Master in de muziek: wegwijs in de professionele muzieksector?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Master in de muziek: wegwijs in de professionele muzieksector?"

Transcriptie

1 Academiejaar UNIVERSITEIT ANTWERPEN FACULTEIT TOEGEPASTE ECONOMISCHE WETENSCHAPPEN Master in de muziek: wegwijs in de professionele muzieksector? Analyse van de mate waarin studenten hoger muziekonderwijs voorbereid zijn op de professionele muzieksector Delphine Dumon Masterscriptie voorgedragen tot het bekomen van de graad van: Master in het Cultuurmanagement Creatieve en culturele industrieën Promotor: Prof. dr. Annick Schramme Bedrijfsbegeleider: Martijn Dentant

2 We had the best jazz band in the planet, and yet we were literally starving. That's when I discovered that there was music, and there was the music business. If I were to survive, I would have to learn the difference between the two. (Quincy Jones in Musician magazine, 1984) 2

3 Abstract Niet alle professioneel opgeleide muzikanten lijken hun weg te vinden naar de professionele muzieksector. Enige kennis van het professionele muziekveld, de zakelijke aspecten die daarmee gepaard gaan en een ondernemersattitude zijn onmisbaar voor muzikanten om zich te kunnen ontplooien op de professionele muziekmarkt. In deze scriptie zijn we via een kwantitatieve survey van 229 muzikanten en een 20-tal interviews van derden nagegaan of laatstejaarsstudenten hoger muziekonderwijs op dit vlak voldoende voorbereid zijn op de professionele muzieksector. Dit onderzoek wijst uit dat, ondanks de positieve evolutie op vlak van zakelijke vorming in het hoger muziekonderwijs, de kennis van het professionele muziekveld en de zakelijke aspecten die daarmee gepaard gaan, nog steeds relatief laag ingeschat worden. Er blijkt echter een belangrijk verschil te zijn tussen klassieke en pop- /rockmuzikanten. Pop-/rockmuzikanten blijken zich beter voorbereid te voelen op de professionele muzieksector dan klassieke muzikanten door een grondigere kennis van het professionele muziekveld, het sneller op poten zetten van kleine zelfstandige projecten en het vaker in contact komen met ondersteunende organisaties zoals Poppunt en het Kunstenloket. Het is aan de muzikanten, het hoger muziekonderwijs, de Vlaamse overheid en de ondersteunende organisaties om zich bewust te zijn van dit verschil en zo goed mogelijk hierop proberen in te spelen zodat alle muzikanten, ongeacht hun studierichting of muziekgenre, hun weg naar de professionele muzieksector vinden met de juiste begeleiding. 3

4 Executive summary Professionally trained musicians are, like all other graduates, supposed to be employed based on their qualifications. However, a degree in music does not always appear to guarantee a fulltime job as a professional musician. For Flemish musicians in particular, it is also difficult to grow because of the small scale of Flanders and the lack of international competitiveness, leaving the Flemish music market almost saturated. The role of higher music education therefore includes making students aware of the problems and characteristics of the music sector, and preparing them for the transition towards the professional music sector. This includes imparting knowledge of the professional music field and the business aspects that are associated with it, such as financial, legal, social and practical knowledge. Stimulating entrepreneurship in music education is also important, because it allows musicians to set up their own projects and to flourish on the professional music market once they have graduated. In this dissertation we examine whether musicians are sufficiently prepared for the professional music sector. We studied this by analysing the curricula of the Flemish music colleges, by examining how musicians gauge their own knowledge of the professional music field and by estimating the sense of entrepreneurship among students and graduate musicians. We also looked at the transition from higher music education to the professional job market. Finally, we looked at the role of the various supporting organizations for professional and amateur musicians of the Flemish music sector (such as het Kunstenloket, Poppunt, Muziekcentrum Vlaanderen, Muziekmozaïek, Koor & Stem en Vlamo). We analysed to what extent musicians find their way to these support centres. We tried to answer these questions through a quantitative survey of both final year students of the Flemish higher music education (N = 109) and graduate musicians (N = 121) and approximately 20 interviews with musicians and key players in higher music education, the supporting organizations and the Flemish government. In this thesis, we found that - despite the positive development in the field of business aspects in the Flemish higher music education - musicians are still insufficiently prepared for the professional music sector. Both students and graduate musicians seem to rate their knowledge of business aspects relatively low. There also appears to be an important difference between the various music disciplines: classical musicians estimate their knowledge of business aspects lower than pop/rock musicians. Classical musicians seem less likely than jazz and pop/rock musicians to get in contact with the professional music industry as well, seeing they are less likely to set up individual and independent projects. Consequently they get less confronted with business and practical questions of the music industry. Apparently this is reflected in the demand for business aspects in the music education; classical musicians seem to express their need of business aspects not until the master program, whereas other disciplines, like pop/rock and composition, experience this need much quicker. However, in the Flemish higher music education, there is no distinction between different music genres in terms of related 4

5 course subjects. Only the Ghent Conservatory explicitly states to adjust the business formation in the curriculum depending on the study from the next academic year ( ) on. Entrepreneurship also seems to be more and more encouraged in Flemish higher music education. The musicians themselves as well as the higher music education, the Flemish governmental agency for education and the supporting organizations believe that entrepreneurship is an added value for the development of a professional music career, especially in the context of democratization and the oversupply in the music industry brought about by recent changes in technology and digital communication. It is therefore very relevant for higher music education to incorporate entrepreneurship in the curricula. However, according to some musicians, this could still be stimulated more. In our research, the employment difficulties of Flemish musicians became apparent as well. Only about a quarter of the graduate musicians from our survey appeared to have worked fulltime on the artistic labour market. This means that three quarters of the musicians who have a degree in higher music education, is either only partially employed on the artistic labour market, or does something completely different than what they are trained for. To lower the threshold to the professional music industry there are many support organizations in Flanders. The majority of our respondents seems to have come in contact with at least one of these organizations and indicates to be open towards their workshops and lectures. The supporting organization, het Kunstenloket (the Arts Counter) appears to be the most popular organization, and Muziekmozaïek the least popular. However, there is a striking difference between the different music genres in this matter as well. Classical musicians prove to get in touch the least with any of the supporting organizations. The major barriers to attend a workshop or a lecture of one of these organizations are a lack of awareness and time. In addition, the musicians more often seem to ask other musicians with experience or people in their surroundings, before they go to a professional support centre. Based on our analysis, we can conclude that the preparation for the professional music sector can be more thorough in various areas. We have therefore formulated some recommendations to the Flemish government, the higher music colleges and the supporting organizations. In our study we first mention that musicians expect focus on quality in the higher music education, rather than on quantity. This would entail that the Flemish government could reconsider the funding of the Flemish higher music education. A funding model based on quality assurance, rather than on the number of students, would make it possible to set higher music qualifications and consequently influence the artistic labour market in a positive way. The Flemish music colleges can stimulate the students even more in terms of business knowledge and cultural entrepreneurship. This is possible by triggering the students with more applied and practical course contents, adjusted to the various music disciplines. These courses 5

