscheiden: de impactfase, de naschokfase en de verwerkingsfase. De impactfase speelt zich af tijdens de gebeurtenis zelf. Reacties op dit moment kunnen zijn: ongeloof, een extreem gevoel van machteloosheid, hyperalert en adequaat handelen zonder veel gevoel, gevoelens van onveiligheid, angst, apathie en gevoelloosheid, heftige lichamelijke reacties, gevoel van acute ontwrichting, of extreem onbehagen. Slachtofferhulp Antwerpen (2012) geeft hierover aan dat het meestal gaat over een combinatie van de volgende zaken: de beleving van geconfronteerd te worden met een bijzonder obstakel; de copingsmechanismen uit het verleden zijn niet toereikend; de balans tussen draagkracht en draaglast wordt verstoord; en de situatie zorgt voor verwarring en acute angst. 15

16 Tijdens de impactfase worden er drie primaire reacties onderscheiden: fight (het slachtoffer gaat letterlijk de strijd aan met de dader, soms echt via een aanval, maar soms ook via het verbaal aanvallen van of discussiëren met de dader), flight (wegvluchten), freeze (bevriezen, dit kan zowel het uitvoeren van opdrachten van de dader zonder iets te voelen zijn, als letterlijk aan de grond genageld of zelfs flauwvallen zijn). De naschokfase is de fase onmiddellijk na de gebeurtenis tot 2 à 3 dagen na de feiten. Het slachtofffer kan hier een gevoel van verslagenheid ervaren, heftige emoties zoals verdriet of kwaadheid, trillen van lichaam of ledematen, spierpijnen, maag- of hoofdpijn. Mogelijke reacties die kunnen volgen in de weken na de gebeurtenis zijn hartkloppingen, zweten, bibberen, ademhalingsmoeilijkheden, spierspanning of trillen van lichaam of ledematen, duizeligheid, misselijkheid, slaapstoornissen, herbelevingen, prikkelbaarheid, concentratiestoornissen, woede en schuldgevoel (Daeseleire, 2012). Een slachtoffer dat nuchter en zakelijk lijkt in de eerste uren of dagen na de feiten, kan toch bij een (soms schijnbaar kleine of onbelangrijke) gebeurtenis die zich een paar dagen daarna stelt, nog instorten of extreem reageren. durende innerlijke strijd (Slachtofferhulp Antwerpen, 2012). We spreken van een problematische of moeilijke verwerking, wanneer een slachtoffer in één van deze fasen blijft vastzitten. Wanneer een slachtoffer alle gedachten over de gebeurtenis wegduwt is er geen ruimte voor integratie. Het continu of veelvuldig herbeleven is voor een slachtoffer zowel fysiek als psychisch niet leefbaar (Slachtofferhulp Antwerpen, 2012). Bij een normale verwerking heeft het slachtoffer deze gebeurtenis een plaats kunnen geven in zijn leven en is er een zekere rust gekomen. Slachtoffers kunnen in deze fase terug aan het gebeurde denken of erover praten zonder de heftige gevoelens van de beginperiode na de feiten terug te krijgen, of slechts sporadisch. Op bepaalde momenten (vb. verjaardag van feiten of van persoon die men verloor, wanneer er iets gelijkaardig gebeurt bij een belangrijke andere) kan de gebeurtenis en de gevoelens die men toen had terug meer op de voorgrond komen, maar ook dit hoort bij een normaal verwerkingsproces (Slachtofferhulp Antwerpen, 2012). De verwerkingsfase is de fase de eerste weken of maanden na de feiten en is gekenmerkt door twee reacties: ontkennen en herbeleven. Deze twee reacties wisselen elkaar af, dit hoort bij het normaal verwerkingsproces. Voor een slachtoffer voelt dit vaak aan als een echte doorwerkperiode, met een voort- 16

17 Slachtoffers en slachtofferschap 02 Volgende reacties horen bij het herbeleven flashbacks over (bepaalde momenten tijdens) de gebeurtenis heftige (schrik)reacties op bepaalde zaken in het dagelijks leven die voor een butenstaander eerder onbetekenend zijn nachtmerries over het gebeurde slapeloosheid angst (voor herhaling, om de pleger tegen te komen, wanneer men in een vergelijkbare situatie terechtkomt, ) een algemeen gevoel van onveiligheid Mogelijke reacties bij ontkenning zijn onderdrukken van gevoelens apathie weinig aanspreekbaar zijn over wat slachtoffer voelt gevoel van depressie neerslachtigheid 17

18 De omschrijving van PTSS in DSM-V telt volgende symptomen De persoon is blootgesteld aan een traumatische ervaring de persoon was slachtoffer, getuige of geconfronteerd met één of meerdere gebeurtenissen die een feitelijke of dreigende dood of ernstige verwonding met zich meebracht, of die een bedreiging vormde voor de fysieke integriteit van deze persoon of van anderen. tot de reacties van deze persoon horen intense angst, hulpeloosheid of afschuw. De traumatische gebeurtenis wordt voortdurend herbeleefd op volgende manier(en) veelvuldige en zich opdringende herinneringen, voorstellingen, gedachten of waarnemingen aan de gebeurtenis; terugkerende nachtmerries over de gebeurtenis; zich handelen of voelen alsof de gebeurtenis opnieuw plaatsvindt zoals herbeleven, hallucinaties en flashbacks; intens psychisch lijden wanneer men geconfronteerd wordt met stimuli die (een deel van) de traumatische gebeurtenis symboliseren of er (voor de betrokkene) op lijken; fysiologische reactie (fight, flight, freese) wanneer men geconfronteerd wordt met stimuli die (een deel van) de traumatische gebeurtenis symboliseren of er (voor de betrokkene) op lijken. Lange tijd vermijden van prikkels of situaties die bij het trauma hoorden of afstomping van de algemene reactiviteit proberen gedachten en gevoelens en/of gesprekken over het trauma te vermijden; proberen activiteiten, plaatsen of personen die herinneringen aan het trauma (zouden kunnen) oproepen te vermijden; niet in staat zijn zich belangrijke zaken over het trauma te herinneren; verminderde belangstelling om deel te nemen aan activiteiten die men daarvoor wel graag deed of die belangrijk zijn; gevoel van onthechting of vervreemding van anderen; beperkt kunnen uiten van affectie t.a.v. anderen; gevoel een beperkte toekomst te hebben. Lange tijd symptomen van verhoogde prikkelbaarheid vertonen slapeloosheid; prikkelbaarheid en/of woede-uitbarstingen; concentratieproblemen; overdreven alertheid en waakzaamheid; overdreven schrikreacties. Niet iedereen moet al deze symptomen hebben om toch PTSS als diagnose te krijgen. Belangrijk hierbij is de herhaling van een symptoom en dat het zich opdringt. 18

