M Productieverplaatsing en toeleveren. Gevolgen van productieverplaatsing voor toeleveranciers in het MKB. drs. R.M.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "M200613. Productieverplaatsing en toeleveren. Gevolgen van productieverplaatsing voor toeleveranciers in het MKB. drs. R.M."

Transcriptie

1 M Productieverplaatsing en toeleveren Gevolgen van productieverplaatsing voor toeleveranciers in het MKB drs. R.M. Braaksma Zoetermeer, november 2006

2 Productieverplaatsing en toeleveren Een belangrijk deel van de metaal- en elektrotechnische industrie en van de kunststofverwerkende industrie bestaat uit toeleveranciers: bedrijven die onderdelen maken voor eindproducten van industriële opdrachtgevers. Zes op de tien toeleveranciers in het MKB hebben in de afgelopen drie jaar één of meer afnemers productie zien verplaatsen naar het buitenland, meestal naar lagelonenlanden in Oost-Europa of Azië. Voor bijna vier op de tien van hen bracht dat omzetverlies met zich mee, en bij een derde van deze bedrijven was er ook banenverlies. In totaal verminderde dat de werkgelegenheid bij toeleveranciers met 3%. De meest genoemde maatregel om de negatieve effecten van productieverplaatsing door afnemers te compenseren is: nieuwe afnemers zoeken voor de bestaande producten (met name in trek bij kleine bedrijven), gevolgd door het ontwikkelen van nieuwe producten en diensten (meer bij wat grotere MKB-bedrijven). Daarnaast noemt men efficiencyverbetering en kostenbesparing als maatregel, zelf gaan uitbesteden, of 'mee-emigreren' met de afnemer. Inmiddels besteedt al ruim een kwart van alle toeleveranciers ook zelf productie uit in het buitenland, met een duidelijke voorkeur voor 'dichtbij': Duitsland, België, Oost-Europa. Het zijn de toeleveranciers van onderdelen die op gedetailleerde specificatie van opdrachtgevers worden vervaardigd, die het zwaarst worden getroffen door productieverplaatsing van hun afnemers, met omzet- en banenverlies als gevolg daarvan. De helft van alle toeleveranciers verwacht daar ook in de komende drie jaar mee te maken te krijgen. Dat zijn de uitkomsten van het eerste grootscheepse onderzoek naar de gevolgen die productieverplaatsing van hun afnemers heeft voor Nederlandse toeleveranciers. 1 Inleiding Door productieverplaatsing verdwijnt er bedrijvigheid en daarmee omzet en werkgelegenheid naar elders. Dit roept vragen op over wat dat betekent voor de economische toekomst: van banen die op de tocht staan tot de deindustrialisatie van Nederland en het wegvallen van economisch 'draagvlak'. Een meer positieve visie op productieverplaatsing gaat uit van het ontstaan van een nieuwe arbeidsverdeling waar zowel oude als nieuwe industrielanden baat bij hebben: Nederland is tenslotte ook niet in een diep dal geraakt toen de kleding- en schoenenproductie, of de bouw van mammoettankers vér terugviel. Er zijn andere activiteiten voor in de plaats gekomen die uiteindelijk meer opleverden. In de discussie over productieverplaatsing naar het buitenland blijven de effecten voor industriële toeleveranciers wat onderbelicht. En die hebben 2

3 toch bij uitstek te maken met de gevolgen daarvan. Het gaat om overwegend kleine en middelgrote bedrijven die onderdelen of componenten maken op specificatie van doorgaans grote industriële opdrachtgevers die zelf OEM 1 of systeemleverancier zijn. Zij zien die afnemers elders productievestigingen openen, en hun productie in Nederland verminderen, of zelfs beëindigen. Dat kost hen orders, tenzij hun product te 'speciaal' is om het elders te kunnen outsourcen. Leeswijzer In deze minirapportage zal worden ingegaan op de vraag in welke mate Nederlandse toeleveranciers te maken hebben met afnemers die productie overbrengen naar elders, welke gevolgen dat voor hen heeft, en welke maatregelen zij met het oog daarop nemen. Daarbij zal aan de hand van bestaande bronnen eerst worden beschreven wat anderen erover zeggen. Daarna worden in het laatste hoofdstuk de uitkomsten gepresenteerd van een enquête onder 400 toeleveranciers in het midden- en kleinbedrijf. 2 Wat zeggen anderen erover? 2.1 Offshoring en outsourcing Bedrijven die productie verplaatsen naar het buitenland kunnen dat doen door zichzelf daar te vestigen (offshoring) of via uitbesteding aan buitenlandse bedrijven (outsourcing). Volgens schattingen van de OESO betreft twee derde van alle verplaatsingen naar het buitenland offshoring, en het resterende derde deel outsourcing 2. Een op studies van CPB en Berenschot gebaseerd rapport van het Ministerie van Economische Zaken noemt voor Nederland de volgende verhoudingen 3 : - Eigen vestigingen (offshoring) 58% - Uitbesteden (internationale outsourcing) 19% - Offshoring én outsourcing 23% Motief: nieuwe markten bedienen, of kosten besparen Kostenbesparing is het hoofdmotief, maar lagere loonkosten gaan vaak gepaard met een lagere productiviteit 4. Pas als men die meeweegt, samen met de transactie- en 'logistieke' kosten van productieverplaatsing, ontstaat een reëel beeld van de werkelijke besparing. 1 Original Equipment Manufacturer, of fabrikant van een eigen eindproduct. 2 ING, Themastudie Productieverplaatsing. Gevolgen globalisering voor de metalektroindustrie, Amsterdam, 2006, Ministerie van EZ, Visie op verplaatsing. Aard, omvang en effecten van verplaatsing van bedrijfsactiviteiten naar het buitenland, Den Haag, Berenschot, Aard, omvang en effecten van verplaatsing van bedrijfsactiviteiten, Utrecht, Zie ook CPB, Verplaatsing vanuit Nederland. Motieven, gevolgen en beleid, Den Haag,

4 Een ander onderzoek, bij ondernemingen met buitenlandse vestigingen, noemt bedienen van nieuwe afzetmarkten als het hoofdmotief om zo'n vestiging te openen, met de kanttekening dat in de metaal- en elektrotechnische industrie goedkope arbeid zwaarder weegt als argument 1. Ook banen van professionals naar het buitenland? Nog niet gepubliceerd onderzoek van de Erasmus Universiteit suggereert dat het MKB in versneld tempo productie verplaatst, dat Nederland daarbij koploper is (ten opzichte van landen als de VS, het Verenigd Koninkrijk en Duitsland), en dat de verplaatsing niet alleen productiearbeid betreft, maar ook 'hoogwaardiger' arbeid zoals productontwikkeling 2. Offshoring kost maar beperkt werkgelegenheid Offshoring gaat volgens een Belgische studie maar beperkt samen met opheffing of inkrimping van bedrijvigheid in het land van oorsprong: een enquête bij vakbondsleden wees uit dat slechts één op de zes van de door collectief ontslag verloren gegane banen in verband kon worden gebracht met offshoring. Offshoring met het oog op expansie of diversificatie komt volgens deze studie niet alleen vaker voor dan offshoring in de enge zin van verplaatsing-ten-koste-van, maar draagt ook vaak bij aan versterking van de concurrentiekracht 3. Verschuiving van werkgelegenheid belangrijkste effect Volgens het hiervoor genoemde rapport van het Ministerie van Economische Zaken is van een massale verplaatsing van activiteiten door in Nederland gevestigde bedrijven geen sprake 4. Kort samengevat stelt het rapport: - Het aantal bedrijven dat productie verplaatst is in het afgelopen decennium wél toegenomen. Europa is favoriet als bestemming, met name midden- en Oost-Europa, maar in China en India is de toename het grootst. - Vooral laaggeschoolde productiearbeid wordt verplaatst 5, maar daar blijft het niet bij. In de periode zijn per saldo ongeveer banen per jaar verdwenen, op een totaal aantal ontslagen van meer dan Hiertegenover staat een onbekend maar zeker in de duizenden lopend aantal nieuwe banen bij buitenlandse bedrijven die zich in Nederland hebben gevestigd. - De kwalitatieve gevolgen van herstructurering van de Nederlandse economie, onder meer via krimp bij laaggeschoolde en groei bij hoger geschoolde arbeid, zijn groter dan de kwantitatieve gevolgen in de vorm van netto-banenverlies. 1 Berenschot 2004, NRC-Handelsblad, 1 november 2006, artikel 'Risico holle bedrijven'; 2 november, artikel 'Leuk werk uitbesteden'. 3 SEO, Verplaatsing industrie: hoe erg is het?, Amsterdam, Ministerie van EZ, Relatief eenvoudige, uitontwikkelde, in grote series vervaardigde, en arbeidsintensieve industriële producties gelden als de activiteiten bij uitstek waarvoor landen in Oost-Europa, en sterker nog in Oost-Azië, vestigingsvoordelen bieden. Vooral díe worden verplaatst. 4