6 could be filled in by lectures that give an introduction to the professional music industry and its associated business aspects, so that students can immediately apply their gained knowledge to their own artistic activity. Besides stimulating entrepreneurship and teaching business knowledge, it is also important that higher music education takes time for self-reflection and self-knowledge for students. A profitable and sustainable music career namely begins with a thorough reflection by the musicians about themselves and their position in the professional music industry. This allows musicians to find their unique position in the music industry during their education and to be aware of the problems and opportunities the music industry offers. In this respect it is important that the higher music colleges make time for their own self-reflection as well, try to expand their view, both to the different music colleges as to other art disciplines, and that they take account of the society and its influence on the artistic labour market. Regarding the supporting organizations, we can say that they can play an even more important role in guiding musicians to the professional music industry. To lower the barriers for musicians to come in contact with these organizations, they could adopt a more direct approach to the musicians themselves, and be more present in the Flemish higher music colleges for example through guest lectures. In this way, the musicians know where the different organizations stand for and where they can go with their questions. Concluding we can state that it is up to the musicians themselves, the higher music education, the Flemish government and the supporting organizations to anticipate as much as possible to the preparation of musicians for the professional music industry, so that all musicians, whatever their discipline or genre, successfully find their way to the professional music sector. 6

7 Lijst van figuren Fig. 1 Traditionele gatekeepers in de creatieve productieketen.'...'16' Fig. 2 Belgische muziekverkoop 2012'...'18' Fig. 3: Productie- en live circuit muziekindustrie'...'19' Fig. 4: Drivers en drempels van de Vlaamse muziekindustrieën'...'20' Fig. 5: Aantal inschrijvingen hoger muziekonderwijs in professionele bachelor per studiegebied en opleiding '...'28' Fig. 6: Aantal inschrijvingen hoger muziekonderwijs in academische bachelor per studiegebied en opleiding '...'28' Fig. 7: Aantal inschrijvingen hoger muziekonderwijs in master per studiegebied en opleiding '...'29' Lijst van tabellen Tabel 1 overzicht Vlaams hoger muziekonderwijs en het theoretisch aanbod van zakelijke vorming en cultureel ondernemerschap in de curricula'...'42' Tabel 2: Kennis zakelijke aspecten'...'63' Tabel 3: zakelijke kennis- onderscheid domeinen'...'65' Tabel 4: Kennis zakelijke aspecten en studierichting'...'68' Tabel 5: ANOVA kennis zakelijke aspecten en studierichting'...'68' Tabel 6: Post Hoc Tests ANOVA'...'69' Tabel 7: Belangrijkheid zakelijke aspecten'...'71' Tabel 8: Drempels en drivers ondersteunende organisaties'...'90' Tabel 9: Informatie van ondersteunende organisaties waar muzikanten naar op zoek zijn'...'92' Lijst van grafieken Graf. 1: Aantal inschrijvingen bachelor/ eerste studiefase muziekhogescholen '...'27' Graf. 2: Inschrijvingen master/laatste studiefase muziekhogescholen '...'28' Graf. 3: Respons laatstejaarsstudenten Vlaams hoger muziekonderwijs'...'58' Graf. 4: Respons afgestudeerde muzikanten'...'59' Graf. 5: Studenten en alumni afgestudeerd in het KSO'...'59' Graf. 6: Studenten en alumni afgestudeerd in het DKO'...'60' Graf. 7: Muzikanten met (g)een bijkomende opleiding'...'61' Graf. 8: Leeftijd steekproef studenten hoger muziekonderwijs'...'62' Graf. 9: Leeftijd steekproef afgestudeerde muzikanten'...'62' Graf. 10: Verwachtingen omtrent de artistieke arbeidsmarkt'...'80' Graf. 11: Tewerkstelling op de artistieke arbeidsmarkt '...'82' Graf. 12: Aanwending ondersteunende organisaties'...'86' Graf. 13: Afstudeerrichtingen en aanwending ondersteunende organisaties'...'87' 7

8 Inhoudstafel Abstract!...!3' Executive summary!...!4' Lijst van figuren!...!7' Lijst van tabellen!...!7' Lijst van grafieken!...!7' Inhoudstafel!...!8' Voorwoord!...!10' Inleiding!...!11' 1. Kaderomschrijving!...!14' 1.1 Het Vlaamse muzieklandschap en knelpunten'...'14' 1.2 Situering hoger muziekonderwijs'...'24' Zakelijke vorming en cultureel ondernemerschap in het hoger kunstonderwijs'...'33' Analyse van het aanbod van cultureel ondernemerschap en zakelijke aspecten in de curricula van het Vlaams hoger muziekonderwijs'...'40' 1.3 De professionele muzieksector als arbeidsmarkt'...'43' De overgang van het hoger muziekonderwijs naar de arbeidsmarkt'...'44' Ondersteunende organisaties voor professionele en amateurmuzikanten in Vlaanderen'...'45' 2. Verfijning onderzoeksvragen!...!47' 3. Methode!...!50' 3.1 Onderzoekseenheden'...'50' 3.2 Kwantitatieve analyse: survey'...'51' Gestructureerde vragenlijst'...'52' 3.3 Kwalitatieve analyse'...'55' 4. Resultaten en analyse!...!57' 4.1 Personalia'...'57' 4.2 Veldkennis en zakelijke vorming van muzikanten'...'63' 4.3 Cultureel ondernemerschap in het hoger muziekonderwijs'...'74' 8