19 Slachtoffers en slachtofferschap 02 Posttraumatisch stresssyndroom Wanneer stressreacties aanhouden of na lange tijd weer opduiken en het leven erg verstoren, spreken we van een moeilijke verwerking en kan een posttraumatisch stresssyndroom (PTSS) ontstaan. De diagnose PTSS is in 1980 voor het eerst opgenomen in de DSM-III, waardoor er een erkenning kwam voor een stoornis, die het slecht verwerken van een traumatische gebeurtenis omschreef. De verschijnselen die hierin beschreven worden, waren eerder al bekend onder namen als railroad spines, irritable heart, soldiers heart, shell shock en traumatische neurose (Gersons, 1992 en 2012). Pas in de derde en vierde editie werd PTSS opgenomen als een diagnose met een chronisch karakter. Tot dan werden de gevolgen in de DSM beschreven als reactievormen en niet als een stoornis. Een reactievorm is zoals we hierboven omschreven tijdelijk van aard, terwijl de overgang naar een stoornis weliswaar inhoudt dat het ontstaan is vanuit een tijdelijke gebeurtenis, maar dat er geen sprake is van tijdelijkheid in de symptomen, omdat deze chronisch zijn geworden (Gersons, 2012). Voor de DSM-V stelden Spitzer e.a. (2007) opnieuw voor de diagnose onder aanpassingsstoornissen over te brengen, maar ook hieronder de traumaspectrumstoornissen met dissociatieve stoornissen en aanpassingsstoornissen te clusteren. Gecompliceerde rouw zou hierbij een nieuwe stoornis kunnen vormen. Het grootste voordeel van de erkenning van PTSS is volgens Gersons (2012) dat deze als stoornis erkend kan worden, doordat er verschillende symptomen worden samengevoegd tot een herkenbare diagnose. Gersons (2012) stelt hierover dat een groot deel van deze symptomen weinig specifiek is, maar dat de samenhang van de symptomen duidelijk verwijst naar het effect van het trauma. Toch stelt hij dat de meeste symptoombeschrijvingen voor interpretatie vatbaar zijn en dus weinig houvast bieden. Het opnemen van trauma als criterium om PTSS vast te stellen maakt dat PTSS de enige diagnose in de DSM is waarin een gebeurtenis (en dus niet het symptoom) opgenomen is als voorwaarde voor het stellen van deze diagnose. Dit impliceert dat PTSS niet alleen volgt op een gebeurtenis, maar dat de gebeurtenis zelf er de oorzaak van is (Gersons, 2012). Gersons concludeert ook dat trauma een voorwaarde is om PTSS te kunnen krijgen, maar dat tegelijkertijd de ervaring van een trauma (naast copingsmechanismen, appraisal of bedreiging, geheugenfuncties en biologische processen, gender, ) eerder een beperkte rol speelt in het al dan niet ontstaan van PTSS. Moreau en Zisook (2002) stellen ook vast dat de omschrijving van PTSS in de loop der tijd veranderde op basis van nieuwe studies. Ze concluderen dat de psychische gevolgen van trauma te zeer verengd worden tot PTSS. Ook Van der Kolk e.a. (1996) zien PTSS als een veel te eng begrip om de heterogeniteit van traumatische gebeurtenissen in de kindertijd mee te vatten. Een spectrumbenadering in de DSM zou deze kritiek mogelijks 19

20 Slachtofferschap komt statistisch gezien niet willekeurig voor maar treft vooral sociaal kwetsbare individuen die in stedelijke gebieden wonen. kunnen ondervangen. Sommigen pleiten echter voor een onderbrenging opdeling in traumaspectrumstoornissen, anderen in stressgebonden stoornissen en nog anderen in dissociatiestoornissen. Er is ook discussie over het ontstaan van trauma: vanuit angst of vanuit dissociatie. Beide benaderingen vinden elkaar in het gegeven dat het geheugen een grote rol inneemt bij het ontstaan van PTSS. Op dit moment is PTSS alleszins ondergebracht bij angststoornissen. Gersons (2012) geeft hierover aan dat het onderbrengen in een spectrum de definitieproblemen niet zullen oplossen, en pleit ervoor het kind niet met het badwater weg te gooien, maar te blijven discussiëren. Prevalentie van (slachtoffers van) een misdrijf Slachtofferenquêtes benadrukken het belang van het dark number bij het bestuderen van criminaliteit. Ze relativeren de toename van criminaliteit in officiële criminaliteitsstatistieken. Ze bevestigen de nauwe relatie tussen slachtoffer en dader en de omvang van familiaal geweld. Bovendien tonen ze aan dat slachtofferschap statistisch gezien niet willekeurig voorkomt maar vooral sociaal kwetsbare individuen treft die in stedelijke gebieden wonen (Lemonne e.a. 2007). We baseren ons hiervoor op de veiligheidsmonitor als een indicator voor het dark number en de politionele criminaliteitsstatistieken, die een beeld geven van de reële aangiftes bij politie. Uit de criminaliteitsstatistieken van 2010 blijkt dat met 40,5% diefstal en afpersing het meest als misdrijf voorkomt. In 2010 werden in België feiten aangegeven m.b.t. geweld tegen eigendom. Hierdoor vormt deze groep met om en bij de 12% tweede grootste in de criminaliteitsstatistieken. Vandalisme is, met meer dan 81%, de grootste groep geregistreerde feiten. Het verschil met vernieling is dat de pleger hier geen materieel voordeel bij heeft. Uit de veiligheidsmonitor van blijkt dat vooral vernieling aan de auto het meest voorkomt: 16% van de Belgische gezinnen is hiervan slachtoffer geweest in de 12 maanden voorafgaand aan de bevraging. Daarnaast werd 4 à 5% van de gezinnen in 2008 slachtoffer van fietsdiefstal, vernieling (andere dan autovernieling), diefstal uit de auto en poging tot inbraak. Bij geweld tegen eigendommen zien we een duidelijke stijging van aangiftes van 2000 tot 2010 (+ 14,6%). In 2010 werd er in vergelijking met 2009 wel een daling van bijna 5% aangegeven. Misdrijven tegen de lichamelijke integriteit vormen met meer dan 9% in 2010 de derde groep in de criminaliteitsstatistieken. In België worden dagelijks meer dan 255 van deze misdrijven bij politie geregistreerd. Uit de veiligheidsmonitor van blijkt dat 7% van de Belgen de 12 maanden voorafgaand aan de bevraging slachtoffer waren van bedreigingen met lichamelijk geweld.. Bij slachtoffers van lichamelijk geweld gaat het in 71% van de gevallen om slagen en verwondingen. Ook bij de criminaliteitsstatistieken zien we dat opzettelijke slagen en verwondingen het meest worden geregistreerd (+80%). De grootste categorie van deze plegers zijn een familielid. In de criminali- 20