5 Gevolgen voor toeleveranciers komen nauwelijks aan bod Publicaties gewijd aan productieverplaatsing leggen over het algemeen het accent sterk op de (macro-economische) gevolgen in termen van werkgelegenheid, omzet en concurrentiekracht, en (dus) nauwelijks of maar zeer beperkt op gevolgen voor toeleveranciers. Hoogstens worden die gevolgen meegenomen onder het hoofdje 'indirecte gevolgen van productieverplaatsing', zonder nadere kwantitatieve precisering. Enige uitzondering is de Industriemonitor bij leden van brancheorganisatie Metaalunie: zie de volgende paragraaf. Industriemonitor Metaalunie In 2005 zijn bij MKB-bedrijven in de Nederlandse industrie onder meer enkele vragen gesteld over verplaatsing van productiecapaciteit door afnemers, en gevolgen voor hun bedrijf. Het gaat daarbij uitdrukkelijk om toeleveranciers én andere bedrijven 1. Globaal heeft één op de vier er mee te maken gehad, en twee derde verliest er omzet door. Banenverlies, al dan niet door sluiting van een vestiging, komt veel minder voor. Een kleine minderheid denkt méé te gaan naar het buitenland. Een vrij veel genoemde reactie op het (voorziene) verlies is het verzetten van de bakens, door nieuwe markten op te zoeken. 2.2 Effecten voor toeleveranciers Met een aantal (ervarings)deskundigen is gesproken over de effecten die productieverplaatsing door OEM's heeft of kan gaan hebben voor toeleveranciers, en wat zij daaraan (kunnen) doen. De uitkomsten worden in deze paragraaf besproken. Minder kwetsbaar door minder afhankelijkheid van één klant Dat er door productieverplaatsing omzet en werkgelegenheid verdwijnt staat buiten kijf. Aan de andere kant: de tijd waarin veel toeleveranciers het grootste deel van hun omzet haalden uit leveringscontracten met een enkele grote afnemer is voorbij. Dat is hun eigen keuze (niet 'alle eieren in één mandje') én vaak die van hun klanten: die vermijden liever de negatieve publiciteit van een toeleverancier die failliet gaat na beëindiging van het leveringscontract. Ze zijn dus minder afhankelijk van één grote klant. Productieverplaatsing door een klant naar het buitenland heeft dan relatief overzienbare gevolgen. Jobbers zijn de eerste slachtoffers Vooral toeleveranciers aan het einde van de productieketen krijgen te maken met verlies van omzet en werkgelegenheid doordat afnemers productie verplaatsen naar lagelonenlanden. Het gaat daarbij om producenten van onderdelen met een relatief geringe toegevoegde waarde die in wat grotere 1 Rabo-Bank, MKB-Nederland, Metaalunie, MKB-Industriemonitor, Delft,

6 series gemaakt worden; toeleveranciers die vooral op prijs concurreren en daarom kwetsbaar zijn voor concurrentie uit goedkopere buitenlanden. Deze 'jobbers' leveren op hun beurt aan meer gespecialiseerde leveranciers van halffabrikaten, en hebben daarom ook meer last van indirecte gevolgen van productieverplaatsing: de klant van de klant vertrekt, waarbij de contracten met de (moeilijker te vervangen) eerstelijnstoeleveranciers nog doorlopen, maar die met de meer vervangbare tweedelijnstoeleveranciers sneuvelen. Steun van de afnemer voor het verzetten van de bakens Levert de toeleverancier een moeilijk te vervangen speciaal product, dan heeft de klant belang bij voortgezette levering, via export naar de nieuwe productielocatie, of vanuit een (soms met hulp van de afnemer gevestigde) eigen productielocatie. Wanneer beëindiging van de leveringsovereenkomst voor de toeleverancier grote gevolgen heeft wordt vaak een overgangstermijn overeengekomen, en is de productieverplaatsende afnemer soms zelfs wel bereid om de leverancier een steuntje in de rug te geven bij het 'verbouwen' van zijn bedrijf. 2.3 Maatregelen bij productieverplaatsing Als mogelijke maatregelen tegen dreigend omzetverlies door vertrek naar het buitenland van afnemers worden genoemd: 1 nieuwe klanten zoeken De bedrijfsstrategie herzien via (afzonderlijk of in combinatie): 2 lean & mean / 'scherp' produceren: via kostenbesparingen, optimale organisatie, automatiseren (zie hierna) 3 zelf (ook) productie verplaatsen, 4 ontwerp en maken van eigen producten, dus zelf OEM worden 5 upgrading (zie hierna). Automatiseren Productieverplaatsing door hun afnemers confronteert toeleveranciers met de toenemende internationale concurrentie. Een reactie is: lean & mean produceren om kosten te besparen om zo een lagere prijs te kunnen bieden. De geavanceerde variant is: investeren in goede procesbeheersing en verregaande automatisering om langs die weg een structurele kostenverlaging te realiseren. citaat (toeleverancier): Bij mijn bedrijf is een geautomatiseerde lijn operationeel waardoor de loonkosten nog maar 15% van de totale kosten uitmaken. citaat (toeleverancier): Wij maken de standaardonderdelen voor consumentenproducten nu in Azië. In Nederland hebben wij de productie van onderdelen voor de professionele markt uitgebouwd én gerobotiseerd. Het aantal hooggeschoolde technici is daardoor gegroeid, het aantal lager geschoolde 'operators' afgenomen. 6

7 Eigen productieverplaatsing De meeste productieverplaatsende bedrijven zijn tevreden over de resultaten van die stap, maar een aantal heeft een 'bloedneus' opgelopen door onderschatting van de kosten en risico's, variërend van vergunningen, procedures voor im- en export en van zekerheid over de levering van energie en water, tot cultuurverschillen, aansturing van en controle op de kwaliteit, en leverbetrouwbaarheid van materialen en onderdelen. Met hun leerproces doen 'kat-uit-de-boom-kijkers' hun voordeel, en vooral MKB-bedrijven: die riskeren met een mislukt buitenlands avontuur doorgaans méér dan een bloedneus. Inmiddels brengen ook steeds meer MKBondernemingen productie over naar elders. In de voorhoede zitten bedrijven die een grote klant volgen op het pad van productieverplaatsing. Naarmate meer afnemers gaan produceren in Oost-Europa of in een verder verwijderd buitenland stelt dat meer toeleveranciers voor de keuze of ze de klant volgen om hem te behouden 1. Doorgaans zijn dit leveranciers van onderdelen die ter plekke niet of moeilijk te krijgen zijn. De klant is dan bereid om de verplaatsing door de leverancier te steunen met faciliteiten en adviezen, waardoor deze ter plekke niet het wiel hoeft uit te vinden van welke vergunningen je nodig hebt en hoe je ze krijgt, hoe je aan (vak)mensen komt, enzovoorts. Upgraden Upgrading als toeleverancier impliceert specialisatie in hoogwaardige toeleverproducten, en dus minder concurrentie door seriegrootte, hoge eisen aan precisie en/of snelle aanpassing aan veranderende specificaties van de afnemer (flexibiliteit), c.q. door het verleggen van de bedrijfsfocus naar 'system supplier'. Een system supplier ontwerpt en levert complete modules en (sub)systemen voor de OEM waaraan hij levert, en neemt de opdrachtgever daarnaast (deels) ook andere taken uit handen, zoals testen, projectmanagement, logistiek en supply chain management en assemblage Met name voor upgrading is doorgaans een ingrijpende 'verbouwing' nodig van de bestaande organisatie. Datzelfde geldt ook voor het verleggen van de focus naar eigen producten, maar veel toeleveranciers zijn niet voor 100% afhankelijk van toeleveromzet, beschikken dus al over eigen producten, en ontwikkelen die alleen verder. Veel toeleveranciers eenzijdig technisch georiënteerd Aanpassing aan een markt waarin omzet wegvalt door productieverplaatsing van klanten vraagt om ondernemerschap, zéker gegeven het feit dat behalve offshoring ook de internationale outsourcing toeneemt: OEM's zoeken hun toeleveranciers in een grotere cirkel, streven naar reductie van hun transactiekosten bij inkoop en uitbesteding, en professionaliseren dus ook hun procurement. Zij verwachten van toeleveranciers prestaties naar internationale normen wat betreft prijs en kwaliteit. Bedrijfsadviseurs die veel met toeleveranciers te maken hebben signaleren echter dat er vaak spanning bestaat tussen technische en bedrijfskundige 1 FME-CWM / Ministerie van EZ, Verplaatsing productiefaciliteiten naar Centraal- en Oost- Europa. Een versnellend proces,