9 4.4 De overgang van het hoger muziekonderwijs naar de professionele muzieksector'...'77' 4.5 Ondersteuningspunten'...'85' 5. Discussie en conclusie!...!94' 5.1 Terugkoppeling voorgaand onderzoek'...'99' 5.2 Aanbevelingen'...'101' Beleid: onderwijs & cultuur'...'101' Hoger muziekonderwijs'...'101' Ondersteuningspunten'...'102' 5.3 Tekortkomingen en verder onderzoek'...'103' 5.4 Algemeen besluit'...'104' 6. Bibliografie!...!105' 7. Bijlagen!...!110' Bijlage 1 KZ HKO Muziek Vlaamse Kwalificatiestructuur'...'110' Bijlage 2: Cultureel ondernemerschap en zakelijke aspecten in de curricula van het Vlaams hoger muziekonderwijs'...'114' Bijlage 3: Ondersteunende organisaties voor professionele en amateurmuzikanten in Vlaanderen'118' Bijlage 4: gestructureerde vragenlijst studenten'...'123' Bijlage 5: gestructureerde vragenlijst alumni'...'131' Bijlage 6: Engelstalige gestructureerde vragenlijst studenten'...'140' Bijlage 7: Engelstalige gestructureerde vragenlijst alumni'...'148' Bijlage 8: Vragenprotocol interview studenten'...'157' Bijlage 9: Vragenprotocol interview afgestudeerde muzikanten'...'159' Bijlage 10: Vragenprotocol interview departementshoofden'...'161' Bijlage 11: Vragenprotocol interview ondersteunende organisaties'...'162' Bijlage 12: Vragenprotocol interview overheidsinstellingen'...'164'! 9

10 Voorwoord Juli In dezelfde periode vorig jaar besloot ik om naast mijn master Bedrijfscommunicatie voor een bijkomende master te kiezen. Ik was op zoek naar een manier om mijn passie voor muziek met een complementaire studie te combineren. De master Cultuurmanagement aan de Universiteit Antwerpen was daarom de geknipte keuze voor mij: ik leerde verschillende creatieve en culturele industrieën kennen waarbij de theoretische managementvakken mij inzicht gaven in het strategisch, financieel, Human Resources en communicatiemanagement van culturele organisaties, en de praktische toepassingen mij voeling gaven met de realiteit van de culturele sector. De masterproef gekoppeld aan mijn praktijkproject bij Muziekcentrum Vlaanderen was dan ook de kers op de taart van deze master, en wou ik met het oog op een toekomst in de culturele sector dan ook zo goed mogelijk volbrengen. Via deze scriptie hoop ik bij te dragen tot een groeiende Vlaamse muziekindustrie waarbij zowel de muzikanten, het hoger muziekonderwijs, de Vlaamse overheid als de ondersteunende organisaties baat bij hebben. Zonder de hulp van mijn promotor prof. dr. Annick Schramme - en Muziekcentrum Vlaanderen - en voornamelijk mijn praktijkbegeleider Martijn Dentant- was deze scriptie echter niet mogelijk geweest. Daarom wil ik in de eerste plaats hen bedanken om mij de kans te geven dit onderzoek te kunnen realiseren, mij richtlijnen en inspiratie voor deze scriptie te geven, mijn ingeleverde stukken aan een sneltempo na te lezen, evenals mij te voorzien van uitgebreide feedback. Daarnaast wil ik ook alle mensen bedanken die bereid waren mee te werken aan dit onderzoek, via het invullen van mijn enquête of via het geven van interviews. Evenzeer zou ik ook graag Sanne Van Daele willen bedanken die mij de weg wees door het doolhof van SPSS, en mijn studiegenoten, mijn ouders, mijn zus en mijn vriend die er altijd voor mij waren en mij de nodige steun boden tijdens de zwaardere dagen. Zonder de hulp van al deze mensen zou dit werkstuk niet tot stand zijn kunnen komen. Ik hoop er dan ook in geslaagd te zijn deze masterproef te hebben omgevormd tot het pronkstuk van mijn academische opleiding. Veel leesgenot. 10

11 Inleiding Niet alle professioneel opgeleide muzikanten lijken hun weg te vinden naar de professionele muzieksector. Enige basiskennis van het professionele muziekveld, de zakelijke aspecten die daarmee gepaard gaan (financiële, juridische, sociale en praktische kennis) en een ondernemersattitude blijken vandaag onmisbaar te zijn voor muzikanten om zich te kunnen ontplooien op de professionele muziekmarkt. Toch blijkt dit nog voor veel muzikanten allerminst de topprioriteit. De zakelijke aspecten van het muzikant zijn vragen immers veel tijd en energie, en kunnen het muziek maken zelf in het gedrang brengen. Naast persoonlijke motivaties kan ook de opleiding van de muzikanten in dit verhaal een cruciale rol spelen. Deze heeft namelijk de taak de studenten zowel op het artistieke als op het zakelijke aspect voor te bereiden op de professionele muzieksector. Inzicht bieden in de werking van de professionele muzieksector en het stimuleren van ondernemerschap lijkt dan ook onontbeerlijk voor de vorming van de professionele muzikanten in spe. Op die manier weet een professioneel opgeleide muzikant hoe de professionele muzieksector eruit ziet, waar de knelpunten zich bevinden en hoe men hier kan op inspelen om van zijn muziek te kunnen leven. Eerder onderzoek van het officiële steunpunt van de Vlaamse muzieksector, Muziekcentrum Vlaanderen, in samenwerking met BAM 1, het departement CJSM 2 van de Vlaamse Overheid en Cera 3 (2012), beaamt dat er een discrepantie zou bestaan tussen de zakelijke kennis en managementvaardigheden van studenten hoger kunstonderwijs en de dagdagelijkse professionele realiteit in de muzieksector. Veel laatstejaarsstudenten uitvoerende muziek van de Vlaamse conservatoria zouden niet beschikken over een noodzakelijke kennis van het professionele muziekveld of de economische en sociale positie van de muzikant op de arbeidsmarkt om aan de slag te kunnen gaan op de arbeidsmarkt. Daarenboven zouden ze ook de weg niet vinden naar de professionele instanties die hen daarbij kunnen bijstaan, zoals Muziekcentrum Vlaanderen of het Kunstenloket. Er wijzen ook enkele voorgaande scripties op de nood aan zakelijke vorming en een grondige voorbereiding op de professionele muzieksector in het hoger kunstonderwijs. Zo gaan we '''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''' 1 Instituut voor Beeldende, Audiovisuele en Mediakunst, het officieel steunpunt voor de beeldendekunstsector 2 Cultuur, Jeugd, Sport en Media 3 Coöperatieve vennootschap voor welzijn en welvaart 11

