Aan het werk met ICT in het academisch onderwijs - RechtenOnline. Anton Vedder (red.)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Aan het werk met ICT in het academisch onderwijs - RechtenOnline. Anton Vedder (red.)"

Transcriptie

1 Aan het werk met ICT in het academisch onderwijs - RechtenOnline Anton Vedder (red.)

2 Aan het werk met ICT in het academisch onderwijs - RechtenOnline Onder redactie van Anton Vedder. Uitgegeven door wolf Legal publishers (WLP), ISBN: NUR: 846 Dit werk is gepubliceerd in het kader van het RechtenOnline-deelproject Fysieke en virtuele disseminatie van informatie over ICT-gebaseerd onderwijs in een juridische context dat onder leiding van dr. Anton Vedder is uitgevoerd bij de juridische faculteit van de Universiteit van Tilburg. Omslagontwerp/productie: ben graphics Uitgegeven door: wolf Legal Publishers (WLP) Postbus CB Nijmegen Tel: Fax: All rights reserved. No part of this publication may be reproduced in any material form (including photocopying or storing in any medium by electronic means) without the written permission of the author and other copyright owner(s). Applications for the copyright owner s permission to reproduce any part of this publication should be addressed to the publisher. Disclaimer: Whilst the authors and publisher have tried to ensure the accuracy of this publication, the authors and publisher cannot accept responsibility for any errors, omissions, misstatements, or mistakes and accept no responsibility for the use of the information presented in this work. Cover and design: WLP & Anton Vedder, Teksten: de verschillende auteurs, 2004.

3 Inhoud ICT academisch geboekstaafd. Voorwoord door Mr.E.M. d'hondt v Over de auteurs vii Ten Geleide 1. De natuurlijke verwantschap van ICT en onderwijs Anton Vedder Deel I: Visies vanaf de werkvloer 2. Mail van een student Tobias Reynaers Wat docenten deden en doen met ICT in het rechtenonderwijs Bastiaan Garnier Deel II: Didaktiek, onderwijsvisies, strategie 4. Pedagogy in e-learning development: Some lessons from history Abdul Paliwala Visie, strategie en ICT in het onderwijs Hans Roes Deel III: De Pioniers - Grote voorbeelden 6. Cali is a community John Mayer Iolis: The story of a learning resource for UK Law Schools Abdul Paliwala Virtual communities on the Web: Transactional learning and teaching Paul Maharg Deel IV: Nederlandse initiatieven: ervaringen en vooruitzichten 9. Computerondersteund onderwijs voor grote groepen Aldo de Moor De valkuilen van multimediaprojecten in het juridisch onderwijs Cora Jansen en Tomas Oudejans Plagiaat bestrijden met behulp van ICT Sandra van Nieuwkerk Facilitering van samenwerking met het pakket BSCW - een praktijktest Kees van Noortwijk en Richard de Mulder Portfolio's in competentiegericht onderwijs: waarom en voor wie? Jacqueline Kösters en Magda Ritzen Evaluatie van de CALI-Author Tool Els de Groot

4 Deel V: Aan het Werk! 15. Het zelf ontwikkelen van elektronische leerobjecten Pieter van der Hijden Inleiding Innoveren met ICT Bottom-up Omslag Top-down Projectmatig werken Deskundigheid Organisatie Fasering Projectleiding Definitiefase Planning Projectdoelstelling Uitgangspunten Oplossingsrichting Metadata Afronding Ontwerpfase Planning Conceptualiseren Specificeren - globaal Specificeren - details Afronding Realisatiefase Planning Ontwikkelomgeving Componenten Integreren Testen Afronding Invoeringsfase Planning Productieomgeving Handleidingen en trainingen Reproduceren en distribueren Overdragen van het beheer Afronding Uitleiding Literatuur IV

5 ICT academisch geboekstaafd Voorwoord door Mr. E.M. d'hondt, voorzitter VSNU De ontwikkelingen van ICT in het academisch onderwijs te boek stellen lijkt niet de hoogste vorm van innovatie. Maar voor wie het scherm het summum van leergenot niet helemaal vertegenwoordigt, is een boek nog steeds een goed alternatief. Zeker dit boek, dat zeer overzichtelijk, analytisch goed gegroepeerd en compleet inzicht geeft in de ontwikkelingen, met name aan de hand van RechtenOnline. Docenten maken kennis met een breed scala aan ICT toepassingen in het academisch onderwijs, met nut en noodzaak en met het comfort daarvan in de toekomst. Het wegvallen van de binnengrenzen in Europa en de toenemende internationalisering raken rechtenfaculteiten misschien nog wel meer dan tal van andere. Rechtenstelsels zijn in de kern nationaal. Het karakter daarvan staat in toenemende mate onder druk als gevolg van de mondiale ontwikkelingen. ICT is uitgerekend het instrument om daar met enig gemak mee om te kunnen gaan. Maar dan is het wel zaak inzicht te hebben in de reikwijdte en de beperkingen van dit instrument. Dit boek vormt het antwoord en ontleent er zijn bestaansrecht aan. Het is in die zin ook een gids, die in elektronische vorm voortdurend bijgesteld zal worden en zo aan de boekvorm een dynamisch karakter geeft. Als er iets is dat dit boek duidelijk maakt, is het dat onderwijzen geen kwestie meer is van het eenzijdig overdragen van kennis van docent aan student. Het is een interactief proces geworden tussen docent en student, van coachen en begeleiden, van gezamenlijk nieuw kennis en leerstof ontwikkelen. In die zin is het boek ook de bevestiging van wat vele geïnteresseerden allang dachten. Maar het gaat vooral over de nieuwste ontwikkelingen, ontwikkelingen die u al lezende zelf ontdekt. Het laat zich daarom kwalificeren als een goed boek, een boek dat meer gedachten oproept dan erin staan. Mr E.M. d'hondt Voorzitter VSNU November 2003 V

6

7 Over de auteurs Richard De Mulder studeerde Nederlands Recht aan de Universiteit van Amsterdam, en werkte als wetenschappelijk (hoofd-) medewerker strafrecht aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Na de voltooiing van het proefschrift "Een model voor juridische informatica" werd hij eerst universitair hoofddocent Informatica en Recht, alsmede Jurimetrie en in 1987 tevens bijzonder hoogleraar Informatica en Recht vanwege de Stichting Creatieve Computer-Applicaties. In 1988 behaalde hij een "Masters in Business Administration" in het "Executive Development Program" van de University of Rochester (U.S.A) en de Erasmus Universiteit Rotterdam. Sinds 1990 is hij parttime werkzaam als management consultant. In 1996 werd hij benoemd tot gewoon hoogleraar informatica en recht aan de Erasmus Universiteit. Bastiaan Garnier is onderzoeker bij het Centrum voor Recht, Bestuur en Informatisering van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Universiteit van Tilburg. Hij werkte mee aan het RechtenOnlineproject over de disseminatie van informatie over ICT-gebaseerd onderwijs in een juridische context dat in 2003 werd uitgevoerd aan de Universiteit van Tilburg. Els W.M. de Groot is sinds 1992 werkzaam bij de Automatiseringsunit van de rechtenfaculteit van de Universiteit van Tilburg. In 1999 is zij gaan werken als ICT- Trainer/adviseur. Vervolgens heeft zij haar expertise uitgebreid op het gebied van ICT en onderwijs. De trainingen die zij geeft aan docenten zijn themagericht en zoveel mogelijk voorzien van onderwijskundige adviezen en tips. Begin 2000 is zij naast haar baan als ICT trainer gaan werken als docent ICT en Recht bij het Centrum voor Recht Bestuur en Informatisering. Pieter van der Hijden is onafhankelijk management consultant. Hij is gespecialiseerd in e-government, e-learning, management games en XML. Hij werkt via Sofos Consultancy, Amsterdam. Cora Jansen is student Nederlands Recht, afstudeerrichting Privaatrecht, en werkzaam als student-assistent bij de afdeling Informatisering en Automatisering van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Universiteit van Tilburg. Jacqueline Kösters is onderwijskundige bij de Educatieve Faculteit van de Hogeschool van Amsterdam. Ze is daar betrokken bij het project Portfolio en Assessment (www.efa.nl) en begeleidt studenten bij het samenstellen van een portfolio. Ze heeft meegewerkt aan portfolioprojecten van SURF en de Digitale Universiteit en is betrokken bij het onderzoek van het SCO- Kohnstamminstituut naar de relatie tussen portfolio en de kwaliteit van reflectie. Paul Maharg studeerde aanvankelijk literatuur, esthetiek en filosofie in Glasgow en Edinburgh. In Glasgow ging hij verder met studies Onderwijskunde en Rechten. Hij is thans hoogleraar en mede-directeur van de juridische praktijk-opleiding in de Glasgow Graduate School of Law, University of Strathclyde. Zijn publicaties betreffen voornamelijk het juridische onderwijs (inz. curriculumontwerp en ICT), juridische kritiek en recht en literatuur. John Mayer studeerde informatiekunde aan de Northwestern University en aan het Illinois Institute of Technology. Hij was geruime tijd coördinator informatisering en automatisering voor het Chicago-Kent College. Sinds 1994 is hij directeur van het Center for Computer-Assisted Legal Instruction (CALI). Aldo de Moor is gepromoveerd aan de Universiteit van Tilburg op het onderwerp evolutie van virtuele gemeenschappen. Hij is momenteel universitair docent bij het departement Informatiekunde van deze universiteit, waar hij de vakken Kwaliteit van Informatiesystemen en E-Business verzorgt. Sandra van Nieuwkerk is afgestudeerd op 25 september 2003 aan de Universiteit van VII