8 competenties, met name bij kleinere bedrijven waar weinig ruimte is voor speciale stafmedewerkers, en dus veel neerkomt op één persoon: de directeur. Die is vaak sterker als technicus dan als ondernemer. citaat (bedrijfsadviseur) Véél kleinere toeleveringsbedrijven in Nederland zijn opgericht door ondernemers met een technische achtergrond. Dat is hun sterkte: het gaat tenslotte om technische producten die onderdeel zijn van het eindproduct van de opdrachtgever. Aan de andere kant is het ook hun zwakte omdat velen de vaardigheid missen van de manager en de marketeer: te druk met de dagelijkse gang van zaken, te weinig bezig met waar de klant mee zit. Dat is voor een toeleverancier anno 2006 nu juist essentieel: hij moet de markt en de technische en commerciële problemen van de klant bij wijze van spreken even goed kennen als de klant zelf dat doet. Ook op het gebied van de interne organisatie valt er bij de toeleveranciers nog wel het een en ander te verbeteren. 3 Wat zeggen toeleveranciers zelf? 3.1 Inleiding In mei 2006 heeft EIM aan 400 kleine en middelgrote toeleveranciers met werkzame personen in de metaal-, de elektrotechnische en de kunststofverwerkende industrie 1 telefonisch vragen voorgelegd over verplaatsing van productie naar het buitenland door hun afnemers, over de gevolgen daarvan, en over de maatregelen die zij nemen of denken te gaan nemen om die gevolgen op te vangen. Leeswijzer In dit hoofdstuk wordt achtereenvolgens aandacht besteed aan kenmerken van de onderzochte bedrijven (3.2), productieverplaatsing door afnemers (3.3), gevolgen voor toeleveranciers (3.4), hun maatregelen om die op te vangen (3.5), de verwachte ontwikkeling van productieverplaatsing in de nabije toekomst (3.6), en uitbesteding door toeleveranciers zelf (3.7). Er wordt afgesloten met een kort resumé (3.8). 1 Het gaat om industriële producenten van metaalproducten inclusief oppervlaktebewerking, machine- en apparatenbouwers, de elektrotechnische industrie (zonder tandtechnische laboratoria en makers van orthopedische producten en prothesen), producenten van autoonderdelen, en kunststofverwerkers. Toeleveranciers zijn hierbij gedefinieerd als bedrijven die ten minste 10% van hun omzet halen uit onderdelen of componenten die zij maken op (globale of meer gedetailleerde) specificatie van industriële afnemers voor toepassing in de producten van die afnemers. 8

9 3.2 Kenmerken Meeste bedrijven zijn 'toeleverspecialisten' In dit onderzoek zijn MKB-ondernemingen bevraagd die ten minste 10% van hun omzet uit toeleveringen halen. Gemiddeld komt 77% van hun omzet uit toeleveringen. Op basis van het criterium '10% of meer toeleveromzet' kwalificeert 46% van alle MKB-bedrijven in de metalektro 1 en de kunststofverwerkende industrie zich als toeleverancier, variërend van 36% in de machine- en apparatenbouw en de elektrotechnische industrie tot 61% in de metaalproductenindustrie. Grotere MKB-bedrijven vaker toeleverancier Zoals tabel 1 laat zien zijn de wat grotere bedrijven sterker gespecialiseerd in toeleveringen dan kleinere (minder dan tien werknemers): het aandeel dat voornamelijk of uitsluitend afhankelijk is van toelevering ligt er boven de 60%, tegen 47% bij kleine bedrijven. Metaalproductenindustrie hoogste percentage toeleveromzet Kunststofverwerkers en machine- en apparatenbouwers zijn het minst afhankelijk van toelevering, en fabrikanten van metaalproducten het sterkst. Ruim twee derde produceert op gedetailleerde specificatie Behalve het omzetaandeel van toeleveringen is ook vastgesteld hoe die zijn verdeeld over op gedetailleerde specificatie van de klant/opdrachtgever vervaardigde producten, en producten die zelf of in samenwerking met de klant zijn ontwikkeld. Productie volgens gedetailleerde specificatie gebeurt bij zeven op de tien toeleveranciers. Zelf of samen met de klant ontwikkelde producten zijn goed voor de resterende drie op de tien. Er is slechts een zwak verband tussen de mate van detail van de specificatie en de bedrijfsomvang: bij bedrijven waar 50 of meer mensen werken produceert men iets minder op gedetailleerde specificatie. Met name metaalproducten vaak op gedetailleerde specificatie Naar bedrijfsactiviteit springen fabrikanten van metaalproducten er uit, met bijna 80% toeleverproductie volgens gedetailleerde specificatie. 1 Metalektro = metaal- en elektrotechnische industrie (SBI 28-34) exclusief 'primaire' metaal en transportmiddelen, maar inclusief auto-onderdelen. 9

10 Tabel 1 Omzetaandeel uit toelevering (percentage), naar bedrijfsomvang en -activiteit categorie % 50-90% 10-50% totaal bedrijfsomvang < 10 wp wp wp wp bedrijfsactiviteit kunststofverwerking metaalconstructie en oppervlaktebewerking metaalproducten machines en apparaten elektrotechnische industrie alle bedrijven Bron: EIM, Productieverplaatsing Productieverplaatsing raakt drie op de vijf toeleveranciers Drie op de vijf toeleveranciers hebben één of meer afnemers die in de afgelopen drie jaar productie hebben overgebracht naar een ander land. Bij 45% heeft meer dan één afnemer productie verplaatst. Bij 16% gaat het om één afnemer, maar in de helft van die gevallen is dat wél de grootste afnemer. Zie verder tabel 2. Tabel 2 Productieverplaatsing naar het buitenland door afnemers productieverplaatsing percentage van alle toeleveranciers géén productieverplaatsing naar het buitenland 39 wél productieverplaatsing naar het buitenland 61 w.v. alleen de grootste afnemer 8 (13) w.v. een afnemer (niet zijnde de grootste) 8 (13) w.v. méér afnemers 45 (74) * Tussen haakjes: het percentage van de toeleveranciers waarvan een of meer afnemers productie hebben verplaatst naar het buitenland (= 61%). Bron: EIM,

11 Oost-Europa favoriet, direct gevolgd door Azië Bij afnemers die productie hebben verplaatst naar het buitenland zijn de nieuwe EU-lidstaten in Oost-Europa de favoriete bestemming, gevolgd door Azië, en op enige afstand door overig Oost-Europa (Roemenië, Bulgarije, Oekraïne, Rusland). De verplaatsing wordt gemotiveerd met (loon)kostenvoordelen en deels ook groeiperspectief: afzetmogelijkheden in groeiende economieën. Zie verder tabel 3. Tabel 3 Bestemming van naar het buitenland verplaatste productie bestemming % afnemers die productie hebben verplaatst de tien in 2004 tot de EU toegetreden lidstaten 58 Azië 54 (overig) Oost-Europa 33 Duitsland of België 6 (overig) West-Europa 5 Noord- en Zuid-Amerika 1,5 uitsluitend Oost-Europa (EU én niet-eu) 39 uitsluitend Azië 19 Oost-Europa én Azië 34 West-Europa, Amerika, Afrika 7 Bron: EIM, Productieverplaatsing leidt meestal tot lokale productievermindering Niet minder dan 44% van alle toeleveranciers heeft te maken gehad met afnemers die als gevolg van productieverplaatsing hun productie in Nederland beëindigden (16%) of verminderden (28%). Zie verder tabel 4. Tabel 4 Beëindiging of vermindering van productie bij afnemers door productieverplaatsing naar het buitenland gevolgen voor plaatselijke productie percentage van alle toeleveranciers beëindiging van de productie 16 (30) vermindering van de productie 28 (52) géén gevolgen voor plaatselijke productie 10 (18) totaal 54 (100) géén productieverplaatsing door afnemers 46 * Tussen haakjes: het percentage van de afnemers die productie hebben verplaatst. Bron: EIM, In hoeverre dat gevolgen heeft gehad voor hun omzet zal in de volgende paragraaf worden beantwoord. Gevolgen hóeven er niet te zijn, bijvoorbeeld wanneer men levert voor een niet-verplaatst deel van de productie. En voor 11

12 toeleveranciers van speciale producten kunnen de gevolgen zelfs positief zijn: als hun afnemer de productie van zijn standaardproducten verplaatst, en het accent 'hier' juist legt op speciale producten. 3.4 Gevolgen voor toeleveranciers Omzetverlies voor 38% van de toeleveranciers In de vorige paragraaf bleek dat 44% van de toeleveranciers in de afgelopen drie jaar te maken heeft gehad met afnemers die hun productie hebben verminderd of beëindigd na productieverplaatsing. Meestal leidt dat tot omzetverlies, namelijk bij 38%. Driekwart verliest tot 25% van zijn omzet, een kwart méér. Verlies aan arbeidsplaatsen bij 13% van de toeleveranciers Omzetverlies hoeft niet noodzakelijkerwijs te leiden tot banenverlies: bij twee derde van de bedrijven met omzetverlies is dit niet het geval. Van alle toeleveranciers uit het onderzoek heeft 8% werknemers ontslagen als gevolg van productieverplaatsing door een of meer van hun afnemers, en heeft 5% uitsluitend de werkgelegenheid verminderd via natuurlijk verloop: niet-vervangen van vertrekkende werknemers. Zie verder tabel 5. Merendeel lijkt het omzetverlies te compenseren Het verlies aan arbeidsplaatsen bij 13% is zeker niet te verwaarlozen, maar er is wél een opvallende discrepantie met het omzetverlies (bij niet minder dan 38%). Ook wanneer de groep met minder dan 10% omzetverlies buiten beschouwing wordt gelaten is er een duidelijk verschil. Daarvan gaat de sterke suggestie uit dat van de getroffen toeleveranciers het merendeel kans ziet het verlies op te vangen door nieuwe klanten te vinden voor bestaande producten, of nieuwe product-marktcombinaties te ontwikkelen. Omzetverlies vaker bij kleine bedrijven, banenverlies bij grotere Productieverplaatsing door afnemers leidt bij kleine bedrijven eerder tot omzetverlies dan bij de wat grotere: bij een omvang van beneden de 10 werkzame personen meldt 78% omzetverlies, bij bedrijven met 50 of meer is dit 55%. Het omzetverlies door productieverplaatsing van afnemers leidt bij kleinere bedrijven echter niet vaker tot banenverlies. Integendeel: juist bij MKBbedrijven met 50 en meer werknemers vallen vaker ontslagen, of worden vertrekkende medewerkers niet vervangen. Verklaart specialisatie banenverlies? Mogelijke verklaring voor het banenverlies bij grotere MKB-bedrijven is hun hogere specialisatiegraad, waardoor zij voor hun product(en) minder makkelijk nieuwe afnemers kunnen vinden. De maatregelen die kleine en wat grotere bedrijven (denken te gaan) nemen om het omzetverlies op te vangen sluiten daarbij aan: kleine bedrijven denken vooral aan (extra) acquisitie, grotere wat eerder aan ontwikkeling van nieuwe producten, verdergaande automatisering en eigen outsourcing: zie hiervoor ook de volgende paragraaf. 12