12 onder andere verder op het onderzoek van Raf Valgaeren (2004), die meent dat de moeilijke doorstroming van studenten uit de conservatoria naar professionele symfonische orkesten onder meer te wijten is doordat ze niet voldoende voorbereid worden op een auditie. Daarnaast bouwen we ook voort op de scripties van Yoko Van Praet (2007) en Kathleen Vogelaers (2011), waarin duidelijk wordt dat het hoger kunstonderwijs meer aandacht moeten besteden aan zakelijke vorming en ondernemerschap. In dit onderzoek toetsen we de bevindingen uit voorgaand onderzoek aan de veranderde context van vandaag. In tegenstelling tot voorgaande scripties, focust deze studie specifiek op het Vlaams hoger muziekonderwijs. Hierbij maken we een onderscheid tussen uitvoerende klassieke, jazz- en pop-/rockmuzikanten en niet tussen de verschillende muziekhogescholen. Ons doel is namelijk niet de accreditatie van de verschillende muziekhogescholen in vraag te stellen, maar andere doorslaggevende factoren, zoals de verschillende muziekgenres, in beeld te brengen. Om na te gaan of muzikanten tegenwoordig beter voorbereid worden op de professionele muzieksector dan in voorgaande studies, kijken we hoe het gesteld is met de zakelijke kennis en de zin voor ondernemerschap bij laatstejaarsstudenten van het hoger muziekonderwijs en bij reeds afgestudeerde muzikanten. Bovendien bekijken we hoe de overgang van het hoger muziekonderwijs naar de professionele arbeidsmarkt verloopt en hoezeer de curricula van de verschillende muziekhogescholen de studenten voorbereiden op de overstap aan de hand van zakelijke kennis en het stimuleren van een ondernemerschapsattitude. Tot slot proberen we de rol van de ondersteunende organisaties van de Vlaamse muzieksector in deze kwestie te plaatsen en gaan we na in welke mate de muzikanten hun weg naar deze ondersteuningspunten vinden voor informatie en professionele begeleiding. Om een antwoord te bieden op deze vragen, werkten we met een kwantitatieve vragenlijst onder laatstejaarsstudenten en afgestudeerden van de Vlaamse muziekhogescholen. De resultaten daarvan proberen we vervolgens zo goed mogelijk in zijn context te plaatsen en aan te vullen aan de hand van kwalitatieve diepte-interviews met studenten, afgestudeerde muzikanten en belangrijke actoren uit het hoger muziekonderwijs, de ondersteunende organisaties en de Vlaamse overheid. We zullen echter eerst stilstaan bij een omschrijving van het Vlaamse muzieklandschap en de knelpunten waardoor het voor muzikanten moeilijk is om 12

13 van hun artistieke activiteit hun hoofdberoep te maken. Daarna situeren we het hoger muziekonderwijs in Vlaanderen, en besteden we aandacht aan de mate van cultureel ondernemerschap en zakelijke vorming in de curricula van de verschillende muziekhogescholen. Ten slotte bekijken we de overgang van het hoger muziekonderwijs naar de professionele muzieksector en beschrijven we de verschillende ondersteunende organisaties van de Vlaamse muzieksector waar de muzikanten terecht kunnen, waaronder Muziekcentrum Vlaanderen, het Kunstenloket en de steunpunten voor de Vlaamse amateurmuzikanten. 13

14 1. Kaderomschrijving 1.1 Het Vlaamse muzieklandschap en knelpunten Studenten van het hoger muziekonderwijs worden verondersteld klaargestoomd te worden voor de professionele muzieksector. Hiermee wordt niet enkel de Vlaamse professionele muzieksector voor ogen gehouden; men hanteert een ruimere internationale blik, aangezien de Vlaamse professionele muzieksector op zich al een zeer kleine afzetmarkt biedt en ze bovendien veel internationale muzikanten over de vloer krijgen - waaronder veel Oost- Europese muzikanten die in het Westen hun kans wagen. Tegen de achtergrond van deze overbevolkte professionele muzieksector kan men zich de vraag stellen of de kleine omvang van de Vlaamse markt wel evenredig is met het grote aanbod aan muziekhogescholen (Conservatorium Brussel, Antwerpen, Gent en Leuven, de Jazzstudio in Antwerpen en de popen rockschool van de Provinciale Hogeschool Limburg), rekening houdend met het groot aantal amateurmuzikanten en internationale muzikanten die ook hun kans proberen grijpen in de Vlaamse professionele muzieksector (Muziekplatform, 2010). De Corte haalt in dit verband het begrip creatieve destructie aan van de Oostenrijkse econoom Joseph Schumpeter (SMartBe, 2011, p. 118). In de economie is het zo dat er voortdurend nieuwe ondernemingen worden gecreëerd, waar de oude structuren plaats voor maken, stelt Schumpeter. Er is dus sprake van een soort zelfhygiëne in de kapitalistische economie. Dit ontbreekt volgens De Corte in de kunstensector. In deze sector kan men volgens hem eerder spreken van destructieve creativiteit, waarbij het aantal creatieve ondernemingen blijft toenemen wegens een gebrek aan een kritische houding tegenover de sector. Elke creatie wordt als het ware als waardevol en artistiek relevant beschouwd. Er is dus duidelijk een verzadiging van de kunstmarkt, en in de muzieksector in het bijzonder. Muziekgroepen, voornamelijk popgroepen, schieten als paddenstoelen uit de grond en proberen allemaal een positie in te nemen op de muziekmarkt (De Corte in SMartBe, 2011, pp ). In klassieke muziek en jazz is dit doorgaans anders doordat men voor deze muziek vaak wel artistieke scholing nodig heeft. In elk geval raakt uit het grote aanbod van artiesten slechts een elite groepje artiesten bij de consument terecht (De Meyer & Trappeniers, 2007, pp. 7-20). 14