8 Tilburg op auteursrecht. Haar scriptieonderwerp was plagiaat bij scripties in het wetenschappelijk onderwijs. Sinds 1 oktober 2003 is zij als advocaat-stagiair werkzaam bij Holla Poelman Advocaten te Tilburg. Kees van Noortwijk studeerde rechten aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Na zijn afstuderen in 1984 ging hij daar als onderzoeker werken bij het Centrum voor Informatica en Recht. Hij was in de jaren '80 betrokken bij de ontwikkeling van ruim een dozijn verschillende 'computer-adviessystemen' waarvan er vanaf 1986 verscheidene op de markt werden gebracht onder de naam 'Juricas'. Daarna richtte hij zich op onderzoek naar juridisch woordgebruik en andere eigenschappen van juridische teksten. Dit onderzoek leidde in 1995 tot een proefschrift met de titel 'Het Woordgebruik Meester'. Hij is sinds 2001 universitair hoofddocent Informatica en Recht aan de Erasmus Universiteit. Hij doceert diverse vakken op dit gebied en is onder andere betrokken bij de ontwikkeling van conceptuele zoeksystemen voor juridische gegevensverzamelingen en van software voor het computer-ondersteund nakijken van open-vraag toetsen en opdrachten. Tomas Oudejans is hoofd van de afdeling Informatisering & Automatisering en de afdeling Onderwijs van het faculteitsbureau van de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Universiteit van Tilburg. Voorheen was hij als docent/onderzoeker verbonden aan het Centrum voor Recht, Bestuur en Informatisering van die faculteit Abdul Paliwala is hoogleraar aan de University of Warwick. Hij is directeur ICT aan het UK Centre for Legal Education, het consortium dat het cursusmateriaal van Iolis ontwikkelt en beheert. Ook is hij directeur van het Electronic Law Journals project, uitgever van JILT (Journal of Information Law and Technology) en LGD (Journal of Law, Social Justice and Global Development). Hij is momenteel tevens Fellow van het Centre for the Study of Globalisation and Regionalisation aan de University of Warwick. Hij is een van de grondleggers en leden van BILETA en tevens verantwoordelijk voor het BILETA secretariaat. Tot zijn interesses behoren ook het recht in de Derde Wereld en samenlevingen-in-overgang. Abdul heeft voorheen gedoceerd aan de Universiteiten van Papua Nieuw Guinea, Dar-es-Salaam en de Queen's University of Belfast. Tevens is hij wetgevingsjurist geweest in Noord-Ierland en secretaris van de Papua New Guinea Law Reform Commission. Tobias Reynaers studeert Nederlands Recht, afstudeerrichtingen: Rechtstheorie en Staats- en Bestuursrecht. Tobias is actief lid van de studievereniging E-law, een vereniging die zich bezig houdt met recht en informatisering. Magda Ritzen studeerde onderwijspsychologie en is werkzaam als onderwijskundig adviseur bij Cetis, het expertisecentrum Onderwijsinnovatie en ICT van de Hogeschool van Utrecht (HvU). Ze is onder andere betrokken bij diverse landelijke (Surf en Digitale Universiteit) en HvU-projecten op het gebied van ontwikkeling en invoering van portfolio's bij competentiegericht onderwijs. Hans Roes studeerde monetaire economie aan de Universiteit van Tilburg. Hij werkte vijf jaar als docent bij de juridische faculteit, ruim twee jaar als studie adviseur bij de economische faculteit en vervolgens in verschillende management-functies bij de bibliotheek waar hij tevens betrokken was bij projecten op het gebied van e-publishing en e-learning. Sinds 1 januari 2003 adviseert hij de secretaris van de universiteit op het gebied van ICT faciliteiten voor studenten. Daarnaast is hij actief als consultant bij Ticer. Anton Vedder is universitair hoofddocent aan de faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Universiteit van Tilburg. Hij houdt zich hoofdzakelijk bezig met ethiek en recht en moderne informatietechnologie enerzijds en ethiek en recht en internationalisering anderzijds. Hoewel het onderwerp ICT in het onderwijs niet tot zijn kerntaken behoort, heeft het wel zijn warme belangstelling. Zo komt het dat hij in 2002 deelnam aan de VIII

9 Masterclass RechtenOnline en dat hij in 2003 leiding gaf aan het RechtenOnlineproject over de disseminatie van informatie over ICT-gebaseerd onderwijs in een juridische context. De site en dit boek zijn producten van het laatstgenoemde project. IX

10

11 Ten Geleide

12

13 De natuurlijke verwantschap van ICT en onderwijs Anton Vedder1 Inleiding Het wetenschappelijk onderwijs in Nederland staat aan de vooravond van een ingrijpend veranderingsproces. Deze keer is het niet een studieduurverkorting, een Europese afspraak over uniformering van het academisch onderwijs of de zoveelste bezuiniging die de omwenteling brengt, maar eenvoudigweg de technologie. De komende jaren zal de definitieve doorbraak van informatieen communicatietechnologie (ICT) in het onderwijs een feit worden. Dit boek probeert daarbij te helpen. De doorbraak van ICT in het onderwijs Aan het einde van de jaren zeventig van de vorige eeuw probeerden tal van deskundigen een beeld te schetsen van de aard en de omvang van de gevolgen van het toenemende computergebruik voor het culturele, economische en maatschappelijke leven. Heel wat van die voorspellingen zijn in de jaren daarna niet onmiddellijk uitgekomen. Velen, niet in de laatste plaats beleidsmakers, voelden zich daardoor uitgenodigd om rustig achterover te leunen en alles bij het oude te laten. Nu, aan het begin van de 21ste eeuw, lijken bijna ongemerkt, geleidelijk en onstuitbaar de indertijd voorspelde effecten en neveneffecten werkelijkheid geworden. Wij leunen opnieuw achterover en realiseren ons plots dat onze leefwereld wel degelijk getransformeerd is. De personal computer, de gemakkelijk toegankelijke databanken, de bijna overal toegankelijke informatie- en communicatienetwerken - ze blijken ons leven grondig te hebben veranderd. Wij, op onze beurt, blijken ons daarop te hebben ingesteld. De nieuwe technieken en technologieën zijn vanzelfsprekend geworden. We zien voordelen waar we vroeger, angstig voor veel dat nieuw was, vooral veel nadelen zagen. Ons werk is anders geworden. Ons openbare en ons persoonlijke leven is verrijkt met nieuwe vormen van communicatie. Onze computers vinden voor ons nieuwe informatie over patronen en verbanden in enorme databestanden, informatie die we zelf hooguit na jaren zoeken en bij toeval zouden vergaren. Deden we vroeger moeilijk over een enkele camera in het winkelcentrum; tegenwoordig voelen we ons onveilig als we geen camera's zien. Big Brother is realiteit geworden, maar we kunnen nu met hem leven. We proberen hen niet langer vriendelijk maar beslist de deur te wijzen; we zijn ook hun goede kanten gaan appreciëren. De camera mag ons zien en mag ons volgen, de beelden van ons mogen worden opgeslagen, als we daarvoor een prettige en veilige openbare ruimte terugkrijgen. We vatten de stabiliteit van het geheugen van onze machines niet langer op als genadeloosheid, maar koppelen de wetenschap dat terugverlangen naar de vergeetachtigheid van mensen zinloos en revisionistisch is aan het genot van de voordelen van de steeds grotere uitbouw van onze kunstmatige intelligentie. Als we al zelf niet zo veranderingsgezind zijn, dan worden we wel meegesleurd door de jongere generaties, voor wie cammen, chatten, uploaden, downloaden en gamen de normaalste zaak van de wereld is, simpelweg omdat zij een wereld zonder die fenomenen en mogelijkheden nooit gekend hebben. Eigenlijk is het verwonderlijk dat een zelfde normalisering van ICT in het wetenschappelijke onderwijs nog niet heeft plaats gevonden. Onderwijs lijkt zich juist bij uitstek te lenen voor grootschalig en ingrijpend gebruik van ICT. Onderwijs is overdracht en voortbrenging van kennis en vorming. Draait het daarbij niet om informatie en communicatie? ICT lijkt bij uitstek geschikt om ons te helpen bij de vermeerdering van kennis en het verdelen daarvan. Tot nu toe speelt ICT echter een relatief bescheiden rol in het academische onderwijs in Nederland (zeker voorzover het niet gaat om lange afstandsonderwijs). In het onderwijs zelf wordt gebruik gemaakt van elektronische leeromgevingen, zoals Blackboard, en van 1