13 Tabel 5 Mate waarin productieverplaatsing naar het buitenland door afnemers heeft geleid tot verlies van omzet en werkgelegenheid bij toeleveranciers gevolgen voor omzet percentage van alle toeleveranciers géén gevolgen voor eigen omzet 62 omzet met minder dan 10% omlaag 15 omzet met 10-25% omlaag 14 omzet met 25-50% omlaag 6 omzet met 50% of meer omlaag 3 totaal 100 totaal met omzetvermindering 38 w.v. geen verlies van werkgelegenheid 25 (66) w.v. werknemers ontslagen 6 (15) w.v. werknemers niet vervangen 5 (14) w.v. ontslagen én niet vervangen 2 (5) * Tussen haakjes: het percentage van de toeleveranciers waar productieverplaatsing door afnemers heeft geleid tot omzetvermindering. Bron: EIM, Totaal verlies aan arbeidsplaatsen bij toeleveranciers: 3% Het banenverlies bij toeleveranciers kan nader worden gekwantificeerd: de totale werkgelegenheid bij alle toeleveranciers uit het onderzoek is bekend, evenals de werkgelegenheid die om deze reden verloren is gegaan. Het gaat in totaal om 390 ontslagen of niet vervangen werknemers op een totaal van , wat neerkomt op een verlies van 3% in de afgelopen 3 jaar. Inspelen op een veranderende markt Uiteraard is dit niet het 'hele verhaal': tegenover krimp bij het ene bedrijf staat bijvoorbeeld een succesvolle omschakeling naar nieuwe producten bij het andere, waardoor de werkgelegenheid daar groeit: zie ook de maatregelen die toeleveranciers nemen om de gevolgen het hoofd te bieden van het omzetverlies dat zij lijden door productieverplaatsing van hun afnemers (paragraaf 2.6). Het 'netto-effect' van productieverplaatsing voor de Nederlandse economie is daardoor lastig vast te stellen: het is onderdeel van een sectoraal herstructureringsproces waarbij activiteiten verdwijnen, om plaats te maken voor nieuwe. De eerder al gesignaleerde discrepantie tussen omzet- en banenverlies maakt aannemelijk dat veel bedrijven met succes de bakens verzetten. Vooral 'jobbers' lijden omzetverlies door productieverplaatsing Op grond van hun percentage productie op gedetailleerde specificatie van de afnemer zijn de toeleveranciers ingedeeld in hoofdzakelijk op gedetailleerde specificatie werkende bedrijven ('jobbers'), en bedrijven die meer zelf of samen met de klant ontwikkelde producten vervaardigen. 13

14 Nadere analyse laat de volgende verschillen zien tussen beide categorieën toeleveranciers: - de jobbers hebben duidelijk vaker te maken met afnemers die productie naar het buitenland verplaatsen, - de bestemming van de productieverplaatsing van de afnemers van jobbers is vaker Azië, en minder vaak Oost-Europa. Dat maakt aannemelijk dat het sterker gaat om productie van grote series, met 'vervangbare' onderdelenleveranciers, - deze productieverplaatsing gaat veel vaker gepaard met beëindiging of vermindering van de productie door de desbetreffende afnemer, - die heeft hen, de jobbers, (daarom) ook duidelijk vaker omzetverlies bezorgd, - jobbers gaan het omzetverlies veel vaker te lijf met versterking van de acquisitie: zoeken naar nieuwe afnemers voor hetzelfde aanbod. Jobbers worden kortom eerder 'slachtoffer' van productieverplaatsing, en ondervinden daar harder de gevolgen van. Zij zijn ook sterker afhankelijk van afnemers die 'footloose' zijn. 3.5 Maatregelen Maatregelen tegen omzetverlies bij vijf op de zes toeleveranciers Aan toeleveranciers die als gevolg van productieverplaatsing door een of meer afnemers omzet- en/of banenverlies hebben geleden is gevraagd of zij maatregelen hebben genomen om het verlies op te vangen. Het overgrote merendeel antwoordt daar bevestigend op: 85%. De toeleveranciers die (nog) geen maatregelen hebben genomen tegen hun omzetverlies zijn merendeels bedrijven waar dit verlies minder dan 10% van hun omzet bedroeg. Andere afnemers vinden voor de(zelfde) producten De maatregel die verreweg het vaakst wordt genoemd (ruim de helft van de antwoorden) betreft het zoeken van nieuwe afnemers voor de producten, met antwoorden als: versterking van de acquisitie, nieuwe markten aanboren, nieuwe klanten werven, meer adverteren en dergelijke. Nieuwe product-marktcombinaties Een tweede maatregel om omzetverlies het hoofd te bieden wordt door één op de vijf toeleveranciers genoemd: het verzetten van de bakens door andere producten / diensten te ontwikkelen en op de markt te brengen. Het gaat dan om de grootste gemene deler van antwoorden zoals: méér eigen producten, meer gespecialiseerde onderdelen gaan maken, opzetten van een eigen engineering-afdeling en dergelijke. Efficiënter produceren en kosten besparen Een derde categorie wordt genoemd door circa één op de tien toeleveranciers-met-omzetverlies-door-productieverplaatsing-van-afnemers, en heeft betrekking op kostenbesparingen: scherper calculeren, efficiënter produceren, op de kosten letten. 14

15 Zelf ook outsourcen Tot slot zijn er toeleveranciers die als reactie op het vertrek van afnemers ook zelf productie verplaatsen naar het buitenland, al is hun aantal vrij beperkt (7% van de bedrijven die langs deze weg omzet zijn kwijt geraakt): 'we volgen onze klant', 'we openen zelf een vestiging in Oost-Europa', et cetera. Zie tabel 6 voor de precieze verdeling over de vier categorieën antwoorden. Kleinere bedrijven zoeken vooral nieuwe klanten, grotere nieuwe product-marktcombinaties Acquisitie van nieuwe afnemers wordt vooral genoemd door kleinere bedrijven als maatregel om het omzetverlies als gevolg van productieverplaatsing door afnemers op te vangen: ruim driekwart in de kleinste categorie (minder dan 10 personen werkzaam), tegen minder dan de helft in de grootste (50 personen en meer werkzaam). Grotere MKB-bedrijven verzetten als reactie op de weggevallen omzet vaker de bakens via een strategie gericht op het ontwikkelen van nieuwe markten en producten. Ook noemen zij duidelijk vaker (dan kleine toeleveranciers) zélf outsourcen als te nemen maatregel. Tabel 6 Maatregelen om omzetverlies op te vangen maatregel percentage van de toeleveranciers met omzetverlies heeft géén maatregelen genomen 15 heeft maatregelen genomen 85 w.v. zoeken van nieuwe klanten 51 w.v. nieuwe producten en / of diensten 19 w.v. kostenbesparingen 11 w.v. zelf activiteiten verplaatsen naar buitenland 7 Bron: EIM, Verwachting voor de komende tijd De helft verwacht méér productieverplaatsing door afnemers Ruim de helft van de Nederlandse toeleveranciers verwacht dat afnemers van hun bedrijf in de komende drie jaar méér productie zullen verplaatsen naar het (verder verwijderde) buitenland. Zie tabel 7. De vooruitzichten geven globaal hetzelfde beeld te zien als de ontwikkeling van de afgelopen drie jaar, maar het aandeel dat verdere productieverplaatsing verwacht is wat lager dan het aandeel dat daar in de afgelopen drie jaar mee te maken heeft gehad. Meestal gaat het om méér afnemers die naar verwachting productie zullen verplaatsen. 15