Wat hebben slachtoffers nodig? Kris De Groof

Wat hebben slachtoffers nodig? Kris De Groof Wat hebben slachtoffers nodig? Kris De Groof Wie is het slachtoffer? Van Dale: (historiek) offerdier dat op een altaar werd geslacht Van Dijk: dit onderstreept het etiket dat SO zielig is en verwachting

Nadere informatie

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie

Debriefing. Opvang na een schokkende gebeurtenis. Geert Taghon 2013

Debriefing. Opvang na een schokkende gebeurtenis. Geert Taghon 2013 Debriefing Opvang na een schokkende gebeurtenis Geert Taghon 2013 Definitie schokkende gebeurtenis Een gebeurtenis die buiten het patroon van gebruikelijke menselijke ervaringen ligt en duidelijk leed

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder

Terrorisme en dan verder Terrorisme en dan verder Hoe kunt u omgaan met de gevolgen van een aanslag? - Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie.

Nadere informatie

Slachtofferhulp Brussel-Halle-Vilvoorde Groot Eiland (deelwerking CAW Archipel) Voorstelling dienst

Slachtofferhulp Brussel-Halle-Vilvoorde Groot Eiland (deelwerking CAW Archipel) Voorstelling dienst Slachtofferhulp Brussel-Halle-Vilvoorde Groot Eiland (deelwerking CAW Archipel) Voorstelling dienst Slachtofferhulp Elke dag worden mensen slachtoffer van een misdrijf Historiek Slachtofferhulp Eerste

Nadere informatie

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren

PTSS - diagnostiek en behandeling. drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren PTSS - diagnostiek en behandeling drs. Mirjam J. Nijdam psycholoog / onderzoeker Topzorgprogramma Psychotrauma AMC De Meren Opbouw Diagnose PTSS Prevalentiecijfers PTSS en arbeid Preventie van PTSS Behandeling

Nadere informatie

Hulp bij het herstel. Als slachtoffer kunt u bij. Slachtofferhulp Nederland terecht. voor kosteloze ondersteuning op

Hulp bij het herstel. Als slachtoffer kunt u bij. Slachtofferhulp Nederland terecht. voor kosteloze ondersteuning op Hulp bij het herstel Als slachtoffer kunt u bij Slachtofferhulp Nederland terecht voor kosteloze ondersteuning op emotioneel, praktisch en juridisch gebied. Bent u slachtoffer van een misdrijf, zoals een

Nadere informatie

DEEL I DE GEVOLGEN VOOR SLACHTOFFERS VAN VERKEERSONGEVALLEN, DE REGELGEVING EN DE VOORZIENINGEN

DEEL I DE GEVOLGEN VOOR SLACHTOFFERS VAN VERKEERSONGEVALLEN, DE REGELGEVING EN DE VOORZIENINGEN INLEIDING 1. Aanleiding en doelstelling van het onderzoek 1.1. De aanleiding 1.2. De doelstelling 1.3. De uitwerking 1.4. De rapportage 2. De problematiek ingeleid 2.1. Enkele cijfers 2.2. Het ontstaan

Nadere informatie

Posttraumatische stressstoornis na uitzending

Posttraumatische stressstoornis na uitzending Posttraumatische stressstoornis na uitzending Factsheet Inleiding Een ruime meerderheid van de Nederlandse bevolking (ongeveer 80%) krijgt ooit te maken met één of meer potentieel traumatische gebeurtenissen.

Nadere informatie

E M D R een inleiding

E M D R een inleiding E M D R een inleiding Lucinda Meihuizen GZ-psycholoog Zorgpartners Midden-Holland lucinda.meihuizen@zorgpartners.nl Wietske Soeteman GZ-psycholoog Pro Persona w.soeteman@propersona.nl Wat haal je uit deze

Nadere informatie

Hulp bij het herstel. Als slachtoffer kunt u bij. Slachtofferhulp Nederland terecht. voor kosteloze ondersteuning op

Hulp bij het herstel. Als slachtoffer kunt u bij. Slachtofferhulp Nederland terecht. voor kosteloze ondersteuning op Hulp bij het herstel Als slachtoffer kunt u bij Slachtofferhulp Nederland terecht 0900-0101 (lokaal tarief) voor kosteloze ondersteuning op emotioneel, praktisch en juridisch gebied. Bent u slachtoffer

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Voorwoord 7 Leeswijzer 9

Voorwoord 7 Leeswijzer 9 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Leeswijzer 9 Deel I Traumatische ervaringen 1 Wat kinderen kunnen meemaken 15 2 De reacties van kinderen op trauma 21 3 De impact op het gezin en de school 33 Deel II Kinderen

Nadere informatie

FiST-debriefing Treinramp Buizingen Gemeentehuis Halle

FiST-debriefing Treinramp Buizingen Gemeentehuis Halle FiST-debriefing Treinramp Buizingen Gemeentehuis Halle Welke psychische reacties kunnen we nu verwachten bij getroffenen, families en hulpverleners? FiST Vlaams-Brabant 1 Meeting Rules van de psychologische

Nadere informatie

VERWERKING NA EEN INGRIJPENDE GEBEURTENIS 1

VERWERKING NA EEN INGRIJPENDE GEBEURTENIS 1 SOCIAAL WERK VERWERKING NA EEN INGRIJPENDE GEBEURTENIS 1 U bent recent betrokken geweest bij een gebeurtenis waarbij u geconfronteerd werd met een aantal ingrijpende ervaringen. Met deze korte informatie

Nadere informatie

Bijna de helft van de geweldsmisdrijven wordt in de openbare ruimte gepleegd / foto: Inge van Mill.

Bijna de helft van de geweldsmisdrijven wordt in de openbare ruimte gepleegd / foto: Inge van Mill. Bijna de helft van de geweldsmisdrijven wordt in de openbare ruimte gepleegd / foto: Inge van Mill. secondant #2 april 2009 7 Geweldsdelicten tussen - Daling van geweld komt niet uit de verf Crimi-trends

Nadere informatie

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant:

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant: TSCYC Ouderversie Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen ID 256-18 Datum 24.12.2014 Informant: Mieke de Groot-Aerts moeder TSCYC Inleiding 2 / 10 INLEIDING De TSCYC is een vragenlijst die

Nadere informatie

Directe Hulp bij Huiselijk. U staat er niet alleen voor!