14 HOOFDSTUK 1 Powerpoint-presentaties. Meestal gaat het daarbij om een voortzetting van reeds gangbare onderwijsvormen met behulp van ICT toepassingen: Blackboard wordt gebruikt om collegestof in te plaatsen; Powerpoint-presentaties hebben de klassieke overheadprojecties vervangen. In de administratie van het onderwijs wordt gebruik gemaakt van en van elektronische registraties. Studenten van hun kant worden - mondjesmaat - in de gelegenheid gesteld om het Internet te gebruiken en om uitwerkingen van opdrachten elektronisch aan te leveren. Dat ICT de bestaande onderwijspraktijk nog niet radicaal heeft veranderd is ook daaraan te merken dat er onder de Nederlandse instellingen voor hoger en wetenschappelijk onderwijs nog relatief weinig of geen gezamenlijke afspraken zijn gemaakt over een basale ICT infrastructuur op basis waarvan onderlinge verbindingen en uitwisselingen van ICT-toepassingen mogelijk zijn. Zo worden er op de Nederlandse faculteiten verschillende elektronische leeromgevingen gebruikt en werd tot voor kort weinig gedaan aan gezamenlijke onderwijsontwikkeling waarin ICT een rol van betekenis speelt. Ook de verschillende mogelijkheden van ICT in administraties en leeromgevingen die wel op faculteiten aanwezig zijn lijken nog lang niet volledig te worden uitgebuit. Van een normalisering van ICT in het academisch onderwijs zoals die in vrijwel alle andere sectoren van onze samenleving heeft plaatsgevonden lijkt dus nog geen sprake te zijn. Dat is niet alleen verwonderlijk; het is ook betreurenswaardig. Allereerst lijken onderwijs en ICT natuurlijke partners. Wanneer het zo voor de hand ligt dat ICT kan bijdragen aan de productie en verspreiding van kennis dan valt haast niet te begrijpen dat instellingen voor wetenschappelijk onderwijs en hun personeel niet veel eerder en op grotere schaal gebruik zijn gaan maken van de mogelijkheden die de nieuwe technologie biedt. Ten tweede loopt het academisch onderwijs het risico dat het achterop raakt bij de ontwikkelingen in de directe leefwereld van vandaag de dag. Juist in maatschappijgerichte disciplines als Rechtsgeleerdheid, Sociale Wetenschappen, Economie, Filosofie en Theologie is het ontbreken van een intensieve betrokkenheid bij de mogelijkheden van ICT funest. Ten derde echter onthoudt het academische onderwijs zich hiermee een groot deel van de uitgelezen praktische en didactische meerwaarde van ICT. Bij de praktische voordelen gaat het bij voorbeeld om de extra gemakken die allerlei ICT-toepassingen opleveren in administraties, bij de uitwisseling van informatie tussen de verschillende rechtenfaculteiten, de registraties van docenten ten behoeve van hun onderwijs en de communicatie tussen studenten en docenten. Bij de - zo mogelijk nog belankrijker - onderwijskundige meerwaarde moet men denken aan: de grote voordelen van simulaties die langs elektronische weg kunnen worden aangeboden, toetsingen, controles en correcties die met groter gemak kunnen worden uitgevoerd, de mogelijkheden om de wijze van studeren van studenten te beïnvloeden doordat leerstof beter en gemakkelijker in overzichtelijke pakketjes kan worden aangeboden waar men onmiddellijk een toets aan vastknoopt (waardoor het slechts studeren voor het eindtentamen en vervolgens vergeten van de stof tot het verleden behoort), de mogelijkheden om de samenwerking van studenten te bevorderen en, desgewenst, te volgen, enzovoort Uiteraard kunnen deze voordelen slechts ook werkelijk bereikt worden wanneer de docenten die de toepassingen moeten gebruiken bereid zijn om zich in hun eigen onderwijsaanpak te verwijderen van de traditionele benadering. Boek en site De werkelijk grootschalige verbreiding van ICT-toepassingen in het academische onderwijs is niet meer veraf. In een bijna natuurlijk proces zal het wetenschappelijke onderwijs niet veel langer immuun kunnen blijven voor de veranderingen in de leefwereld van studenten en docenten. Om de bovengenoemde redenen is dat een welkom fenomeen. Om dezelfde redenen tracht het onderhavige boek samen met de website <http://www.rechtenonline.nl> daarbij een handje te helpen. Boek en site zijn erop 2

15 HOOFDSTUK 1 gericht ICT breder, meer fundamenteel, en vooral soepel, ingang te doen vinden in het Nederlandse universitaire onderwijs, met name het rechtenonderwijs. Het primaire doel is om docenten vertrouwd te maken met de mogelijkheden die ICT biedt en met de specifieke didactische achtergronden van ICT-gebruik in het onderwijs. Het boek en de website spelen een eigen rol in de informatieoverdracht en in het vertrouwd maken met ICT-gebaseerd onderwijs. Het boek biedt uitgebreide informatie die vaak nogal beschouwend van aard is. De website biedt tal van kansen voor interactiviteit, experimenteren, het onderhouden en actualiseren van informatie en het uitbouwen en onderhouden van een gemeenschap van geïnteresseerden. Tegen de achtergrond van het algemene thema van ICT in het wetenschappelijke onderwijs zal de keuze voor een traditioneel medium als een boek wellicht verbazing wekken. Die keuze is echter bewust en weloverwogen gedaan. Met een boek kunnen juist ook mensen bereikt worden die nog niet zo vertrouwd zijn met moderne ICT. Daarnaast leent een boek zich er, als gezegd, bij uitstek toe om wat langere, beschouwende teksten te publiceren. Opzet van dit boek Dit boek is tweetalig: Nederlands en Engels. Gezien de aard van de doelgroepen, van wie verondersteld mag worden dat zij het Engels goed beheersen, was het overbodig en onnodig tijdrovend om de bijdragen van de drie Amerikaanse en Britse auteurs in het Nederlands te vertalen. Het boek bestaat uit vijf delen. In deel I worden korte terugblikken op de geschiedenis van het ICT-gebruik in het rechtenonderwijs gekoppeld aan toekomstverwachtingen. Dit gebeurt vanuit een typisch studenten-perspectief en vanuit een typisch docenten-perspectief. Rechtenstudent Tobias Reynaers geeft in de vorm van een fraaie brief aan de redactie een verslag van zijn ervaringen met ICT in het onderwijs, van basisschool tot universiteit. Hij deelt met de lezer op onverbloemde wijze zijn verwachtingen en zijn zorgen ten aanzien van de toekomst van ICT in het onderwijs. Eén van Tobias' bekommernisen is dat ICT de afstand tussen studenten en docenten moet verkleinen in plaats van vergroten. Dit onderwerp keert in verschillende bijdragen van andere auteurs terug. Duidelijk is dat beleidsmakers en docenten zich bewust zijn van het gevaar van afstandsvergroting. Tegelijkertijd willen de meeste van hen ICT juist aanwenden om docenten en studenten dichter tot elkaar te brengen. Ook Bastiaan Garnier blikt terug. In zijn bijdrage schetst hij summier de nog korte geschiedenis van ICT in het rechtenonderwijs. Hij onderscheidt drie fasen: een fase waarin de meeste juristen - op enkele pioniers na - nog redelijk voorzichtig en afwachtend tegen de opkomst van de technologie zelf aankeken, een fase waarin de technologie praktische toepassingen kreeg in het onderwijs en de derde en huidige fase waarin het gaat draaien om de didactische vernieuwing door ICT. Ook deze bijdrage krijgt een persoonlijke wending doordat hij eindigt met een vraaggesprek met Sophie van Bijsterveld, bevlogen docente die sinds kort op uitgebreide schaal ICT gebruikt in haar onderwijs. Deel II van deze bundel is gewijd aan onderwijskundige en strategische visies op het gebruik van ICT in het academische onderwijs. Abdul Paliwala trekt uitdagende didactische lessen uit de historie van juridisch e- learning in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk. Hij plaatst deze lessen tegen de achtergrond van de hedendaagse mondialisering en de verhouding tussen ontwikkelde en zich ontwikkelende samenlevingen. Hans Roes gaat in op de wenselijkheid en onwenselijkheid van het ontwikkelen van totaal-visies op ICT en academisch onderwijs. Is het nodig om zo'n totaal-visie tot stand te brengen voordat je aan een universiteit aan de slag gaat met nieuwe ICTapplicaties? Of moet je wellicht al doende zo'n visie ontwikkelen? Hans probeert een middenweg te vinden. In deel III presenteren drie pioniers van wereldformaat op het gebied van ICT en academisch rechtenonderwijs hun spraakmakende onderwijsproducten. John Mayer geeft een introductie tot het Amerikaanse Computer Assisted Legal Instruction (CALI) systeem, een bijna compleet juridisch curriculum dat is opgebouwd uit relatief kleine elektronische leerobjecten. Abdul Paliwala presenteert de Britse pendant daarvan, 3