16 Tabel 7 Verdere productieverplaatsing naar het buitenland verwacht in de komende drie jaar verwachting percentage van alle toeleveranciers verwacht géén (verdere) productieverplaatsing naar het buitenland 48 verwacht verdere productieverplaatsing naar het buitenland 52 w.v. de grootste afnemer 8 (15) w.v. andere afnemer (dan de grootste) 4 (8) w.v. méér afnemers 40 (77) * Tussen haakjes: het percentage van de toeleveranciers waarvan een of meer afnemers naar verwachting productie zullen verplaatsen naar het buitenland (= 52%). Bron: EIM, Vaak verlies van omzet, minder vaak van werkgelegenheid De meeste toeleveranciers die productieverplaatsing door een of meer van hun afnemers in het verschiet zien denken dat die hen omzet gaat kosten. Maar 'slechts' 30% voorziet als gevolg daarvan ook banenverlies. Dit zijn voornamelijk degenen die door het wegvallen van orders meer dan 10% omzet denken in te leveren. Zie verder tabel 8. Maatregelen meer 'strategisch' De maatregelen die men noemt om het verwachte wegvallen van afzet het hoofd te bieden zijn dezelfde als de in de vorige paragraaf aan de orde gestelde maatregelen met het oog op inmiddels al verdwenen afzet. De proporties verschillen wél duidelijk: de voorgenomen maatregelen voor de nabije toekomst zijn wat 'strategischer' van aard. Met name denkt men vaker aan vernieuwing van de aangeboden producten en diensten, en minder vaak aan (uitsluitend) benaderen van nieuwe klanten, c.q. versterking van de acquisitie. Ook eigen verplaatsing van productie naar het buitenland wordt wat vaker genoemd. Een beperkt aantal toeleveranciers geeft aan beëindiging van het bedrijf te voorzien als de ultieme 'maatregel'. 16

17 Tabel 8 Mate waarin verwachte productieverplaatsing naar het buitenland zal leiden tot verlies van omzet en werkgelegenheid bij toeleveranciers gevolgen voor omzet % van de toeleveranciers die productieverplaatsing door afnemers verwachten gevolgen voor eigen omzet onbekend 12 omzet met minder dan 10% omlaag 38 omzet met 10-25% omlaag 34 omzet met 25-50% omlaag 12 omzet met 50% of meer omlaag 4 totaal (= de 52% van tabel 7) 100 w.v. verlies van werkgelegenheid 30 Bron: EIM, Eigen uitbesteding door toeleveranciers Uitbesteding buitenland: ruim een kwart doet het zelf ook Van de toeleveranciers besteedt 27% zelf een deel van de productie uit in het buitenland. Het zijn vooral de wat grotere bedrijven die dat doen: van de bedrijven met 50 werknemers of meer besteedt de helft productie uit in het buitenland, van de bedrijven met minder dan 10 werknemers slechts één op de zeven. In bijna de helft van de gevallen vertegenwoordigt de buitenlandse uitbesteding minder dan 10% van de inkoopwaarde bij het bedrijf, maar toch ook nog bij drie op de tien 25% of meer 1. Zie verder tabel 9. 1 Die drie op de tien is 8% van alle toeleveranciers: 30% van de 27% die aangeeft in het buitenland uit te besteden. 17

18 Uitbesteding vaak in het nabije buitenland De vaakst genoemde herkomst van het door toeleveranciers op hun beurt uitbestede werk is 'dicht bij huis': Duitsland of België, genoemd door 46% van de bedrijven die in het buitenland uitbesteden. Oost-Europa wordt genoemd door 36%, en Azië door toch ook nog 27%. Metaalproducenten vaker naar Oost-Europa Toeleveranciers van metaalproducten besteden vooral productie uit in Oost- Europa, kunststofproducenten wat vaker in Azië. Dit is echter eerder een indicatie dan een harde conclusie, gezien de kleine aantallen waar het om gaat. Tabel 9 Eigen uitbesteding in het buitenland door toeleveranciers uitbesteding door toeleveranciers percentage van alle toeleveranciers géén uitbesteding in het buitenland 73 wél uitbesteding in het buitenland 27 w.v. < 10% van de inkoopwaarde 13 (48) w.v % van de inkoopwaarde 6 (23) w.v % van de inkoopwaarde 4 (14) w.v. 50% of meer van de inkoopwaarde 4 (15) * Tussen haakjes: het percentage van uitsluitend bedrijven die uitbesteden in het buitenland. Bron: EIM,

19 3.8 Resumé - Er is bij 400 toeleveranciers in het Nederlandse MKB (minder dan 250 werknemers) onderzoek gedaan naar de gevolgen van productieverplaatsing door hun afnemers. - Zo'n 60% van hen heeft in de afgelopen drie jaar één of meer afnemers productie zien verplaatsen naar het buitenland. - Dat bezorgde 38% van alle toeleveranciers verlies aan omzet. - Voor 13% was er verlies aan werkgelegenheid. - Dit verlies bedroeg 3% van de totale werkgelegenheid bij alle toeleveranciers in het MKB. - Vooral op gedetailleerde specificatie van hun afnemers werkende 'jobbers' lijden omzetverlies. - Bij kleine bedrijven (minder dan 10 werknemers) is er vaker omzetverlies als gevolg van productieverplaatsing dan in het middenbedrijf, maar minder vaak verlies aan werkgelegenheid. - Ondernemers in het kleinbedrijf noemen het vaakst (extra) acquisitie als maatregel om omzetverlies op te vangen, die in het middenbedrijf vaker omschakelen naar nieuwe producten, automatisering en eigen productieverplaatsing. - Dit verschil in 'strategie' hangt mogelijk samen met specialisatie: omschakelen is voor specialisten ingrijpender dan voor generalisten, die alleen op zoek moeten naar nieuwe klanten. Het alternatief is een ingrijpende 'verbouwing' van het eigen bedrijf, met investeringsrisico's, maar ook met betere kansen bij veranderende marktcondities. - Van alle toeleveranciers verwacht ruim de helft dat de komende drie jaar méér afnemers productie zullen verplaatsen naar het buitenland. - Circa 15% denkt daardoor banenverlies te zullen lijden. - Ruim een kwart van de toeleveranciers besteedt zelf een deel van de productie uit in het buitenland. 19

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven

M200719. Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen. Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven M200719 Een 'directe buitenlandse investering' is méér dan investeren alleen Buitenlandse investeringen door MKB-bedrijven drs. R.M. Braaksma dr. J. Meijaard Zoetermeer, november 2007 Een 'directe buitenlandse

Nadere informatie

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003

Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 M200410 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 Exportthermometer Jolanda Hessels Kees Bakker Zoetermeer, november 2004 Exportprestaties van het industriële MKB in 2003 In 2003 laat de export

Nadere informatie

Starters zien door de wolken toch de zon

Starters zien door de wolken toch de zon M201206 Starters zien door de wolken toch de zon drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Starters zien door de wolken toch de zon Enkele jaren nadat zij met een bedrijf zijn begonnen, en met enkele jaren financieel-economische

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel

Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel M200515 Stijging van export en exportkansen in industrie, diensten en groothandel Exportthermometer drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, januari 2006 Exportprestaties en exportpotentieel van de industrie, de

Nadere informatie

MKB investeert in kennis, juist nu!

MKB investeert in kennis, juist nu! M201016 MKB investeert in kennis, juist nu! drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, september 2010 MKB investeert in kennis, juist nu! MKB-ondernemers blijven investeren in bedrijfsopleidingen,

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

M200705. Werkgelegenheid bij startende bedrijven. drs. A. Bruins

M200705. Werkgelegenheid bij startende bedrijven. drs. A. Bruins M200705 Werkgelegenheid bij startende bedrijven drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2007 2 Werkgelegenheid bij startende bedrijven Van startende bedrijven wordt verwacht dat zij bijdragen aan nieuwe werkgelegenheid.

Nadere informatie

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D.

M200802. Vrouwen aan de start. Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven. drs. A. Bruins drs. D. M200802 Vrouwen aan de start Een vergelijking tussen vrouwelijke en mannelijke starters en hun bedrijven drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, juni 2008 2 Vrouwen aan de start Vrouwen vinden het starten

Nadere informatie

M200612. Positieve exportontwikkeling zet door. Exportthermometer 2006. drs. S.C. Oudmaijer

M200612. Positieve exportontwikkeling zet door. Exportthermometer 2006. drs. S.C. Oudmaijer M200612 Positieve exportontwikkeling zet door Exportthermometer 2006 drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, november 2006 Exportthermometer Het gaat goed met de Nederlandse export, zowel in het grootbedrijf als

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Kansen in de nieuwe EU-lidstaten

Kansen in de nieuwe EU-lidstaten M200402 Kansen in de nieuwe EU-lidstaten De betekenis van de uitbreiding van de Europese Unie voor het Nederlandse MKB Guido Brummelkamp Jolanda Hessels Zoetermeer, 29 april 2004 Kansen in de nieuwe EU-lidstaten

Nadere informatie

AARD, OMVANG EN EFFECTEN VAN VERPLAATSEN BEDRIJFSACTIVITEITEN NAAR HET BUITENLAND

AARD, OMVANG EN EFFECTEN VAN VERPLAATSEN BEDRIJFSACTIVITEITEN NAAR HET BUITENLAND AARD, OMVANG EN EFFECTEN VAN VERPLAATSEN BEDRIJFSACTIVITEITEN NAAR HET BUITENLAND In opdracht van het Ministerie van Economische Zaken Utrecht, 2005 BELANGRIJKSTE BEVINDINGEN 2 In opdracht van het Ministerie

Nadere informatie

Nederlandse exportgroei houdt aan

Nederlandse exportgroei houdt aan M200712 Nederlandse exportgroei houdt aan Exportthermometer 2007 drs. B.H.G. Jansen Zoetermeer, oktober 2007 Nederlandse exportgroei houdt aan Net als in de voorgaande jaren realiseert het Nederlandse

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Werken in startende bedrijven

