Henneptienden: Heemraden versus de Ambachtsheren van Ouderkerk en Krimpen aan de IJssel in de 17 e Eeuw

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Henneptienden: Heemraden versus de Ambachtsheren van Ouderkerk en Krimpen aan de IJssel in de 17 e Eeuw"

Transcriptie

1 HistorischeEncyclopedieKrimpenerwaardH.E.K.,36ejaargang2012,nr.4pp Onderstaandeversieomvatalleendetekst. Henneptienden:HeemradenversusdeAmbachtsherenvanOuderkerken KrimpenaandeIJsselinde17 e Eeuw J.B.(Hans)Opschoor 1 In1657werdendoorheemradenvanOuderkerkaandeIJsselenKrimpenaandeIJssel processenaangespannentegenhunambachtsheer,lodewijkvannassau,voor respectievelijkhethofvanhollandendehogeraad,overdehenneptiendenindebeide ambachten.hetzaltwaalfjaardurenvoorereenuitspraakkomt,inhetkrimpense proces.voorouderkerkwasdezekwestieeensteenindeambachtelijkevijverdienog decennialangrimpelingenzouopleveren.dehenneptienden,restantenvanhet inmiddelsgrotendeelsverlatenfeodalesysteem,haddenoverigensallangtotonrust geleid,ookindekrimpenerwaard.inditartikelwilikstilstaanbijdeconflictenoverde henneptiendeninouderkerkenkrimpen,endieplaatsenineenhistorischenregionaal perspectief,waarbijookdeoud vaderlandsrechtelijkekantaandachtkrijgt.voorwat betreftdetailsindatkaderfocusseerikopouderkerk,geziendenasleepdiedekwestie overdehenneptiendendaarheeftgekregen. Bestuurlijkeeneconomischecontext OuderkerkenKrimpenwarenambachtenindeheerlijkheidvandeLek,diein1342van degraafvanhollandwerdverkregendoorjanvanpolanen,overgingopdenassausen in1584wastoegevallenaanprinsmaurits. 2 DienszoonLodewijkvanNassauwasheer vandeheerlijkheidvan1627tot1665,entegelijkookambachtsheervanouderkerk,de beidekrimpens(enstormpolder),lekkerkerkenzuidbroek.alindeaktevan1342is sprakevandetiendendietotdeheerlijkerechtenbehoorden.vandietweeambachten wasouderkerkhetgrootste.in1672warener300weerbaremanneninhetambachtals geheel,watduidtopeenbevolkingvanca.1200mensen. 3 Hetambachtomvattede poldersdenesse,decrommeengeer,endezijde,intotaalzo n1650ha(zo n1026 dijkmorgens)groot.deeconomierustteprimairopdelandbouwendedaaraan gelieerdedienstverlenendeenambachtelijkebedrijvigheid;endaarnaastopde binnenvaartensteenbakkerij.dielandbouwbetrofoorspronkelijkakkerbouw,maar dezewerdsteedsmeerverdrongendoorveeteelt.in1525werdvoorouderkerkkoren 1Prof.Dr.J.B.Opschoor, s 2 Voordebriefvan1342,ziehetOudArchief(hiernaoa)vanKrimpenaandeIJssel(hiernaKaY)inhet StreekarchiefMiddenHollandteGouda(hiernaSAMH):SAMHoaKaY,ac846,inv.nr.24(eencopievan ca.1600)enhetarchiefnassaulaleq(hierna:nll),toegangsnummer inv.nr205inhetnationaal Archief(hiernaNA).De heerlijkheid De Leck was leengoed van het graafschap Holland en bestond uit de ambachten Lekkerkerk, Zuidbroek, Krimpen a/d IJssel en a/d Lek, Ouderkerk a/d IJssel, Nieuw-Lekkerland, Streefkerk, Brandwijk en Gijbeland, Bleskensgraaf en Ridderkerk. Nadat in 1413 Lekkerkerk een hoge heerlijkheid was geworden, werdendeambachtenafzonderlijkvermeld.detitelvan heervandeleckbleef echteringebruik. 3 ZieookB.Ibelings,2011:VerzoektotverlagingvandebedeaanslagdoorVlistenBonrepasin1582. HistorischeEncyclopedieKrimpenerwaardHEK,35 e jrg.nr1,p.4. 1

2 verbouwdopnogmaar30morgen; 4 hetoverigelandwasvoornamelijkweide en hooiland.dieveeteeltwasnietalleengerichtopproductenalskaasenboter,maarook opmestvoor industriële gewassenalshopen inhetbijzonderindekrimpenerwaard hennep. 5 Metdiemestwerdenkleineakkertjesofwerven(meestalbijdeboerderijen gelegen)geschiktgemaaktvoorcontinuteeltmethennep(afb.1). 6 Deze hennepwerven warenomgevendoorsloten(waarindestengelswerdengeweektom devezelseruittehalen),envaakdooreenrandvanbomen,(alswindopvangenomde hennepvezelstekunnendrogen).indehollandsewaardenwerdzoeenspecifieke bedrijfsvormontwikkeld,diewelwordtaangeduidals hennep weidebedrijf. 7 Afb.1:HennepwerventeLopik,1607(landmeterJanRutgerszvandenBergh) Dehennepwerdnaverwerkinggeleverdaandetouwslagerijenofwerddoorverkocht aanhandelaren.demeestetouwslagerijenoflijnbanenlagenindedorpenlangsde HollandscheIJsselendeLek(afb.2).DehennepteeltbegonindeKrimpenerwaardal voor1350,maarwastoenvannoggeringebetekenis(hennepwordtdanooknietinde aktevan1342vermeld).tussenca.1450en1650groeidedehennepteeltsterk.daarna vlaktediegroeiweeraf,endehennepteeltverdweentenslottevrijwelgeheelnade opkomstvandestoomscheepvaart. DeambachtsheerlijkheidOuderkerkopdeIJsselomvattevanoudsookde korentiende ensmaltiendenvanlandinde ZevenViertelen endehalvekoren ensmaltiendenvan depolderdenesse; 8 deanderehelftvandelaatstgenoemdekwamaande koninklijke majesteit toe,alsgraafvanholland). 9 OokindeadministratievandeTiendePenningen ( ) 10 issprakevaneenhenneptiende(somsapart,somssamenmetde korentiende)endaarnaastvaneentiendeopbuitendijksland(wellichtlater Coolwijkse tienden geheten).voorhetambachtkrimpenaandeijsselgoldensoortgelijke bepalingen.deambachtsheerbenoemdevoorhetbestuurendejurisdictieinhet ambachteenschout(eenvasteaanstelling)eneenaantalschepenen(inhetgevalvan OuderkerkenKrimpen:heemraden)dieuithetambachtafkomstigwarenenvooreen jaarinhunambtkwamen,opvoordrachtvandeaftredendeheemraden. 4CatharinaL.vanGroningen,1996:DeKrimpenerwaard.RijksdienstvoordeMonumentenzorg,Zeist/ WaandersUitgevers,Zwolle(tweededruk). 5Voormeeroverdehennepteelt:zieR.B.Fels,M.HoogendoornenP.M.Stoppelenburg,Holland,2002: Touw:hennepteeltentouwfabricageinhetGroeneHart.GroeneHartProducties,Woerden. 6J.M.Rommers,1985: HennepakkersindeKrimpenerwaard,in:HEK,10dejrg.nr.1, H.Hoogendoorn,HennepteeltenTouwfabricageinhetGroeneHart.In:Felse.a.a.w.,p.21. 8C.C.J.Lans,1988:RepertoriumopdelenenvandeLek, OnsVoorgeslacht(hierna:OV)43.De Nessewaseenoudepolder;deZevenViertelenomvattenlandindepoldersDeGeerenDeZijde.Alin 1408wordendieviertelenexplicietgenoemd,zieB.D.Keijzer,1981:TiendboekvanhetlandvandeLek 1408,OVNr.352,36 e jrg.,p Hetwoord viertel lijkthierbetrekkingtehebbenopde zogenaamdetiendblokkenwaarinhetlandindegeerendezijdewasonderverdeeld:ermoeten inderdaadzevenvanzulkeblokkenzijngeweest:4indegeeren3indezijde.dezeviertelendienenniet tewodenverwardmetdezeven kwartieren dieinlatertijdjaarlijksde(zeven)heemradenzouden leverenvoorhetgerechtvanouderkerk 9SAMH,NadereToegangen(hierna:NT)nr.3201,opbasisvanSAMHoraOuderkerkaandeIJssel, (hierna:ouy)ac998,inv.nr.2.ook:samh,nt520,waarinopgenomenderekenkamervande Grafelijkheidmeto.a.detiendenvanOuderkerk. 10 De tiendepenning waseen16e eeuwsebelastingopinkomstenuitzakenzoalslanden,huizen,sluizen, veren,tiendenenrenten,gehevendoordestatenvanholland,gehevenin

3 3 LodewijkvanNassauhadplannenmetzijnheerlijkheden.In1648kochthijbijvoorbeeld de(daarvoorinerfpachtgehouden)visserijenindelek,ijsselenmerwedevande eigenaars:deoudmunsterendedomteutrecht.dathijzijnrechtenindeheerlijkheid intensieverwildeexploiteren,wasalduidelijkuitzijninteressevoordehenneptienden diebleekkortnadathijhetambachtvanzijnbroerhadgeërfd(in1631):in1635hadhij inouderkerkhenneptiendengekocht(dealgenoemde CoolwijkseTienden )vande StatenvanHolland. 11 ZijnvaderMauritswashemindiebelangstellingtrouwensvoor watbetreftdekrimpensetiendenalvoorgegaanin1613(ziehierondervoorde processenhierover). Afb.2:Hennepvezelsopwegnaareentouwbaan(AdriaenPieterszvanderVenne, ) Tienden Hettiendrechtwasonderdeelvanhetfeodaleleenstelsel;hetkwamdelandheertoe,die hetaanzijnonderdanenofaankerkenkonschenken,verpachtenenverkopen.inhet DuitsekeizerrijkwerdzoooktiendrechtverleendaandegravenvanHollandenishet, vanuitdekerkofdegrafelijkheid,verderalsonderleenbijambachtsherenenlaterdoor verkoopookbijparticulierenterechtgekomen. Detiendewaseenzakelijkrechtrustendopeenlandofhuiskrachtenswelkede rechthebbendeaanspraakheeftopeenevenredigdeelvanopdatlandgroeiende gewassenofgeborendieren. 12 Tiendenwerdengehevenovero.a. koren (tarwe,gerst, enookhennepenvlas;de grote of grove tienden),overgroentenendergelijke(de kleine of smalletienden ),enoverveeengevogelte( krijtendetienden en kriekende tienden).deheer(ofdegeneaanwiehijzijntiendrechthaduitbesteedofverpacht de tiendenaar)kreegelketiende(ofelfde)schoof,ofhet tiende kalf,etc.,vandiegenendie tiendplichtigwaren(afb.3).deinninggebeurdeaanvankelijkinnatura,waarbijde tiendenaarzijndeelvaneenoogstopdeveldengingophalen.inlateretijdenwerdde tiendedikwijlsverpacht.laterwerddetiendevoldaaninklinkendemunt.voorde verpachtingwerdhetlandwaarvooreentiendrechtgold,verdeeldinzogenaamde tiendblokken dieafzonderlijkwerdenverpacht.hettiendrechtispasafgeschaftmetde Tiendwetuit1907. Afb.3:Inningtiendeninoudetijden(deelgravure;bron:VanderSchelling,1727) 11NANlL,toeg.nr ,inv.nr412, (film).StatenverkopenaanLodewijk seeckere thiendekenvancoornendehennipthiendengelegenindendorpevanouderkerkopdeijssel,perjaar4 5 guldenopleverend,voor150pond.samhonagouda(hierna:gda)nr.237fol152,dd situeertdezecoolwijksetiendenbuitendijksindezijde.coolwijkwasdebeheerdervanhetkantoorvanm dezogenaamdegeestelijkegoederentedelft,vanwaaruitdevandekerkovergenomengoederenen zakelijkerechtenwerdenbeheerdna J.Kosters,1899:HetOudeTiendrecht(proefschrift).DenHaag,Mouton&Co,p.165.