16 HOOFDSTUK 1 genaamd IOLIS. Paul Maharg, tot slot, geeft een uitgebreide verantwoording van zijn virtuele leeromgeving Ardcalloch. In deel IV kan de lezer kennis maken met enkele Nederlandse initiatieven. Het gaat hier om elektronische leerobjecten en applicaties die door Nederlanders (niet alleen juristen) zijn ontwikkeld of, indien overgenomen van anderen, aan de Nederlandse onderwijssituatie zijn aangepast. De makers en evaluatoren beschrijven de producten, hun ontwikkelingsproces, gebruikswijze, betekenis voor het onderwijs-leerproces en - hoe pijnlijk dat voor hen soms ook is - hun eventuele gebreken en valkuilen. Aan de orde komen onder meer: elektronische portfolio's, applicaties voor onderwijs voor grote groepen, plagiaatdetectiesystemen, multimediagebruik en BSCW-software. Dit deel van het boek is met name van belang voor docenten die de besproken objecten en toepassingen zelf willen gaan gebruiken en voor docenten die zelf objecten willen gaan ontwikkelen. Voor de laatsten is ook deel V van groot belang. Dit deel bestaat uit een "handleiding voor de beginner". Pieter van der Hijden schreef een beknopte beginners' guide voor ieder die zelf aan de slag wil met ICT in het wetenschappelijke onderwijs. Zijn wegwijzer kan van dienst zijn bij het plannen van de processen voor ontwikkeling, implementatie en evaluatie van elektronische leerobjecten. Veel lezers van dit boek zullen gewend zijn aan de gangbare academische cultuur waarin de autonomie van individuele onderzoekers en docenten hoog in het vaandel staat. In een dergelijke cultuur komen innovaties meestal automatisch van onderop (zie hierover ook de bijdrage van Hans Roes in dit boek). De lezers die dit als vanzelfsprekend zien, zullen in Pieters sterk modelmatige benadering van de organisatorische setting waarin gewerkt zou kunnen worden een uitdagende toetssteen ontdekken. RechtenOnline Dit boek en de daaraan verbonden website zijn twee producten van het initiatief dat in 2002 onder de naam Masterclass Rechten- Online van start ging (zie hierover ook de bijdrage van Bastiaan Garnier in deze bundel). De Masterclass en de daaraan in 2003 aangehaakte projecten voor de ontwikkeling van ICT apllicaties ten behoeve van het wetenschappelijke rechtenonderwijs hadden dezelde doelstellingen als dit boek en de daaraan verbonden site. Beide - Masterclass en projecten - zijn bedoeld als een proefproject dat op termijn een brede uitstraling moet hebben binnen het wetenschappelijke onderwijs in Nederland in zijn gehele breedte. De doelstellingen van de Masterclass en het beheer van de in 2003 geproduceerde applicaties worden vanaf 2004 verder behartigt door de Stichting RechtenOnline. Meer informatie over deze stichting is te vinden op de website RechtenOnline. Tot besluit Er komen grote veranderingen aan. ICT gaat definitief doorbreken in het wetenschappelijk onderwijs. Wij mogen die veranderingen met vertrouwen tegemoet zien. De huidige normalisering van ICT is echter nog maar een begin. Miniaturisering van apparaten, aanhoudende snelheidsverhoging van informatieverkeer, verdere ver-netwerking en groei van communicatiemogelijkheden tussen apparaten, ambient intelligence, intelligent devices, ubiquitous computing gaan over niet al te lange tijd voor nog ingrijpender ontwikkelingen zorgen. Men hoeft dan niet meer achter een pc te gaan zitten, of commando's te geven via een toetsenbord, met een muis of een krakkemikkig spraakcommando-systeem. Hardware wordt praktisch onzichtbaar. Traditionele interfaces houden op te bestaan doordat de computer ons werkelijk begrijpt en opgaat in de omgeving. Sensoren verwerkt in de omgeving en ingeschakeld in een netwerk met andere apparaten zullen op basis van lichaamstemperatuur en de mate van doorbloeding van de huid stemmingen peilen en gebruiken bij de correcte interpretatie van de taken en taakjes die mensen voor zich uit mompelen. Ze zullen gevraagd en ongevraagd opdrachten uitvoeren en relevante informatie verschaffen afkomstig van een super-internet dat altijd en overal beschikbaar is. De betekenis van deze ontwikkelingen voor onze concepten van informatie, kennis, intelligentie en onderwijs is nu nog niet goed voorstelbaar; maar de veranderin- 4

17 HOOFDSTUK 1 gen zullen groot en radicaal zijn. De eerstkomende vijf jaar is het echter nog niet zo ver. Leun voorlopig nog maar even achterover met dit boek. Het doet nog niet veel terug. Het probeert allen nog maar enthousiasme op te roepen voor de mogelijkheden van ICT in de meest nabije toekomst. Alles op zijn tijd! 5

18

19 Deel I: Visies vanaf de werkvloer

20

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8

Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 Auteurs boek: Vera Lukassen en René Valster Titel boek: Basis Computergebruik Versies: Windows 7 & Windows 8 2014, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: Augustus 2014 ISBN: 978-94-91998-03-4

Nadere informatie

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs Tijdschrift voor Didactiek der β-wetenschappen 22 (2005) nr. 1 & 2 53 Oratie, uitgesproken op 11 maart 2005, bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Professionalisering in het bijzonder in het onderwijs

Nadere informatie

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld

Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld reageren bijlagen attenderen printversie Recensie: Wat wij moeten weten over jongeren en hun digitale wereld Datum 01/02/2007 Auteur publicatie Guus Wijngaards, Jos Fransen, Pieter Swager (INHOLLAND) Titel

Nadere informatie

Installation & Usage Biometric Reader - NL. Biometric Reader - NL. Productie Versie: 7.0. Versienummer Handleiding: 1.0.2

Installation & Usage Biometric Reader - NL. Biometric Reader - NL. Productie Versie: 7.0. Versienummer Handleiding: 1.0.2 Biometric Reader - NL Installation & Usage Biometric Reader - NL Productie Versie: 7.0 Versienummer Handleiding: 1.0.2 2013 Inepro B.V. Alle rechten gereserveerd Biometric Reader - NL De meest veelzijde

Nadere informatie

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam

STARTFLEX. Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Onderzoek naar ondernemerschap onder studenten in Amsterdam Colofon ONDERZOEKER StartFlex B.V. CONSULTANCY Centre for applied research on economics & management (CAREM) ENQETEUR Alexander Sölkner EINDREDACTIE

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS opleider

EXIN WORKFORCE READINESS opleider EXIN WORKFORCE READINESS opleider DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY OVERZICHT

MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY OVERZICHT MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY OVERZICHT INTRODUCTIE De Motives, Values, Preferences Inventory () is een persoonlijkheidstest die de kernwaarden, doelen en interesses van een persoon in kaart brengt.