Directe Hulp bij Huiselijk. U staat er niet alleen voor! Directe Hulp bij Huiselijk Geweld U staat er niet alleen voor! U krijgt hulp Wat nu? U bent in contact geweest met de politie of u heeft zelf om hulp gevraagd. Daarom krijgt u nu Directe Hulp bij Huiselijk

Nadere informatie

Presentatie Huiselijk Geweld

Presentatie Huiselijk Geweld Definitie: Huiselijk geweld is geweld dat door iemand uit de huiselijke- of familiekring van het slachtoffer wordt gepleegd. Hieronder vallen lichamelijke en seksuele geweldpleging, belaging en bedreiging

Nadere informatie

Opvang na calamiteiten

Opvang na calamiteiten Opvang na calamiteiten 2011 Inleiding Je moet genieten van het moment, want voor je het weet is het voorbij. Je kunt geen plannen maken op lange termijn. Ik heb nu geleerd wie ik echt kan vertrouwen en

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling 2. Gevolgen van kindermishandeling voor kind en omgeving De emotionele, lichamelijke en intellectuele ontwikkeling van een kind berust op genetische mogelijkheden

Nadere informatie

Diagnostiek volgens het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders

Diagnostiek volgens het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders Diagnostiek volgens het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders Inleiding Bij de diagnostiek van psychische klachten in de huisartsenpraktijk worden niet altijd dezelfde diagnostische criteria

Nadere informatie

Signalen bij partnergeweld

Signalen bij partnergeweld Datum: 31/10/2013 Auteur: Kris De Groof Versie: Def Herkomst: Methodisch kader Aan de Slag Doel: Bestemming: Handelingskader 1712 Signalen bij partnergeweld 1. Algemene signalen van partnergeweld 1.1.

Nadere informatie

OMGAAN MET DREIGEND EN DESTRUCTIEF GEDRAG

OMGAAN MET DREIGEND EN DESTRUCTIEF GEDRAG OMGAAN MET DREIGEND EN DESTRUCTIEF GEDRAG Inleiding Geweld lijkt toegenomen binnen onze samenleving; in ieder geval is de gevoeligheid en aandacht voor deze problematiek de laatste jaren duidelijk toegenomen.

Nadere informatie

OPVANG LEERLINGEN BIJ INCIDENTEN M.B.T. AGRESSIE, GEWELD OF (SEKSUELE) INTIMIDATIE

OPVANG LEERLINGEN BIJ INCIDENTEN M.B.T. AGRESSIE, GEWELD OF (SEKSUELE) INTIMIDATIE OPVANG LEERLINGEN BIJ INCIDENTEN M.B.T. AGRESSIE, GEWELD OF (SEKSUELE) INTIMIDATIE Apeldoorn, 1 december 2006 Auteur M.H. Luikinga Afdeling Personeel & Organisatie December 2006 INHOUD blz. 1 Inleiding...

Nadere informatie

Haïti. Anneke Vinke, 19 januari 2010

Haïti. Anneke Vinke, 19 januari 2010 Haïti Anneke Vinke, 19 januari 2010 Opzet Korte introductie Feiten en verder Morgen... PAUZE --> daarna vragen/discussie 2 Situatie: RAMP in Haïti TV beelden & leed: zien van pijn van kinderen niet te

Nadere informatie

EMDR. Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie

EMDR. Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie EMDR Afdeling Psychiatrie en Medische Psychologie Wat is EMDR? Eye Movement Desensitization and Reprocessing, afgekort tot EMDR, is een therapie voor mensen die last blijven houden van de gevolgen van

Nadere informatie

Veiligheid kernthema: maatschappelijk evenwicht & veiligheid

Veiligheid kernthema: maatschappelijk evenwicht & veiligheid Veiligheid kernthema: De criminaliteitscijfers en de slachtoffercijfers laten over het algemeen een positief beeld zien voor Utrecht in. Ook de aangiftebereidheid van Utrechters is relatief hoog (29%).

Nadere informatie

Zorgen voor jonge getraumatiseerde kinderen

Zorgen voor jonge getraumatiseerde kinderen Zorgen voor jonge getraumatiseerde kinderen 26 januari 2017 IN HOLLAND STAAT EEN HUIS Congres ter gelegenheid van het 70-jarig jubileum van t Kabouterhuis Programma Wat is trauma? Essentiële elementen

Nadere informatie

Protocol ongewenst gedrag Stichting Mensen Met Mogelijkheden.

Protocol ongewenst gedrag Stichting Mensen Met Mogelijkheden. Protocol ongewenst gedrag Stichting Mensen Met Mogelijkheden. 1. DOEL Deze procedure is bedoeld om zorgvuldig handelen te waarborgen bij constatering van ongewenst gedrag op de werkplek. 2. REIKWIJDTE

Nadere informatie

Protocol Huiselijk geweld en Kindermishandeling

Protocol Huiselijk geweld en Kindermishandeling Protocol Huiselijk geweld en Kindermishandeling Onderstaand protocol is opgesteld in verband met de wet meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling die met ingang van 1 juli 2013 van kracht is geworden.

Nadere informatie

6 SECONDANT #1 MAART 2013. Slachtofferschap en onveiligheidsgevoelens in acht landen POSITIEVE VEILIGHEIDS- TRENDS IN NEDERLAND. Naar inhoudsopgave

6 SECONDANT #1 MAART 2013. Slachtofferschap en onveiligheidsgevoelens in acht landen POSITIEVE VEILIGHEIDS- TRENDS IN NEDERLAND. Naar inhoudsopgave 6 SECONDANT #1 MAART 2013 Slachtofferschap en onveiligheidsgevoelens in acht landen POSITIEVE VEILIGHEIDS- TRENDS IN NEDERLAND SECONDANT #1 MAART 2013 7 De laatste jaren voelen burgers zich minder vaak

Nadere informatie

Molenstraat 25 8331 HP Steenwijk Tel/fax 0521-512820 directie@clemensschool.nl. Protocol voor opvang bij ernstige incidenten. Sint Clemensschool

Molenstraat 25 8331 HP Steenwijk Tel/fax 0521-512820 directie@clemensschool.nl. Protocol voor opvang bij ernstige incidenten. Sint Clemensschool Molenstraat 25 8331 HP Steenwijk Tel/fax 0521-512820 directie@clemensschool.nl Protocol voor opvang bij ernstige incidenten Sint Clemensschool School Sint Clemensschool Bevoegd gezag Stichting Catent Bestuursnummer