4 Detienden(ofdesommenverkregendoordeverpachtingervan)warenonderdeelvan deinkomstenvande(ambachts )heren,opbasisvanhunhouderschapvanhetland. Bezienvanuithetperspectiefvandeboerenstondentiendenenerfpachtennaast belastingentengunstevanvanhet gemeneland (deprovincie)zoalsdegewone ( ordinaris )verpondingen(eenbelastingopbasisvanlandoppervlak),deimpostenof accijnzen(optalvangoederenzoalszeepenbier),debuitengewone( extraordinaris ) belastingen(zoalsbijvoorbeelddetiendeofhonderdstepenningen).aandeze landsheerlijkeenprovincialelastenkunnennogde omslagen wordentoegevoegd waarmeeindeambachtendegemaaktekostenwerdenverrekendvoorpolderbeheeren dergelijke,meestalooknaarratovandegebruiktegrondoppervlakte. HetambachtKrimpenaandeIJsselbrachtdeheerrond1585inkomstenvanzo n120 pond(waarschijnlijk:guldens),waarvanca.1/3uitdetienden. 13 VolgensdeTiende Penningvan1561zoudendetiendeninOuderkerkvoorintotaalzo n30guldens verpachtzijn,watneerkomtopongeveer1%vandetotaleopbrengstenofinkomstenuit vermogenindatambacht.dereguliereverpondingzourond1600volgenseenzeer globaleschattingquaordevangroottehettienvoudigemoetenhebbenopgebracht(dan welgekost)vandewaardevandetienden(enlaterinde17 e eeuwzoudieopbrengst oplopentotongeveerhetdubbele).accijnzenbrachtengemiddeldbijnadriemaalzoveel opalsdeverponding.bijdetiendengaathetdusrond1650omeenrelatiefgeringe afdrachtdoorde16 e en17 e eeuwsegrondgebruikers,vergelekenmethunoverige grondgebondenlasten.watkrimpenbetreft,iserinteressanteinformatiebewaard geblevenvoorhettoennogzelfstandigeambachtstormpolder.blijkensdeadministratie vanlodewijkvannassauvoordatambachtbrachtdeverpachtingvandegrovetienden indeperiode hemgemiddeldperjaar180guldensop(waarvanwellichtzo n 80uitalleenaluitdehenneptiende). 14 Ronddiebedragenzitophetonderliggende niveauvandeafzonderlijketiendblokkenoverdejarenheeneenflinkevariatie:van 50%tot200%vandiegemiddelden.VoorhetveelgrotereKrimpenzullennavenant hogerepachtopbrengstenhebbengegoldendanvoorstormpolder. InOuderkerkbrachtendehenneptiendenrond1530zo n4stuiversperhondop(1 hond=10x10roeofbijna40x40m).in1527werddelagenesseverpachtvoor3 pondendezevenviertelenvoor4pond(samendus42guldens)opeengeschatte hond. 15.Inde10 e PenningenbrachtendeOuderkerksetiendeninde16 e eeuwnog steedsdergelijkebedragenop;voordehenneptiendewerdrondhetmiddenvandie eeuwperhondwel9stuiversgerekend.dietiendenhaddeneenwaardedienognietde helftwasvandievanhetschoutambt(80guldens).deverpachtingvanalleende henneptiendebrachtinouderkerkrond1665veelmeerop:datkontoenwelzo n175 guldenbelopen. 16 DehenneptiendevanStormpolderleverdegemiddeldca.90guldens op.daarinisbegrependeopbrengstvandeafzonderlijkeverpachtingvandedubieuze henneptiendenin1659diewerdenbetwistdoordeheemraden;lodewijkhadtochkans 13SAMH,oaKrimpenaandeIJssel(hierna:KaY),ac0846,Inleiding.Daarwordtenonderscheidgemaakt tussendekorentiendemeteenopbrengstvan40pond(ofgulden)endehenneptiendemeteenopbrengst vanruim2gulden.hetisdenkbaar(enzelfswaarschijnlijk)dateengrootdeelvandehenneptiendeals korentiende isverantwoord. 14,Lans:KrimpenerwaardinUtrecht;ArchiefHuisBeverweerdnr.297,akte1316ennr298,akte DehenneptiendeninOuderkerk,inSAMHNT3201(opbasisvanoaOUYac998inv.nr.2) 16NANlL,RekeningvanderentmeesterAdriaanSchiltmanover1676,inv.nr.341:dehalve(hennep ) tiendeindenessebrachtaandeambachtsheertoen36guldensop,dehenneptiendeindezevenviertelen 136guldens;deCoolwijkseTiendewasindatjaarnietbezaaidgeweest. 4

5 geziendienogteverpachtenvoor10gulden. 17 Degenoemdebedragenwerden gebaseerdoptaxatiesvandeopbrengstenindetiendblokken,waarbijnatuurlijkhet bestaanvanvrijstellingeneenopbrengstdrukkendeffecthad. TiendeninhetOudvaderlandsrecht Vanafde15 e eeuwbreiddehetaantalgewassenendierenwaarvantiendenwerden gehevenenormuit,waardoordietiendenalseen zeerdrukkendelast werden aangemerkt. Hettiendrechtwasgewordeneensoortgeorganiseerderoofen afzetterij..., 18 waartoevooraldegeestelijkheidhebzuchtigbijdroeg, 19 maarwaaraanook deadelmeedeed(zieafb.3). 20 Inmiddelswasookdebasisvoordevertiendingaan veranderingonderhavig:optalvanplaatsenwassprakevannieuwlandendaarnaast warenernieuwegewasseninteeltgenomen.omdatbijvoorbeeldeengewasalshennep nietalszodanigindeoudeakteswerdvermeld(daarwasimmersdegroteregewassen alleensprakevan korentiendes ),ontstonderruimtevoorinterpretatieverschillen inzakedetiendplicht.daarmeewerdookdoordeboeren creatief omgegaan. KarelVwildeverderespanningenvoorkomen.In1520verordineerdehijperplakkaat dathetnietwastoegestaannieuwetiendenteheffenandersdandiewelketiendenaars...overveertichjarenendedaertevoorenghewoonlyckhebbengheweestteheffen..., maerhentevredenhoudenmettenordinarisethiendenenderechtenbijhenghehadt endeontfangen,...verbiedende...allenonsenondersatenyetanderstebetalenden voors.gheestelyckeluydenofandere,dandevoorschreveoudeghewoonlyckeende ordinariserechtenendethienden...(mechelen,1oktober1520). 21 Vantoenafaan konmennietmeerwillekeurigtiendenclaimen.ditplakkaatisookgeïnterpreteerdals hetstellenvaneenverjaringvan40jaar;anderenzagenereentenietdoenvanalle nieuwetiendheffingna1480.echtduidelijkwashetplakkaatdusniet.in1529(op19 april)vaardigtkareleennieuwplakkaatuitwaarinhetvorigenaderwordt geïnterpreteerd(ofteruggedraaid):(i)opeerderonbezaaidelandenofopnieuwland kunnentiendengehevenworden(mitsditstrooktmetgebruikeneldersindestreek); (ii)ookoverbepaaldenieuwegewassen(waarondertrouwens kennep )oplandwaar meneerdertiendbaregewassenzaaidewarentiendenverschuldigd ookalzaaidemen er40jaarofmeereerderdienieuwegewassenniet tenzijeroudevrijstellingenopdie landenofgewassenlagen. 22 Opdezewijzewerdalduswatooiteen korentiende heette, uitgebreidmetmoderneregewassenzoalsdievanhennepenanderezaden 17ArchiefHuisBeverweerda.w.Daarinzijnvoordebetreffendeperiodetweeafzonderlijkeadministraties vanverpachtingendoorlodewijkgevonden;ikneemaan,datdienaastelkaarstaanendusdienente wordenopgeteld. 18B.Tukker RouwertBoer,1983:Henneptiendenofhennepbelasting,BinnenwaardVol.1,afl.1,p J.vandeGraft,1856:Geschiedenisderwetgevingopdetiendenhiertelande,inzonderheidinHolland enzeeland.proefschrifthoogeschoolteleyden,middelburg:j.c.enw.altorffer,p A.A.J.Meylink,1850:Pleit memorienuitgesprokenvoorhetprovinciaalgeregtshofvanzuidhollanden voordenhoogenraaddernederlandenoverhettiendrecht,denhaag:vanlangenhuysen,p.52duidde detiendenaanals debuitdesadels. 21J.vandeGraft,1856:Geschiedenisderwetgevingopdetiendenhiertelande,inzonderheidinHolland enzeeland.proefschrifthoogeschoolteleyden,middelburg:j.c.enw.altorffer,1856,p.53 58;zieook hetgrootplacaetenboeckvandestatengeneraalendestatenvanhollandenwestfriesland(cau,c.red., 1658,col ). 22,tenwarenochtans,datdeselvehofsteden,oftlandendaerafspecialycken,byprivilegieofte uytgevingebevrytwaren (P.vanderSchelling,1727:HollandsTiend Recht.DeelII:Bylaagenen Bewyzen.Rotterdam:PhilippusLose,p.79) oftebysententie geabsolveertwaren. 5

6 producerendeplanten,enwerdvoornieuwlanddetiendbaarheidgeregeld.welwerd metditkeizerlijkplakkaateenanderedeurwijdopengezet endatisnietonopgemerkt gebleven.erbleefsprakevangeschillenenprocessenoverdetiendentussenboeren(en namenshen:deheemraden)intalvanambachten,enhetgezag. 23 Sinds1573isindelatereRepubliekdekerkhettiendrechtontnomendoordeStaten vanholland,dievanaf1616ookdegrafelijkheidovernamen,inclusiefdeadministratie enhetbeheervandetiendendiedaarmeesamenhingen.datlietdeambachtsherenhun verkregenrechtenoptiendenonverlet,endiesituatielagindeambachtennogsteeds potentieelgevoelig,zoalsblijkuitdehiernatebesprekenprocessen.daarinwerdniet hettiendrechtopnieuwegewassenoflandenmeerterdiscussiegesteld,maarwerd vooralingezoomdophetbestaanenhetbezitvanvrijstellingen. Vooreengoedbegripvanwaterindehiernatebehandelenprocessenover henneptiendenspeelde,kanwordenteruggegrepenophethollandsrechtals beschrevendoorhugodegroot.dezebehandelthettiendrechtalsdeelvanhetzakelijk recht. 24 Zakenzijn:alleniet menselijkedingenwaarmensenbelangbijhebben.bezit ( possessie )ishethoudenvaneenzaakteneigenbate.bezitkanslaanoplichamelijke zaken,enoponlichamelijke(rechten,vrijhedenenzomeer;danspreektmenwelvan possessievelquasi ).Eigendomishetrechtoptoebehorenvaneenzaak,losvande vraagofdeeigenaarookbezitteris.eenbezitterheefteenrechtomhettebezitte behouden.hetbeginselis:menblijftinzijnbezittotdatmendoorderechterdaaruit wordtgewezen.ingedingenomeenzaakwerddebezittergehoudendegedaagdete zijn;deeiserdiendeeenbewijsvanbeterrechtteleverenomzijnclaimtedoen zegevieren.wileenanderiemanddiensbezitontnemendanstoorthijdieiemandinzijn rustigenvredigbezit;endergelijkestoring(turbatie)wasstrafbaar.bezitkanworden overgedragen,bijvoorbeelddoorverkoop,schenking,oferfenis.verjaringiseenvorm vantenietgaanvanbezitingevalvanniet gebruikervan.bijverjaringvanclaimsop onroerendgoedgoldinhetalgemeeneentermijnvan30jaarofeenderdevanhonderd jaar.diegenediehettiendrechtvooreenbepaaldgewasopeistineenbepaaldgebied, moetkunnenaantonendathijdatrechtgedurende40jaarheeftgenoten.hettiendrecht gingverlorenalsgedurendeeenaantaljarenhetrechtnietwasuitgeoefendterwijlerin dieperiodeweltiendplichtigegewassenwarengeteeld. Hetplakkaatvan1520schreefvoordatkwestiesomtrenttiendenzoudenvallenonder degewoneraadvanhetlandwaarinzijzichvoordeden(endusnietmeervoor geestelijkerechters!) hierhethofvanholland(deoorspronkelijkegrafelijke rechtsinstantie,zieafb.4)enlaterookdehogeraad.hethofdiendeenerzijdsalseen beroepsinstantievoorzakendieindejurisdictiesvandeheerlijkheden(dehogeende lage)endebaljuwschappenaandeordewarengeweest,enanderzijdsalsinstantievoor bezitszaken,zoalsrondtienden.bezitwordtbeschermd,tenzijeeneiserkanvaststellen dathetdoordehuidigebezittergebrekkigisbezeten:wanneerhet(i)metgeweld,(ii) heimelijkof(iii) terbede wasverkregen.devorderingvaneenbezittertegenovereen verstoorderkanzijn:eenmandement(=bevelschrift)vanmaintenue,strekkendtot handhaving,stijvingensterkinginhetbezit.gedaagdemoetdanhinder,turbatieen 23 Ziedevonnissene.d.inVanderSchelling,a.w.. 24H.DeGroot,1632:InleidingtotdeHollandscherechts geleertheyd.deelivanfockemaandreaes.j.en LJvanApeldoorn,1939:InleidingtotdeHollandscherechts geleertheyd,gouda,metnamehoofdstuk44. Voorannotaties:zieS.J.FockemaAndreaeenApeldoorn,L.J.vana.w.,DeelII,blz.226ff. 6