Nadere informatie

slides2.pdf 2 nov 2001 1

slides2.pdf 2 nov 2001 1 Opbouw Inleiding Algemeen 2 Wetenschap Informatica Studeren Wetenschap en Techniek Informatica als wetenschap Informatica studie Wetenschappelijke aanpak Organisatie Universiteit Instituut Piet van Oostrum

Nadere informatie

Open & Online. De (mogelijke) rollen van bibliotheken. Onderwijs

Open & Online. De (mogelijke) rollen van bibliotheken. Onderwijs Open & Online De (mogelijke) rollen van bibliotheken Onderwijs Enthousiasme om mee te werken aan het onderzoek De opkomst hier vandaag Vragen en nieuwsgierigheid Leidraad met vragen opgesteld Telefonische

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

INHOLLAND Lectoraat elearning Innoveren in onderwijs 1. Innoveren in onderwijs? Investeer in mensen!

INHOLLAND Lectoraat elearning Innoveren in onderwijs 1. Innoveren in onderwijs? Investeer in mensen! Innoveren in onderwijs? Investeer in mensen! Dr. Guus Wijngaards INHOLLAND Lector elearning 8 oktober 2006 De wil om het onderwijs te vernieuwen wordt breed gedragen. Scholen worstelen immers met dropout-

Nadere informatie

Coördinator Wetenschap en Techniek

Coördinator Wetenschap en Techniek Coördinator Wetenschap en Techniek De post-hbo opleiding Coördinator Wetenschap en Techniek heeft tot doel leraren en middenkaderfunctionarissen toe te rusten met inzichten en vaardigheden op het gebied

Nadere informatie

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit Leiden Afdeling ICT&O, Cleveringa Instituut,

Nadere informatie

ICT in Digi-Taal Presentatie titel

ICT in Digi-Taal Presentatie titel ICT in Digi-Taal Presentatie titel de rol van human centered ICT Ingrid Mulder Lector Human Centered ICT Hogeschool Rotterdam Rotterdam, 00 januari 2007 Engels en Digi-Taal in het basisonderwijs Rotterdam,

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Word Gevorderd 2010 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: augustus 2012 ISBN: 978-90-817910-7-6 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

» Standaard 3: De opleiding beschikt over een adequaat systeem van toetsing en toont aan dat de beoogde eindkwalificaties worden gerealiseerd.

» Standaard 3: De opleiding beschikt over een adequaat systeem van toetsing en toont aan dat de beoogde eindkwalificaties worden gerealiseerd. V Alweer een nieuw boek over toetsen in het hoger onderwijs. Maar dan wel één waarvan wij denken dat het een aanvulling is op de bestaande boeken, en niet zozeer een verdubbeling. Het boek gaat in op nieuwe

Nadere informatie

3D-PROJECT HOOGEVEEN !!! Talentontwikkeling door wetenschap en techniek. Kansen zien is. De aanpak

3D-PROJECT HOOGEVEEN !!! Talentontwikkeling door wetenschap en techniek. Kansen zien is. De aanpak 3D-PROJECT HOOGEVEEN Rotaryclub Staphorst-Reestland Kansen zien is Er is een tekort aan technici en zonder goede technici is het lastig innoveren en zonder innovatie komen duurzame ontwikkelingen niet

Nadere informatie

Overzicht cursussen Informatievaardigheid Universitaire Bibliotheken Leiden Collegejaar 2013-2014

Overzicht cursussen Informatievaardigheid Universitaire Bibliotheken Leiden Collegejaar 2013-2014 Overzicht cursussen Informatievaardigheid Universitaire Bibliotheken Leiden Collegejaar 2013-2014 Deze brochure geeft een overzicht van de cursussen op het gebied van informatievaardigheid die worden aangeboden

Nadere informatie

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen

* * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden. van. arbeidsrecht. arbeidsverhoudingen m * * Europese Stichting tot verbetering van de levens- en arbeidsomstandigheden L E X I C O N van arbeidsrecht en arbeidsverhoudingen ** k EUR op ir EUROPESE STICHTING TOT VERBETERING VAN DE LEVENS- EN

Nadere informatie

Onderzoeksopdracht Crossmedialab. Titel Blended Learning & Crossmedia

Onderzoeksopdracht Crossmedialab. Titel Blended Learning & Crossmedia Onderzoeksopdracht Crossmedialab Titel Blended Learning & Crossmedia Probleemomgeving De Faculteit Communicatie & Journalistiek (FCJ) van de Hogeschool Utrecht (HU) profileert zich als een instituut waar

Nadere informatie

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek

Inleiding Administratieve Organisatie. Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek Inleiding Administratieve Organisatie Opgavenboek drs. J.P.M. van der Hoeven Vierde druk Stenfert Kroese, Groningen/Houten Wolters-Noordhoff bv voert

Nadere informatie

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids

Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Make it work! Virtuele mobiliteit in internationale stages integreren: een snelgids Wat? Internationale stages worden steeds belangrijker in de context van de internationalisering van hoger onderwijs en

Nadere informatie

Product informatie. Pagina 1 van 5

Product informatie. Pagina 1 van 5 Pagina 1 van 5 Product informatie Pagina 2 van 5 SMARTBoards: Voor een leerkracht is het schoolbord een van zijn belangrijkste gereedschappen. Hoe vaak gebruik je niet even het bord om een aantekening

Nadere informatie

Door Pieter Swager, Lectoraat elearning, mei 2006

Door Pieter Swager, Lectoraat elearning, mei 2006 Interview met etutor Jaap Jansen, Docent en coördinator van internationale Master Visual Knowledge Building (VKB) van de School of Communication & Media Rotterdam (Hogeschool INHOLLAND) Door Pieter Swager,

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Visio 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: maart 2012

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Visio 2010. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: maart 2012 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Visio 2010 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: maart 2012 ISBN: 978-90-817910-1-4 Dit boek is gedrukt op een papiersoort die niet

Nadere informatie

Students Voices (verkorte versie)

Students Voices (verkorte versie) Lectoraat elearning Students Voices (verkorte versie) Onderzoek naar de verwachtingen en de ervaringen van studenten, leerlingen en jonge, startende leraren met betrekking tot het leren met ICT in het

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever

EXIN WORKFORCE READINESS werkgever EXIN WORKFORCE READINESS werkgever DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is om

Nadere informatie

Ned-Moove. De Nederlandstalige Moodle Vereniging

Ned-Moove. De Nederlandstalige Moodle Vereniging Ned-Moove De Nederlandstalige Moodle Vereniging Programma van vandaag 14:30 Opening door Ed Botterweg 14:45 Ned-Moove door Hans de Zwart 15:30 Pauze (koffie, thee, paaseitjes) 15:45 Edurep door Egbert

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013. 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Expert 2013 2013, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: November 2013 ISBN: 978-90-820856-4-8 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition

eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition GESELECTEERD EN VERZORGD DOOR info@optilox.com 078 6170707 eerste in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //re-volution 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend limited edition XS4 RE-VOLUTION

Nadere informatie

EXIN WORKFORCE READINESS professional

EXIN WORKFORCE READINESS professional EXIN WORKFORCE READINESS professional DE ERVARING LEERT ICT is overal. Het is in het leven verweven geraakt. In een wereld waarin alles steeds sneller verandert, is het lastig te bepalen wat er nodig is

Nadere informatie

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy

Nationale DenkTank 2014 Big Data Academy Big Data Academy Achtergrond en uitwerking Big Data Academy (BDA) Management Summary Oplossing [Twintig] deelnemers waarvan [80%] masterstudenten en PhD s en[20%] werknemers die voldoen aan de voorkenniseisen

Nadere informatie

VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING

VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING 10 VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING En de inzet van technologie vanuit onderwijsgedreven innovatie op scholen in het VO en MBO 10 voordelen van blended learning Blended learning is hot in Nederland. Blended