Nadere informatie

Mevrouw, Mijnheer, Ik dank u voor de medewerking. Hoogachtend, Lynn Van Houcke

Mevrouw, Mijnheer, Ik dank u voor de medewerking. Hoogachtend, Lynn Van Houcke Mevrouw, Mijnheer, Mijn naam is Lynn Van Houcke en ik ben momenteel bezig met mijn masterjaar Criminologische Wetenschappen aan de Universiteit Gent. In het masterjaar dienen we een thesis te schrijven

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Verslag sessie 3: seksueel grensoverschrijdend gedrag

Verslag sessie 3: seksueel grensoverschrijdend gedrag Verslag sessie 3: seksueel grensoverschrijdend gedrag a. Reactie discuttant (Erika Frans) De resultaten van Sexpert zijn gelijklopend met eerder onderzoek: o Meer vrouwen dan mannen zijn het slachtoffer

Nadere informatie

Dierenmishandeling in gezinnen

Dierenmishandeling in gezinnen Dierenmishandeling in gezinnen Prof.dr. Marie-Jose Enders-Slegers, Leerstoel Antrozoologie, Faculteit Psychologie Stichting Cirkel van Geweld, Werkgroep Dierenpleegzorg marie-jose.enders@ou.nl Link - letter

Nadere informatie

De ontwikkeling en evolutie van posttraumatische stressklachten bij mensen met brandwonden na een ramp

De ontwikkeling en evolutie van posttraumatische stressklachten bij mensen met brandwonden na een ramp De ontwikkeling en evolutie van posttraumatische stressklachten bij mensen met brandwonden na een ramp Nancy Van Loey Wetenschappelijk onderzoeker VSBN Corinne Reynders Onderzoekscoördinator België Inhoud

Nadere informatie

EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring

EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring EMDR Therapie voor mensen met een traumatische ervaring Wat is EMDR Eye Movement Desensitization and Reprocessing, afgekort tot EMDR, is een therapie voor mensen die last blijven houden van de gevolgen

Nadere informatie

PSYCHOSOCIAAL WELZIJN MODULE 3

PSYCHOSOCIAAL WELZIJN MODULE 3 PSYCHOSOCIAAL WELZIJN MODULE 3 PREVENTIE VAN PSYCHOSOCIALE PROBLEMEN BIJ SLACHTOFFERS EN GETUIGEN VAN ARBEIDSONGEVALLEN EN/OF SCHOKKENDE GEBEURTENISSEN IN DE WERKSITUATIE Sofie D Ours Preventieadviseur

Nadere informatie

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 Datum: 31/10/2013 Auteur: Kris De Groof Versie: def Herkomst: Methodisch kader Aan de Slag Doel: Bestemming: Handelingskader 1712 bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 1. Mogelijke introductie

Nadere informatie

Hoe verwerk je een. schokkende gebeurtenis? Informatie voor leerkrachten

Hoe verwerk je een. schokkende gebeurtenis? Informatie voor leerkrachten Hoe verwerk je een schokkende gebeurtenis? Informatie voor leerkrachten Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat ingrijpende gevolgen. Als leerkrachten samen

Nadere informatie

CAMPAGNE My Body My Rights 11u. Danielle Hennaert & Helen Blow

CAMPAGNE My Body My Rights 11u. Danielle Hennaert & Helen Blow CAMPAGNE My Body My Rights 11u Danielle Hennaert & Helen Blow Structuur presentatie Amnesty International campagne & acties AI aanbevelingen en IGVM knelpunten: wie moet nu wat doen? Website & brochure

Nadere informatie

LEIDRAAD VOOR LEIDINGGEVENDEN. Samenwerken om te verwerken

LEIDRAAD VOOR LEIDINGGEVENDEN. Samenwerken om te verwerken LEIDRAAD VOOR LEIDINGGEVENDEN Samenwerken om te verwerken LEIDRAAD VOOR LEIDINGGEVENDEN Voor het begeleiden van medewerkers die het slachtoffer zijn geworden van een schokkende gebeurtenis.mensen die geconfronteerd

Nadere informatie

Omgaan met de PP ramp Welke reacties kunnen we nu verwachten bij de hulpverleners? FiST Limburg

Omgaan met de PP ramp Welke reacties kunnen we nu verwachten bij de hulpverleners? FiST Limburg www.fist.be Omgaan met de PP ramp Welke reacties kunnen we nu verwachten bij de hulpverleners? FiST Limburg getroffenen - reactieverloop 18 augustus 2011 26 augustus 2011 18 september 2011 acuut doorwerking

Nadere informatie

Samenvatting. Vraagstelling. Welke ontwikkelingen zijn er in de omvang, aard en afdoening van jeugdcriminaliteit in de periode ?

Samenvatting. Vraagstelling. Welke ontwikkelingen zijn er in de omvang, aard en afdoening van jeugdcriminaliteit in de periode ? Samenvatting Het terugdringen van de jeugdcriminaliteit is een belangrijk thema van het beleid van het Ministerie van Veiligheid en Justitie. Met het beleidsprogramma Aanpak Jeugdcriminaliteit is de aanpak

Nadere informatie

Oud worden en sterven met de oorlog

Oud worden en sterven met de oorlog Oud worden en sterven met de oorlog Mede mogelijk gemaakt door de Stichting 1940-1945 1 Oud worden en sterven met de oorlog Over wie gaat het Schokkende gebeurtenissen Kenmerken en stressreacties Verwerking

Nadere informatie

Protocol Hulp aan leerling en personeel

Protocol Hulp aan leerling en personeel Protocol Hulp aan leerling en personeel IV PROTOCOL Agressie, geweld, seksuele intimidatie, discriminatie en pesten binnen de school (Dit protocol is gebaseerd op het beleidsplan in bijlage I) Hieronder

Nadere informatie

VERZORGINGSINSTELLINGEN MODULE 1

VERZORGINGSINSTELLINGEN MODULE 1 VERZORGINGSINSTELLINGEN MODULE 1 WIE DOET WAT BIJ INGRIJPENDE EVENTS OF CALAMITEIT? An Martens, Klinische psychologe, Ziekenhuis Oost Limburg Prenne 18 september 2012 Kursaal Oostende PREBES VZW DIESTERSTERSTEENWEG

Nadere informatie

Aardbevingen en psychische klachten

Aardbevingen en psychische klachten Aardbevingen en psychische klachten (Karin Folkers, Klinisch Psycholoog) Jantien Mast, Verpleegkundig Specialist Peter Pijper en Coosje Klootwijk, verpleegkundigen Bouke Koopmans, psychiater Loppersum,

Nadere informatie

NA DE SCHOK... INFORMATIE VOOR LERAREN

NA DE SCHOK... INFORMATIE VOOR LERAREN NA DE SCHOK... INFORMATIE VOOR LERAREN www.ggdbzo.nl Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat ingrijpende gevolgen. Als leerkrachten samen met kinderen een

Nadere informatie

Als een ramp de school treft: Hoe om te gaan met incidenten op scholen? Ine Spee. MBO-Raad, Platform Veiligheid 28 maart 2013.