7 empechement( densuppliantinzijnpossessie aangedaan ) kost enschadeloosaf doen,metinterdictievangelijckenmeertedoen.iemandkanookuitzijnbezitworden gewezen,alsheteigendomsrechtdatvergt.wasmenineersteinstantieuitbezit ontzet,dankoneenex bezitterdieditonterechtvondeen mandementvanspolie vrageninhogerberoep,gerichtopteruggave(herstel, relief of restablissement )en schadeloosstelling.minderzwaarwasdeprocedurevandecomplainte.dievergde: bezit(rustigenvrediggedurendejaarendag,desnoodsdoorschepenenofheemraden gestaafd)enstoornisofontzetting(binnenhetvoorafgaandejaar).lieteenbezittereen rechtlopengedurende(een)jaaren(een)dag,danvervieleneventueleclaims. Afb.4HetHofvanHollandinzitting(HugodeGroot1634) In1660bepaaldendeStatenvanHollanddatalshetzijdeHogeRaaddanwelhetHof vanhollandeenmandementverleentinbezitszaken,hetanderehofzichvandiezaken zalonthouden. 25 DepleidooienvoorHofenRaadomvatteneenviertalpositioneringen vandeprocureursvanbeidezijden(eis,antwoord,repliekendupliek)waaropeen uitspraakkonvolgen.alsermeerinformatienodigwasdankoneen appointement disposief (ofwel:een voorlopige beschikking)volgen,inafwachtingvaneendefinitief vonnis. Processeninzakehenneptienden:voorgeschiedenis EenvooronsdoelbelangrijkezaakvannogvoordeplakkatenvanKarelVbetrofde zogenaamderaaphorsterhenneptiendeinwassenaar,in Deboerendaar haddenvoorelkaargekregendatdetiendenietzouwordengeïnd(deeiserzou oogluikingedoen )omdatdeboerendehennepslechtsvooreigengebruikzouden verbouwen.overigenshaddeeiserzichweltenprincipalezijnrechtvoorbehouden. Laterbleek,datdeboerenslinkssteedsmeerhennepwarengaanverbouwen(enter marktbrachten)waardoordeeiserzichmeerenmeergefoptvoelde(zijnoogluiking kwamhemop grooteschadeenachterdeel testaan).hethofoordeeldedatdeboeren overhennepnetzogoedalsoverdeanderesoortenkorentiendendiendenaftedragen. OoknadeplakkatenvanKarelVzijnveleprocessengevoerd,vooraloverdevraagof specifiekelandenofwervenookonderdieplichtvallen,gezienbestaandeprivilegesof vrijstellingen.inhollandisbijvoorbeeldgeprocedeerdinzaketiendenindeopnieuw bedijkteriederwaard. 27 Ookiserveeltedoenoverdevrijheidvantiendplicht, bijvoorbeeldindelandenronddelek.zobepaaldehethandvestvanottoland(1570): 25M.Ch.leBaillyenChr.M.O.Verhas,2006:HogeRaadvanHolland,ZeelandenWest Friesland( ).Verloren,Hilversum,p HofvanHolland(hierna:HvH),sententieinzakezekerehenneptiendeninhetambachtvanWassenaar, dd.12februari1495(invanderschelling,a.w.). 27HvHinzakedehenneptiendeninOudenNieuwRiederwaard,1540,BijlageTinV.d.Schellinga.w.;zie ookkeverlingbuisman,f. OngehoorzameIngelanden:TiendprocesenindeReijerwaardsepoldersinde vijftiendeenzestiendeeeuw.in:b.wouda(red),2004:ingelandenalsuitbaters:sociaal economische studiesnaaroud ennieuw Reijerwaard,eenpolderopeenZuid Hollandseiland.Hilversum:Verloren, p

8 Allehuyswervenenalleanderehenniplanddatvrijgeweestisbijtijdenvanwijlenheer Roeland,heeretotLiesveld(=ca1545 JBO),diezullenvrijblijvenvantiendenen anderewervenendelandendatmenseederttothenniplandgemaaktheeftendenog makenzalendebezaaytwerdzalbetalenvanelkenhontvierstuyvers.ineenzaakover dehenneptiendenvanslingerlandvoordegroteraadtemechelenwerdgesprokenvan de possessievandevrijheidvangeenkennip Tiendentebetalen,waarbijde bewonerswelbereidwarendehenneptiendeaftedragenvangewassenopwervenbij dekampenenveldeninhetambachtwaarmenweltiendschuldigis;erwordtvrijheid enexcemptiegeclaimdvanhennepgeteeldopwervenaan/oplanddatnietanderszins ingebruikisgenomen. 28 DeSlingelandseboerenkrijgengeengelijk.Eenzelfdelottrof deboereninalphen,in DeoudstemijbekendekwestieindeKrimpenerwaardinzakedehenneptiendeiseen zaakdiedoorambachtsheerjanvanvlietvanbergambachtwerdaangespannenvoor hethofvanholland(uitspraak1518,dusnogvoorheteersteplakkaatvankeizer Karel) 30 :hemwerdtoegewezendatdeinwonersmoestenbetalendetiendevanhennep enraapzaad,gelijkvanalleanderezadenenvruchten. 31 Eenvolgendeuitspraakzethet tiendrechtop4stuiversperhond. 32 Dekwestieblijktdaarnanoglangtotzakenteleiden voorhethof,totaanhetbeginvande17 e eeuw(1604,1608).verderisereensententie vanhethofin1525dieinhoudtdatdeingelandenvanrozendaalbijhaastrechtniet gehoudenzijnhenneptiendentegeven;zijhaddenzichberoepenopde40jaaruithet eersteplakkaatvankarelvdiedebezittervandekoninklijke(grafelijke)tiendenaldaar niethadkunnenweerleggen. 33 InBerkenwoudespeeldein1539eenzaaktussende achterleenheerende gezworenenvanberkkou waarbijnamensde gemeneburen van hetambachtwordtaangevoerddoorhenenhunvoorzaten noitbymenschen gedenken tiendenwarenbetaald,naargewoonteenkrachtensdekeizerlijkeplakkaten, overhennepdiewasgeteeldopgronddienooit anderegreinenvankoorn hadden voortgebracht.hierwerdenbepaaldestukkenlanddusuitgezonderd.deboerenworden inhetgelijkgesteld. 34 Inde17 e eeuwzijnerzaken,o.a.overhetbezitenvrijstellingen vanhenneptiendeninlekkerkerk(1602),zuidbroek(1602),stolwijk(1605)ensteijn (1614).Delaatstgenoemdekwestiebekijkenwewatuitvoeriger.Vooringelandenvan Stein(bijHaastrecht)werdeenberoepopoudevrijstellingenofvrijhedenaangevoerd tegeneenvoorgenomeninningvandetiendedooreendoorgouda(deeigenaar) ingehuurdeverpachter.hethoflegdein1614degedaagdenoptiendentemoeten betalen(ookoverhennep)diesinds1560wasgeteelt,ookalsdatopnieuwegrond geschieddeofalsdehennepopoudegrondinplaatskwamvaneenandergewas, behalve datonderdeselandennietbegrepen,maervandevoors.tiendenexempt endevrijsallenwesendehuiswerven,metkennipbesaeit,totsulkengrootealsdie warententiydevandeinstitutievandesenprocesse Vonnis,GroteRaadMechelen, ,VanderSchellinga.w.,annexX,p HvHSententieaangaandedetiendenvanVlas Raap,kennip,enrond enplatzaad,enanderezaadente Alfen,1537,BijlageRinVanderSchellinga.w... 30ErzoueenouderesententievanhetHofvanHollandzijnvan9november1502,metdezelfdestrekking (genoemdopwww.familievandendool.info/index.hph?section=93,geraadpleegd21juni2012). 31NA,Heerlijkheid s Heeraartsberg,toeg.Nr ,inv.nr NA,Heerlijkheid s Heeraartsberg,toeg.Nr ,inv.nr.271,dd.9december HvHsententiedd.23januari1525,opgenomenalsbijlageNinVanderSchellinga.w. 34HvH,sententiedd ,opgenomenalsannexSinVanderSchellinga.w.. 35HvH,19juni1614alsinVanderSchellinga.w.. 8

9 Inbeidegevallen(BergambachtenStein)wordtgeheelinKarelsvoetsporengetreden, maarerwordteenvoorbehoudgemaaktvoordezogenaamde huiswerven,ditkan indicatiefzijnvooreenbrederbestaandepraktijkwaarinwervenbijboerderijen vrijgesteldwaren.hetpuntzalookeenrolspelen,bijdehiernatebesprekenprocessen inkrimpenenouderkerk. DehenneptiendeinKrimpenaandeIJsselvoorHogeRaad( )enHof (1631) Tegen1613wenstPrinsMaurits,detoenkersverseheervanKrimpenaandeIJssel,een vertiendingvandehennepinzijnambacht.blijkbaardwonghijdeinningdaarvanaf(zie onder).daaropkwamhettoteenprocesvoordehogeraad,vandeheemradenvan Krimpenmedenamensdegemeneburenenlandgenoten. 36 Mauritsclaimdedaarbijhet (bezitvanhet)volledigetiendrechtzonderuitzonderingen,ennoemdedehenneptienden daarbijmetname,onderverwijzingnaarzijnrechtopdetiendenblijkensdeaktevan verkoopvandeheerlijkheidaanjanvanpolanenvan Indeloopvandeeerstehelft van1613werdenverklaringeningewonnenvanoudekrimpenarendiealsstrekking haddendatdehennepwervenlangsdegehelehogedijkinkrimpenaandeijsselaltijdmet hennepbezaaidwarengeweestendaternimmertiendenwerdenafgedragen(of equivalentendaarvan).ditallesleiddetoteensneltussenvonnis,waarindeprinsalwordt veroordeeldtothetvergoedenvanalle turbel,hinder,crotenletsel deimpetranten t onrechtgedaen,eneenverbodditweertedoen. 38 In1616kwamhettoteen (provisioneel)vonnisvandehogeraad. 39 Daarwerdbepaald: Hethof adjudicieert [deimpetranten]derecredentievannietmeertebetalenaenhoochgemeltenzijne Excellentie..tijendennochijtandersindeplaetsevandientegevenvoorhaere hennipwerven onderdenysseldijckgelegen,diezijbewijsensullenvoorveertich jaerenheerwaartsmethennipbesaijtgeweestendegeenetiendennochijetandersin plaetsevandienbetaelttehebben. Daarmeekwamereenbewijslastteliggenbijde Krimpenaren,opbasiswaarvaneenlatervonniszoukunnenvolgen.Ofdiedaarwataan deden,valtnietexplicietuitdearchieventehalen. Vervolgensbleefhet18jaarrustig.Maarin1631,poneerdeambachtsheerLodewijk (Maurits zoonenopvolgeralsambachtsheer)voorhethofvanhollanddatingelanden enpachtersinmiddelsakkoordzoudenzijngegaanmethenneptiendenophunhuis en dijkwerven,endaterdusvertiendkonworden.hijverkreegineersteinstantiedaarvoor inderdaadtoestemming.blijkbaarwashijvanmeningdatdeingelandendoortezwijgen waarhetgingomhetbewijzenvanhunvrijstellingen(andersdandoordealin1613 afgelegdeverklaringen),infeitetoestemdenmetdetiendplichtigheidoverhun dijkwerven.maartegenoverditmandementkwamendeheemradenmeteenappelbij hethof.datherriep,opgrondvanhetappel,bijsententieenhersteldedeoudevrijheid 36SAMHoaKaY,ac846,invnr27. 37SAMHoaKaY,ac846,invnr24. 38HogeRaad(hiernaHR)dd (inheteind vonnisvan1669wordtverwezennaarhrdd ,maardatlijktdezeuitspraaktezijn). 39NAHR708dd (SententieinzakeHeemradenCrimpenopdeYsselmedewegensgemene buren,ingezetenenenlantgenoten,impetrantenincasvanmainctenueversusmauritsprincevan Orangien,ambachtsheerCrimpen).Daaraanvoorafgaandeensententiedd metde gebruikelijkebepalingeninzaketurbelenletsel,schadevergoedingenverbodvanherhaling. 9

10 vandeingelanden. 40 Aanditproceswerdtrouwensookmeegedaandooringezetenenof heemradenvananderepolders,zoalsdepolderhogeenlagenesseteouderkerk. 41 Dooroudereingelandenvandiepolderwerdverklaarddathunhuis enhennepwerven tussendeijsseldijkendebackweteringweliswaarmethennepbezaaidwarengeweest, maardatdaarovernooittiendenwarenbetaald;ditwerdbekrachtigddoorvoormalige innersvandehenneptiendeinouderkerk. 42 Alsgezegd,intweedeinstantierevoceert hethofhetaanvankelijkaanlodewijkverleendemandement.deappellantnamensde Ouderkerksepolderswerdhiervanafzonderlijkverwittigd. 43 Sindsdienheeftdeambachtsheerdeingelandeninfeitegelatenin"derustigeenvredige possessievangeentiendentebetalen".welzoudeambachtsheertegendatvonnisvan hethofhebbengeappelleerdbijdehogeraad,maarhijheeftdatappelnooitdoorgezet endekwestieverderongemoeidgelaten(aldusdeouderkerkseprocesstukkenuit1657, waarbijdeprocureurvandeheemradenlodewijkeenkoekjevaneigendeegserveert: doortezwijgenzouhijeigenlijkhebbentoegestemd).maaraandierustkwameeneind, inbeideambachten,dooreenabrupteactievandekantvanlodewijk,gevolgddoor snelleactiesvandekantvandeingelandenenhunheemradeninzowelouderkerkals KrimpenaandeIJssel.WevolgenhiernadeOuderkerksezaakeerst,aandehandvande origineleverklaringenvandeprocureurs,omdaarna,opbasisvanhetuitgebreide vonnis,dekrimpensezaaktebezien. DeOuderkerksehenneptiendenvoorhetHofvanHolland(vanaf1657) In1657verpachtteLodewijkvanNassaudehenneptiendeninhetambacht.Hijhadop eenaantalhennepakkersinderdaadeenrechtvanoudsher(metnameindenesseenin dezevenviertelen),ensinds1635ookopde Coolwijksetienden.In1657heefthijalle hennepwervendaaronderwillenlatenvallen,inclusiefdehuis endijkwerven.waarom hijditdeed,isnietbekend;waaromhijdatopdatmomentdeed,evenmin.weldeedhij hetzelfdeinkrimpenaandeijssel(ziehierna).hoedanook,dezeverpachtingvielniet goed.op2augustus1657rekesteerdenbijhethofvanhollandeendrietalouderkerkse heemradenvandepoldersdenesseendezijde.voorlaatstgenoemdepolderwas CornelisJansz(optSchoor)heemraad;deanderetweewarenJanJacobsenArijen PietersznamensDeNesse.Deheemradentradenopnamensdeeigenaarsofgebruikers vandehuiswerven. 44 Zijtekendenprotestaantegendeverpachtingdoorambachtsheer Lodewijkeneisten'mandementpenael'(eendwingendeuitspraak,meteenstrafop niet naleving)tegendeambachtsheer.hetgingmetnameomdezogenaamde'huis en dijkwervengelegen'tussendeijsseldijkendebackwetering,de'oudewerven'tussen kerkwegendezijdenseboezemendewervenindezogenaamdevrijehoekvande Zijde,waarover noijteenigehenneptiendengegevenofgehevenzijn (vandaarookdie naam VrijeHouck ) 45.Metditrekeststartteeenprocesvoorhetgenoemdehof NAHvHinv.nr.696aktenr.153dd InSAMHonaGDA90fol94,dd gevenzijvolmachtals(mede )eisersinditproces. 42SAMHonaGDA90fol.98, NAHvHinv.nr.696,sententie154,dd SAMHonaGDA392/53,dd ZieSAMHonaGAOUY ,waarindiversegewezenheemradenverklarennooit gehoordtehebbendatooitenigetiendenissubjectgeweestnochookbetaaltenhebbenvanaldeoude wervengeleegensoowelaandezuidzijdealsaandenoordzijdevandeoudelandsewegtewetenvande 10