Nadere informatie

profiel Open Universiteit Voorzitter en leden raad van toezicht

profiel Open Universiteit Voorzitter en leden raad van toezicht profiel Open Universiteit Voorzitter en leden raad van toezicht Open Universiteit Voorzitter en leden raad van toezicht Organisatie De Open Universiteit (OU), opgericht in 1984, is de jongste universiteit

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Beginners 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: mei 2013 ISBN: 978-90-817910-8-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

hoofdlijnen herziening projectplan Het Atelier 30 mei 2001 hogeschool rotterdam w.v.ravenstein

hoofdlijnen herziening projectplan Het Atelier 30 mei 2001 hogeschool rotterdam w.v.ravenstein hoofdlijnen herziening projectplan Het Atelier 30 mei 2001 hogeschool rotterdam w.v.ravenstein Hoofdlijnen herziening projectplan Het Atelier juni 2001 Doelen De drie voornaamste doelen op lange termijnen,

Nadere informatie

Achtergrond:uitgangspunt 11/20/2012. ENW-project Professionaliseringspakket voor ELO s in het secundair onderwijs

Achtergrond:uitgangspunt 11/20/2012. ENW-project Professionaliseringspakket voor ELO s in het secundair onderwijs 1 ENW-project Professionaliseringspakket voor ELO s in het secundair onderwijs Prof. dr. T. Schellens Leen Casier Veerle Lagaert Prof. dr. B. De Wever Prof. dr. M. Valcke 2 ENW-project Professionaliseringspakket

Nadere informatie

Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe

Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe reading committee: prof. dr. B. Greskovits dr. O.H Holman prof. dr. J.E. Keman dr. S. Shields prof. dr. R. Van Tulder Arjan

Nadere informatie

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel

SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel 3/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS SECURITY AWARENESS WORKSHOP Personeel Pagina 1 van 9 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

UITNODIGING. 5 juni 2012: CORPORATE UNIVERSITY EVENT 5 JUNI ROTTERDAM SCHOOL OF MANAGEMENT ERASMUS UNIVERSITY SAVE THE DATE

UITNODIGING. 5 juni 2012: CORPORATE UNIVERSITY EVENT 5 JUNI ROTTERDAM SCHOOL OF MANAGEMENT ERASMUS UNIVERSITY SAVE THE DATE ROTTERDAM SCHOOL OF MANAGEMENT ERASMUS UNIVERSITY EXECUTIVE EDUCATION AND ORGANISATIONAL DEVELOPMENT SAVE THE DATE 5 JUNI 14:00-17:30 RSM Open Programmes UITNODIGING 5 juni 2012: CORPORATE UNIVERSITY EVENT

Nadere informatie

Outlook 2000 beginners

Outlook 2000 beginners Outlook 2000 beginners campinia media Roger Frans Frans, Roger Outlook 2000 - beginners / Roger Frans; Geel: Campinia Media vzw, 2000; 197 p; index; 29 cm; gelijmd. ISBN: 90.356.1137.3; NUGI 854; UDC 681.3.06

Nadere informatie

!"#$%&'()*+,"#"-. 70-&6+*%"#"-!"#$%&'()*+)&#,#-.#/)01*1 +"7"#""- 9"#)&7(7:'3#)$#:;#/8#$)"$<#),"$:',:#$=) %'-#$;#/87$()#$)"/('$7%':7#%)>#/'$&#/#$?

!#$%&'()*+,#-. 70-&6+*%#-!#$%&'()*+)&#,#-.#/)01*1 +7#- 9#)&7(7:'3#)$#:;#/8#$)$<#),$:',:#$=) %'-#$;#/87$()#$)/('$7%':7#%)>#/'$&#/#$? 23'4)567/84 9"#)&7(7:'3#)$#:;#/8#$)"$#/'$&#/#$? /01"-20%%+-3&45567$%(8&9!"#$%&'()*+,"#"-. +"7"#""- 70-&6+*%"#"-!"#$%&'()*+)&#,#-.#/)01*1 D)E#'-)F!"#$$%&'($&!")*

Nadere informatie

Logicsim Hydraulics. Vak/onderwerp Techniek, motorvoertuigentechniek, hydrauliek, mechanica

Logicsim Hydraulics. Vak/onderwerp Techniek, motorvoertuigentechniek, hydrauliek, mechanica Logicsim Hydraulics Vak/onderwerp Techniek, motorvoertuigentechniek, hydrauliek, mechanica Hardware-eisen Windows 3.1 of hoger, 486 processor of sneller, 5 Mb vrije ruimte op de harde schijf, 4 Mb RAM,

Nadere informatie

Enquête over beleid en praktijk van instructies in Informatievaardigheden in Nederlandse universiteiten

Enquête over beleid en praktijk van instructies in Informatievaardigheden in Nederlandse universiteiten Enquête over beleid en praktijk van instructies in Informatievaardigheden in Nederlandse universiteiten Subgroep Informatievaardigheden van de UKB werkgroep Learning Spaces Anneke Dirkx (UL) Marjolein

Nadere informatie

Colofon. Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet. Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4

Colofon. Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet. Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4 Colofon Titel Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet Auteur Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4 Uitgever InCT Postbus 33028 3005 EA Rotterdam www.inct.nl uitgever@inct.nl Vormgeving en

Nadere informatie

Pol Van Damme. Leesfiches

Pol Van Damme. Leesfiches Pol Van Damme Deze leesfiches bevatten niet zomaar vraagjes bij boeken. Nee, het gaat om leuk en creatief bezig zijn met boeken, om bevorderen van leesbegrip, maar bovenal: om leesplezier! Het boekenpakket

Nadere informatie

ZER Informatica. Programma-evaluatie. Resultaten programma-evaluatie. 5 enquêtes:

ZER Informatica. Programma-evaluatie. Resultaten programma-evaluatie. 5 enquêtes: ZER Informatica Resultaten programma-evaluatie Programma-evaluatie 5 enquêtes: - Overgang secundair onderwijs universiteit - Studenten die niet aan examens deelnamen / met hun opleiding stopten - Evaluatie

Nadere informatie

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen

logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon geen logoocw De heer prof. dr. F. P. van Oostrom Den Haag Ons kenmerk 26 mei 2005 ASEA/DIR/2005/23876 Onderwerp Taakopdracht voor de commissie Ontwikkeling Nederlandse Canon Bijlage(n) geen Geachte heer Van

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Dennis Boot. ondersteund door Web 2.0. Samenwerken en begeleiden

Dennis Boot. ondersteund door Web 2.0. Samenwerken en begeleiden Samenwerken en begeleiden ondersteund door Web 2.0 Dennis Boot Evaluatie van Google Sites en Google Apps tijdens stages en projecten in het onderwijs. Inhoud Inleiding... 1 Google Sites i.c.m. Google Apps

Nadere informatie

Verkenning Next DLO VU. Overzicht Alternatieve Systemen

Verkenning Next DLO VU. Overzicht Alternatieve Systemen Verkenning Next DLO VU Overzicht Alternatieve Systemen Onderwijscentrum VU Amsterdam 8 oktober 2009 2009 Vrije Universiteit, Amsterdam Overzicht Alternatieve Systemen 2 Auteur Opdrachtgever Status Versie

Nadere informatie

Industrieel Ontwerpen

Industrieel Ontwerpen Industrieel Ontwerpen Industrieel ontwerpen, het vakgebied Industrieel Ontwerpen in Twente Industrieel Ont Industrieel ontwerpen, het vakgebied Industrieel Ontwerpen houdt zich bezig met het ontwikkelen

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

RESULTAATGERELATEERDE

RESULTAATGERELATEERDE erde OVER NO CURE NO PAY RESULTAATGERELATEERDE BELONING Resultaatgerelateerde beloning Over no cure no pay OVER NO CURE NO PAY RESULT AATGERELATEERDE BELONING RESULTAATGERELATEERDE BELONING 02 Resultaatgerelateerde

Nadere informatie

De JB heeft binnen de UvA twee belangrijke partners: a. De Faculteit b. de UB

De JB heeft binnen de UvA twee belangrijke partners: a. De Faculteit b. de UB Meerjarenplan 2014-2016 Juridische Bibliotheek In 2016 zal de JB met de Faculteit naar het Roeterseiland verhuizen. Dit meerjarenplan beperkt en richt zich op de periode dat we ons enerzijds voorbereiden