15 Gatekeepers in de waardeketen van de muziekindustrie De meeste muzikanten moeten een groot aantal sluizen passeren voor men tot een publiek kan komen (De Meyer & Trappeniers, 2007, pp. 7-20). De muziekindustrie, of muziekindustrieën zoals Guiette, Jacobs, Schramme en Vandenbempt (2011) 4 er naar verwijzen, bestaat de dag van vandaag uit een divers aantal kleine opkomende actoren en wordt niet enkel overheerst door enkele grote platenmaatschappijen. De traditionele functies in de waardeketen, met name creatie, productie, distributie, exploitatie, consumptie en de ondersteunende activiteiten, worden herleid tot drie grote groepen: content providers, service providers en de consumenten (Guiette, e.a., 2011, p. 48). De waardeketen begint bij de content providers, namelijk de auteur/componist en de artiest/muzikant (De Voldere & Maenhout 2007, p. 70). Deze scheppers zorgen voor de creatieve input die eventueel opgepikt kan worden door de service providers, zoals een manager, producer of boekingskantoor (Guiette e.a., 2011, pp ). De consument is ten slotte de eindgebruiker van het creatief resultaat en staat centraal in de waardeketen; hij beslist waar en wanneer hij de toegang tot de muziek wenst (De Voldere e.a. 2007, p. 70). In deze laatste schakel van de waardeketen bevinden zich echter de meest beslissende obstakels die men moet passeren, de psychologische en sociologische sluizen van het publiek zelf. Hier heeft de industrie geen vat op, maar spelen opinion leaders wel een belangrijke rol. De muzieksector is dus een risky business, waarbij men niet zeker is of men de investering die men heeft gedaan, kan terugverdienen (Hesmondhalgh, 2007). Dit heeft onder meer te maken met de onvoorspelbare smaak van het publiek (Hesmondhalgh, 2007). '''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''' 4 Deze studie benadert in eerste instantie een onderdeel van de artistieke sector, namelijk de creatieve industrieën. 15

16 Fig. 1 Traditionele gatekeepers in de creatieve productieketen Bron: Vogelaers, 2011; Moons, 2007; De Meyer & Trappeniers, Deze traditionele gatekeepers in de muziekindustrie ondergaan door de opkomst van het internet en de snel veranderende technologieën echter grote veranderingen (De Meyer & Trappeniers, 2007, pp. 7-20). De invloed van platenmaatschappijen slinkt aanzienlijk door de gemakkelijke toegankelijkheid en verspreiding van muziek die de digitalisering met zich meebrengt. Er is een (gedeeltelijke) machtsverschuiving zichtbaar van de platenmaatschappijen naar enerzijds de uitgeverijen en anderzijds de traditionele en nieuwe media (Guiette, e.a., 2011, p. 47). Uitgeverijen vervullen sinds de opkomst van het internet een grotere rol in de muziekindustrie. Ze optimaliseren namelijk de inkomsten uit de exploitatie van auteursrechten (Guiette e.a., 2011, p. 47). Ook perserijen zien hun marktaandeel krimpen en de rol van verdelers en traditionele groot- en kleinhandel is veel kleiner geworden (Guiette, e.a. 2011, p. 48). De waardeketen lijkt dus ingekort te zijn door meer rechtstreeks contact tussen de muzikant en de consument via online distributie (Guiette, e.a., 2011, p. 47). Daarvoor hadden platenfirma s een monopolie op het uitgeven en verspreiden van muziek, maar vandaag hebben muzikanten echter in veel mindere mate een platenfirma nodig om hun muziek aan de man te brengen (Guiette, e.a., 2011, p. 47). 16

17 De keerzijde van de medaille is weliswaar dat deze democratisering een overaanbod van muziek en artiesten met zich meebrengt. Zo is het moeilijker geworden om zich te onderscheiden van het grote aanbod aan muziekgroepen (Muziekplatform, 2010; Vogelaers, 2011; Guiette e.a., 2011). Bovendien heeft de mogelijkheid van illegaal downloaden en kopiëren van muziek de foute perceptie opgewekt bij de consumenten dat muziek gratis kan zijn, waardoor de omzet van de verkochte muziek daalt en het traditionele businessmodel in de muziekindustrie aan belang verliest (Guiette, e.a., 2011, p. 64). Zo daalde de omzet van de muziekindustrie in Europa en de Verenigde Staten met 58% in de afgelopen tien jaar (Mulligan, 2010; Guiette, e.a., 2011). Hoewel de inkomsten uit de digitale verspreiding weliswaar stijgen, kan deze stijging de daling van de fysieke verkoop echter niet compenseren (Informa telecoms & media, 2012). Daarnaast blijken ook royalty inzamelingen en de live sector vanaf 2011 een grote druk te voelen van de grootschalige economische problemen en lijkt dit aan te houden in 2013 door de blijvende economische onzekerheid (Informa telecoms & media, 2012). Volgens de globale handelsassociatie voor geluidsdragers, IFPI, stond België in 2011 weliswaar op de 17 de plaats in de ranglijst van de grootste muziekmarkt in de wereld (Informa telecoms & media, 2012). De muziekverkoop in België bleek in 2011 wel nog altijd grotendeels een fysieke aangelegenheid te zijn op basis van cd-dragers. Hoewel België dus tot de top 10 van de Europese markten behoort en over een ontwikkelde digitale infrastructuur beschikt, blijkt ons land echter achter te liggen op vlak van digitale adaptatie (Informa telecoms & media, 2012) (cf. Fig. 2). 17