11 11 Afb.5:Aanhef Eismetmiddelen in:cornelisjanszoptschoorc.s.contralodewijkvannassau,hofvan Holland,december1657 De eis (afb.5)namensde impetranten (deeisendeheemraden)kwameropneerdat allegenoemdewervenzoudenmoetenwordenverklaard"vrijenexemptvanenige hennepofteanderethijendenofookijetwasandersinplaetsvandien"tezijn,conform defeitelijkesituatiesindszeerlangetijd(hun possessiedieexcedeertdememorievan mensen ).Indit ouderegtendepossessie hadlodewijkdemensenbehorentelaten. De"pretense"verpachtingvandetiendenin1657waskwalijk,tenonrechteen"bij nieuwicheijt"gedaan.geëistwerd,datdeze"costeloosendeschadeloos"zouworden tenietgedaaneneistendeheemraden interdictievangelijckenmeertedoen.verder eistenzijeenexplicieteverklaringdatdegenoemdewerven vrij&exempt warenvan tiendplicht. Inhet antwoord (in1658)claimdedeambachtsheerdataanhem"universeel"tienden toekwamen(datwilzeggen:vooralletiendbaregewassen,opalzijnland),dusinclusief henneptienden,dieookalmeerdanhonderdjaarwerdenverpacht,gecollecteerden doorhemenzijnambtsvoorgangersontvangen.erzounooitenigeuitzonderingopzijn verleendofgeclaimd,nochbetreffendehetgewas,nochbetreffendespecifiekewerven. Erwasbijdeverpachtingvan1657volgensdeverwerendepartijgeensprakevan nieuwigheden.deeisvandeheemradenwas impertinent eneenaantalaangevoerde argumentenwarenonjuistofnietwaar.zowerddeomschrijvingvanhuis en dijkwervenaangevochten,evenalsdeliggingvandebackwetering,decoolwijkse TiendenendeZevenViertelen. 47 NamensdeambachtsheerwerdgeëistdathetHofzou verklarendathijdehenneptiendenmagheffenofverpachtenookopdehuis en dijkwervenofanderewervenwaarvoorvrijstellingwerdgeclaimd. Indedanvolgende repliek namensdeheemraden(injuli1658)werdgestelddathet rechtvandeambachtsheeroptiendenbuitenkijfstaat,maardatdeuniversaliteitervan ingedingis.deeisersontkendendeze:volgensaantoonbaregewoontegoldzijnietvoor degenoemdewerven.mendeedhierbijoverigensgeenberoepopuitzonderingop grondvanschriftelijkvastgelegdetitelsofconcessies,maarop possessiedieexcedeert dememorievanmensen vanhet(gewoonte )recht vangeentiendenbetaaldte hebben".erwerdgerefereerdaanhethierbovenbesprokenvonnisvanhethofvan Hollanduit1631inzakedeKrimpensehenneptienden.Sindsdienheeftdeambachtsheer deingelandengelatenin"derustigeenvredigepossessievangeentiendentebetalen". Deprocureurbleefdanookbijzijnoorspronkelijkeeis. kerkwegtotaanhethecklandtoe(o waarts).idemindecrommeendezijde.ookindeloopvanhet proceswerdenhierovernogverklaringeningezameld;ziesamhonagda237152dd Voordeprocesstukken,zieNAHvH1345dd enlater. 47IndeprocesstukkenbevindenzichooktweeverslagenvanbezoekenvancommissarissenvandeHoge Raadomzichdelocalegeografieeigentemakenenzichterplekketevergewissenvandeomvangvanhet probleem( demonstratiesvoorcommissarissen ).Hetisopvallenddatdierapportennietonderling stroken.

12 Daaropvolgttenslotte(inmei1659 mennamdetijd!)de dupliek namensde ambachtsheer.weerwerddeoudeverleibriefuit1342gememoreerd,enopnieuwwerd geponeerddatdetiendenaltijdverpachtzijngeweest sonderaffsonderingofte onderscheijt enzonderuitsluitingvanwerven.datin1657bijdeverpachtingnuwel explicietdehuis endijkwervenwarengenoemd,wasnieteenactiedenovo(diede ingelandenhadgeturbeerd)maarwasgedaanomnuduidelijktemakendatookdie wervenonderdetiendplichtvielen,zodatdeambachtsheernietzelfindiensgoedrecht opalletiendengeturbeerdzouworden.aangevoerdwerddatdeingelandenzouden moetenbewijzendaterplakkatenvandenlandewarendiehenimmuniteitvantienden overdewervenzoudengeven,endatdiewerven40jaarachtereenvolgensmet tiendbaregewassenbezaaidzoudenzijngeweestzonderdatdeheerdetienden verpachtofgenotenzouhebben.ervielenpregnantetermenalsde naecktephantasie waaraandeingelandenkennelijkleden.deprocureurontkendebovendienderelevantie vanhetkrimpensevonnisinditgeval(hetgingimmersomanderepersonenenom anderetienden).opnieuwconcludeerdehijtotafwijzingvandegeproponeerde excepties. Toteenuitspraakishetindezezaaknooitgekomen,voorzovermijbekend.Inmiddels warenerookanderekwestiesgerezentussendeheemradenendeambachtsheer, waarschijnlijkuitvloeiselsvanderuzieoverdehenneptienden.ineeninterneafweging in1662hebbendeheemradenvastgesteldwelkevandezereeksvanprocessenvoorwat henbetrofdoorgezetzoudenwordendanwelgestaakt.hethennepproceszoudoorzou kunnengaan,maardekostenervanmoestendoordedirectbelanghebbendenworden gedragen. 48 Daarnawerdhetstilrondditproces,opeentoevalligevermeldingineen documentinhetarchiefnassaulalecquit1677(!)na,waarinwerdgememoreerddat erindatjaargeentiendenzijngeïndvandedijk enhuiswerven,wegenseen(verder nietomschreven) appointement vanhethofvanholland. 49 Datappointementhebik nietteruggevonden.welwaserondertusseneenuitspraakineenanalogezaakinhet naburigekrimpenaandeijssel,enweluit1669.daarhadlodewijk,ooksinds1657, eenkwestiemetdeheemraden,ookoverdehenneptienden.mogelijkhielddat appointementwaaraanin1677werdgerefereerdeenverwijzinginnaardeuitspraakin dekrimpensezaakenhadhethofdeouderkerksezaakterustegelegd.hoedanook,de henneptiendeopdedijk enhuiswervenwerdblijkbaarnietmeergeheven. DeKrimpensehenneptiendenvoordeHogeRaad( ) DankzijhetuitvoerigearrestvandeHogeRaadindeKrimpensezaak 50 kunnenweons eenbeeldvormenvanhoeditsoortkwestiesinwerkelijkheidverliepen,wateenfraai 48NA oraOUY10dd (film).Overigensisinhetderechtszakenindejaren betreffendedossier(SAMH98625)eendocumenttevinden(vermoedelijkdd ), Nota geheten,waaruitblijktdatindeomslagover1657(dd )detotdangemaaktekostenvoorhet procesvande kemptiendentegensdenambachtsheer,metnamedesalariskostenvooradvokatenen procureursin1657,alsnogniettenlastezijngebrachtvandeingezetenenvandecrommeomdatdit proceshennietaanging,maaroverdeanderepoldersisomgeslagenvoor6stuiverspermorgen,losvan degewoneomslag.ikneemaandatalletoenbekendekostenhiermeegedektwerden. 49RekeningvanRentmeesterAdriaanSchiltmanover1676:NA,NlL,Inv.nr341.In1703isernogeen vermeldingdatdanvanoudewervengeentiendenopbrengstis,maarvannieuwewervenwel(samh,ona Ouderkerk6499,inv.nr59dd ). 50NAHR761dd (dictumookinhetgemeentelijkedossier,SAMHoaOUYac986inv.nr.25). 12

13 (zijhetenigszinsanekdotisch)doorkijkjeoplevertnaarambachtelijkwelenweeinde 17 e eeuw. OokinKrimpenaandeIJsselwildeLodewijkzijntiendenin1657gaanverpachtenover eengroterareaal,inclusiefdeeerdernietdaaronderbegrepenwerven.dekrimpense heemradenmaaktendaaropperplakkaatbekend(eindjuli1657)dathuningelandenen gebruikersvanhetlandgeentiendenverschuldigdwaren;deverpachtingwaseen "notoirenieuwicheidendeeenturbatievandeoudeendeimmemorialepossessievel quasi".ditwasconformhuninterpretatievanhetvonnisvanhethofvanhollanduit 1631(ziehierboven).Beginaugustus1657werdinKrimpennamensLodewijkvan Nassauaangekondigddatdeverpachtingvandetiendeninmiddelstochhad plaatsgevonden.daaropwerdendeheemradenopgeroepenteverschijnenvoorde schoutendestadhoudervanlodewijkom,voordewervendietiendvrijheidzouden hebbenverkregen,tebewijzendatze40jaarmethennepbezaaidwarengeweestzonder daterafdrachtvantiendenhadplaatsgevonden.ondertussenwasopverzoekvan Lodewijkde examinatie vandieeventuelebewijzentrouwensalinganggezet,enwel doordehogevierschaarvanzuidholland 51 ;dezebewijzenwerdennietgevonden. 52 Het doelwasnatuurlijkom,vandiewervenwaarvanvrijstellingnietkonwordenbewezen, alsnogdetiendentegaanclaimen.deheemradenverklaardendatdeschouten rentmeester(degebroedersjoostenjacobschiltman)nietbevoegdwarenditte onderzoeken.ikvermoeddatditeenreflectiewasvanhetgeenindeuitspraakvan1631 wasbepaald,namelijkdatditbewijsdiendetewordenoverlegdaanhethofvan Holland.Op25augustusvaardigdeLodewijkeenbeveluitdatmenhadtebetalentenzij hetgevraagdebewijsalsnogwerdgeleverddoordeingelanden.datgebeurdeblijkbaar niet.daaropkomenlodewijkcumsuisindaadkrachtigeactie.op22september verschenenopdekrimpensedijkenendreveneenluitenantvandezuidhollandse baljuw,decolfdrager(eenbeëdigdegerechtsbodemeteenstafdiedeaanwezigheidvan hetgerechtzichtbaarmaakte)vandevierschaartedordrecht,plusdiverse "welgemonteerdedienders",sommigemetgeladenkarabijnenhouwmessenaande zijde,anderemetgeladenroeren.menkwamnietalleenvooreenpartijtjevlagvertoon, maargreepookdaadwerkelijkin.dekolfdragerzouhebbengezegd:"wijgaande henniptiendennoghaleneneenszienwiehetonsbelettenzal".enzogeschiedde.van diegebeurtenissenzijngetuigenverklaringenbewaardgebleven,zoalsdiewaarinde vrouwvaneenrotterdamseschipperdieinkrimpenvoordewallag,verklaartgeziente hebbendatdegenoemdekolfdragerendezijnenvandewerfvaneneneeltge Heijndricxszhaarhennepuitdestruiken hebbengetrockenendegevoerddeelfde schoofendedatsijdeselveookoverdedijkineenschuithebbengedragen (afb.6)die schuitlagkennelijkindehollandseijssel,bijneeltje sland.neeltgewastrouwens bepaaldnietdeenigediehaarhennepzozagwordenafgevoerd. Vervolgenswarenheemradenop5oktoberweernaardeHogeRaadgegaaneneisten eenmandementpenaeltegenlodewijkmetherstel(het beletten vandezeinningvan detienden,was,zoalsdekolfdrageralhadzienaankomen,nietmeermogelijk).de 51DeHogeVierschaarteDordrecht(ondereenbaljuw)waseeninstantietussendeheemradenende grafelijkheid,voorzuidelijkholland.deheerlijkheiddelekhaddehogegerechtigheidaandevierschaar tedordrechtgedelegeerd. 52Nogeenjaarlater,in1658,legtschoutSchiltmanschriftelijkvastdatdeboerennooithunalin1616 opgelegdebewijslasttenaanzienvandevrijstellingenzoudenhebbenvoldaan,endaterderhalvetienden kondenwordengeheven;insamhoakay,ac0846,inv.nr32. 13