Werken in startende bedrijven M201211 Werken in startende bedrijven drs. A. Bruins Zoetermeer, september 2012 Werken in startende bedrijven De meeste startende ondernemers hebben geen personeel. Dat is zo bij de start met het bedrijf,

Nadere informatie

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Zzp ers in de provincie Utrecht 2013 Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Ester Hilhorst Economic Board Utrecht Februari 2014 Inhoud Samenvatting Samenvatting Crisis kost meer banen in 2013 Banenverlies

Nadere informatie

Ontwikkeling in de High TechSystemIndustrie

Ontwikkeling in de High TechSystemIndustrie Ontwikkeling in de High TechSystemIndustrie Verslag van het industrieonderzoek 2007 Prof. ir. Math de Vaan Drs. Klaas de Gier & drs. Laurens Friso Download op www.berenschot.com/innovatie Informatie en

Nadere informatie

Conjunctuurenquête voorjaar 2013

Conjunctuurenquête voorjaar 2013 Conjunctuurenquête voorjaar 2013 Vereniging FME-CWM, Zoetermeer, februari 2013 Kasper Buiting, beleidsadviseur Onderzoek en Economie www.fme.nl Vereniging FME-CWM, Zoetermeer, februari 2013 Alle rechten

Nadere informatie

Duurzame innovaties in het MKB

Duurzame innovaties in het MKB M201117 Duurzame innovaties in het MKB Coen Bertens Johan Snoei Zoetermeer, november 2011 Duurzame innovaties in het MKB Eerder onderzoek van EIM liet al zien dat MKB'ers duur ondernemen als een blijver

Nadere informatie

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster M200608 Vooral anders De kwaliteit van het personeel van de toekomst Frans Pleijster Zoetermeer, september 2006 De Werknemer van de toekomst Van alle ondernemingen in het midden- en kleinbedrijf verwacht

Nadere informatie

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Auteurs: P. M. Walison MSc, Trainee Internationaal Ondernemen Dhr. P. van Kuijen, Sectormanager Zoetermeer, 24 januari 2011 Hoewel aan de

Nadere informatie

ICT-behoeften in het mkb. Onderzoek van TNS-NIPO

ICT-behoeften in het mkb. Onderzoek van TNS-NIPO ICT-behoeften in het mkb Onderzoek van TNS-NIPO ICT-behoeften in het mkb Onderzoek TNS-NIPO Koninklijke vereniging MKB-Nederland Beleid, Onderzoek en Communicatie Delft, 13 april 26 Contactpersoon: drs.

Nadere informatie

M200501 Ervaringen van startende ondernemers in hun eerste jaar

M200501 Ervaringen van startende ondernemers in hun eerste jaar M200501 Ervaringen van startende ondernemers in hun eerste jaar drs. A. Bruins Zoetermeer, juni 2005 Ervaringen van starters in het eerste jaar Na ruim een jaar bezig zijn met een nieuw bedrijf, zeggen

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

Buitenlandse investeringen door het MKB

Buitenlandse investeringen door het MKB M00408 Buitenlandse investeringen door het MKB Toenemende investeringen in lagelonenlanden of op kousenvoeten naar buurlanden? Jolanda Hessels Maarten Overweel Zoetermeer, 13 oktober 004 Buitenlandse investeringen

Nadere informatie

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten

Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten M200602 Inkoopgedrag van het MKB in geliberaliseerde markten Betere kwaliteiten en lagere prijzen in geliberaliseerde markten? drs. P.Th. van der Zeijden Zoetermeer, mei 2006 Inkoopgedrag van het MKB

Nadere informatie

Administratieve (over)last

Administratieve (over)last M200811 Administratieve (over)last Perceptie van MKB-ondernemers over verplichte administratieve handelingen J. Snoei Zoetermeer, november 2008 Administratieve lasten Het overgrote deel van de ondernemers

Nadere informatie

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk

Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk M201210 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk Arjan Ruis Zoetermeer, september 2012 Vergrijzing MKB-ondernemers zet bedrijfsprestaties onder druk De leeftijd van de ondernemer blijkt

Nadere informatie

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002)

rapportage Producentenvertrouwen kwartaal 1. Deze resultaten zijn tevens gepubliceerd in de tussenrapportage economische barometer (5 juni 2002) Rapportage producentenvertrouwen oktober/november 2002 Inleiding In de eerste Economische Barometer van Breda heeft de Hogeschool Brabant voor de eerste keer de resultaten gepresenteerd van haar onderzoek

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

7 op 10 internationale bedrijven ondervinden problemen. Vlaamse exportondersteuning onvoldoende gekend en gebruikt

7 op 10 internationale bedrijven ondervinden problemen. Vlaamse exportondersteuning onvoldoende gekend en gebruikt PERSBERICHT Hasselt, 12 april 2012 Onderzoek UNIZO-Limburg en VKW Limburg: 7 op 10 internationale bedrijven ondervinden problemen Vlaamse exportondersteuning onvoldoende gekend en gebruikt UNIZO-Limburg

Nadere informatie

Delokalisatie, een element van industriële dynamiek

Delokalisatie, een element van industriële dynamiek Delokalisatie, een element van industriële dynamiek Mommaerts, G.; Pennings, E.; Sleuwaegen, L.; Van Den Cruyce, B.; Van Sebroeck, H. (2000), Syntheserapport: Delokalisatie, een element van industriële

Nadere informatie

MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager

MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager M201120 MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager drs. B van der Linden Zoetermeer, december 2011 MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager Ondernemers zijn te verdelen in managers, marktzoekers,

Nadere informatie

Onderzoek Mercuri Urval achtergrondinformatie voor de media Klantgerichtheid is de belangrijkste aanjager voor economische groei in Europa

Onderzoek Mercuri Urval achtergrondinformatie voor de media Klantgerichtheid is de belangrijkste aanjager voor economische groei in Europa Voor nadere informatie, neem contact op met: Wilma Buis Algemeen Directeur van Mercuri Urval b.v. Tel: 033 450 1400 of 06 5025 3038 wilma.buis@mercuriurval.com Onderzoek Mercuri Urval achtergrondinformatie

Nadere informatie

Nearshoring in kleine bedrijven. Hoe werkt dat (niet)?

Nearshoring in kleine bedrijven. Hoe werkt dat (niet)? Nearshoring in kleine bedrijven. Hoe werkt dat (niet)? Wat nearshoring voor kleine bedrijven kan betekenen en het stappenplan om hier een succes van te maken. Nearshoring (in het buitenland, dicht bij

Nadere informatie

Hoe de Nederlandse maakindustrie weer innovatief wordt

Hoe de Nederlandse maakindustrie weer innovatief wordt Hoe de Nederlandse maakindustrie weer innovatief wordt Bedrijven in Nederland investeren minder in R&D dan bedrijven in vergelijkbaar geïndustrialiseerde landen. Dit verzwakt de concurrentiepositie van

Nadere informatie

Ondernemerschap in Zuidoost-Brabant in perspectief

Ondernemerschap in Zuidoost-Brabant in perspectief M201208 Ondernemerschap in in perspectief Ondernemerschap in vergeleken met en de rest van Ro Braaksma Nicolette Tiggeloove Zoetermeer, februari 2012 Ondernemerschap in in perspectief In zijn er meer nieuwe

Nadere informatie

Amsterdam, 26 augustus 2008

Amsterdam, 26 augustus 2008 Toelichting Halfjaarcijfers 2008 Amsterdam, 26 augustus 2008 Raad van Bestuur Vincent de Bok Huub van der Vrande Hoofdpunten H1 2008 Omzet met 6% gedaald naar 130,0 mln Vraag halfgeleidersegment sterk

Nadere informatie

Onderhoud kan productieprocessen LEAN-er maken. LEAN en onderhoud in de voedingsmiddelen industrie 16 september 2011. Inhoud

Onderhoud kan productieprocessen LEAN-er maken. LEAN en onderhoud in de voedingsmiddelen industrie 16 september 2011. Inhoud Onderhoud kan productieprocessen LEAN-er maken LEAN en onderhoud in de voedingsmiddelen industrie 16 september 2011 Rob Brager 1 Inhoud 1. Inleiding 2. Waarom productieprocessen? 3. Traditioneel productieproces

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Werkgelegenheid, vacatures en werving in de provincie Utrecht 2013. De knelpunten die Utrechtse bedrijven ervaren

Werkgelegenheid, vacatures en werving in de provincie Utrecht 2013. De knelpunten die Utrechtse bedrijven ervaren Werkgelegenheid, vacatures en werving in de provincie Utrecht 2013 De knelpunten die Utrechtse bedrijven ervaren Ester Hilhorst Economic Board Utrecht Februari 2014 Inhoud Samenvatting Crisis kost meer

Nadere informatie

Ons kenmerk L110/08.0029483. Datum uw brief

Ons kenmerk L110/08.0029483. Datum uw brief Ingekomen stuk D3 (PA 17 december 2008) Aan de gemeenteraad van Nijmegen Korte Nieuwstraat 6 6511 PP Nijmegen Telefoon (024) 329 90 00 Telefax (024) 329 29 81 E-mail gemeente@nijmegen.nl Postadres Postbus

Nadere informatie

OFFSHORE OUTSOURCING Het benutten van nieuwe kansen?