Als een ramp de school treft: Hoe om te gaan met incidenten op scholen? Ine Spee. MBO-Raad, Platform Veiligheid 28 maart 2013. Als een ramp de school treft: Ine Spee Hoe om te gaan met incidenten op scholen? Ine Spee MBO-Raad, Platform Veiligheid 28 Achtergronden Calamiteitenteam KPC Groep 2000- gratis ondersteuning voor scholen

Nadere informatie

Lokale Politie Brussel-Hoofdstad-Elsene Sylvia Mattens Adviseur/Psycholoog POLITIONELE SLACHTOFFERBEJEGENING

Lokale Politie Brussel-Hoofdstad-Elsene Sylvia Mattens Adviseur/Psycholoog POLITIONELE SLACHTOFFERBEJEGENING Lokale Politie Brussel-Hoofdstad-Elsene Sylvia Mattens Adviseur/Psycholoog POLITIONELE WIE WORDT AANZIEN ALS SLACHTOFFER? geen eenduidige definitie ieder vanuit eigen invalshoek voor iedereen verschillend

Nadere informatie

Sociale steun na schokkende gebeurtenissen

Sociale steun na schokkende gebeurtenissen Sociale steun na schokkende gebeurtenissen Sjef Berendsen Directeur Zorg Stellingen Mensen beschikken over een groot zelfherstellend vermogen, opvang c.q. debriefing kan zelfs een negatief effect hebben.

Nadere informatie

De draad weer oppakken

De draad weer oppakken De draad weer oppakken na een ingrijpende gebeurtenis 0900-0101 (lokaal tarief) Slachtofferhulp N e d e r l a n d Een ingrijpende gebeurtenis, zoals een misdrijf of verkeersongeluk, zet uw leven in meer

Nadere informatie

Categorie (a): bij het op heterdaad betrappen op het plegen van een strafbaar feit

Categorie (a): bij het op heterdaad betrappen op het plegen van een strafbaar feit Stappenplan strafbare feiten Een stappenplan strafbare feiten geeft richtlijnen over de acties die er kunnen of moeten worden ondernomen als de school wordt geconfronteerd met een strafbaar feit. De noodzakelijkheid

Nadere informatie

Een kind helpen. na een misdrijf of verkeersongeluk. Slachtofferhulp 0900-0101. (lokaal tarief) na een misdrijf of een verkeersongeluk

Een kind helpen. na een misdrijf of verkeersongeluk. Slachtofferhulp 0900-0101. (lokaal tarief) na een misdrijf of een verkeersongeluk Een kind helpen na een misdrijf of verkeersongeluk Slachtofferhulp H E L P T na een misdrijf of een verkeersongeluk 0900-0101 (lokaal tarief) Een misdrijf of een verkeersongeluk kan een diepe indruk bij

Nadere informatie

EMDR. Eye Movement Desensitization and Reprocessing

EMDR. Eye Movement Desensitization and Reprocessing EMDR Eye Movement Desensitization and Reprocessing Wat is EMDR Eye Movement Desensitization and Reprocessing, afgekort tot EMDR, is een therapie voor mensen die last houden van de gevolgen van een schokkende

Nadere informatie

Protocol Psychosociale ondersteuning

Protocol Psychosociale ondersteuning Protocol Psychosociale ondersteuning Zandvoortse Reddingsbrigade Datum: 1 juni 2015 Versie: 1.0 Versiehouder: Lars Carree Toepassing Het protocol psychosociale ondersteuning is van toepassing op de psychosociale

Nadere informatie

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Inleiding

InFoP 2. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Inhoud. Inleiding Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

De gevolgen van trauma en stress in de volwassenheid en uitgestelde klachten

De gevolgen van trauma en stress in de volwassenheid en uitgestelde klachten De gevolgen van trauma en stress in de volwassenheid en uitgestelde klachten Cogis Symposium Trauma: late gevolgen voor kinderen en volwassenen 12 oktober 2011 Geert Smid Paul Celan: late gevolgen van

Nadere informatie

Inhoud. plaatsbepaling en verklaringsmodel... 9. met een verstandelijke beperking... 27. Literatuur... 8. verstandelijke beperking...

Inhoud. plaatsbepaling en verklaringsmodel... 9. met een verstandelijke beperking... 27. Literatuur... 8. verstandelijke beperking... XIII Inhoud 1 Het handboek SOS Snelle Opvang bij Seksueel misbruik..................... 1 1.1 Doelgroep van het handboek SOS..................................................... 2 1.2 Het belang van het

Nadere informatie

Inleiding. Beleving van veiligheid. Veiligheid als begrip

Inleiding. Beleving van veiligheid. Veiligheid als begrip Inleiding In het kader van veiligheid zijn politie en gemeenten eerstverantwoordelijk voor openbare orde, handhaving van wettelijke regels en bestrijding van criminaliteit. Burgers ervaren veiligheid als

Nadere informatie

Rouw na een niet-natuurlijke dood

Rouw na een niet-natuurlijke dood Rouw na een niet-natuurlijke dood Yarden Symposium Afscheid na een niet-natuurlijke dood Donderdag 14 november 2013 Prof. dr. Paul Boelen Universiteit Utrecht Wat is rouw? Inhoud Wat is niet-natuurlijke

Nadere informatie

OPVANG PERSONEEL BIJ INCIDENTEN M.B.T. AGRESSIE, GEWELD OF (SEKSUELE) INTIMIDATIE

OPVANG PERSONEEL BIJ INCIDENTEN M.B.T. AGRESSIE, GEWELD OF (SEKSUELE) INTIMIDATIE OPVANG PERSONEEL BIJ INCIDENTEN M.B.T. AGRESSIE, GEWELD OF (SEKSUELE) INTIMIDATIE Apeldoorn, 1 december 2006 Auteur M.H. Luikinga Afdeling Personeel & Organisatie December 2006 INHOUD blz. 1 Inleiding...