14 heemradenberiepenzichopdeeerderbesprokenoudezaak(uit1616)voordehoge Raad 53 enhieldenvolgeentiendenschuldigtezijnvoordiehennepwervenwaarvan bewezenkonwordendatzealsindsveertigjarenmethennepbezaaidgeweestzijnen datdaarovergeentiendenbetaaldwaren.zijmoesten"exemptgelijkvanalleoude tijdenenbuitenmemorie"blijven.erwerdopgewezendatdesententievan1616 inhielddatdeheer(toen)weltiendenmochtheffenalshetbewijsnietwerdgeleverd, maardatmauritsdesententiehaddenlatenrusten,ondanksdatditbewijsnooitkwam. Lodewijk sprocureurvoerdeaandatwegensonderandereoorlogeninhetoosten) vermoedelijkdoelthijopactiesindeindischearchipel)ermeerhennepwordtgeplant enernieuwewervenzijngemaakt,diezekertiendplichtigwaren.lodewijkwildenuzijn verkregenrechtnemenendusgaanheffenopdiewervendiegeenvrijheidvantienden hadden.aancommissarissenwasondertussengetoonddatoudedijkwervenalsopeen kaartvastgelegd,altijdmethennepbeplant,tiendvrijwarengeweest.opkleinevariaties na,verlooptdeargumentatievanbeidezijdengelijkaandiewelkeookinhet Ouderkerkseproceswerdgevolgd. Afb.6:Hetopredenvandekolfdragergedocumenteerd IndeKrimpensezaakkomthettoteenvonnis,enweltwaalfjaarnadathetproces begon:op10mei1669(afb.7) 54.InzijnuitspraakverbiedtdeHogeRaadde ambachtsheerhetverpachtenvantiendenvandewerven,veroordeelthijhemomde gevolgenvandeheffing costendeschadeloosafftedoen,enordonneerthijpartijentot hetaanwijzenvandewervenalsvallendonderdesententievan OverigensisteRotterdamnotarieelvastgelegddatinjulivan1669doorrentmeester JacobSchiltmandeKrimpensetiendenzijn geveild. 56 Wasdatdereguliereverpachting, ofkreeglodewijkzolangzamerhandgenoegvanzijntienden? DeuitspraakoverhetconflictoverdehenneptiendeninKrimpenzalookinhet Ouderkerkseconflicthebbengegolden.MenvondhetinOuderkerkinelkgevalde moeitewaardomhet dictum overdekrimpensekwestietebewareninhetarchiefover deouderkerkserechtszaken.almetallijkendeheemradeninbeideambachtenhetdus metsuccesvoorhuningelandentehebbenopgenomen. NasleepenConclusies 53NAHRinv.nr.708dd (SententieinzakeHeemradenCrimpenopdeYsselversusMaurits princevanorangien,ambachtsheercrimpen): Hethof adjudicieert[deimpetranten]derecredentie van..geenetijendennochijtandersindeplaetsevandientegevenvoorhaerehennipwerven diezij bewijsensullenvoorveertichjaerenheerwaartsmethennipbesaijtgeweestendegeenetiendennoch ijetandersinplaetsevandienbetaelttehebben. 54ZiebijvoorbeldSAMHGAOUY Meijlinka.w.inzijnPleit memorieovertiendrechtvatdezeuitspraakalsvolgtsamen:deprinsvan OranjewordtinKrimpendehenneptiendontzegd,omdatdeingelandensinds40jaarwelhungrond haddenbeteeld,maarnimmertiendbetaaldhadden.datiseenhelderesamenvatting(albetreftditnietde prinsvanoranje,maardienszoonlodewijk). 56GemeenteArchiefRotterdam(hierna:GAR)R daminvnr398aktenr.218/479,dd

15 15 DekwestiestussendeambachtsheerendeheemradenvanOuderkerkenKrimpenaan deijsselvan stondenineenlangetraditievangeschillenover henneptiendenindelagelanden.gingendieaanvankelijkvooralovervragendie samenhingenmethetuitbreidenvandetiendplichtnaarnieuwofnieuwinontginning genomenlandennaarnieuwegewassen,nadeplakkatenvankarelvuitdeeerstehelft vande16 e eeuwverschoofdeaandachtnaargeschillenovervrijstellingenvan tiendplicht,dieplaatselijkwarenontstaanofopzijnminstwerdengeclaimd.geziende aardvanhetboerenbedrijfindekrimpenerwaardishetgeenwonderdateenflinkdeel vandejuridischkwestiesoverhenneptiendenvanuitambachtenindiewaardwerden aangekaart. Afb.7Dictum(vonnis)HogeRaadinzaakKrimpensehenneptienden,10mei1669 TerugkijkendisereenconsistentvastgehoudenlijnindeuitsprakenvanhetHofvan HollandenookdeHogeRaadindezezaken:erkansprakezijnvanregionaaloflokaal geldendevrijstellingen,ookalzijndiealsregelnietexplicieteneenduidig gedocumenteerd;plaatselijkegebruikenzijndanbepalend.ooitgegunderechtenop tiendenkunnendoorverjaringhunkrachtverliezenenovergaaninrechtenvanboeren omzondertiendplichthunbedrijfuittevoeren.daarbijlijktereenvrijalgemeneusance tezijngeweest(eninprocessenooktewordenonderkendenaanvaard)omde productieop werven dichtbijdeboerderijen(enaanvankelijkwellichtprimair aangelegdomtevoorzienindeeigenbehoeftesvandeboeren)alsniet tiendplichtigte zien.anderslagdatbijteeltenopverderweggelegenpercelen:dielijkenvanoudsher (ensindskarelsplakkaten:onbetwist)alstiendplichtigtezijngezienindienhetland vielbinnendeinfeodaletijdengegundetienden.weldiendendebelanghebbendente kunnenaantonendatvandewervenwaaroverzijvrijheidvantiendenclaimdenvan oudsher( mensenheugenis )ofinelkgevalinde40jarenvoorafgaandaanhetgeschil geentienden(ofeendaaraanequivalentgeldbedrag)warengehevenofgegeven.dat daarbijvooralheemradeninhetgedingtraden,hoeftnietteverwonderen:zijkonden wordengezienalsrepresentantenvandeingelandenindepolderswaarinde tiendkwestiespeelden,entegelijkertijdwarenzijtypischdeinstantiewaarinkennis overlokaleeigendomsverhoudingenenzakelijkerechtenwasbelichaamd:lopende kadasters,alshetware,enblijkbaarooksprekende.indehierbesprokenprocessen latenzijzichondersteunenmetverklaringenvanoud heemradenenandereoude ingelanden.alin1616wordt(indekrimpensezaak)diebewijsplichtalseen voorwaardegeformuleerdvoorhetgeldenvanvrijstelling.danallijktdetoenmalige ambachtsheer(prinsmaurits)tebegrijpendathijhiermeeaanhetkortsteeindtrekt. Ooknahetvonnisoverdezelfdetiendenin1631lijktdittegeldenvoorzijnzoon Lodewijk,ineenzaakdiedoorKrimpenseheemradenwordtgevoerdinassociatiemet Ouderkerksecollega s:hijappelleertnogweltegendatvonnismaarzetdatappelniet voort.tothijhetruim25jaarlaternogeensprobeert,in1657,enslinksedraaigevend aandeafwezigheidvanhemovertuigendbewijsvanvrijstelling.wehebbengezien,dat dittochweerslechtvoorhemafliep,alwasernogsteedsdejuridischeadderonderhet grasdatditbewijsnogwelgeleverdmoestworden.ofdatnuwelofnietisgebeurd,we wetendatdeambachtsheerhethoofdvermoeidindeschootlegde,zodatde henneptelendeingelandenvoorhun vrijgestelde huiswerveninelkgevalfeitelijkhun zinkregen.

16 Vrijstellingenbestondenkennelijkalseensoortlokaalgevormdgewoonterecht.De17 e eeuwseprocessendaaroverkomennietaltijdtothardeconclusies;inhetkrimpense gevalwaserweleensententiemaarzelfsdieeindigdemetdevraagnaarbewijzen zonderdatduidelijkwordtofdatookisgebeurdenafdoendewerdgevonden.indat lichtishetnietbevreemdenddatnogin1839dehaagsearrondissementsrechtbank moestoordelendateenvermeendtiendrechtvervaltalseentiendplichtigedooreen aanhoudendeweigeringgedurendedetijddievoorverjaringisbepaald vrijdom heeft doordatdetiendhefferzijnrechtniettegendetiendplichtigehaddoengelden. Datisniethetenigelosseeindje.Deprocessendiedeambachtenvoerdentegenhun heerkosttenveelgeld.deheemradenwildendiekosten omslaan overdeingelanden. InKrimpenwasdaarin1659algedoeover:sommigeingelandenweigerdenineerste instantiedieomslagtebetalen.hetlijktdaarmeteensisseraftelopen.inouderkerk daarentegenliephetmisenontstondenerprocessenvoordehogeraad;eenjaarlater waserweeronenigheidensommigeingelandengingenzelfsnaardestatenvanholland; ookin1660ginghetfoutmethetomslaanvandekosten.eenuitspraakhieroverliettot 1671opzichwachten, 57 maarinhetambachtsudderdehetconflictdoortotin EnparallelaanditalleswarenerinOuderkerkalin1658ookkwestiesontstaanmetde ambachtsheeroverdebenoemingvannieuweheemraden,diejarenvoortsleepten. Tweevandeheemradendieookbijhethennepprocesbetrokkenwaren,spandeneen zaakaan,eveneensbijdehogeraad.hetzoutot1663durenvoordezekwestietoteen eindkwam. Definancieel economischebetekenisvandeuitsprakenismoeilijkinteschatten.de ambachtsheerliepeendeelvanzijtiendenmis,enzijningelandenhieldendatdusdusin hunzak.naarzichlaataanziengingdatopjaarbasisombedragenindeordegroottevan enkelehonderdenguldens.datwasnietgering,maarhetzalnognietindebuurt gekomenzijnvandeomslagvandeambachtskosten,dieindieperiodezo n500guldens ofmeerbeliep.hetisnavrantdatdewegensproceskostenverhoogdeomslagindejaren nadehennep enbenoemingsprocessenenkeleduizendenguldensbeliepen,alleenalin Ouderkerk. 59 Geenwonderdatergeharrewarontstondoverwiedaarvoormoest opdraaien.enwatditallesnogverergerde:hetalgemeneeconomischeklimaatzatniet mee.erwasalgedurendedehele17 e eeuwsprakevanoplopendebelastingdruk(die verdubbeldezelfsindeloopvandieeeuw)enna1650verslechterdedeeconomische conditiesophetplatteland,doordalendeopbrengstendieeenagrarischecrisiszouden inluidendietotinde18 e eeuwzoudoorlopen.inditkillerwordendeeconomische klimaatwarennieuwetiendennatuurlijkzeeronwelkom,enhogeomslagenwaarmen debatennietvanzietofondervindt,eveneens. 57NA,HvHRekesten,invnr3025,dd NA,HR,Dictums,invnr901,dd SAMH,oaOuderkerk,RekeningenvandeDorpskosten,ac986,inv.nr

Inleiding van prof. mr. Roel Bekker ter gelegenheid van de intreedrede van mr. dr. G.S.A.

Inleiding van prof. mr. Roel Bekker ter gelegenheid van de intreedrede van mr. dr. G.S.A. LEVEDEMANAGER! Inleidingvanprof.mr.RoelBekkertergelegenheidvandeintreedredevanmr.dr.G.S.A. DijkstraalslectoropdeHaagseHogeschool,25januari2012. Dederdewoensdagvanmeihadeengedenkwaardigedaginonsstaatsbestelmoeten

Nadere informatie

KAART 1 - Concentratiegebieden (glas)tuinbouw

KAART 1 - Concentratiegebieden (glas)tuinbouw KAART - Concentratiegebieden 5 Greenports (glastuinbouw en boomteelt) overige gebieden met tuinbouw glastuinbouw (substraat- of grondgebonden teelt) Noordwijk open teelt (container- of grondgebonden teelt)

Nadere informatie

T h e G o o d, T h e B a d & t h e U g l y v a n K r i m p t a n g e n

T h e G o o d, T h e B a d & t h e U g l y v a n K r i m p t a n g e n Kabelschoenen, krimptangen en krimpen B r o n : w w w. p b a s e. c o m / m a i n e c r u i s i n g / b o a t _ p r o j e c t s F e b r. 2 0 0 8 ; v e r t a l i n g ; A i k e v a n d e r H o e f f, m e

Nadere informatie

Introductie merkonderzoeksmodel BrandAlchemy

Introductie merkonderzoeksmodel BrandAlchemy Merkkracht van de Rotterdamse cultuurorganisaties volgens de inwoners van de provincie Zuid-Holland Rotterdam, 7 november 13 Page 1 11 Introductie merkonderzoeksmodel BrandAlchemy! BrandAlchemy is een

Nadere informatie

Sector ICT 2014/2015

Sector ICT 2014/2015 Sector ICT 2014/2015 Sector ICT cursusjaar 2014-2015 Beste student, Na een periode van rust en ontspanning is het cursusjaar weer begonnen. Namens alle docenten wil ik je veel succes en in het bijzonder

Nadere informatie

VERVREEMDINGEN. naar Regionaal Historisch Centrum/ Stadsarchief Dordrecht

VERVREEMDINGEN. naar Regionaal Historisch Centrum/ Stadsarchief Dordrecht VERVREEMDINGEN Overzicht van archieven die sinds juni 2002 door het Nationaal Archief aan diverse Zuid-Hollandse gemeenten in eigendom zijn overgedragen (vervreemd). Alfabetisch op plaatsnaam van het vervreemde

Nadere informatie

RSB-competitie. Definitieve indeling seizoen 2015/2016. Agenda per vereniging

RSB-competitie. Definitieve indeling seizoen 2015/2016. Agenda per vereniging Agenda per vereniging Vereniging Pagina 3-Torens 2 Ashtapada 3 Barendrecht/IJsselmonde 4 Charlois Europoort 5 CSV 6 Dordrecht 7 Erasmus 8 Fianchetto 9 Hendrik-Ido-Ambacht 10 Hoeksche Waard 11 Het Houten

Nadere informatie

Alle feiten op een rijtje

Alle feiten op een rijtje Alle feiten op een rijtje Wie zijn we, waar staan we voor Groenalliantie Midden-Holland is sinds 1 mei 2014 de rechtsopvolger van de opgeheven Natuur- en recreatieschappen Krimpenerwaard en Reeuwijkse

Nadere informatie

Lekkerkerk, Schuwacht 160A Te huur verdieping achterhuis in woonboerderij

Lekkerkerk, Schuwacht 160A Te huur verdieping achterhuis in woonboerderij Lekkerkerk, Schuwacht 160A Te huur verdieping achterhuis in woonboerderij Omschrijving Te huur bovenverdieping Schuwacht 160 A te Lekkerkerk Huurprijs verdieping achterhuis 1.450,- / maand, exclusief gas/elektra/internet/woz/waterschaplasten,

Nadere informatie

JAARPLAN KRIMPENER KUNSTWAARD

JAARPLAN KRIMPENER KUNSTWAARD JAARPLAN KRIMPENER KUNSTWAARD 2016 Voorwoord Laat de kunst stromen! Onder dit motto gaan we in 2016 aan de slag. Het komende jaar zal in het teken staan van de kunstmanifestatie Kunststroming. Een kunstproject

Nadere informatie

Het Huis. en de Heerlijkheid

Het Huis. en de Heerlijkheid Het Huis en de Heerlijkheid Bij ondergeteekende berusten een aantal documenten, die op het huis en de heerlijkheid Lisse betrekking hebben. De oudste berichten uit de tweede helft der 14de eeuw. Toen leefde

Nadere informatie

LANDAANWINNING EN BEDIJKING

LANDAANWINNING EN BEDIJKING LANDAANWINNING EN BEDIJKING Noord-Hollandse kust Versie 27-6-2011 Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl).