OFFSHORE OUTSOURCING Het benutten van nieuwe kansen? OFFSHORE OUTSOURCING Het benutten van nieuwe kansen? Paul Tjia GPI Consultancy Universiteit Twente, 15 december 2004 Trend 1: aandacht in de pers Trend 2: groeiend gebruik van offshore diensten In Nederland

Nadere informatie

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers

Personeel op peil. Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil, onderzoek naar de positie van mkb-werknemers Personeel op peil Onderzoek naar de positie van mkb-ondernemers MKB-Nederland

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Personeelsmanagement HRM

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Personeelsmanagement HRM Exact Synergy Enterprise Krachtiger Personeelsmanagement HRM 1 Inleiding Waar gaat het om? Uw mensen zijn uw meest waardevolle bezit. U spaart tijd noch geld om uw mensen de erkenning te geven die zij

Nadere informatie

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015

HALFJAARLIJKS ONDERZOEK. Conjunctuurenquête voorjaar 2015 HALFJAARLIJKS ONDERZOEK Conjunctuurenquête voorjaar 2015 Samenvatting Uit de FME Conjunctuurenquête voorjaar 2015 wordt duidelijk dat veel bedrijven een gezonde uitgangspositie hebben om de uitdagingen

Nadere informatie

Zonnepanelen in Nederland

Zonnepanelen in Nederland bezoekadres Marnixkade 1015 ZL Amsterdam 109 postadres Postbus 1001 E T moti@motivaction.nl MG 15262 F Amsterdam W +31 www.motivaction.nl (0)20 589 83 83 00 Zonnepanelen in Nederland Draagvlak en gebruik

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management Exact Synergy Enterprise Krachtiger Financieel Management 1 Inleiding Waar gaat het om? Makkelijke vragen zijn vaak het moeilijkst te beantwoorden. Als het hectische tijden zijn, moet u soms veel beslissingen

Nadere informatie

VRIJWILLIGE VERTREKINTENTIES. Een onderzoek onder managers en directeuren in techniek en industrie

VRIJWILLIGE VERTREKINTENTIES. Een onderzoek onder managers en directeuren in techniek en industrie VRIJWILLIGE VERTREKINTENTIES Een onderzoek onder managers en directeuren in techniek en industrie INLEIDING Wanneer het economische vertrouwen stijgt, stijgen ook de vertrekintenties. Dit biedt een uitdaging

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

Economische crisis tbv Koninklijke Hibin. 8 juni 2009 Gerwin Sjollema Managing Consultant Kitty Joosten Project Manager

Economische crisis tbv Koninklijke Hibin. 8 juni 2009 Gerwin Sjollema Managing Consultant Kitty Joosten Project Manager Economische crisis tbv Koninklijke Hibin 8 juni 2009 Gerwin Sjollema Managing Consultant Kitty Joosten Project Manager 1 Inhoud Onderzoeksbevindingen Conclusies 2 Onderzoeksbevindingen 3 Ervaring van gevolgen

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDL Industrial Modules

Kracht door samenwerking. VDL Industrial Modules Kracht door samenwerking VDL Industrial Modules IN DE HIGH-TECH WERELD WAARIN U EN WIJ OPEREREN, DRAAIT ALLES OM EFFICIENCY: STREVEN NAAR REDUCTIE VAN KOSTEN EN UITBESTEDING VAN NIET KERNCOMPETENTIES.

Nadere informatie

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen nen geven veel vaker leiding dan vrouwen Astrid Visschers en Saskia te Riele In 27 gaf 14 procent van de werkzame beroepsbevolking leiding aan of meer personen. Dit aandeel is de afgelopen jaren vrijwel

Nadere informatie

Vakantiewerk in het mkb 2004

Vakantiewerk in het mkb 2004 Vakantiewerk in het mkb 2004 Koninklijke Vereniging MKB-Nederland Delft, 3 augustus 2004 Contactpersoon: dhr. drs. A. van Delft : 015 21 91 255, e-mail: delft@mkb.nl Copyright Koninklijke Vereniging MKB-Nederland,

Nadere informatie

Algemene Vergadering van Aandeelhouders Batenburg Techniek

Algemene Vergadering van Aandeelhouders Batenburg Techniek Algemene Vergadering van Aandeelhouders Batenburg Techniek Ralph van den Broek, 23 april 2014 Inhoud 1. Focus 2014 3 2. Batenburg Techniek, huidige situatie 4 Sectoren en marktsegmenten Praktijkvoorbeelden

Nadere informatie

Enquête rond het familiebedrijf in België

Enquête rond het familiebedrijf in België www.pwc.be Enquête rond het familiebedrijf in België December 2010 Kernbevindingen 1. 1 op 2 respondenten ziet overheidsbeleid en regulering als één van de voornaamste externe uitdagingen voor hun onderneming.

Nadere informatie

VVMA Congres 18 mei 2010

VVMA Congres 18 mei 2010 VVMA Congres 18 mei 2010 Jan Klaver, VNO-NCW Verwachtingen over Nederlandse economie, 2010-2015 1 Lijn van mijn verhaal 1. Impact economische crisis op Nederlandse economie en bedrijfsleven 2. Het herstel

Nadere informatie

Macro-economie van offshore wind-energie

Macro-economie van offshore wind-energie Macro-economie van offshore wind-energie Windkracht14 World Trade Center, Rotterdam 22/01/2014 David de Jager Stelling > De (potentiële) economische waarde van de Nederlandse toeleverende economische sectoren

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

Contractmanagement in Nederland anno 2011

Contractmanagement in Nederland anno 2011 Contractmanagement in Nederland anno 2011 Samenvatting Mitopics Theo Bosselaers NEVI René van den Hoven Februari 2012 1 Periodiek onderzoekt Mitopics de professionaliteit waarmee Nederlandse organisaties

Nadere informatie

Over de voedingsmiddelenindustrie

Over de voedingsmiddelenindustrie Voedingsmiddelenindustrie Brancheontwikkelingen 2012 Deze factsheet bevat arbeidsmarktinformatie over de voedingsmiddelenindustrie. Onderwerpen die aan bod komen zijn: werkgelegenheid, trends en ontwikkelingen,

Nadere informatie

Uitbesteding ICT aan lagelonenlanden offshore ICT outsourcing. 3 mei 2007

Uitbesteding ICT aan lagelonenlanden offshore ICT outsourcing. 3 mei 2007 Uitbesteding ICT aan lagelonenlanden offshore ICT outsourcing 3 mei 2007 ! Disclaimer de kleine lettertjes! ICT Barometer De ICT Barometer, een onderzoek van Ernst & Young, is de gerenommeerde vinger aan

Nadere informatie

Visie op de ontwikkelingen in Nethersourcing en Outsourcing. Peter Muilwyk. Waar elke euro telt

Visie op de ontwikkelingen in Nethersourcing en Outsourcing. Peter Muilwyk. Waar elke euro telt Visie op de ontwikkelingen in Nethersourcing en Outsourcing Peter Muilwyk Waar elke euro telt 1 Managementondersteuning Advisering Training Waar elke euro telt 2 Missie InkooPManagement is gespecialiseerd

Nadere informatie

Metaal- en foodindustrie naar 2020

Metaal- en foodindustrie naar 2020 Metaal- en foodindustrie naar 2020 Lunch & learn, 24 september 2014 Rabobank LVC en Maasduinen Henri Cocu, Sectormanager Industrie Hans van Haaren Sectormanager Food Sectormanagement als inspiratie Hans

Nadere informatie

De volgende alinea wordt toegevoegd in de inleiding van hoofdstuk 7 van de Beleidsregels Ontslagtaak UWV (Bedrijfseconomische redenen):

De volgende alinea wordt toegevoegd in de inleiding van hoofdstuk 7 van de Beleidsregels Ontslagtaak UWV (Bedrijfseconomische redenen): Uitvoeringsinstructie UWV De volgende alinea wordt toegevoegd in de inleiding van hoofdstuk 7 van de Beleidsregels Ontslagtaak UWV (Bedrijfseconomische redenen): Sinds enige tijd komt het voor dat werkgevers

Nadere informatie

M200703. Inkoopgedrag in het MKB. Aandacht voor de inkoop verschilt met de bedrijfsomvang en met het inkoopaandeel in de kosten

M200703. Inkoopgedrag in het MKB. Aandacht voor de inkoop verschilt met de bedrijfsomvang en met het inkoopaandeel in de kosten M200703 Inkoopgedrag in het MKB Aandacht voor de inkoop verschilt met de bedrijfsomvang en met het inkoopaandeel in de kosten drs. M.J. Overweel drs. P.Th. van der Zeijden Zoetermeer, januari 2007 2 Inkoopgedrag

Nadere informatie

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid?

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? vbo-analyse Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? September 2014 I Raf Van Bulck 39,2% II Aandeel van de netto toegevoegde waarde gegenereerd door bedrijven dat naar

Nadere informatie

Vacatures in de industrie 1

Vacatures in de industrie 1 Vacatures in de industrie 1 Martje Roessingh 2 De laatste jaren is het aantal vacatures sterk toegenomen. Daarentegen is in de periode 1995-2000 het aantal geregistreerde werklozen grofweg gehalveerd.