Nadere informatie

Zelfreflectie Jaar 1 Marco Kleine Deters 1550275 Bedrijfskundige Informatica

Zelfreflectie Jaar 1 Marco Kleine Deters 1550275 Bedrijfskundige Informatica Zelfreflectie Jaar 1 Marco Kleine Deters 1550275 Bedrijfskundige Informatica Auteur: Marco Kleine Deters Opleiding: Bedrijfskundige Informatica Klas: BIEV2B Studentcode: 1550275 Datum: 8-6-2009 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013

Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013. 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 Auteur boek: Vera Lukassen Titel boek: Excel Gevorderden 2013 2011, Serasta Uitgegeven in eigen beheer info@serasta.nl Eerste druk: December 2013 ISBN: 978-90-820856-9-3 Dit boek is gedrukt op een papiersoort

Nadere informatie

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis

Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis Juridische handreiking relatie BIM-protocol en de DNR 2011 (voor adviseurs en opdrachtgevers) prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis s-gravenhage, 2015 Omslagfoto Het voorbereiden van renovatiewerkzaamheden

Nadere informatie

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP

SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP 12/10/2012 TRIO SMC SYLLABUS CURRICULUM VITAE & DIPLOMA WORKSHOP Pagina 1 van 10 Verantwoording 2012 Uniformboard te Vianen en 2012 Trio SMC te Almere. Copyright 2012 voor de cursusinhoud Trio SMC te Almere

Nadere informatie

Opleidingsplan. Studenten. MDL- referentie. Clermond de Hullu Wiebren Wolthuis Simon Wels Maik Gosenshuis D04

Opleidingsplan. Studenten. MDL- referentie. Clermond de Hullu Wiebren Wolthuis Simon Wels Maik Gosenshuis D04 Opleidingsplan Studenten Clermond de Hullu Wiebren Wolthuis Simon Wels Maik Gosenshuis MDL- referentie D04 Versiebeheer Versie Datum Wijzigingen Door wie 0.1 20-09- 2009 Eerste opzet voor het document.

Nadere informatie

Projectvoorstel Grassroots VU 2015-2016

Projectvoorstel Grassroots VU 2015-2016 1. Gegevens van de aanvrager Naam aanvrager: Faculteit: Eric Vos Lisanne Möller Aard- en Levenswetenschappen E-mailadres: Functie: r.a.vos@vu.nl l.m.moller@vu.nl Docent Telefoon: 020 598 2671 2. Titel

Nadere informatie

Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken.

Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Specialisatie Onderwijskunde MSc Education and Child Studies Faculteit der Sociale Wetenschappen Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Onderwijskunde MSc Education and Child Studies Graad

Nadere informatie

De zorgplicht van scholen voor leerlingen: de praktijk

De zorgplicht van scholen voor leerlingen: de praktijk AANSPRAKELIJKHEID VAN SCHOLEN mr.dr. b.m. paijmans Aansprakelijkheid van scholen De zorgplicht van scholen voor leerlingen: de praktijk 134 Aansprakelijkheid van scholen De zorgplicht van scholen voor

Nadere informatie

Research & development

Research & development Research & development Publishing on demand Workflow ondersteuning Typesetting Documentproductie Gespecialiseerd document ontwerp Web ontwerp en onderhoud Conversie Database publishing Advies Organisatie

Nadere informatie

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning

Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Leer Opdrachten ontwerpen voor Blended Learning Helder &Wijzer Mijn opdrachten In een kort, blended programma In het kort Voor wie docenten/trainers die blended opdrachten willen leren ontwerpen en ontwikkelen

Nadere informatie

Natural Europe - Natuurlijk Europa

Natural Europe - Natuurlijk Europa Natural Europe - Natuurlijk Europa General Information Summary Natuurlijk Europa zet een aantal softwaretools in die het mogelijk maken voor leerkrachten om innovatieve online trajecten te ontwerpen via

Nadere informatie

Rona Jaffe Van alles het beste

Rona Jaffe Van alles het beste Van alles het beste Rona Jaffe Van alles het beste Vertaald door Petra C. van der Eerden Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam Antwerpen Copyright 1958 Rona Jaffe Copyright Nederlandse vertaling 2011

Nadere informatie

Het belang van leren programmeren

Het belang van leren programmeren Het belang van leren programmeren Han van der Maas HL Psychologie UvA CSO Oefenweb.nl opzet Pleidooi voor programmeeronderwijs Ontwikkelingspsychologisch perspectief Non-formeel leren (examen) Program

Nadere informatie

Joop Cornelissen BMC Klantendag 2011. Professionaliseren dienstverlening CMS

Joop Cornelissen BMC Klantendag 2011. Professionaliseren dienstverlening CMS Joop Cornelissen BMC Klantendag 2011 Professionaliseren dienstverlening CMS Agenda Introductie CIBER Waarom verder professionaliseren Tijdslijnen selectietraject Businesscase Scope implementatie Status

Nadere informatie

Werkplan 1 juli 2009 1 juli 2011

Werkplan 1 juli 2009 1 juli 2011 Expertisecentrum Onderwijs & ICT Suriname UTSN Twinning Project 2008/1/E/K/005 Werkplan 1 juli 2009 1 juli 2011 Bijlage C bij het Rapport Haalbaarheidsstudie Wim de Boer (SLO), Pieter van der Hijden (Sofos

Nadere informatie

EERSTE in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //RE-VOLUTION. 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend LIMITED EDITION

EERSTE in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //RE-VOLUTION. 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend LIMITED EDITION GESELECTEERD EN VERZORGD DOOR info@optilox.com 078 6170707 EERSTE in oplossingen van morgen, vandaag XS4 //RE-VOLUTION 11 jaar, 1,200,000 sloten, en nog steeds innoverend LIMITED EDITION XS4 RE-VOLUTION

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") Evaluatie. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen ) Evaluatie. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen ") Evaluatie Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie. De

Nadere informatie

Titel in het Engels: Administrative Law Publiekrecht, sectie Bestuursrecht (in oprichting)

Titel in het Engels: Administrative Law Publiekrecht, sectie Bestuursrecht (in oprichting) Structuurrapport Leerstoel Bestuursrecht 1 Algemene informatie Titel: Bestuursrecht Titel in het Engels: Administrative Law Afdeling: Publiekrecht, sectie Bestuursrecht (in oprichting) Omvang: 1.0 fte

Nadere informatie

Overzicht HvA > V1 > IA 2008 /2009

Overzicht HvA > V1 > IA 2008 /2009 HvA, Blok 2 / Informatie Architectuur Docent / Auke Touwslager 10 november 2008 Overzicht HvA > V1 > IA 2008/2009 Overzicht - Even voorstellen - Introductie vak - opdrachten & lesprogramma - Doel van het

Nadere informatie

Masterclass SharePoint 2013 in het onderwijs

Masterclass SharePoint 2013 in het onderwijs Masterclass SharePoint 2013 in het onderwijs APS IT-diensten Utrecht Pagina 1 SharePoint 2013 in het onderwijs SharePoint 2013 biedt onderwijsorganisaties de unieke mogelijkheid om samenhang aan te brengen

Nadere informatie

Op naar 2025. Vivian Clement

Op naar 2025. Vivian Clement Op naar 2025 Vivian Clement Veel is nog onzeker, een ding staat vast, de studenten van 2025 zijn nu al met leren begonnen Vandaag aandacht voor Ontwikkelingen Impact op het onderwijs Werkvormen ONTWIKKELINGEN

Nadere informatie

De spilfunctie van het Leercentrum binnen het nieuwe onderwijs bij Avans Hogeschool

De spilfunctie van het Leercentrum binnen het nieuwe onderwijs bij Avans Hogeschool De spilfunctie van het Leercentrum binnen het nieuwe onderwijs bij Avans Hogeschool Ellen Simons en Rien Brouwers Leer- en Innovatiecentrum Inhoud Context Onderwijsvisie van Avans Van mediatheek naar Leercentrum

Nadere informatie

E-BOEK: DE STUDIEKEUZE KOMT ERAAN!