Nadere informatie

Welkom. Grondwaterproblematiek Krimpenerwaard. Erwin Heeringa(Nederlek)

Welkom. Grondwaterproblematiek Krimpenerwaard. Erwin Heeringa(Nederlek) Welkom Grondwaterproblematiek Krimpenerwaard Erwin Heeringa(Nederlek) Inleiding Inhoud Grootonderhoud Prinsessebuurt Ontstaan grondwaterproblematiek Maatschappelijk impact / juridisch Burgers Bestuurders

Nadere informatie

Heijndrick Cornelisz Opschoor en des polders regt : Ouderkerk aan de IJssel (De Zijde), 1686-1697

Heijndrick Cornelisz Opschoor en des polders regt : Ouderkerk aan de IJssel (De Zijde), 1686-1697 Heijndrick Cornelisz Opschoor en des polders regt : Ouderkerk aan de IJssel (De Zijde), 1686-1697 Door J.B. (Hans) Opschoor (opschoor@zonnet.nl) Concept, februari 2006 Verantwoording: Het onderstaande

Nadere informatie

provincie HOLLAND ZUID

provincie HOLLAND ZUID provincie HOLLAND 1% ~U~~ Z~14 Gemeente Molenwaard F-~ ~.f Gedeputeerde Staten + r ~~e~. Directie Leefomgeving en Bestuur Afdeling Bestuur Contact drs. J. van Straalen T 070-441 61 92 j. van. straalen@pzh.

Nadere informatie

AANVRAAGFORMULIER ONTHEFFING

AANVRAAGFORMULIER ONTHEFFING AANVRAAGFORMULIER ONTHEFFING Voor het berijden wegen met gewichtsbeperking en voor breedtebeperking landbouwvoertuigen 1. Gegevens aanvrager Naam : Contactpersoon (bij bedrijf) : Adres : Postcode en woonplaats

Nadere informatie

Jeugdcompetitie 2013 A.V.Start

Jeugdcompetitie 2013 A.V.Start Nieuwsbrief januari 2013. Alle leden nog de beste wensen voor 2013. Bomenwacht Nederland is de nieuwe sponsor van de competitie. Jeugdcompetitie 2013 A.V.Start Dag Datum Wedstrijd Plaats Afstand zondag

Nadere informatie

Oproerige heemraden en omstreden omslagen: juridische conflicten in Ouderkerk aan de IJssel, 1657 1677 (Deel I)

Oproerige heemraden en omstreden omslagen: juridische conflicten in Ouderkerk aan de IJssel, 1657 1677 (Deel I) Gepubliceerd als: Opschoor J.B. 2013. Oproerige heemraden en omstreden en: juridische conflicten in Ouderkerk aan de IJssel, 1657-1677, deel I. Historische Encyclopedie Krimpenerwaard, 37e jaargang nr.

Nadere informatie

Blijf jij cool. als het heet wordt? Word vrijwilliger! Hollands Midden

Blijf jij cool. als het heet wordt? Word vrijwilliger! Hollands Midden Blijf jij cool als het heet wordt? Word vrijwilliger! Hollands Midden Uitdagend en veelzijdig Vrijwilliger bij de brandweer Wil jij je steentje bijdragen en als vrijwilliger aan de slag? Maar dan wel iets

Nadere informatie

Logimedical BV Molenbaan 6 2908 LM Capelle a/d IJssel

Logimedical BV Molenbaan 6 2908 LM Capelle a/d IJssel bel vrijblijvend 010-2582929 pagina 1 / 43 1 Vanas N.V. Zwaluwbeekstraat, 10 Kruibeke B-9150 Page - 1 - Logimedical BV 2908 LM Capelle a/d IJssel T: 010-258 29 29 E: info@logimedical.nl bel vrijblijvend

Nadere informatie

Inventaris van het archief van het Provinciaal College van Toezicht: Diakonie, 1961-1970

Inventaris van het archief van het Provinciaal College van Toezicht: Diakonie, 1961-1970 Nummer archiefinventaris: 3.18.55.01 Inventaris van het archief van het Provinciaal College van Toezicht: Diakonie, 1961-1970 Auteur: Archiefdienst NHK Nationaal Archief, Den Haag 1985 Copyright: (c) This

Nadere informatie

Kaarten bij Ontwerp Besluit algemene regels ruimtelijke ordening. 29 mei 2009

Kaarten bij Ontwerp Besluit algemene regels ruimtelijke ordening. 29 mei 2009 Kaarten bij Ontwerp Besluit algemene regels ruimtelijke ordening 29 mei 2009 HOOFDSTUK 3 GROENE RUIMTE Titel 3.1 Rijksbufferzones Kaart 1a : rijksbufferzone mstelland - Vechtstreek Kaart 1b : rijksbufferzone

Nadere informatie

4 x 50 meter hinderniszwemmen

4 x 50 meter hinderniszwemmen 4 x 50 meter hinderniszwemmen SERIE 1 DAMES SERIE 2 DAMES baan 1 Boxtel 2 baan 1 Emmen 1 baan 2 Deventer 2 baan 2 Zwolle 1 baan 3 Echt 2 baan 3 Eindhoven 1 baan 4 Weert 2 baan 4 St. Truiden (B) baan 5

Nadere informatie

Kwartierstaat van Carola, Wilrik, Sarah en Harmen Rook

Kwartierstaat van Carola, Wilrik, Sarah en Harmen Rook Kwartierstaat van Carola, Wilrik, Sarah en Harmen Rook Onderstaande karakters worden in de kwartierstaat gebruikt: * = geboren ~ = gedoopt (*) = onwettig geboren o = ondertrouwd = gehuwd o/o = gescheiden

Nadere informatie

Veilige en leefbare straat

Veilige en leefbare straat Manifest CDA Molenwaard Veilige en leefbare straat Aanleiding Afgelopen jaar is CDA Molenwaard met een groot groen hart de dorpen ingetrokken met de vraag: Wat heeft u op uw hart? Uit de vele honderden

Nadere informatie

Ontwikkelt u nieuwbouwwoningen?

Ontwikkelt u nieuwbouwwoningen? Ontwikkelt u nieuwbouwwoningen? In dit gebied? Bodegraven Waddinxveen Reeuwijk Gouda Zuidplas Vlist Schoonhoven Ouderkerk Krimpen a/d IJssel Nederlek Bergambacht Molenwaard Zederik Leerdam Hendrik- Ido-Ambacht

Nadere informatie

GELDIG VANAF 9 DECEMBER 2012 HAARLEM DE ZILK HILLEGOM NIEUW-VENNEP LEIDERDORP HOOGMADE WOUBRUGGE ROELOFARENDSVEEN KOUDEKERK A/D RIJN

GELDIG VANAF 9 DECEMBER 2012 HAARLEM DE ZILK HILLEGOM NIEUW-VENNEP LEIDERDORP HOOGMADE WOUBRUGGE ROELOFARENDSVEEN KOUDEKERK A/D RIJN Lijnfolder 2013 LEIDEN, ZOETERMEER, DEN HAAG GELDIG VANAF 9 DECEMBER 2012 HAARLEM SCHIPHOL DE ZILK HILLEGOM NOORDWIJKERHOUT LISSE NIEUW-VENNEP KATWIJK WASSENAAR NOORDWIJK RIJNSBURG OEGSTGEEST VOORSCHOTEN

Nadere informatie

Inleiding. 2014!Hypnose!Instituut!Nederland!http://www.hypnoseinstituutnederland.nl/!

Inleiding. 2014!Hypnose!Instituut!Nederland!http://www.hypnoseinstituutnederland.nl/! HYPNOSE 2.0 Inleiding Ditrapportzouweleensjouwideeoverhypnosecompleetkunnenveranderen. Hypnoseisnamelijknietwatjijdenktdathetis.Hetisnamelijkaltijdbestudeerd vanafdebuitenkantendanziethetertochwelheelapartuit.mensenzijn

Nadere informatie

Beleidsplan Stichting Boerderij Gijbeland 2014-2018

Beleidsplan Stichting Boerderij Gijbeland 2014-2018 Beleidsplan Stichting Boerderij Gijbeland 2014-2018 1 Inleiding De Stichting Boerderij Gijbeland werd op 2 juli 2004 opgericht. De aanleiding hiervoor was de verplaatsing van Boerderij Gijbeland. Het bestuur

Nadere informatie

Genieten in en om Dordrecht

Genieten in en om Dordrecht Nederland Zuid Holland Zwijndrecht 49,02 (ongeveer 2:53 u) Fietsroute 395602 16 54 96 97 15 99 94 17 98 79 80 91 34 83 44 43 35 40 40 82 81 75 42 Leaflet (http://leafletjs.com) 2016 Falkplan BV, OpenStreetMap

Nadere informatie

in opdracht van Van den Herik BV te Sliedrecht

in opdracht van Van den Herik BV te Sliedrecht Jan van den Noort Historisch onderzoek naar de versterking van de Molendijk te Krimpen aan de Lek na de watersnoodramp van 1953 in opdracht van Van den Herik BV te Sliedrecht Molendijk U vroeg mij te

Nadere informatie

GRATIS probeerkaarten. Mogen wij u een heel voordelig abonnement aanbieden? ARRIVA.NL/LUMC

GRATIS probeerkaarten. Mogen wij u een heel voordelig abonnement aanbieden? ARRIVA.NL/LUMC GRATIS probeerkaarten Mogen wij u een heel voordelig abonnement aanbieden? ARRIVA.NL/LUMC Een groen alternatief voor de auto Heeft u weleens overwogen met de bus naar uw werk te gaan? Die stopt waarschijnlijk

Nadere informatie

Het territorium Urk; van Almere naar Zuiderzee. Een reconstructie van het gebied tussen 800 en 1300. (Anne Post versie 01-02-2016)

Het territorium Urk; van Almere naar Zuiderzee. Een reconstructie van het gebied tussen 800 en 1300. (Anne Post versie 01-02-2016) Het territorium Urk; van Almere naar Zuiderzee. Een reconstructie van het gebied tussen 800 en 1300. (Anne Post versie 01-02-2016) Voor deze reconstructie is gebruik gemaakt van de kaarten uit de publicaties

Nadere informatie

Parenteel van Cornelis Jansz Nieuwpoort

Parenteel van Cornelis Jansz Nieuwpoort Parenteel van Cornelis Jansz Nieuwpoort Samengesteld door Wiebe Nieuwpoort Verantwoording: De gegevens van de eerste vier generaties, zijn ontleend aan de publicatie Genealogie van de Familie Toet later

Nadere informatie

N 484. Kortgerecht. Overheicop. Schoonrewoerd Hoogeind. Diefdijk. Loosdorp 14_1072

N 484. Kortgerecht. Overheicop. Schoonrewoerd Hoogeind. Diefdijk. Loosdorp 14_1072 t N 475 N 477 N 476 N 210 N 480 N 214 N 481 N 480 N 207 N 478 N 482 N 479 N 210 N 216 N 216 N 214 N 830 N 484 voorbij 01 juni 2014 Het nieuws van vandaag kerk el n Hollandsche /d IJssel rk IJssel Groot

Nadere informatie

Herstraatvoorwaarden Regionaal overleg. De Spil in Bleskensgraaf 19 september 2013

Herstraatvoorwaarden Regionaal overleg. De Spil in Bleskensgraaf 19 september 2013 Herstraatvoorwaarden Regionaal overleg De Spil in Bleskensgraaf 19 september 2013 Opening Tarievenvergelijking AVH en KPN Juridische status van de overeenkomst Meldpakket MOOR en toelichting Molenwaard

Nadere informatie

S#ch#ng Golfenvoorkika Nieuws Brief nummer 2 19 juni 2013. Wat te lezen in deze tweede nieuwsbrief:

S#ch#ng Golfenvoorkika Nieuws Brief nummer 2 19 juni 2013. Wat te lezen in deze tweede nieuwsbrief: S#ch#ng Golfenvoorkika Nieuws Brief nummer 2 19 juni 2013 Wat te lezen in deze tweede nieuwsbrief: ANBI Status Wie zijn wij en waarom doen we dit? Flyers Publiciteit Wat kunnen jullie voor ons doen? Deelname

Nadere informatie

65+ activiteitenkalender

65+ activiteitenkalender Digitale activiteitenkalender Bij het drukken van de kalender waren nog niet alle activiteiten en bijbehorende data beschikbaar. Daarnaast kunnen incidenteel ook data wijzigen. Aanvullende activiteiten