Nadere informatie

Criminaliteit en slachtofferschap

Criminaliteit en slachtofferschap 3 Criminaliteit en slachtofferschap M.M.P. Akkermans Bijna één op de vijf Nederlanders van 15 jaar en ouder was in 2015 slachtoffer van veelvoorkomende criminaliteit zoals gewelds-, vermogensof vandalismedelicten.

Nadere informatie

2016, Annemarie ten Boom (WODC)

2016, Annemarie ten Boom (WODC) Slachtoffers van misdrijven door intimi, kennissen of vreemden. Verschillen in context, ervaringen en behoeften met betrekking tot justitie. Samenvatting. 2016, Annemarie ten Boom (WODC) Een substantieel

Nadere informatie

EMDR. Behandeling bij de gevolgen van een schokkende ervaring

EMDR. Behandeling bij de gevolgen van een schokkende ervaring EMDR Behandeling bij de gevolgen van een schokkende ervaring EMDR betekent: Eye Movement Desensitization and Reprocessing. EMDR is een behandeling voor mensen die last blijven houden van de gevolgen van

Nadere informatie

Omgaan met littekens. Els Vandermeulen. Psychologe BWC Neder-over-Heembeek Februari 2014

Omgaan met littekens. Els Vandermeulen. Psychologe BWC Neder-over-Heembeek Februari 2014 Omgaan met littekens Els Vandermeulen Psychologe BWC Neder-over-Heembeek Februari 2014 1. Huid 2. Brandwonden 3. Littekens 4. Traumatische gebeurtenis 5. Onzichtbare littekens 6. Psychische problemen 1.

Nadere informatie

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

Soms gebeurt het toch...

Soms gebeurt het toch... Soms gebeurt het toch... Informatie over stressreacties na schokkende gebeurtenissen K E N N I S E R VA R I N G K U N D E 25 jaar kennis, ervaring, kunde Verbijsterd, machteloos, angstig, verdrietig en

Nadere informatie

Jeugdcriminaliteit en jeugdveiligheid in Groningen

Jeugdcriminaliteit en jeugdveiligheid in Groningen FACTSHEET Jeugdcriminaliteit en jeugdveiligheid in Groningen In deze factsheet worden trends en ontwikkelingen ten aanzien van de jeugdcriminaliteit en jeugdveiligheid in de provincie Groningen behandeld.

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR GEWELD IN DE PSYCHIATRIE

ONDERZOEK NAAR GEWELD IN DE PSYCHIATRIE ONDERZOEK NAAR GEWELD IN DE PSYCHIATRIE FACTSHEET 1: OMVANG, AARD & GEVOLGEN VAN GEWELDSINCIDENTEN De Vrije Universiteit Amsterdam doet onderzoek naar geweld in de psychiatrie. Aan hulpverleners werkzaam

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor leerkrachten

Na de schok... Informatie voor leerkrachten Na de schok... Informatie voor leerkrachten Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat ingrijpende gevolgen. Als leerkrachten samen met kinderen een aangrijpende

Nadere informatie

Complexe rouw. Prof. dr. Jos de Keijser. 8 oktober Zorg Diensten Groep. Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg

Complexe rouw. Prof. dr. Jos de Keijser. 8 oktober Zorg Diensten Groep. Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg faculteit gedrags- en maatschappijwetenschappen Datum 23-10-2014 Complexe rouw Prof. dr. Jos de Keijser 8 oktober Zorg Diensten Groep Symposium Kennis & kunde delen in de postmortale zorg Normale rouw

Nadere informatie

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling HZ. Gelet op het Besluit verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling;

Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling HZ. Gelet op het Besluit verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling; Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling HZ Het college van bestuur van de Stichting HZ University of Applied Sciences; Gelet op het Besluit verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling;

Nadere informatie

Opvang en nazorg van nabestaanden van suicides van jongeren. RINO 15 december Ad Kerkhof

Opvang en nazorg van nabestaanden van suicides van jongeren. RINO 15 december Ad Kerkhof Opvang en nazorg van nabestaanden van suicides van jongeren RINO 15 december 2016 Ad Kerkhof Opvang en nazorg van nabestaanden van suicides van jongeren Rouw en gecompliceerde rouw Eerste opvang Tweede

Nadere informatie

Kwaliteitshandboek 4.6. Procedures 4.6.16. Het detecteren en gepast reageren op misbruik en geweld ten aanzien van gebruikers

Kwaliteitshandboek 4.6. Procedures 4.6.16. Het detecteren en gepast reageren op misbruik en geweld ten aanzien van gebruikers khb 4.6.16 - versie 2 1/5 Beoordeeld: Jan De Bruyn Paraaf: Goedgekeurd: Filip Slosse Paraaf: Geldig vanaf: 01/05/2008 DOEL - De voorziening respecteert steeds de eigenheid van de gebruiker en aanvaardt

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Zedendelicten vormen een groot maatschappelijk probleem met ernstige gevolgen voor zowel het slachtoffer als voor de dader. Hoewel de meeste zedendelicten worden gepleegd door

Nadere informatie

Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven

Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven Wat is een trauma? Trauma kan cultuurafhankelijk zijn Cultuur bepaalt reactie Cultuur aspecten:

Nadere informatie

VERDER NA EEN TRAUMA. Infobrochure voor slachtoffers

VERDER NA EEN TRAUMA. Infobrochure voor slachtoffers VERDER NA EEN TRAUMA Infobrochure voor slachtoffers Het overkomt je plotseling 4 Mij overkomt het niet 6 Normale reacties op abnormale gebeurtenissen 8 Ermee bezig blijven 9 Gevoelens (of situaties) vermijden

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

Bijlage 4 Tabellen. Verklaring van tekens in tabellen

Bijlage 4 Tabellen. Verklaring van tekens in tabellen Bijlage 4 Tabellen Verklaring van tekens in tabellen. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer x = geheim - = nihil - = (indien voorkomend tussen twee getallen) tot en met 0 (0,0) = het getal is kleiner

Nadere informatie

REACTIEPLAN LOKAAL NIVEAU. groen geel rood zwart Inschatten mate van ernst bij vermoeden, onthulling of vaststelling

REACTIEPLAN LOKAAL NIVEAU. groen geel rood zwart Inschatten mate van ernst bij vermoeden, onthulling of vaststelling WAT? Dit plan beschrijft de stappen die een lokale groep kan zetten bij een vermoeden, onthulling of vaststelling van seksueel (grensoverschrijdend) gedrag of seksueel misbruik t.a.v. de leden. Het is

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

Seksueel misbruik in een jeugdzorginstelling of pleeggezin

Seksueel misbruik in een jeugdzorginstelling of pleeggezin Seksueel misbruik in een jeugdzorginstelling of pleeggezin Hulp bij het indienen van een aanvraag voor de financiële regelingen van de overheid en jeugdzorginstellingen. Bent u slachtoffer van seksueel

Nadere informatie

Heeft positieve affectregulatie invloed op emotionele problemen na ingrijpende gebeurtenissen?