18 Fig. 2 Belgische muziekverkoop 2012 Bron: IFPI, Informa telecoms & media, Men moet ten slotte ook nog rekening houden met de maatschappelijke context waarin de muziekindustrie zich bevindt. Zo hebben onder meer enkele maatschappelijke tendensen, zoals de vergrijzing en de snel veranderende technologie een belangrijke invloed op de muzieksector - denk aan de opkomst en het succes van streamingdiensten zoals Deezer en Spotify die sinds eind 2011 in België beschikbaar zijn (BEA, 2013). Vervolgens moet men in de muziekindustrie ook rekening houden met enkele culturele en politieke factoren, zoals bijvoorbeeld het hoge btw-tarief voor geluidsdragers, en de jeugdwerkloosheid en beperking van de vrijetijdsbudgetten die de economische crisis met zich meebrengt (De Meyer e.a., 2007, pp. 7-20). Drivers en drempels van de Vlaamse muziekindustrieën Guiette e.a. (2011) beschrijven in hun onderzoeksrapport over de creatieve industrieën in Vlaanderen enkele drivers en drempels voor de groei en professionalisering van de Vlaamse muziekindustrieën (cf. fig. 4). Ze menen ten eerste dat de Vlaamse muziekindustrieën kunnen groeien door de grote aanwezigheid van talent in Vlaanderen, dit zou echter meer gestimuleerd moeten worden op de internationale muziekmarkt. Zij zien in internationalisering namelijk een hefboomeffect waarbij muzikanten kansen kunnen grijpen op een nieuwe afzetmarkt. Guiette 18

19 e.a. menen dat België wel degelijk een goede locatie is voor internationale artiesten doordat het over een goede infrastructuur beschikt, correct uitbetaalt en een compact grondgebied is, wat ook ten goede kan komen aan de Belgische muzieksector. Daarnaast wijzen ze ook op de sterke festival- en concertcultuur in Vlaanderen door het toenemend aantal internationale festivals en de populariteit van de vele concertzalen. Vlaanderen biedt namelijk tal van speelgelegenheden aan voor muzikanten via de vele festivalweides om precies te zijn - en de 226 concertzalen (Muziekcentrum Vlaanderen, 2013). Dit heeft een zeer positieve invloed op de Vlaamse muziekindustrieën doordat de focus van inkomstenbronnen voornamelijk verschoven is van het opname- en verkoopcircuit naar het live circuit door de opkomst van online distributie en het groot aanbod van opnamesoftware (Ijdens, Von der Fuhr & Rooij, 2009, p. 15) (cf. fig. 3). Het live circuit wordt echter gekenmerkt door een specifieke kostenstructuur. De toeschouwer moet namelijk op een bepaalde plaats en op een bepaald tijdstip aanwezig zijn om de uitvoering te zien. Elke uitvoering is uniek, ze is niet exact reproduceerbaar waardoor het niet via een éénmalige hoge kost door de reproductie terugverdiend kan worden (De Voldere e.a., 2007, p. 71). De Amerikaanse economen Bowen en Baumol stelden reeds in de jaren 60 dat de kosten van een voorstelling stijgen naarmate de productie meer wordt uitgevoerd (Bowen en Baumol, 1966). Op basis hiervan worden de toegangsprijzen van de concerten bepaald. Fig. 3: Productie- en live circuit muziekindustrie Bron: De Voldere & Maenhout,

20 Tot slot halen Guiette e.a. (2011) ook nog de kansen aan die nieuwe media kunnen bieden voor artiesten. Deze kanalen bieden hen, zoals we al eerder vermeld hebben, de kans om hun muziek gratis te verspreiden en te promoten. Het is echter aan de muzikant om creatief om te gaan met deze nieuwe media om opgemerkt te worden uit de veelheid van het aanbod (Guiette e.a., 2011). Daarnaast halen Guiette e.a. (2011) enkele drempels voor de groei en professionalisering van de Vlaamse muziekindustrieën aan, waaronder de beperkte afzetmarkt van Vlaanderen en een gebrek aan internationale competitiviteit in Vlaanderen. Deze drempels maken het moeilijker voor muzikanten om hun hoofdberoep van muziek te maken in Vlaanderen. Bovendien blijkt de Vlaamse muziekmarkt gesatureerd te zijn waardoor internationalisering steeds meer een prioriteit wordt (Guiette, e.a. 2011). Daarnaast halen ze de drempel van online betalende muziek aan door de heersende perceptie bij jongeren dat muziek gratis zou moeten zijn. Deze drempel gaat hand in hand met de hoge mate van piraterij en illegaal downloaden wat een enorme invloed heeft op de inkomsten van artiesten. Zoals we al eerder vermeld hebben, wordt wegens het verschuiven van de machtsposities in de muziekindustrie volop gezocht naar andere businessmodellen. Een andere drempel zou het tekort aan repetitieruimten zijn. Dit zou kunnen wijzen op de nood aan een beter uitgebouwde muziekinfrastructuur in Vlaanderen. Door het tijdelijke karakter van de politiek heeft de muziekindustrie ten slotte ook behoefte aan meer continuïteit van middelen, talent en ontwikkeling van de markt. Fig. 4: Drivers en drempels van de Vlaamse muziekindustrieën Drivers Talent Internationalisering als hefboom België als goede locatie Lage toetredingsbarrières Sterke festival- en concertcultuur Nieuwe media Drempels Schaalgrootte Financiering Gesatureerde markt Piraterij Businessmodel Infrastructuur Continuïteit Bron: Guiette, Jacobs, Schramme en Vandenbempt, 2011, p