Nadere informatie

Schuwacht 160* te Lekkerkerk. TE HUUR begane grond achterhuis in de woonboerderij

Schuwacht 160* te Lekkerkerk. TE HUUR begane grond achterhuis in de woonboerderij Schuwacht 160* te Lekkerkerk TE HUUR begane grond achterhuis in de woonboerderij Begane grond achterhuis te huur Woonboerderij De Rijsendam Lekkerkerk Schuwacht 160 Huurprijs begane grond achterhuis 1.000,-

Nadere informatie

OEFENTOETS HISTORISCHE CONTEXT REPUBLIEK (HAVO)

OEFENTOETS HISTORISCHE CONTEXT REPUBLIEK (HAVO) OEFENTOETS HISTORISCHE CONTEXT REPUBLIEK (HAVO) Voor de uitvoering van zijn centralisatiepolitiek stelde Karel V drie centrale raden in. 1 Noem één van deze centrale raden en leg uit op welke wijze deze

Nadere informatie

facts & figures Begraven in Molenwaard

facts & figures Begraven in Molenwaard facts & figures Begraven in Molenwaard Onderstaand de door uw raad gestelde vragen en het antwoord hierop gevolgd door een stuk algemene achtergrondinformatie, opdat u een goede indruk krijgt hoe we op

Nadere informatie

Van 10.00 tot 15.30 uur

Van 10.00 tot 15.30 uur Verkoping& Rommelmarkt zaterdag11februari2012 Van10.00tot15.30uur KrimpenerwaardCollege Driekamp4 Krimpena/dIJssel Verkoping&rommelmarktwerkgroepHCRKrimpena/dIJssel WerkgroepKrimpenaandenIJsselvandeStichtingHulpverleningdoor

Nadere informatie

Raadstermijnagenda 2015

Raadstermijnagenda 2015 di 29 sept. do 17 sept di 25 aug. wo 19 aug di 11 aug wo 5 aug Raadstermijnagenda 2015 di 29 september 2015 plaats: Dorpshuis, Stadhouderskade 8, 2975 BV Ottoland wo 30 september 2015 Dienst Gezondheid

Nadere informatie

Vijfde openbare verslag ex artikel 73a Faillissementswet in het faillissement van MAASDAK DAKBEDEKKINGEN B.V.

Vijfde openbare verslag ex artikel 73a Faillissementswet in het faillissement van MAASDAK DAKBEDEKKINGEN B.V. papieren versie is identiek aan digitale versie Vijfde openbare verslag ex artikel 73a Faillissementswet in het faillissement van MAASDAK DAKBEDEKKINGEN B.V. inzake : de besloten vennootschap met beperkte

Nadere informatie

Adres: Twijnstraweg 14 A, 2941 BW Lekkerkerk Vraagprijs 2.295.000,00 kosten koper

Adres: Twijnstraweg 14 A, 2941 BW Lekkerkerk Vraagprijs 2.295.000,00 kosten koper Adres: Twijnstraweg 14 A, 2941 BW Lekkerkerk Vraagprijs 2.295.000,00 kosten koper Omschrijving Het betreft een representatief bedrijfsobject van circa 5.748 m² bedrijfsruimte en circa 1.400 m² kantoorruimte.

Nadere informatie

Beste leden, Veel leesplezier

Beste leden, Veel leesplezier DAVOC LOT Jaargang 5 Editie 1 Datum : october 2013 Beste leden, Het nieuwe seizoen is weer begonnen en hopelijk is bij iedereen de vakantieluiheid ondertussen verdwenen. Boordevol ambitie zijn we klaar

Nadere informatie

Tentoonstellingsseizoen 2 0 1 1. District Zuid Holland. Ingedeeld per Rayon

Tentoonstellingsseizoen 2 0 1 1. District Zuid Holland. Ingedeeld per Rayon Tentoonstellingsseizoen 2 0 1 1 District Zuid Holland Ingedeeld per Rayon Legende: A Afdelingstentoonstelling B Bijzondere tentoonstelling D District tentoonstelling I Internationale tentoonstelling N

Nadere informatie

GELDIG VANAF 9 DECEMBER 2012 HAARLEM DE ZILK HILLEGOM NIEUW-VENNEP LEIDERDORP HOOGMADE WOUBRUGGE ROELOFARENDSVEEN KOUDEKERK A/D RIJN

GELDIG VANAF 9 DECEMBER 2012 HAARLEM DE ZILK HILLEGOM NIEUW-VENNEP LEIDERDORP HOOGMADE WOUBRUGGE ROELOFARENDSVEEN KOUDEKERK A/D RIJN Lijnfolder 2013 LEIDEN GELDIG VANAF 9 DECEMBER 2012 HAARLEM SCHIPHOL DE ZILK HILLEGOM NOORDWIJKERHOUT LISSE NIEUW-VENNEP KATWIJK WASSENAAR NOORDWIJK RIJNSBURG OEGSTGEEST VOORSCHOTEN VOORHOUT ZOETERWOUDE

Nadere informatie

Jaarverslag 2009. QuaWonen

Jaarverslag 2009. QuaWonen Jaarverslag 2009 QuaWonen INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING... 2 2. VERGADERINGEN... 2 3. SAMENSTELLING REGIONALE GESCHILLENCOMMISSIE KRIMPENERWAARD... 2 3.1. Benoeming en herbenoeming... 3 4. INGEDIENDE KLACHTEN...

Nadere informatie

BESLUIT TOT AANWIJZEN KERNWERKGEBIED HAAGLANDEN, ROTTERDAM, MIDDEN- HOLLAND

BESLUIT TOT AANWIJZEN KERNWERKGEBIED HAAGLANDEN, ROTTERDAM, MIDDEN- HOLLAND Ons kenmerk RIS 294556 BESLUIT TOT AANWIJZEN KERNWERKGEBIED HAAGLANDEN, ROTTERDAM, MIDDEN- HOLLAND HET COLLEGE VAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS, overwegende dat: - de Woningwet eisen stelt aan het werkgebied

Nadere informatie

Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2014-251 d.d. 26 juni 2014 (mr. A.W.H. Vink, voorzitter en mr. E.E. Ribbers, secretaris)

Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2014-251 d.d. 26 juni 2014 (mr. A.W.H. Vink, voorzitter en mr. E.E. Ribbers, secretaris) Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2014-251 d.d. 26 juni 2014 (mr. A.W.H. Vink, voorzitter en mr. E.E. Ribbers, secretaris) Samenvatting Volgens artikel 7:928 lid 6 BW kan een

Nadere informatie

Bedrijfsprofiel - Stg tot het Verstr v Chr Ond op Geref Grondslag (41119985)

Bedrijfsprofiel - Stg tot het Verstr v Chr Ond op Geref Grondslag (41119985) Bedrijfsprofiel - Stg tot het Verstr v Chr Ond op Geref Grondslag (41119985) Kamer van Koophandel, 20 februari 2015-13:16 Uittreksel KvK-nummer 41119985 Rechtspersoon RSIN 009705697 Rechtsvorm Stichting

Nadere informatie

VRIJWILLIGERSVACATURE Locatie Rijckehove

VRIJWILLIGERSVACATURE Locatie Rijckehove Bijrijder dagbus Dagbehandeling U begeleidt de chauffeur van de dagbus bij het vervoer van cliënten van huis naar de dagbehandeling en andersom. In de ochtend dient u beschikbaar te zijn van 8.30 10.30

Nadere informatie

Raadstermijnagenda 2015-2016

Raadstermijnagenda 2015-2016 Raadstermijnagenda 2015-2016 wijzigingen/aanvullingen aanleveren per mail henk.lingeman@gemeentemolenwaard.nl of tel. 06-22206757 zie aan het einde van deze agenda de onderwerpen die nog in portefeuille

Nadere informatie

PAP 4.0. Persoonlijk Actie Plan. Tim Tegelaar. Lekkerkerk. De Haagse Hogeschool

PAP 4.0. Persoonlijk Actie Plan. Tim Tegelaar. Lekkerkerk. De Haagse Hogeschool PAP 4.0 Persoonlijk Actie Plan Tim Tegelaar Lekkerkerk De Haagse Hogeschool Naam Tim Tegelaar Studentnummer 12090948 origineel 14-01-2013 update - bedrijfsmentor Dhr. P. den Ouden bedrijfscoach Dhr. Remco

Nadere informatie

Familie de Waard uit de Alblasserwaard.

Familie de Waard uit de Alblasserwaard. Familie de Waard uit de Alblasserwaard. door R. van Koert Zoetermeer, juli 1996 Laatste aanvulling: Arie de Waard d.d. 5.10.2004. Aanvullingen zijn verzorgd door: Arie Jz de Waard te Alblasserdam; Henny

Nadere informatie

Genealogie Speksnijder

Genealogie Speksnijder Genealogie Speksnijder Toelichting. de genealogie Speksnijder begint met de stamvader Adriaen Bastiaensz. Deze Adriaen Bastiaensz is zelf nooit in de archieven terug te vinden geweest met de achternaam

Nadere informatie

De gemeente komt naar de burger toe

De gemeente komt naar de burger toe studiedag Een klantgerichte dienstverlening en toch besparen: een haalbare kaart? De gemeente komt naar de burger toe Nanette van Ameijde gemeente Molenwaard (NL) INSTITUTE vzw Studiedag Een klantgerichte

Nadere informatie

de Rechtspraak Rechtbank Oost-Brabant Het bijgaande wordt u zonder begeleidend schrijven aangeboden.

de Rechtspraak Rechtbank Oost-Brabant Het bijgaande wordt u zonder begeleidend schrijven aangeboden. de Rechtspraak Rechtbank Oost-Brabant ARAG SE Nederland mr. N.P. Tinholt Postbus 230 3830 AE Leusden Kanton Eindhoven datum contactpersoon doorkiesnummer ons kenmerk uw kenmerk onderwerp 25 juli 2013 mw.

Nadere informatie

Vierde openbare verslag ex artikel 73a Faillissementswet in het faillissement van MAASDAK DAKBEDEKKINGEN B.V.

Vierde openbare verslag ex artikel 73a Faillissementswet in het faillissement van MAASDAK DAKBEDEKKINGEN B.V. papieren versie is identiek aan digitale versie Vierde openbare verslag ex artikel 73a Faillissementswet in het faillissement van MAASDAK DAKBEDEKKINGEN B.V. inzake : de besloten vennootschap met beperkte

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet.

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. Nummer 4220/14 Betreft

Nadere informatie

Yvonne van Daal 67, opgegroeid in Sint Anthonis en getrouwd met Koen Geurts 62, geboren en getogen in Cuijk.

Yvonne van Daal 67, opgegroeid in Sint Anthonis en getrouwd met Koen Geurts 62, geboren en getogen in Cuijk. Hoe het begon. Even voorstellen. Wij zijn Yvonne en Koen. Yvonne van Daal 67, opgegroeid in Sint Anthonis en getrouwd met Koen Geurts 62, geboren en getogen in Cuijk. Ik (Koen) zeil al sinds mijn 12 e

Nadere informatie

133 e Nieuwsbrief 12 e jaargang 2014/2015 ONDERWIJS PR1MEUR

133 e Nieuwsbrief 12 e jaargang 2014/2015 ONDERWIJS PR1MEUR 133 e Nieuwsbrief 12 e jaargang 2014/2015 ONDERWIJS PR1MEUR Netwerkbijeenkomst 5 november 2014 Veel energie was er bij de diverse groepen op de netwerkbijeenkomst die dit jaar voor het eerst georganiseerd

Nadere informatie

PAP 2.0. Persoonlijk Actie Plan. Tim Tegelaar. Lekkerkerk 14-01-2013. De Haagse Hogeschool

PAP 2.0. Persoonlijk Actie Plan. Tim Tegelaar. Lekkerkerk 14-01-2013. De Haagse Hogeschool PAP 2.0 Persoonlijk Actie Plan Tim Tegelaar Lekkerkerk 14-01-2013 De Haagse Hogeschool Naam Tim Tegelaar Studentnummer 12090948 origineel 14-01-2013 update - bedrijfsmentor Dhr. P. den Ouden bedrijfscoach

Nadere informatie

Route 1. De plaatsen waar je o.a. doorheen komt: Alphen aan den Rijn. Oudewater

Route 1. De plaatsen waar je o.a. doorheen komt: Alphen aan den Rijn. Oudewater Route 1 Gouda Breukelen Waddinxveen Maarssen Alphen aan den Rijn Utrecht Langeraar Nieuwegein Uithoorn Ysselstein Mijdrecht Montfoort Wilnis Oudewater Deze route begint in. Via diverse wateren door en

Nadere informatie

(Grond)water om te ondernemen. Roy Tummers Baarn, 12 september 2012

(Grond)water om te ondernemen. Roy Tummers Baarn, 12 september 2012 (Grond)water om te ondernemen Roy Tummers Baarn, 12 september 2012 Mission Statement VEMW is het kenniscentrum en de belangenbehartiger voor de zakelijke energieen watergebruikers VEMW richt zich op het

Nadere informatie

c RBOI-Rotterdam bv Niets uit dit drukwerk mag door anderen dan door de opdrachtgever worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van

c RBOI-Rotterdam bv Niets uit dit drukwerk mag door anderen dan door de opdrachtgever worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van c RBOI-Rotterdam bv Niets uit dit drukwerk mag door anderen dan door de opdrachtgever worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 27136 31 augustus 2015 Besluit van de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie van 17 augustus 2015, nummer WBN 2015/5,

Nadere informatie

T00456. Inventaris van het archief van de Waalse. Hervormde Gemeente te Vianen, 1725-1823