Heeft positieve affectregulatie invloed op emotionele problemen na ingrijpende gebeurtenissen? Heeft positieve affectregulatie invloed op emotionele problemen na ingrijpende gebeurtenissen? Lonneke I.M. Lenferink Rijksuniversiteit Groningen, Universiteit Utrecht Paul A. Boelen Universiteit Utrecht,

Nadere informatie

DSM-5: Nieuw, maar ook beter? Arq Herfstsymposium vrijdag 25 november 2016

DSM-5: Nieuw, maar ook beter? Arq Herfstsymposium vrijdag 25 november 2016 DSM-5: Nieuw, maar ook beter? Arq Herfstsymposium vrijdag 25 november 2016 Psychotrauma en stressorgerelateerde stoornissen Marloes de Kok, GZ-psycholoog Marthe Schneijderberg, orthopedagoog Psychotrauma

Nadere informatie

Traumatische rouw Peta Schotanus juni 2017

Traumatische rouw Peta Schotanus juni 2017 Traumatische rouw Peta Schotanus juni 2017 Michael Dudok de Wit: Father and daughter 2 Normale rouw Rouw is een normale reactie op een ingrijpende verlieservaring Rouw treedt alleen op wanneer er sprake

Nadere informatie

Maar wat als het toch gebeurt? TRAUMAVERWERKING BMW MEDIATION COACHING TRAININGEN

Maar wat als het toch gebeurt? TRAUMAVERWERKING BMW MEDIATION COACHING TRAININGEN Maar wat als het toch gebeurt? Bedrijfspresentatie D.O.e.N. Hoe te handelen bij Cor van Alderwegen Hulpverlener / Coach / Trainer Doel van Directe Opvang en Nazorg: Het verminderen van psychische problemen

Nadere informatie

GAMS België. GAMS België

GAMS België. GAMS België 14 15 Emoties zijn reacties op allerlei zaken die zich afspe- VGV is een uiterst pijnlijke ingreep die vaak onder len rondom ons: angst, vreugde, woede, verbazing, dwang en zonder waarschuwing wordt uitgevoerd.

Nadere informatie

Psychosociale begeleiding

Psychosociale begeleiding Borstkliniek Voorkempen Psychosociale begeleiding Borstkliniek Voorkempen Sofie Eelen psychologe AZ St Jozef Malle 9-12-2008 1 Diagnose van kanker Schokkende gebeurtenis Roept verschillende gevoelens en

Nadere informatie

Samen op weg: communicatie met kinderen en jongeren met SOLK. Voorbij de scheiding tussen lichaam en geest. Yvette Krol, klinisch psycholoog,

Samen op weg: communicatie met kinderen en jongeren met SOLK. Voorbij de scheiding tussen lichaam en geest. Yvette Krol, klinisch psycholoog, Samen op weg: communicatie met kinderen en jongeren met SOLK. Voorbij de scheiding tussen lichaam en geest. Yvette Krol, klinisch psycholoog, Deventer Ziekenhuis Ingeborg Visser, GZ-psycholoog i.o. tot

Nadere informatie

Stress, spanningen, en psychosociale problematiek na confrontatie met een hart- of longaandoening

Stress, spanningen, en psychosociale problematiek na confrontatie met een hart- of longaandoening Stress, spanningen, en psychosociale problematiek na confrontatie met een hart- of longaandoening 1. Wat is stress? 2. Een aandoening als oorzaak voor stress en psychosociale problematiek 3. Problematiek

Nadere informatie

Delen is Helen. Wat kan je doen bij verlies van relatie, werk, geliefde of gezondheid

Delen is Helen. Wat kan je doen bij verlies van relatie, werk, geliefde of gezondheid Delen is Helen Wat kan je doen bij verlies van relatie, werk, geliefde of gezondheid Rouw Is een natuurlijk proces, waarbij verdriet en eenzaamheid voorkomende gevoelens kunnen zijn. Verlies van gezondheid

Nadere informatie

jongeren vanaf 12 jaar

jongeren vanaf 12 jaar Na de schok... de draad weer oppakken Informatie voor jongeren vanaf 12 jaar die betrokken zijn geweest bij een schokkende of ingrijpende gebeurtenis. Na de schok de draad weer oppakken Informatie voor

Nadere informatie

..en. rouwend. VOOK 6 oktober 2011 ( )Carine. Kappeyne van de Coppello

..en. rouwend. VOOK 6 oktober 2011 ( )Carine. Kappeyne van de Coppello Jong, eigen-wijs..en rouwend VOOK 6 oktober 2011 ( )Carine Kappeyne van de Coppello Krijgen kinderen met de dood te maken? Internationaal onderzoek wijst uit dat van ongeveer 5% van de kinderen tot 16

Nadere informatie

3. Nationale politie Professor Groenhuijsen constateert dat het prestatieniveau van de Nederlandse politie onder de maat is. Hij is net als ik -

3. Nationale politie Professor Groenhuijsen constateert dat het prestatieniveau van de Nederlandse politie onder de maat is. Hij is net als ik - Bijlage 1 Toespraak Minister van Veiligheid en Justitie bij diner pensant, georganiseerd door Universiteit van Tilburg in sociëteit De Witte, Den Haag op 14-9-2011. 1) Inleiding Allereerst dank aan professor

Nadere informatie

Voorbeeld meldprotocol. Preventie Seksueel Misbruik Vrijwillig Jeugdwerk

Voorbeeld meldprotocol. Preventie Seksueel Misbruik Vrijwillig Jeugdwerk Voorbeeld meldprotocol Preventie Seksueel Misbruik Vrijwillig Jeugdwerk Voorbeeld Meldprotocol Dit protocol beschrijft hoe je moet handelen bij situaties waarin sprake is van (vermoedens van) seksueel

Nadere informatie

Over leven na een schokkende gebeurtenis. Informatie voor slachtoffers en hun omgeving

Over leven na een schokkende gebeurtenis. Informatie voor slachtoffers en hun omgeving Over leven na een schokkende gebeurtenis Informatie voor slachtoffers en hun omgeving 2 Inhoud Inleiding 4 Veel voorkomende gevoelens en reacties na een schokkende 6 gebeurtenis Wat u zelf kunt doen en

Nadere informatie