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

ONDERNEMERSCHAP (Nederlandstalig)

ONDERNEMERSCHAP (Nederlandstalig) ONDERNEMERSCHAP (Nederlandstalig) LEERDOELEN 1. Inzicht krijgen in de waarde van creatief ondernemerschap door de marktwaarde van je kunst te leren waarderen. 2. Het ontwikkelen van fundamentele marketing-

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING

FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING FULL-TIME MASTER MASTER IN HET MANAGEMENT ONDERSCHEID JEZELF MET EEN PRAKTIJKGERICHTE MANAGEMENTOPLEIDING COMBINEER MANAGEMENT- KENNIS MET PRAKTISCHE MANAGEMENTVAARDIGHEDEN Deze Master in het Management

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Het project en de doelstellingen:

Het project en de doelstellingen: Het project en de doelstellingen: Wit.h heeft al heel wat ervaring met sociaal artistieke projecten als deze. De Erasmus studenten daarentegen hebben elk een andere achtergrond en voor sommige onder hen

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk en Lichamelijke Gezondheidsklachten The Moderating Influence of Social Support on the Relationship between Mobbing at Work

Nadere informatie

Vouchers voor vaardigheidstrainingen

Vouchers voor vaardigheidstrainingen Initiatiefvoorstel Fractie SAM Vouchers voor vaardigheidstrainingen Initiatiefvoorstel voor het implementeren van een vouchersysteem voor trainingen op het gebied van softskills en 21st century skills

Nadere informatie

FULL-TIME MASTER MASTER IN HUMAN RESOURCE MANAGEMENT WORD EEN HR PROFESSIONAL DIE STRATEGISCH EN DUURZAAM KAN MEEDENKEN MET DE ORGANISATIE

FULL-TIME MASTER MASTER IN HUMAN RESOURCE MANAGEMENT WORD EEN HR PROFESSIONAL DIE STRATEGISCH EN DUURZAAM KAN MEEDENKEN MET DE ORGANISATIE FULL-TIME MASTER MASTER IN HUMAN RESOURCE MANAGEMENT WORD EEN HR PROFESSIONAL DIE STRATEGISCH EN DUURZAAM KAN MEEDENKEN MET DE ORGANISATIE CURRICULUM CREDITS HRM: introductie 3 E-Uitdagingen voor HRM 3

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Stemming met Modererende Invloed van Coping stijl

De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Stemming met Modererende Invloed van Coping stijl De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Stemming met Modererende Invloed van Coping stijl The Relation between Daily Stress and Affect with Moderating Influence of Coping Style Bundervoet Véronique Eerste

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Doctoraathouders op de Belgische arbeidsmarkt

Doctoraathouders op de Belgische arbeidsmarkt Doctoraathouders op de Belgische arbeidsmarkt Discussienamiddag Rathenau Instituut Utrecht, 15 juni 2012 Loopbaanperspectieven van onderzoekers in Nederland Karen Vandevelde Universiteit Gent & ECOOM Onderzoeksresultaten

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Tijdelijk en Toch Bevlogen

Tijdelijk en Toch Bevlogen De Invloed van Taakeisen, Ontplooiingskansen en Intrinsieke Arbeidsoriëntatie op Bevlogenheid van Tijdelijke Werknemers. The Influence of Job Demands, Development Opportunities and Intrinsic Work Orientation

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

Vergelijking overheidsuitgaven in verschillende types democratieen Model Feld en Matsusaka (*)

Vergelijking overheidsuitgaven in verschillende types democratieen Model Feld en Matsusaka (*) Vergelijking overheidsuitgaven in verschillende types democratieen Model Feld en Matsusaka (*) L.P. Feld / J.G. Matsusaka (2003), Budget Referendums and Government Spending: Evidence from Swiss Cantons,

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

Stages in het flexibel semester. Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester

Stages in het flexibel semester. Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester Initiatiefvoorstel Fractie SAM Stages in het flexibel semester Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester Fractie SAM Aan de universiteitsraad 13 november

Nadere informatie

Mindfulness als Aanvullende Hulpbron bij het JD R model voor het. Verklaren van Bevlogenheid bij Werknemers uit het Bankwezen in.

Mindfulness als Aanvullende Hulpbron bij het JD R model voor het. Verklaren van Bevlogenheid bij Werknemers uit het Bankwezen in. Mindfulness als Aanvullende Hulpbron bij het JD R model voor het Verklaren van Bevlogenheid bij Werknemers uit het Bankwezen in Vlaanderen Mindfulness as an Additional Resource for the JD R Model to Explain

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

BIG DATA, BIG BUSINESS, BIG TROUBLE?

BIG DATA, BIG BUSINESS, BIG TROUBLE? BIG DATA, BIG BUSINESS, BIG TROUBLE? Marketing, Big Data en privacyregels Jitty van Doodewaerd Compliance officer -DDMA - 14 november 2013 - Big data & marketing (Energieverbruik, KNMI data en bouwjaar

Nadere informatie

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren : Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren Assessment of Counseling Communication Skills by Means of the Webcamtest: A Study of Reliability, Experience and Correlation

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Hanka van Waas. April 2010. Faculteit Psychologie. Afstudeerrichting Arbeids - en Organisatie Psychologie. Open Universiteit Nederland

Hanka van Waas. April 2010. Faculteit Psychologie. Afstudeerrichting Arbeids - en Organisatie Psychologie. Open Universiteit Nederland Hanka van Waas Eerste begeleider: Tweede begeleider: Welko Tomic Wim Bloemers April 2010 Faculteit Psychologie Afstudeerrichting Arbeids - en Organisatie Psychologie Open Universiteit Nederland Voorwoord

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Basisgegevens. Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): Nieuwe opleiding. Nieuw Ad programma. Nieuwe hbo master. Nieuwe joint degree

Basisgegevens. Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): Nieuwe opleiding. Nieuw Ad programma. Nieuwe hbo master. Nieuwe joint degree Basisgegevens Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): X Nieuwe Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree Naam instelling(en) Contactpersoon/contactpersonen Contactgegevens Universiteit