T00456. Inventaris van het archief van de Waalse. Hervormde Gemeente te Vianen, 1725-1823 T00456 Inventaris van het archief van de Waalse Hervormde Gemeente te Vianen, 1725-1823 T.L.H. van de Sande, 2010 H.J. Postema, september 2014 INHOUDSOPGAVE INLEIDING... 3 INVENTARIS... 5 1 STUKKEN VAN

Nadere informatie

Adres: Luijtenstraat 45, 2941 CE Lekkerkerk Vraagprijs 2.100.000,00 kosten koper

Adres: Luijtenstraat 45, 2941 CE Lekkerkerk Vraagprijs 2.100.000,00 kosten koper Adres: Luijtenstraat 45, 2941 CE Lekkerkerk Vraagprijs 2.100.000,00 kosten koper Omschrijving Het betreft een representatief bedrijfsobject van circa 3.060 m² bedrijfsruimte in combinatie met circa 900

Nadere informatie

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin Examen Geschiedenis Geef de 7 tijdsvakken: Prehistorie :... 3500 v.c Stroomculturen : 3500 v.c 800 v.c Klassieke Oudheid : 800 v.c 500 n.c Middeleeuwen : 500 n.c 1450 n.c Nieuwe tijd : 1450 n.c 1750 n.c

Nadere informatie

HET AMBACHTSHUIS VAN VOORSCHOTEN

HET AMBACHTSHUIS VAN VOORSCHOTEN HET AMBACHTSHUIS VAN VOORSCHOTEN De rustieke schoonheid van Voorschoten s dorpstraat wordt niet zozeer bepaald door de gebouwen in die straat, als wel door de fraaie beplanting. Met beminnelijke toegeeflijkheid

Nadere informatie

Herziene beweegcijfers Gezondheidsmonitor volwassenen 2012

Herziene beweegcijfers Gezondheidsmonitor volwassenen 2012 Herziene beweegcijfers Gezondheidsmonitor volwassenen 2012 Erratum, december 2014 Van Gea Schouten Datum 16 december 2014 Waarom herziene cijfers voor de beweegnorm? Bij het aanmaken van het databestand

Nadere informatie

KRIMPEN AAN DEN IJSSEL ingekomen d.d. 2 6 m, 2012. Cl- n0 :_ 2cASHT

KRIMPEN AAN DEN IJSSEL ingekomen d.d. 2 6 m, 2012. Cl- n0 :_ 2cASHT KRIMPEN AAN DEN IJSSEL ingekomen d.d. 2 6 m, 2012 opstap naar een beter bestaan Kwadraad Rfig.no. Cl- n0 :_ 2cASHT Gemeente Krimpen aan den IJssel College van Burgemeester en Wethouders Postbus 200 2920

Nadere informatie

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555)

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) Deel 1: 1305-1354 De groei van de macht van het volk en het uitbreken van de Hoekse en Kabeljouwse twisten. In deze periode zien we de macht van de graafschappen en hertogdommen

Nadere informatie

De implementatie van de GRIP- en GLANScursussen: cursusaanbod voor ouderen gericht op eigen regie en welbevinden

De implementatie van de GRIP- en GLANScursussen: cursusaanbod voor ouderen gericht op eigen regie en welbevinden De implementatie van de GRIP- en GLANScursussen: een zelfmanagement cursusaanbod voor ouderen gericht op eigen regie en welbevinden Daphne Kuiper Vierde regiobijeenkomst 11 november 2011 Netwerk Ouderenzorg

Nadere informatie

RekenGroen Titel Rekenmodule Onderdeel Tijd Versie 201100816

RekenGroen Titel Rekenmodule Onderdeel Tijd Versie 201100816 RekenGroen Titel Onderdeel Versie Rekenmodule Tijd 201100816 da ad 1_TIJD Er bestaan verschillende eenheden van tijd. eew secode iei wee a wa i waie decei 1. Schrijf de tijdseenheden die hierboven staan

Nadere informatie

Voor(de(3(etappes:(zie(de(volgende(pagina s( !!!

Voor(de(3(etappes:(zie(de(volgende(pagina s( !!! Uitnodiging(Jacobswandeling(zaterdag(3(oktober(2015(( Thema:( 4x(Urbanus ( Lieve(pelgrims, Opverzoekvanenkelediehardsorganiserenwevoorzaterdag3oktober2015 eenwandelingvanmaarliefst26kilometer.zijdiedatmisschienteveelvanhet

Nadere informatie

i go BULLETIN KNOB 1996-6

i go BULLETIN KNOB 1996-6 Middeleeuwse nieuwe steden i go BULLETIN KNOB 1996-6 der Lecke, tusschen Aerntsloet ende Zeghers'. 14 Die 'voorzyeder brieve' is nooit teruggevonden, maar het lijkt erop dat de vaders kort vóór 1277 -

Nadere informatie

Uitnodiging Regio West - Winterkampioenschappen zaterdag 9 januari 2016 t/m zondag 10 januari 2016

Uitnodiging Regio West - Winterkampioenschappen zaterdag 9 januari 2016 t/m zondag 10 januari 2016 Zwembad Kosten : : Het Hofbad,, Den Haag Uitnodiging zaterdag 9 januari 2016 t/m zondag 10 januari 2016 Afschrijven bij: wedstrijdadministratie, tel: - Boete voor te laat afschrijven: zaterdag 9 januari

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Planningsoverzicht per 1 april 2015

Planningsoverzicht per 1 april 2015 Planningsoverzicht per 1 april 2015 Planning van aanbieden van de slimme meter tot 2020 Drenthe COEVORDEN 7741 Enexis 2015 Kwartaal 1 41,3% Groningen GRONINGEN 9746 Enexis 2015 Kwartaal 1 54,1% Groningen

Nadere informatie

De hoge rechtsgebieden in de Krimpenerwaard. C.R.Schoute. Het archief van baljuw en mansmannen van Belois

De hoge rechtsgebieden in de Krimpenerwaard. C.R.Schoute. Het archief van baljuw en mansmannen van Belois De hoge rechtsgebieden in de Krimpenerwaard C.R.Schoute Het archief van baljuw en mansmannen van Belois In het Algemeen Rijksarchief in Den Haag berust het archief van baljuw en mansmannen van Belois,

Nadere informatie

LEKKERKERK Vrije kavels aan de Tiendweg Oost

LEKKERKERK Vrije kavels aan de Tiendweg Oost LEKKERKERK Vrije kavels aan de Tiendweg Oost 3 vrije kavels die mogelijkheid bieden tot het bouwen van een zeer royale vrijstaande woning met bijgebouw. Ook het beoefenen van een huisgebonden beroep behoort

Nadere informatie

Schoolconcentratie in het voortgezet onderwijs, een verkenning van ontwikkelingen in Rijnmond 1986-2010

Schoolconcentratie in het voortgezet onderwijs, een verkenning van ontwikkelingen in Rijnmond 1986-2010 Schoolconcentratie in het voortgezet onderwijs, een verkenning van ontwikkelingen in Rijnmond 1986-2010 Dr. Enne de Boer TU Delft, Faculteit CiTG, Afdeling Transport en Planning e.deboer@tudelft.nl Dirk-Jan

Nadere informatie

Huishoudens met inkomen naar belangrijkste bron

Huishoudens met inkomen naar belangrijkste bron INKOMENSBRONNEN ROTTERDAM EN REGIO 2002 In de zomer van 2005 zijn de inkomensgegevens op gemeentelijk, deelgemeentelijk en buurtniveau uit het Regionaal Inkomens Onderzoek 2002 van het CBS beschikbaar

Nadere informatie

DE heerlijkheid Capelle maakt deel uit van het gebied Isla

DE heerlijkheid Capelle maakt deel uit van het gebied Isla CAPELLE AAN DEN IJSSEL IN DE MIDDELEEUWEN door c. HOEK DE heerlijkheid Capelle maakt deel uit van het gebied Isla et Lake, dat zich globaal uitstrekt over de Lopiker- en Krimpenerwaard en tevens de noordelijke

Nadere informatie

14 Comfortabele nieuwe woningen in Gouderak

14 Comfortabele nieuwe woningen in Gouderak 14 Comfortabele nieuwe woningen in Gouderak NieuwStaringh Comfortabel & uniek wonen in Gouderak NieuwStaringh, de ideale kans wanneer u op zoek bent naar een nieuwe woning in Gouderak 14 Nieuwe woningen

Nadere informatie

Hoogvliet Poortugaal. Spijkenisse. Hellevoetsluis. Oud-Beijerland. Zuidland Nieuw-Beijerland HOEKSCHE WAARD GOEREE-OVERFLAKKEE.

Hoogvliet Poortugaal. Spijkenisse. Hellevoetsluis. Oud-Beijerland. Zuidland Nieuw-Beijerland HOEKSCHE WAARD GOEREE-OVERFLAKKEE. Hoogvliet Poortugaal Spijkenisse Hellevoetsluis 4 Zuidland Nieuw-Beijerland Oud-Beijerland 3 6 1 HOEKSCHE WAARD 2 GOEREE-OVERFLAKKEE 7 5 0 2,5 5 km Projecten 1 Agroranden 2 Ontsluiting Tiengemeten 3 Proeftuin

Nadere informatie

Sport- en beweegaanbod Senioren Gemeente Molenwaard

Sport- en beweegaanbod Senioren Gemeente Molenwaard Sport- en beweegaanbod Senioren Gemeente Molenwaard = Speciaal aanbod voor senioren Bleskensgraaf Present Bewegen voor 60+ Tijdens deze activiteit worden er staand verschillende beweegoefeningen gedaan.

Nadere informatie

ONDERZOEKSBERICHT. Mbo-studenten in Kenteq-kwalificaties 2005-2012 (globale analyse)

ONDERZOEKSBERICHT. Mbo-studenten in Kenteq-kwalificaties 2005-2012 (globale analyse) Mbo-studenten in Kenteq-kwalificaties 25-212 (globale analyse) Hoeveel mbo-studenten staan er dit schooljaar ingeschreven in Kenteqkwalificaties? En hoe ontwikkelt het aantal mbo-deelnemers zich sinds

Nadere informatie

Hekendorperweg 38 te Oudewater, vraagprijs 355.000,00 k.k.

Hekendorperweg 38 te Oudewater, vraagprijs 355.000,00 k.k. Hekendorperweg 38 te Oudewater, vraagprijs 355.000,00 k.k. De woonboerderij is gelegen op korte afstand van het historische centrum van Oudewater. De Hekendorperweg te Oudewater ligt centraal in het

Nadere informatie

Dit kleine boekje informeert u over onze nieuwe, oude koningin van de groenten. Waarom juist deze majesteit de Superior Queen is van alle asperges.

Dit kleine boekje informeert u over onze nieuwe, oude koningin van de groenten. Waarom juist deze majesteit de Superior Queen is van alle asperges. Superieure asperges telen is een prachtig, oud ambacht. Het vraagt veel kennis, gevoel en hartstocht. Onze familie beheerst dit vak al generaties lang. Omdat de huidige productiemethoden steeds meer worden

Nadere informatie

Coöperatieve Rabobank Rotterdam U.A., gevestigd te Rotterdam, hierna te noemen Aangeslotene.

Coöperatieve Rabobank Rotterdam U.A., gevestigd te Rotterdam, hierna te noemen Aangeslotene. Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2014-239 d.d. 13 juni 2014. (Prof. mr. M.L. Hendrikse, voorzitter en mr. L.T.A. van Eck, secretaris) Samenvatting Aangeslotene heeft een met

Nadere informatie

Genealogie van de familie Van der Jagt

Genealogie van de familie Van der Jagt Genealogie van de familie Van der Jagt I Ploen LEENDERTSZOON is geboren in 1545 in Barendrecht, Zuid-Holland, Nederland. Ploen is overleden vóór 13-03-1620 in Barendrecht, Zuid- Holland, Nederland, ten

Nadere informatie

Uitgiften Transacties Personen Rentenier Dordrecht 102 505 880 535 Haarlem 59 926 1286 1029 Zwolle 9 87 109 94 Totaal 107 1518 2275 1658

Uitgiften Transacties Personen Rentenier Dordrecht 102 505 880 535 Haarlem 59 926 1286 1029 Zwolle 9 87 109 94 Totaal 107 1518 2275 1658 Tabellen en grafieken Manon van der Heijden, Geldschieters van de stad.financiële relaties tussen stad, burgers en overheden 155-165 (Amsterdam: Bert Bakker, 26). Aantal uitgiften, transacties en betrokken

Nadere informatie

Ondersteuning bij leven met een beperking

Ondersteuning bij leven met een beperking Ondersteuning bij leven met een beperking Schuldhulpverlening MEE Schuldhulpverlening Raad en daad als het om schulden gaat Heeft u moeite met het omgaan met uw geld of beheren van uw financiën als gevolg

Nadere informatie

Nummer: 17 Datum: 16 februari 2016

Nummer: 17 Datum: 16 februari 2016 Openbaar faillissementsverslag rechtspersoon (ex art. 73A Fw.) Nummer: 17 Datum: 16 februari 2016 Gegevens onderneming: Timmerfabriek Barsema Tolbert BV Faillissementsnummer: F 10/324 Datum uitspraak:

Nadere informatie

Dorpsstraat k.k. Capelle aan den IJssel. svmakelaardij.nl. Industrieweg 2 Krimpen aan den IJssel

Dorpsstraat k.k. Capelle aan den IJssel. svmakelaardij.nl. Industrieweg 2 Krimpen aan den IJssel Industrieweg 2 Krimpen aan den IJssel 0180-51 00 90 info@svmakelaardij.nl svmakelaardij.nl Dorpsstraat 87 http://www.svmakelaardij.nl/aanbod/dorpsstraat-87-capelle-aan-den-ijssel/17 287.000 k.k. Kenmerken

Nadere informatie