E-BOEK: DE STUDIEKEUZE KOMT ERAAN! E-BOEK: DE STUDIEKEUZE KOMT ERAAN! E-BOEK: DE STUDIEKEUZE KOMT ERAAN! Carine Vos Richting-Wijzer Advies Zwolle augustus 2011 Carine Vos Pagina 2 Voorwoord In mijn bedrijf Richting-Wijzer Advies kom ik

Nadere informatie

Stichting RechtenOnline. Beleidsplan 2004. 1. Inleiding. 2. Doelgroepen

Stichting RechtenOnline. Beleidsplan 2004. 1. Inleiding. 2. Doelgroepen Stichting RechtenOnline Beleidsplan 2004 1. Inleiding In 2002 is het project RechtenOnline: ICT in het academisch juridisch onderwijs van start gegaan. Het project had tot doel bij te dragen aan het afleveren

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

Dynamic Publishing on Demand in Social Networks. R.M.G Dols Morpheus Software 2006

Dynamic Publishing on Demand in Social Networks. R.M.G Dols Morpheus Software 2006 Dynamic Publishing on Demand in Social Networks R.M.G Dols Morpheus Software 2006 Introductie Roger Dols Morpheus Software Onze expertise is het beheersbaar maken van kennis door toepassing van 2e generatie

Nadere informatie

CAPITAR REALISEERT EEN MAATWERK ZIMBRA PLATFORM VOOR ZORGSAAM

CAPITAR REALISEERT EEN MAATWERK ZIMBRA PLATFORM VOOR ZORGSAAM CASE STUDY CAPITAR REALISEERT EEN MAATWERK ZIMBRA PLATFORM VOOR ZORGSAAM Een optimaal beschikbaar mailplatform Kwaliteitsverbeteringen én kostenbesparing Met de Zimbra Collaboration Suite beschikt ZorgSaam

Nadere informatie

Computercommunicatie B: Informatiesystemen

Computercommunicatie B: Informatiesystemen Computercommunicatie B: Informatiesystemen Markus Egg Rijksuniversiteit Groningen Voorjaar 2007 Introductie: doelen van de cursus definitie van informatiesystemen voorbeelden van informatiesystemen klassieke

Nadere informatie

Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs

Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs Verkenning rondom mogelijkheden, meerwaarde en aandachtspunten 27 januari 2011 NOT Academie Presentatie: Arnout Vree a.vree@avetica.nl www.avetica.nl

Nadere informatie

Inleiding Sociale Wetenschappen. Studenten Aantal 953 Respondenten 54, 40 Ronde 1, 2. Datum uitvoering September 2010 Januari 2011 Collegeweblecture

Inleiding Sociale Wetenschappen. Studenten Aantal 953 Respondenten 54, 40 Ronde 1, 2. Datum uitvoering September 2010 Januari 2011 Collegeweblecture Pilot Naam Instelling Vak naam Studenten Aantal 953 Respondenten 54, 40 Ronde 1, 2 Verrijke weblectures VU Inleiding Sociale Wetenschappen Datum uitvoering September 2010 Januari 2011 Variant Collegeweblecture

Nadere informatie

STRATEGISCHE AGENDA DE WAARDE(N) VAN WETEN EN OPEN ONDERWIJS

STRATEGISCHE AGENDA DE WAARDE(N) VAN WETEN EN OPEN ONDERWIJS STRATEGISCHE AGENDA DE WAARDE(N) VAN WETEN EN OPEN ONDERWIJS Netwerk SIG Open Education 9 oktober 2015 1 SPEERPUNTEN 1. Kleinschalige leergemeenschappen 2. Rijke leeromgeving 3. Kwalitatief goede en inspirerende

Nadere informatie

www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner

www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner www.dubbelklik.nu Handleiding Homeplanner Deze extra opdrachten zijn onderdeel van Dubbelklik, een lesmethode Technologie, ICT/ Loopbaanoriëntatie en Intersectoraal Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

De belangrijkste voordelen van de nieuwe technologie op een rijtje :

De belangrijkste voordelen van de nieuwe technologie op een rijtje : 1 2 Er wordt in het onderwijs stevig nagedacht over de betekenis van ICT voor het leren. In het primair proces is leren de kernactiviteit. Het kindbelang dient bij het organiseren van het onderwijs voorop

Nadere informatie

MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY

MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY MOTIVES, VALUES, PREFERENCES INVENTORY O V E R Z I C H T INTRODUCTIE De Motives, Values, Preferences Inventory () is een persoonlijkheidstest die de kernwaarden, doelen en interesses van een persoon meet.

Nadere informatie

Sita (VWO2) Aaron Sams. Natuurkunde en Flipping the Classroom

Sita (VWO2) Aaron Sams. Natuurkunde en Flipping the Classroom Natuurkunde en Flipping the Classroom De lespraktijk van een natuurwetenschappelijk vak zoals natuurkunde bestaat gewoonlijk uit klassikale instructie, practicum en het verwerken van opdrachten. In de

Nadere informatie

De hybride vraag van de opdrachtgever

De hybride vraag van de opdrachtgever De hybride vraag van de opdrachtgever Een onderzoek naar flexibele verdeling van ontwerptaken en -aansprakelijkheid in de relatie opdrachtgever-opdrachtnemer prof. mr. dr. M.A.B. Chao-Duivis ing. W.A.I.

Nadere informatie

Lange cursus beschrijving van de cursus: ITIL basics

Lange cursus beschrijving van de cursus: ITIL basics Lange cursus beschrijving van de cursus: ITIL basics ALGEMEEN Het inrichten van een ICT Beheerorganisatie is een complexe en tijdrovende aangelegenheid. Het resultaat is afhankelijk van veel aspecten.

Nadere informatie

RAPPORT VRAGENLIJST VOOR INTERESSE IN TAKEN EN SECTOREN (ITS)

RAPPORT VRAGENLIJST VOOR INTERESSE IN TAKEN EN SECTOREN (ITS) RAPPORT VRAGENLIJST VOOR INTERESSE IN TAKEN EN SECTOREN (ITS) Van: E. Kandidaat Administratienummer: Datum: 16 Jan 2013 Normgroep: Advies de heer Consultant Ixly 1. Inleiding In dit rapport treft u eerst

Nadere informatie

Wanneer moeten we dat nog doen? We hebben vandaag, tijdens een andere vergadering, ons de vraag gesteld : waar moeten we naar toe om te melden dat

Wanneer moeten we dat nog doen? We hebben vandaag, tijdens een andere vergadering, ons de vraag gesteld : waar moeten we naar toe om te melden dat Wanneer moeten we dat nog doen? We hebben vandaag, tijdens een andere vergadering, ons de vraag gesteld : waar moeten we naar toe om te melden dat het programma in het eerste leerjaar te zwaar is We raken

Nadere informatie

PrOmotie. Seksuele vorming. Werkboek 2 Veilig vrijen

PrOmotie. Seksuele vorming. Werkboek 2 Veilig vrijen PrOmotie Seksuele vorming Werkboek 2 Veilig vrijen Colofon Auteur: Onder redactie van: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Aveline Dijkman (DAT) Aveline Dijkman (DAT), Edu Actief Edu Actief

Nadere informatie

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012

Fase A. Jij de Baas. Gids voor de Starter. 2012 Stichting Entreprenasium. Versie 1.2: november 2012 N W O Fase A Z Jij de Baas Gids voor de Starter Versie 1.2: november 2012 2012 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 School De school Inleiding 2 Doelen 3 Middelen 4 Invoering 5 Uitvoering 6 Jij de Baas:

Nadere informatie

Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl

Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl De terugkomdagen Najaar 2014 van de Nationale Opleiding MediaCoach werden als goed en zelfs uitstekend beoordeeld,

Nadere informatie

Bachelor of Business Administration (MER opleiding)

Bachelor of Business Administration (MER opleiding) Bachelor of Business Administration (MER opleiding) voor decentrale overheden Het Onderwijs De Bachelor of Business Administration voor decentrale overheden (Management, Economie & Recht, MER) wordt aangeboden

Nadere informatie

Trends in onderwijs. Interview met Coen Free

Trends in onderwijs. Interview met Coen Free Trends in onderwijs Interview met Coen Free Welke trends doen er toe? Trends in het onderwijs: welke zijn van belang en welke niet? Waar kan uw onderwijsinstelling haar voordeel mee doen en welke kun je

Nadere informatie

IMPRESSIE WORKSHOP 4. praktijkgericht juridisch onderzoek. G.A.F.M. van Schaaijk

IMPRESSIE WORKSHOP 4. praktijkgericht juridisch onderzoek. G.A.F.M. van Schaaijk IMPRESSIE WORKSHOP 4 praktijkgericht juridisch onderzoek G.A.F.M. van Schaaijk AANKONDIGING VAN EEN NIEUW BOEK: PRAKTIJKGERICHT JURIDISCH ONDERZOEK DOOR GEERTJE VAN SCHAAIJK Verwachte verschijningsdatum:

Nadere informatie