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

MKB-ondernemer geeft grenzen aan

MKB-ondernemer geeft grenzen aan M0040 MKB-ondernemer geeft grenzen aan Reactie van MKB-ondernemers op wetswijzigingen in sociale zekerheid Florieke Westhof Peter Brouwer Zoetermeer, 0 april 004 MKB-ondernemer geeft grenzen aan Ondernemers

Nadere informatie

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12 inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Bevolking 9 1.1 Bevolkingsontwikkeling 9 1.2 Bevolkingsopbouw 10 1.2.1 Vergrijzing 11 1.3 Migratie 11 1.4 Samenvatting 12 2. Ontwikkelingen van de werkloosheid 13 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

Tempo-Team arbeidsmarkt en werkvloer onderzoek

Tempo-Team arbeidsmarkt en werkvloer onderzoek Tempo-Team arbeidsmarkt en werkvloer onderzoek team.xx Methodologie Representatieve steekproef België: 550 werknemers 200 HR managers Duitsland: 529 werknemers 200 HR managers Kwantitatieve peiling naar

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Meubelindustrie De meubelindustrie in Nederland telt ruim 6.600 bedrijven. De helft hiervan is actief in de interieurbouw. Daarnaast wordt er onderscheid gemaakt tussen woonmeubelfabrikanten, de bedrijfsmeubelindustrie,

Nadere informatie

Corporate Venturing in het MKB

Corporate Venturing in het MKB M200920 Corporate Venturing in het MKB Ruimte voor vernieuwing, durf en kansen C. van Essen MSc Zoetermeer, 10 december 2009 Corporate venturing in het MKB Corporate venturing is onder grote, multinationale

Nadere informatie

Uitkomsten ICT Barometer 2012. Presentatie PON BPO Seminar 14 November 2012

Uitkomsten ICT Barometer 2012. Presentatie PON BPO Seminar 14 November 2012 Uitkomsten ICT Barometer 2012 Presentatie 14 November 2012 Introductie Stefan Westdijk Director Outsourcing & IT Advisory Ernst & Young Oedger Meijborg Manager Outsourcing Advisory Ernst & Young ICT Barometer

Nadere informatie

Internationale Kansen & Knelpunten

Internationale Kansen & Knelpunten Onderzoeksrapport Internationale Kansen & Knelpunten Onderzoeksrapport van- en voor de Nederlandse Life Sciences & Health sector Versie 2015 Mede mogelijk gemaakt door: www.tfhc.nl Task Force Health Care

Nadere informatie

M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt

M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt M200412 Opleidingsniveau in MKB stijgt A.M.J. te Peele Zoetermeer, 24 december 2004 Meer hoger opgeleiden in het MKB Het aandeel hoger opgeleiden in het MKB is de laatste jaren gestegen. Met name in de

Nadere informatie

Samenvatting. Beginselen van Productie. en Logistiek Management

Samenvatting. Beginselen van Productie. en Logistiek Management Samenvatting Beginselen van Productie en Logistiek Management Pieter-Jan Smets 5 maart 2015 Inhoudsopgave I Voorraadbeheer 4 1 Inleiding 4 1.1 Globalisering........................................... 4

Nadere informatie

Belgische kledingsector : redelijk goed klimaat in 2007 maar dreigende onweerswolken in 2008

Belgische kledingsector : redelijk goed klimaat in 2007 maar dreigende onweerswolken in 2008 PERSBERICHT Belgische kledingsector : redelijk goed klimaat in 2007 maar dreigende onweerswolken in 2008 Het jaar 2007 kan voor de kledingsector worden samengevat als een stabiel jaar. De omzetdaling was

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II Opgave 1 Armoede en werk 1 Het proefschrift bespreekt de effecten van het door twee achtereenvolgende kabinetten-kok gevoerde werkgelegenheidsbeleid. / De titel van het proefschrift heeft betrekking op

Nadere informatie

Het belang van het MKB

Het belang van het MKB MKB Regio Top 40 Themabericht Rogier Aalders De nieuwe MKB Regio Top 40 is uit. Zoals u van ons gewend bent, rangschikken we daarin de veertig Nederlandse regio s op basis van de prestaties van het MKB

Nadere informatie

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2011 / 4

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2011 / 4 ECONOMISCHE MONITOR EDE 20 / 4 De Economische Monitor geeft een beeld van de economie van de gemeente Ede in de afgelopen periode van 2008 tot 20. De Economische Monitor is verdeeld in twee delen: Het

Nadere informatie

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden WHITEPAPER SEPTEMBER 2014 De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden Goed nieuws: de economische crisis lijkt voorbij te zijn. Het Centraal Planbureau 1 meldde in maart van dit jaar dat de

Nadere informatie

Ontslaggolf op komst. Resultaten december 2008

Ontslaggolf op komst. Resultaten december 2008 Resultaten december 2008 Ontslaggolf op komst Foto Carel Richel De Nederlandse autodealers maken zich op voor een uitzonderlijk zwaar jaar. De verkopen nieuw blijven achter, de occasionmarkt is ingestort

Nadere informatie

M201109. MVO-ambities in het MKB

M201109. MVO-ambities in het MKB M201109 MVO-ambities in het MKB Coen Bertens Christi Veldhuis-Van Essen Johan Snoei Zoetermeer, juni 2011 2 Dit onderzoek is mogelijk gemaakt door het Onderzoeksprogramma Ondernemerschap en MKB van het

Nadere informatie

MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs

MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs M201114 MKB ziet wel brood in ondernemerschapsonderwijs MKB-ondernemers over ondernemen in het reguliere onderwijs drs. B. van der Linden drs. P. Gibcus Zoetermeer, november 2011 MKB ziet wel brood in

Nadere informatie

Hoe krijg ik in vredesnaam mijn voorraad omlaag?

Hoe krijg ik in vredesnaam mijn voorraad omlaag? Hoe krijg ik in vredesnaam mijn voorraad omlaag? Een benadering voor managers Ir. Paul P.J. Durlinger 31-12-2012 / WP.11.2012 / versie 1.0 Eerder verschenen als expert artikel in Logistiek.nl Hoe krijg

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Klantbeheer CRM

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Klantbeheer CRM Exact Synergy Enterprise Krachtiger Klantbeheer CRM 1 Inleiding Waar gaat het om? De klant komt op de eerste plaats. Maar geldt dat voor al uw klanten? En om hoeveel (potentiële) klanten gaat het; tientallen,

Nadere informatie

Leiderschap in Turbulente Tijden

Leiderschap in Turbulente Tijden De Mindset van de Business Leader Leiderschap in Turbulente Tijden Onderzoek onder 175 strategische leiders Maart 2012 Inleiding.. 3 Respondenten 4 De toekomst 5 De managementagenda 7 Leiderschap en Ondernemerschap

Nadere informatie

M200704. Markt- en klantgerichtheid in het MKB. drs. S.C. Oudmaijer

M200704. Markt- en klantgerichtheid in het MKB. drs. S.C. Oudmaijer M200704 Markt- en klantgerichtheid in het MKB drs. S.C. Oudmaijer Zoetermeer, februari 2007 Markt- en klantgerichtheid in het MKB In de rapportage beschrijft EIM drie indicatoren om de klant- en marktgerichtheid

Nadere informatie

M201219. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2012. A. Ruis MSc.

M201219. Innovatie in het MKB. Ontwikkelingen in de periode 2002-2012. A. Ruis MSc. M201219 Innovatie in het MKB Ontwikkelingen in de periode 2002-2012 A. Ruis MSc. Zoetermeer, november 2012 Toename innovativiteit in het MKB Na een scherpe daling van de innovativiteit in het MKB in 2011,

Nadere informatie

Schaal- en synergie-effecten bij de spoedeisende hulp

Schaal- en synergie-effecten bij de spoedeisende hulp Schaal- en synergie-effecten bij de spoedeisende hulp Een literatuur- en empirisch onderzoek naar de kostenstructuur van de spoedeisende hulp Centrum voor Innovaties en Publieke Sector Efficiëntie Studies,

Nadere informatie

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf Januari 2016 Justin Jansen, Erasmus Universiteit Rotterdam Occo Roelofsen, McKinsey & Company Poll: Hoe gaat het met ondernemerschap in Nederland?

Nadere informatie

Minder startende ondernemers

Minder startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Minder startende ondernemers in 2012 Aantal starters loopt in alle provincies terug Dit jaar zijn er tot en met september circa 95.000 mensen een onderneming gestart, ruim

Nadere informatie

259 mensen hebben de enquête volledig ingevuld. Dat is bijna een kwart van alle schoolbesturen (22%).

259 mensen hebben de enquête volledig ingevuld. Dat is bijna een kwart van alle schoolbesturen (22%). ENQUETE: Groepsgrootte in het basisonderwijs 259 mensen hebben de enquête volledig ingevuld. Dat is bijna een kwart van alle schoolbesturen (22%). 1. Hoeveel scholen vallen er onder uw bestuur? Ingevuld

Nadere informatie

Samenvatting. Incidentie en frequentie van problemen

Samenvatting. Incidentie en frequentie van problemen Samenvatting Dit rapport gaat over de Nederlandse ondernemingen uit het midden- en kleinbedrijf (MKB), de bedrijven met maximaal 99 werknemers die gezamenlijk iets meer dan 99% van de bedrijven in Nederland

Nadere informatie