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Rouw bij mensen met het chronisch vermoeidheidssyndroom (CVS)

Rouw bij mensen met het chronisch vermoeidheidssyndroom (CVS) Rouw bij mensen met het chronisch vermoeidheidssyndroom (CVS) Mourning in people with chronic fatigue syndrome (CFS) Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Lisanne Fischer S1816071 Mei 2012

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

INBURGERING 2015 / 16

INBURGERING 2015 / 16 INBURGERING 2015 / 16 JAMILAA (18) HAD NOOIT GEDACHT DAT ZIJ DE NEDERLANDSE TAAL ZO SNEL ONDER DE KNIE ZOU HEBBEN. INBURGEREN? BEREID U VOOR! WIE ALS BUITENLANDER GEEN PASPOORT HEEFT VAN EEN LAND UIT DE

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

Kwalitatieve Studie naar Motivatie en Barrières van Etnische Minderheden uit Amsterdam

Kwalitatieve Studie naar Motivatie en Barrières van Etnische Minderheden uit Amsterdam Kwalitatieve Studie naar Motivatie en Barrières van Etnische Minderheden uit Amsterdam Zuidoost om zich bij de Soa-polikliniek van de GGD Amsterdam te laten Testen op Soa s en Hiv A Qualitative Research

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Het hoger onderwijs verandert

Het hoger onderwijs verandert achelor & master Sinds september 2004 is de hele structuur van het hoger onderwijs veranderd. Die nieuwe structuur werd tegelijkertijd ingevoerd in andere Europese landen. Zo sluiten opleidingen in Vlaanderen

Nadere informatie

Workshop 3. Digitale inclusie. E-inclusion. Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa. Brussel, 11.10.2011

Workshop 3. Digitale inclusie. E-inclusion. Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa. Brussel, 11.10.2011 Workshop 3 Digitale inclusie Rondetafel De Digitale Agenda voor Europa Brussel, 11.10.2011 2 E-inclusion e-inclusie (of digitale inclusie) verwijst naar alle beleidslijneninitiatieven die een inclusieve

Nadere informatie

De Invloed van Self-efficacy en Optimisme op de Bevlogenheid, Organisatiebetrokkenheid, Arbeidstevredenheid en Verloopintentie van Verzorgenden

De Invloed van Self-efficacy en Optimisme op de Bevlogenheid, Organisatiebetrokkenheid, Arbeidstevredenheid en Verloopintentie van Verzorgenden De Invloed van Self-efficacy en Optimisme op de Bevlogenheid, Organisatiebetrokkenheid, Arbeidstevredenheid en Verloopintentie van Verzorgenden in de Verpleeg- en Verzorgingshuizen The Influence of Self-efficacy

Nadere informatie

Toekomstige structuur Vlaams Hoger Onderwijs

Toekomstige structuur Vlaams Hoger Onderwijs Toekomstige structuur Vlaams Hoger Onderwijs standpunt Vlaamse Hogescholenraad 17 maart 2010 Algemeen De VLHORA is tevreden dat de instellingen, die in eerste instantie verantwoordelijkheid dragen voor

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout. bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs

De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout. bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs De Relatie tussen Existential Fulfilment, Emotionele Stabiliteit en Burnout bij Medewerkers in het Hoger Beroepsonderwijs The Relationship between Existential Fulfilment, Emotional Stability and Burnout

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de. Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers. and Work Satisfaction of Employees

De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de. Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers. and Work Satisfaction of Employees De Invloed van Werkeisen en Hulpbronnen op de Psychische Vermoeidheid en het Plezier in het Werk bij Werknemers The Influence of Job Demands and Job Resources on Psychological Fatigue and Work Satisfaction

Nadere informatie

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy on Sociosexuality Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie op Sociosexualiteit Filiz Bozkurt First supervisor: Second supervisor drs. J. Eshuis dr. W. Waterink

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven

Voorwoord. Erik Sterk Guido Walraven Voorwoord Erik Sterk Guido Walraven Ondernemende burgers in lokale gemeenschappen kunnen sociale, economische en ecologische impact hebben, zo is de laatste jaren steeds duidelijker geworden. De verschillende

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Sportopleidingen in Internationaal perspectief

Sportopleidingen in Internationaal perspectief Sportopleidingen in Internationaal perspectief Platform kader Den Haag, 29 maart 2010 Danny Meuken Jan Minkhorst 967 LONDEN DAGEN Het internationale Speelveld GAISF IOC VN (UNESCO) Internationale Sportfederaties

Nadere informatie

HBO5 in Vlaanderen. Toelichting Noël Vercruysse 23 november 2011 Noel.vercruysse@ond.vlaanderen.be

HBO5 in Vlaanderen. Toelichting Noël Vercruysse 23 november 2011 Noel.vercruysse@ond.vlaanderen.be HBO5 in Vlaanderen Toelichting Noël Vercruysse 23 Noel.vercruysse@ond.vlaanderen.be De Feiten Decreet betreffende het secundair na secundair onderwijs en het hoger beroepsonderwijs van 30 april 2009 In

Nadere informatie

Studiebegeleiding & tutoraat

Studiebegeleiding & tutoraat Studiebegeleiding & tutoraat Patricia Post-Nievelstein, Head Tutor, University College Utrecht Richard van den Doel, Senior Tutor, University College Roosevelt Oscar van den Wijngaard, Coordinator Academic

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit Effecten van Gedragstherapie op Sociale Angst, Zelfgerichte Aandacht & Aandachtbias Effects of Behaviour Therapy on Social Anxiety, Self-Focused Attention & Attentional Bias Tahnee Anne Jeanne Snelder

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Changes in employment in the pharmaceutical industry 31.745 30.729. 1995 2000 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011e

Changes in employment in the pharmaceutical industry 31.745 30.729. 1995 2000 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011e Tewerkstelling In 2011e werkten in de sector bijna 32.200 personen. Dat is 6,4 % van de totale tewerkstelling in de verwerkende industrie en 1,3 % van de totale tewerkstelling in de private sector. In

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie