x de inhoud van deze brief voor kennisgeving aan te nemen (informatieplicht).

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "x de inhoud van deze brief voor kennisgeving aan te nemen (informatieplicht)."

Transcriptie

1 Gedeputeerde Staten Datum Zaaknummer 6 november Onderwerp Bio- en mestvergisting in Gelderland STATENBRIEF 1 Doel van deze brief Gedeputeerde Staten verzoeken Provinciale Staten om te besluiten conform het ontwerp-besluit. over de inhoud van deze brief te overleggen. x de inhoud van deze brief voor kennisgeving aan te nemen (informatieplicht). Wat vragen wij aan u? Hierbij bieden GS u de notitie bio- en mestvergisting aan ter kennisgeving en als antwoord op uw vraag dieper in te willen gaan op bio- en mestvergisting mede in relatie tot dierenwelzijn (afspraak 50, zie afsprakenlijst Commissie MIE (PS ). Deze notitie gaat achtereenvolgens in op wat vergisting is, wat de ambities en inzet van de provincie is op dit terrein, wat de stand van zaken is, hoe de relatie met duurzame veehouderij en dierenwelzijn is en welke ontwikkelingen zijn te verwachten. Relatie met beleid en/of wetgeving Via het Prioritair Programma Energietransitie zet de provincie, naast besparing, in op vormen van hernieuwbare energie. Bio- en mestvergisting draagt daaraan bij. De provincie zet met partners in op verschillende initiatieven via subsidie, revolving fund, bestuurlijke kracht, lobby, stimulering van de EMT-sector en sorteert ruimtelijk voor via de vorming van de omgevingsvisie (vast te stellen 2 e deel van 2013). De ervaring leert dat initiatiefnemers de businesscase nog moeilijk sluitend krijgen. We zetten daarom in op onder andere het drukken van de kosten. Productie van groen gas maakt deel uit van een keten en vraagt innovatie, samenwerking en kennis. Proces en tijdpad Op basis van recent onderzoek en provinciale betrokkenheid bij initiatieven en projecten op het terrein van bio- en mestvergisting in de regio s is de meest actuele informatie gebundeld en is deze notitie samengesteld. Relaties zijn expliciet gelegd met de provinciale ambitie om de veehouderij te verduurzamen (PS ) waar dierenwelzijn integraal onderdeel van uitmaakt. Ook worden energieambities opgenomen ten behoeve van de te vormen omgevingsvisie. Financiële aspecten Geen wijzigingen. Arnhem, 6 november 2012 Gedeputeerde Staten van Gelderland C.G.A. Cornielje - Commissaris van de Koningin drs. P.P.L. van Kalmthout - secretaris Bijlage: - Notitie over bio- en mestvergisting in Gelderland 1 De Statenbrief is een onderdeel van de pilot in het kader van Papier Hier. inlichtingen bij dhr. R.M. Bus telefoonnummer (026) adres

2 Notitie over bio- en mestvergisting in Gelderland Aan de leden van Provinciale Staten HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Beantwoording Statenvraag m.b.t. bio- en mestvergisting in Gelderland HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Aan de leden van Provinciale Staten 0 Inleiding Bij het vaststellen van het Prioritair Programma Energietransitie (PS ) door PS op 25 april 2012 hebben de Staten aangegeven dieper in te willen gaan op het onderwerp bio- en mestvergisting mede in relatie tot dierenwelzijn. Dit heeft geleid tot afspraak 50 (zie afsprakenlijst Commissie MIE (PS )) om in de Commissie MIE nader op dit onderwerp in te gaan. Via deze notitie informeren wij u om invulling te geven aan uw verzoek. Achtereenvolgens komen de volgende onderwerpen in deze notitie aan bod: 1. Wat is vergisting? 2. De ambities van de provincie Gelderland 3. Huidige situatie, kansen en uitdagingen 4. Duurzame veehouderij en dierenwelzijn 5. De rol en inzet van de provincie Gelderland 6. Ontwikkeling op de langere termijn 1 Wat is vergisting? Vergisting is een microbiologisch proces waarbij biomassa wordt omgezet in biogas door microorganismen. De hoeveelheid biogas die vrijkomt bij vergisting is afhankelijk van de soorten biomassastromen die in de vergister gaan. De biomassastromen voor vergisting kunnen grofweg in drie categorieën worden onderverdeeld, te weten mest, landbouwproducten en industriële reststromen. Op basis daarvan zijn verschillende typen vergisters te onderscheiden: - Een rioolwaterzuiveringsinstallatievergister voor verwerking van slib. - Een GFT-vergister voor verwerking van GFT. - Een industriële vergister voor verwerking van industriële reststromen. - Een mest(co-)vergister voor verwerking van mest en co-substraten. - Een pure mestvergister voor verwerking van alleen mest. Al deze typen vergisters werken verschillend en zijn toepasbaar op verschillende schaalniveaus, afhankelijk van de behoeften. Gezien de grote hoeveelheid mest en biomassareststromen in Gelderland kan bio- en mestvergisting goed bijdragen aan de Gelderse doelstelling voor hernieuwbare energie. Er zijn wel ruimtelijke consequenties verbonden aan deze typen vergisters en de toepassing ervan. Hierbij valt te denken aan de gemaximeerde oppervlakte en de bouwhoogte maar ook de ruimtelijke of landschappelijke inpassingen evenals de voorkeursvolgorde voor het vestigen van bedrijvigheid op bedrijventerreinen. Inlichtingen bij dhr. R.M. Bus, tel. (026) adres:

3 2 De ambities van de provincie Gelderland In het coalitieakkoord Uitdagend Gelderland is energietransitie door meer hernieuwbare energie en decentrale energieopwekking als opgave voor de periode benoemd. Het stimuleren van de Gelderse economie door het bevorderen van innovatie en werkgelegenheid via, onder andere, de sector energie- en milieutechnologie is een ander speerpunt. De provincie Gelderland werkt, samen met haar partners, intensief aan het realiseren van energietransitie via het door PS vastgestelde Prioritair Programma Energietransitie. Het vierjarige programma heeft drie doelen: 1. De stimulering van de energie- & milieutechnologiesector (Clean Tech) in Gelderland. Dit is een belangrijke (en groeiende) economische drager, die bijdraagt aan de energietransitie en een biobased economie. 2. Bijdragen aan meer energiebesparing in Gelderland volgens de Europese doelstelling van 20% energiebesparing in 2020 (t.o.v. 2005). 3. Bijdragen aan meer hernieuwbare energie in Gelderland volgens de Europese doelstelling van 14% in Wij streven naar 8% hernieuwbare energie in 2015 in Gelderland. Binnen het Prioritair Programma Energietransitie is de productie van biogas door vergisting opgepakt als een manier om hernieuwbare energie uit biomassa te winnen in Gelderland (doelstelling 3). Wij streven naar Terajoule hernieuwbare energie in Bio- en mestvergisting draagt daar voor Terajoule aan bij. In dat kader is het project Biogas Infrastructuur Oost Nederland (BION) opgestart. BION heeft enerzijds ten doel het fysiek produceren, transporteren en consumeren van biogas en nevenproducten en anderzijds is het een concept voor toepassingsgerichte kennisontwikkeling en -verspreiding op het gebied van biogas en aanverwante onderwerpen. De kennis en technieken ten behoeve van energietransitie ontwikkelen zich in een hoog tempo. Daarnaast zijn de economische omstandigheden onzeker en verandert de maatschappelijke behoefte snel. Om deze redenen werkt de provincie nauw samen met verschillende partners in de biogasketen om elkaars kracht optimaal te benutten. 3 Huidige situatie, kansen en uitdagingen Er lopen verschillende vergistingsinitiatieven op verschillende schaalniveaus in Gelderland. Alvorens in te gaan op sprekende Gelderse initiatieven beschrijven wij de huidige situatie, kansen en uitdagingen a.d.h.v. een rapportage van de WUR ( Kansen en bedreigingen voor mestvergisting en groengasproductie in de Gelderse landbouw, WUR, 2011 (rapport 505)), die in opdracht van de provincie tot stand is gekomen. Zoals al eerder aangegeven is vergisten van mest en biomassareststromen een perspectiefvolle ontwikkeling in de landbouw en daarbuiten en speelt in op de gewenste beschikbaarheid van (lokaal geproduceerde) hernieuwbare energie. Vergisting van mest levert daarnaast een vermindering van emissies van broeikasgassen op. Methaan dat vrijkomt uit opslag van mest wordt nu toegepast voor energieopwekking ter vervanging van energie uit fossiele brandstof. Steeds heftiger zal worden geconcurreerd tussen verschillende afnemers om biomassa te verkrijgen. Ook grote energiecentrales willen biomassa bijmengen en ontwikkelen nieuwe technieken om dat zo goedkoop mogelijk te realiseren. Dergelijke nieuwe technieken omvatten pyrolyse 1 en leiden tot productie van andere bijproducten die al dan niet in de landbouw kunnen worden teruggebracht. 1 Pyrolyse is een proces waarbij materiaal wordt ontleed ( kraken ) door het te verhitten zonder dat er zuurstof bij kan komen. Dit in tegenstelling tot verbranding dat wel met aanwezigheid en verbruik van zuurstof plaatsvindt. 2

4 Nieuw zijn kleinschalige vergisters die uitsluitend draaien op dierlijke mest. Dit heeft een aantal voordelen, namelijk: maximale vermijding van uitstoot van broeikasgassen, er is geen input van substraten nodig en er is minimale verstoring van de mestmarkt en de mestproductie. Wel heeft pure mestvergisting als nadeel dat er minder biogas wordt geproduceerd. De geproduceerde energie is grotendeels op het eigen bedrijf te gebruiken. Op het Wageningen UR melkveeproefbedrijf De Marke draait nu een dergelijke kleinschalige vergister. Met de huidige technieken en afzetketens is vergisten echter financieel (nog) niet rendabel en is subsidie nodig. Bij kleinere installaties is de vergisting zelfs onrendabel met de huidige subsidieniveaus. Deze stand van zaken vraagt daarom om verdere technologische ontwikkeling, al dan niet in combinatie met ontwikkeling van regelgeving of andere afzetketens met een hogere toegevoegde waarde. Dat vraagt om (keten)innovaties. Bijvoorbeeld het organiseren van de afzet van digestaat 2 zonder aanvullende kosten, bijvoorbeeld door hoogwaardige toepassing. Wet- en regelgeving Er is wet- en regelgeving voor bio- en mestvergisting van toepassing. Het richt zich in hoofdzaak op eisen t.a.v. het uitrijden van mest, het handhaven van de mineralenrichtlijn, het voldoen aan lozingseisen, eisen t.a.v. ruimtelijke ordening, eisen t.a.v. de input van toelaatbare co-substraten, eisen t.a.v. de afzet van vergiste producten, installatie-eisen, milieukwaliteitseisen, SDE, enz. Op onderdelen is deze wet- en regelgeving in ontwikkeling. De belangrijkste veranderingen vinden plaats in de mestwetgeving en de RO. Gelderse initiatieven Hieronder volgt een aantal belangrijke beeldbepalende Gelderse ontwikkelingen. BION Achterhoek en Achterhoekse Groene Energie Maatschappij (AGEM) Met het Akkoord van Groenlo heeft de regio Achterhoek haar ambitie uitgesproken in 2030 energieneutraal te zijn. Ze wil dit bereiken door energiebesparing en door productie van hernieuwbare energie. De Achterhoekse Groene Energie Maatschappij (AGEM) wil de organisatie zijn om dit te realiseren. AGEM zal duurzame energie gaan leveren, zal de lokale productie ervan stimuleren en realiseren en lost, waar mogelijk, marktfalen op. De AGEM gaat echter niet op de stoel van de ondernemer zitten. De provincie en de regio Achterhoek hebben de handen ineen geslagen om de gedeelde doelen ten aanzien van biogas (100 miljoen m3 biogas (ca Terajoules) in 2030) te realiseren. Dit is vormgegeven in het project BION Achterhoek. Momenteel werken wij aan een strategie voor BION Achterhoek. De strategie zal zich richten op het behouden van bestaande installaties, het faciliteren van bestaande initiatieven en het stimuleren van nieuwe initiatieven. Daarbij zijn de volgende onderwerpen in ieder geval aan de orde: - Het realiseren van een afzetmarkt in de Achterhoek (industrie en transport en op termijn ook huishoudens). - De beschikbaarheid van biomassa die inzetbaar is voor hernieuwbare energieproductie, daarbij speelt hoogwaardige toepassing van biomassa een belangrijke rol (cascadering). - Rendabele bedrijfsmodellen voor veehouderijen waarin productie van hernieuwbare energie is geïntegreerd. - Ketenconcepten, van individueel naar collectief. Met als doel de rentabiliteit van biogas business cases te verbeteren. Leggen van verbindingen tussen (potentiële) afnemers en (potentiële) producenten speelt hierin een belangrijke rol. - Innovatie en versterking regionale economie (verwaarding van digestaat, efficiënter en effectiever vergisten, technologische ontwikkelingen in de regio). - Ruimtelijke ordening in relatie tot biogasinitiatieven. 2 Digestaat is vergiste mest (of vergist zuiveringsslib uit een rioolwaterzuiveringsinstallatie) en is het restproduct van de biogasproductie. 3

5 Een concrete casus waar de provincie samen met haar partners in de Achterhoek aan werkt is BION Berkelland. BION Berkelland heeft als doel 35 miljoen m3 (ca. 700 Terajoules) biogas in Berkelland te realiseren. De basis ligt bij de samenwerking tussen Friesland Campina, Alliander en Groot Zevert Vergisting waar gewerkt wordt aan de realisatie van infrastructuur. Omdat opschaling in de toekomst mogelijk moet zijn, wordt er actief gewerkt aan mogelijkheden om andere potentiële producenten en potentiële afnemers op de infrastructuur aan te sluiten. Daarbij wordt ook gekeken naar een mogelijke financiële rol vanuit de overheden. Groene hub De Groene hub is een samenwerkingsverband waarin de stadsregio, de gemeenten, de MARN (Milieusamenwerking en Afvalverwerking Regio Nijmegen) en de MRA (Milieusamenwerking Regio Nijmegen) om productie en de vraag naar groengas in de regio te bevorderen. De vraagkant vanuit mobiliteit wordt bevorderd door aanbestedingen van vervoersconcessies af te stemmen. De productiekant wordt bevorderd door haalbaarheidsonderzoeken voor industriële vergisting mede te financieren en door een juiste manier van aanbesteden van vrijkomende biomassa. Na de aanbesteding van het GFT van de MARN in 2012 (met de bouw van een GFTvergister bij de ARN (levering ca. 100 Terajoule), officiële opening februari 2013) volgt de aanbesteding van GFT van de MRA en wordt de aanbesteding van bermmaaisel onderzocht. De Groene Hub beoogt ca. 300 Terajoules extra (totale prognose ca. 400 Terajoule in 2015) bij te dragen aan de Gelderse doelstelling in Daarom werkt de provincie mee in de Groene hub, zowel bestuurlijk als ambtelijk en faciliteert met geld en kennis. BION Stedendriehoek BION Stedendriehoek is een biogasontwikkelingstraject van belanghebbenden in de regio. Het traject beoogd in samenwerkingsverband versnelde biogasproductie door projecten met een rendabele businesscase. Dit BION-project is interessant om twee redenen. Ten eerste, in het gebied Klarenbeek en Ugchelen wordt begin 2013 een biogashub ontwikkeld waarbij zeven miljoen m3 biogas (150 Terajoule) wordt geproduceerd, getransporteerd en wordt verbruikt. Deze ontwikkeling is een voorbeeld voor stakeholders binnen de Regio. Ten tweede, het gebied heeft een potentie van biogasproductie van 40 miljoen m3 tot maximaal 150 miljoen m3 (gemiddeld ca Terajoule) biogas per jaar. De provincie stimuleert op korte termijn, onder andere, de samenwerkingsstructuur van belanghebbenden en de verzwaring van de biogasinfrastructuur om deze toekomstbestendig te maken. 4 Duurzame veehouderij & dierenwelzijn GS wensen de omschakeling naar een duurzame veehouderij actief te ondersteunen en verkent de mogelijkheden om deze transitieopgave te versnellen. In de Statennotitie Duurzame veehouderij: ruimtelijke zonering (PS ) hebben wij aangegeven hoe de provincie daaraan een bijdrage wil leveren. Duurzaamheid kent vele aspecten. Naast milieu, klimaat, volksgezondheid en ruimtelijke kwaliteit neemt voor de veehouderij het aspect dierenwelzijn een dominante plek in. Dieren moeten op een diervriendelijke wijze worden gehuisvest en behandeld, het voer voor de dieren dient duurzaam verbouwd te worden en de reststoffen (o.a. mest) dient weer vanuit de kringloopgedachte te zorgen voor het behoud van de bodemvruchtbaarheid. Doordat veel veevoer van buiten wordt aangevoerd is de mestproductie veel groter dan nodig is om Gelderse cultuurgrond optimaal te bemesten. Het overschot wordt grotendeels als meststof getransporteerd naar (akkerbouw)gebieden (deels in het buitenland) die nog mest kunnen gebruiken. Een beperkte hoeveelheid wordt thans voor energieopwekking, -verbranding en -vergisting aangewend. Mede door de druk vanuit de nieuwe Mestwet zal mestbewerking snel toenemen. Bij mestbewerking kan het gaan om scheiden, kraken en raffineren. De eerste stappen op het vlak van mestraffinage worden in de praktijk beproefd. Doel van deze bewerking waarvan mestvergisting onderdeel kan uitmaken, is hoogwaardige meststoffen te maken die transport naar elders goedkoper maakt en waarmee kunstmest kan 4

6 worden vervangen. Daarnaast worden grondstoffen gewonnen die ook buiten de landbouw diverse aanwendingsmogelijkheden kunnen krijgen (biobased economy). 5 De rol en de inzet van de provincie Gelderland In de afgelopen periode is vooral via enkele pilots ingezet op het vinden van mogelijkheden om de doelstellingen voor energietransitie, vooral hernieuwbare energie, versneld te realiseren. Dit doen wij door enkele kansrijke initiatieven te ondersteunen en daarmee meer inzicht te krijgen in het vergroten van de kansen en het omgaan met de beperkingen. Met verschillende ministeries, lokale overheden, netwerkbedrijven en potentiële producenten en afnemers van biogas werkt de provincie aan de realisatie van concrete initiatieven. Daarnaast ontwikkelen wij strategieën om de productie en het gebruik van biogas in heel Gelderland te bevorderen. Dit gebeurt op regionale schaal en op Gelderse schaal in afstemming met Overijssel. Na eerst de focus te hebben gelegd bij bepaalde initiatieven om kwalitatieve stappen te zetten zal de komende tijd ook sterkere aandacht uitgaan naar de mogelijkheden van opschaling en aandacht voor het invullen van de ketenbenadering. Met het project BION wil de provincie een deel van haar doelstellingen ten aanzien van energie uit biomassa vormgeven. Enerzijds door het ondersteunen van lokale en regionale initiatieven op het vlak van de productie van biogas, anderzijds door het stimuleren van innovaties die hiervoor nodig zijn. De provincie hanteert hiervoor verschillende stimuleringsmaatregelen. Naast financieringsmogelijkheden, waaronder revolverende middelen, proces- en subsidiegelden (o.a. voor haalbaarheidsonderzoek, opschaling en innovaties), gaat het om kennisontwikkeling en kennisdeling (afgelopen vier jaar onder andere door de inzet van bio-energieconsulenten), het verbinden van partijen en bestuurlijke beïnvloeding. Daarnaast denkt en werkt de provincie, via onze toetreding tot stichting Groen Gas Nederland, op landelijke schaal mee aan oplossingen voor geconstateerde dilemma s. Zo wil de provincie de Gelderse EMT-sector steviger op de kaart zetten, maar ook de productie van lokaal en regionaal opgewekte hernieuwbare energie stimuleren. In het voorjaar van 2013 wil de provincie een omgevingsvisie in ontwerp klaar hebben waarna deze in het 2 e deel van 2013 zal worden vastgesteld. Vanuit het provinciaal en regionaal belang bij energietransitie zijn vertegenwoordigers aangehaakt en worden de ambities geformuleerd. Gekoppeld aan, onder andere, verduurzaming van de veehouderij is het de uitdaging om het beleid met partners meer ontwikkelingsgericht vorm te geven. In de provinciale omgevingsvisie kan dit nieuwe beleid een plek krijgen. 6 Ontwikkelingen op de langere termijn De provincie benut ook biogas als hernieuwbare energievorm de komende jaren. Het is daarbij van belang te anticiperen op de verschillende volgende trends. 1) De groter wordende vraag naar kruidenachtige biomassa voor de productie (bioraffinage) van hoogwaardige producten als mineralen, eiwitten, vezels en koolhydraten (biobased economie). Pas daarna wordt ingezet op groengas (cascadering). Het is de uitdaging om kruidenachtige biomassa organisatorisch en contractueel beschikbaar te maken voor hoogwaardige verwerking. 2) De groter wordende vraag naar houtachtige biomassa voor energie. Omdat hout goed is te transporteren en op te slaan is de markt hiervoor zelfregulerend. Houtachtige biomassa kan eenvoudig decentraal en kleinschalig ingezet worden. Houtvergassing zal in de toekomst een prominentere rol gaan spelen bij de productie van groengas. 5

7 3) De ontwikkelingen op de (wereld)markt en de stijgende (grondstof)prijzen vragen om verdere schaalveranderingen in de veehouderij. Kostenreductie, efficiënt omgaan met grond(voer)- en meststoffen vormen de maatstaf voor de toekomstige veehouderij. Samen met o.a. nieuwe natuurwetgeving, milieu- en welzijnseisen en de vraag naar hernieuwbare energie wordt er gekeken naar een integrale oplossing. 4) De veranderde mestwetgeving. Veehouders worden verplicht hun mestoverschot in jaarlijks oplopende percentages aan te bieden aan mestverwerkingsbedrijven. Hierdoor ontstaat een markt voor mestverwerkingsfabrieken. Gekoppeld hieraan is er meer vervanging van kunstmest mogelijk door gebruik van digestaat uit vergisting en of mestverwerking. Wellicht gaat de regelgeving in Nederland en Europa meer ruimte bieden. Energiewinning is een product uit deze kringloop dat bijdraagt aan de verwerking van mest. 5) Er is een sterkere lobby, onder andere op het terrein van groen gas, ontstaan. 6) Organisatie en verbetering van de afzetmarkt van biogas. Tot voor kort werd er slechts ingezet op hernieuwbare elektriciteit, nu wordt er meer en meer gekeken naar duurzame warmte, groen gas (groengascertificaten) en transportbrandstof (biotickets). Deze laatste afzetmarkt lijkt voor de toekomst een zeer interessante te worden, waarbij de biotickets ertoe kunnen bijdragen dat productie van biogas gaat renderen. 7) Ontstaan van regionale energiebedrijven die de productie en inzet van hernieuwbare energie reguleren. 8) Ontwikkelingen op fiscaal vlak en inzetbaarheid van SDE-subsidie. 9) Meer gesloten kringlopen en raffinage van de stofstromen. Niet alleen bij mestverwerking, denk aan het winnen van meststoffen en biogas, maar ook door het (vroegtijdig) raffineren van veevoer. Er is grote behoefte aan organische rijke meststoffen vanwege de verschaling van zandgronden en vergisting van mest en co-substraten spelen hierin een belangrijke rol. 10) In de biogasketen zullen producenten, leveranciers van grondstoffen, leveranciers van installaties, overheden, kennisnetwerken, financiële sector, kennisinstellingen, brancheorganisaties, beheerders van de infrastructuur en afnemers naar verwachting nog actiever gaan samenwerken. Arnhem, 6 november zaaknummer Gedeputeerde Staten van Gelderland C.G.A. Cornielje - Commissaris van de Koningin drs. P.P.L. van Kalmthout - secretaris

De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest

De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest Themamiddag Kansen voor verwaarden van dierlijke mest De toekomst van biogasproductie uit dierlijke mest Auke Jan Veenstra 28-03-2014 Missie Groen Gas Nederland bundelt kennis, stimuleert projecten en

Nadere informatie

Provinciale Staten VOORBLAD

Provinciale Staten VOORBLAD Provinciale Staten VOORBLAD Onderwerp SIS-nummer Agendering (advies griffie) Behandelwijze Overlegpunten/ beslispunten Context Agendaverzoek GS: Gelders Provinciaal Ambitie Statement leren voor Duurzame

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

Strategie biogastransitie Achterhoek

Strategie biogastransitie Achterhoek Strategie biogastransitie Achterhoek Versie 25 maart 2013 Datum: 25 maart 2013 Schrijvers: Roland Bus, kwartiermaker biogastransitie Achterhoek (r.bus@regio-achterhoek.nl) Bart Steverink, In2Systems Opdrachtgever:

Nadere informatie

Green Deal van Essent, Nederlandse Groen Gas Maatschappij, en Friesland Campina met de Rijksoverheid

Green Deal van Essent, Nederlandse Groen Gas Maatschappij, en Friesland Campina met de Rijksoverheid Green Deal van Essent, Nederlandse Groen Gas Maatschappij, en Friesland Campina met de Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid

Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid Green Deal van Essent New Energy met de Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder handelende

Nadere informatie

Green Deal van Provincie Gelderland met de Rijksoverheid

Green Deal van Provincie Gelderland met de Rijksoverheid Green Deal van met de Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder handelende in haar of zijn hoedanigheid

Nadere informatie

Mest, mestverwerking en wetgeving

Mest, mestverwerking en wetgeving Mest, mestverwerking en wetgeving Harm Smit Beleidsmedewerker Economische Zaken, DG AGRO Inhoud Feiten en cijfers. Huidig instrumentarium. Visie op mestverwerking en hoogwaardige meststoffen Toekomstig

Nadere informatie

MEMO GAD BNG 28.50.30.701 ISO 14001. Gewestelijke Afvalstoffen Dienst. Portefeuillehouders Milieu. Werkgroep biomassa en 'rijden op groen gas'

MEMO GAD BNG 28.50.30.701 ISO 14001. Gewestelijke Afvalstoffen Dienst. Portefeuillehouders Milieu. Werkgroep biomassa en 'rijden op groen gas' Gewestelijke Afvalstoffen Dienst Gooi en Vechtstreek Postadres: Postbus 514 1200 AM Hilversum Bezoekadres: Hooftlaan 32 1401 EE Bussum Telefoon: (035) 699 18 88 Fax: (035) 694 17 45 Internet: www.gad.nl

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Bio Energy to Overijssel

Bio Energy to Overijssel Bio Energy to Overijssel Wat is BE2.O? BE2.O is een gezamenlijk project van de provincie Overijssel, de Universiteit Twente en regionale bedrijven met als doel in Overijssel de toepassing van bio-energie

Nadere informatie

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Regie op energie Wij, de 22 gemeenten in de regio Arnhem- Nijmegen, maken ons sterk voor een versnelde transitie van fossiele

Nadere informatie

Samenwerking overheid en bedrijfsleven

Samenwerking overheid en bedrijfsleven Bio-energie cluster Oost Nederland Samenwerking overheid en bedrijfsleven ontwikkeling en realisatie van bioenergieprojecten Inhoud 1. inleiding 2. bioenergie in Oost Nederland 3. rol van gemeente 4. samenwerking

Nadere informatie

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm

Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Presentatie voor Agrivaknet Kleinschalig mest vergisten met Microferm Door Bart Brouwer Sheet 1 of 26 Kleinschalige mestvergisting met Microferm Staatssecretaris Joop Atsma en gedeputeerde Theo Rietkerk

Nadere informatie

Provinciale Staten VOORBLAD

Provinciale Staten VOORBLAD Provinciale Staten VOORBLAD Onderwerp SIS-nummer Deelname in Stichting Groen Gas Nederland PS2012-378 Agendering (advies Griffie) Commissie MIE 16 mei 2012 Provinciale Staten 30 mei 2012 Behandelwijze

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Workshop mestvergisting. Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl

Workshop mestvergisting. Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl Workshop mestvergisting Jan Willem Bijnagte CCS Energie advies Bijnagte@cocos.nl BioEnergy Farm 2 Project beschrijving Europees project Marktontwikkeling mono-mestvergisting Verspreiden onafhankelijke

Nadere informatie

Gas geven voor duurzame energie

Gas geven voor duurzame energie Gas geven voor duurzame energie Programma Programma Thema Thema Workshops Workshops Lokatie Lokatie Gelders Gelders netwerk netwerk voor voor duurzame duurzame energie energie Uitnodiging Netwerkbijeenkomst

Nadere informatie

Mest: de melkkoe voor de productie van grondstoffen. A. Visser Maart 2015

Mest: de melkkoe voor de productie van grondstoffen. A. Visser Maart 2015 Mest: de melkkoe voor de productie van grondstoffen A. Visser Maart 2015 André Visser Sinds 1999 bij Royal HaskoningDHV Actief op het vlak duurzaamheid en circulaire economie - energiefabriek - grondstoffenfabriek

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

B-130 Green Deal Nijmegen

B-130 Green Deal Nijmegen B-130 Green Deal Nijmegen Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer M.J.M. Verhagen, de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, mevrouw J.W.E. Spies,

Nadere informatie

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V.

Presentatie Gist is Groen. Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Presentatie Gist is Groen Herman Klein Teeselink, HoSt B.V. Sheet 1 of 26 De grootste Nederlandse leverancier van Biogas installaties - en Hout-WKK systemen Boerderij type Biogas Installaties Industrieel

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Nr. 2012/202 6 december 2012 ISSN: 0920-069X HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

Nr. 2012/202 6 december 2012 ISSN: 0920-069X HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Provinciaal Blad Nr. 2012/202 6 december 2012 ISSN: 0920-069X HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Regels energiebesparing en hernieuwbare energie 2013 HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

Nadere informatie

De business case: Mest verwaarden. Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland

De business case: Mest verwaarden. Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland De business case: Mest verwaarden Hans van den Boom Sectormanager Food & Agri Rabobank Nederland Hengelo 28 maart 2014 mln. kg fosfaat Export van fosfaat moet met 50% stijgen 200 175 150 125 100 75 50

Nadere informatie

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Green Deal 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Inhoud presentatie Overheidsbeleid Green Deal Green Deal Aanpak Voorbeelden van Green Deals Green Deal initiatief

Nadere informatie

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2

Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Wat verstaan we onder warmtehuishouding? Jo Cox Sponsor P2 Energietransitie Papierketen De ambities binnen Energietransitie Papierketen: Halvering van het energieverbruik per eindproduct in de keten per

Nadere informatie

Energie uit afval, een schone zaak

Energie uit afval, een schone zaak Energie uit afval, een schone zaak Vergisten van GFT-afval ARN meer dan 25 jaar begaan met het milieu Aandeelhouders ARN B.V. Regio Regio Regio REMONDIS Nijmegen De Vallei Rivierenland (privaat) 37,5%

Nadere informatie

Provinciale Staten AGENDAVERZOEK

Provinciale Staten AGENDAVERZOEK Provinciale Staten AGENDAVERZOEK Onderwerp SIS-nummer Agendering (advies Griffie) Overleg-/ beslispunten Context Agendaverzoek VVD: Principeverzoek van Raedthuys Windenergie B.V. voor het opstellen van

Nadere informatie

Proeftuin FoodValley. Biobased economy en energietransitie

Proeftuin FoodValley. Biobased economy en energietransitie Proeftuin FoodValley Biobased economy en energietransitie 1 2 Inhoudsopgave Inleiding Waarom is een biobased economy belangrijk voor FoodValley? Wat is de ambitie voor FoodValley? Hoe kun je innovaties

Nadere informatie

B-96 Green Deal de winst van paardenmest

B-96 Green Deal de winst van paardenmest B-96 Green Deal de winst van paardenmest Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. verhagen, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,

Nadere informatie

Visie op Hernieuwbaar Gas Hernieuwbaar gas; de schakel naar een Bio-Based Economie

Visie op Hernieuwbaar Gas Hernieuwbaar gas; de schakel naar een Bio-Based Economie Visie op Hernieuwbaar Gas Hernieuwbaar gas; de schakel naar een Bio-Based Economie Advies voor het energierapport 2015 Gerd van de Logt Algemeen directeur St. Groen Gas Nederland Ulco Vermeulen Voorzitter

Nadere informatie

Voorsprong met mineralen

Voorsprong met mineralen Voorsprong met mineralen Samen staan de sectoren sterker Deze bijeenkomst werd mogelijk gemaakt door LTO Gelderland, Overijssel en de Rabobank. Circulaire Economie Nieuwe toverwoord of kansrijke uitdaging

Nadere informatie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Doelstelling thema bijeenkomst: Inzicht in ontwikkelingen bij overheid, industrie en agrarische sector Inzicht in kansen voor synergie

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

Melkveebedrijf Familie Prinsen

Melkveebedrijf Familie Prinsen Project mestwaardering Open dag 4 maart 2015 Melkveebedrijf Familie Prinsen Mestvergistingsinstallatie Fermtec Systems Locatie KTC de Marke Het bedrijf Biomassa voor vergisting In de vergister wordt jaarlijks

Nadere informatie

AGEM ACHTERHOEKSE GROENE ENERGIEMAATSCHAPPIJ

AGEM ACHTERHOEKSE GROENE ENERGIEMAATSCHAPPIJ Bijlage 1; algemene informatie AGEM AGEM ACHTERHOEKSE GROENE ENERGIEMAATSCHAPPIJ Verantwoording tekst; Deze bijlage is een bewerkte versie van een raadvoorstel van de gemeente Doetinchem (L. Nieuwenhuis).van

Nadere informatie

Be- en verwerken van mest: een zegen voor water en milieu?

Be- en verwerken van mest: een zegen voor water en milieu? Kennisdag emissies, vergroening en verduurzaming in de landbouw Be- en verwerken van mest: een zegen voor water en milieu? Mark Heijmans 2 december 2014 Het speelveld: schaken op meerdere borden Opzet

Nadere informatie

Ontwikkelingen rond de opwerking van organische reststromen en biomassa. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen

Ontwikkelingen rond de opwerking van organische reststromen en biomassa. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen Ontwikkelingen rond de opwerking van organische reststromen en biomassa Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen 1 Inhoud Over de BVOR Over organische reststromen & biomassa: Waar hebben

Nadere informatie

Op eigen hout. Stimulering duurzame energie uit hout Provincie Gelderland. Johan Willemsen & Jeroen Sluijsmans, 27-01-2011

Op eigen hout. Stimulering duurzame energie uit hout Provincie Gelderland. Johan Willemsen & Jeroen Sluijsmans, 27-01-2011 Op eigen hout Stimulering duurzame energie uit hout Provincie Gelderland Johan Willemsen & Jeroen Sluijsmans, 27-01-2011 1 Doel van de presentatie 1. Informeren over de Gelderse aanpak 2. Inspireren en

Nadere informatie

Van Duurzame Energie naar uro s Nieuwe tak voor Agrarische Sector!?

Van Duurzame Energie naar uro s Nieuwe tak voor Agrarische Sector!? Van Duurzame Energie naar uro s Nieuwe tak voor Agrarische Sector!? Kansen en Uitdagingen! ZLTO 22 september 2011 Hans van den Boom sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank

Nadere informatie

E-Transitie S3H Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen

E-Transitie S3H Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen 1 E-Transitie S3H Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander Strategie 8 november

Nadere informatie

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Lokale Energie Lokale Energie - 4 Lokale energie-initiatieven - Een loket voor buurt- en dorpsinitiatieven Projectnaam : Lokale Energie Opdrachtgever

Nadere informatie

Memo. Memo Statenbrief van provincie Gelderland "Beleid veehouderij;actuele ontwikkelingen. De gemeenteraad Barneveld

Memo. Memo Statenbrief van provincie Gelderland Beleid veehouderij;actuele ontwikkelingen. De gemeenteraad Barneveld Memo Datum: 23 oktober 2013 Onderwerp: Ter attentie van: Memo Statenbrief van provincie Gelderland "Beleid veehouderij;actuele ontwikkelingen. De gemeenteraad Barneveld Afzender: College van Burgemeester

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

Bermgras Inzamelstructuur. Innovatief & Ondernemend

Bermgras Inzamelstructuur. Innovatief & Ondernemend Bermgras Inzamelstructuur Innovatief & Ondernemend AGENDA Ondernemerschap en Duurzame samenwerking in Provincie Utrecht Arbor Project Bermgras Inzamelstructuur Waarom? Wat? Hoe? Samenwerkingsovereenkomst

Nadere informatie

Werkveld Landbouw & Natuur

Werkveld Landbouw & Natuur Werkveld Landbouw & Natuur Betreft: Door: Voorlopige Leidraad regionale mestverwerking Hans Corsten/Irma Schmitz Datum: 15 december 2015 Inleiding In Nederland wordt meer mest geproduceerd dan op het land

Nadere informatie

Biogas: In 2011 startte het samenwerkingsverband. Het doel van het project was Biogas

Biogas: In 2011 startte het samenwerkingsverband. Het doel van het project was Biogas Resultaten: Project Besloten kringloop door kleinschalig mestvergisting in de veehouderij. Biogas: In 2011 startte het samenwerkingsverband. Het doel van het project was Biogas produceren met betaalbare

Nadere informatie

Duurzame mestverwerking voor productie van schone energie en groene mineralen

Duurzame mestverwerking voor productie van schone energie en groene mineralen Duurzame mestverwerking voor productie van schone energie en groene mineralen MTS vd Lageweg Hendrikus van de Lageweg 1 Inhoud MTS vd Lageweg Mestplaatsing veehouderij sectoren / sector belang Doelen Wat

Nadere informatie

Kennisprogramma DuurzaamDoor 2013-2016 provincie Gelderland

Kennisprogramma DuurzaamDoor 2013-2016 provincie Gelderland Kennisprogramma DuurzaamDoor 2013-2016 provincie Gelderland Het Gelderse kennisprogramma DuurzaamDoor 2013-2016 maakt deel uit van het landelijke programma DuurzaamDoor, sociale innovatie voor een groene

Nadere informatie

VERKLARING Green Deal tussen Unie van waterschappen en Rijksoverheid

VERKLARING Green Deal tussen Unie van waterschappen en Rijksoverheid VERKLARING Green Deal tussen Unie van waterschappen en Rijksoverheid Ondergetekenden: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, ieder

Nadere informatie

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord.

1. Wethouder Tiemens te machtigen voor het ondertekenen van het Gelders Energie Akkoord. Collegevoorstel Openbaar Onderwerp Deelname Gelders Energieakkoord Programma Duurzaamheid Portefeuillehouder H. Tiemens Samenvatting Het Klimaatverbond, Alliander en Gelderse Natuur en Milieufederatie

Nadere informatie

Innoveren doe je Samen

Innoveren doe je Samen Innoveren doe je Samen Deep in the shit Ervaringen van een innovatieve ondernemer in een hooggereguleerde sector Ir Roger A.B.C. Rammers CMC 1 Agenda 1. Introductie AquaPurga 2. Mestmarkt: mestproblematiek

Nadere informatie

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard

Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Projectbureau Herstructurering Tuinbouw Bommelerwaard Gemeente Maasdriel commissie Ruimte 9 januari 2013 Teun Biemond Jan Woertman 1 Inhoud 1. Voorstellen 2.Herstructurering en Duurzaamheid 3.Duurzame

Nadere informatie

Systeemdocument AgriMoDEM mestraffinage

Systeemdocument AgriMoDEM mestraffinage vestiging Drachten behorende bij onderbouwing Knarweg 14, Lelystad. Op het gebied van schoon en zuinig produceren, heeft de agrarische sector nog een aantal belangrijke doelstellingen te behalen. Belangrijkste

Nadere informatie

Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven. WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie

Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven. WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie Mobilisatie Biomassa een visie vanuit het bedrijfsleven WUR/Alterra-workshop 3 juli 14 Fokke Goudswaard, voorzitter Platform Bio-Energie Missie PBE: promotie van verantwoord toegepaste bio-energie Platform

Nadere informatie

Duurzaam benutten van warmte

Duurzaam benutten van warmte Duurzaam benutten van warmte Netwerkbijeenkomst duurzame regionale energie Gelderland 12 juni 2013 Door: Hans Wouters Programma energietransitie Provincie Gelderland Provincie zet zich in op de toepassing

Nadere informatie

Provinciale Staten VOORBLAD

Provinciale Staten VOORBLAD Provinciale Staten VOORBLAD Onderwerp SIS-nummer Agendering (advies Griffie) Tarieven openbaar vervoer PS2013-189 Commissie MIE 6 maart 2013 Provinciale Staten Behandelwijze x Kaderstellen Controleren

Nadere informatie

Bio-energie. van de Boer. www.host.nl

Bio-energie. van de Boer. www.host.nl NL Bio-energie van de Boer www.host.nl HoSt Microferm: duurzame energie uit mest Het Microferm concept is ontwikkeld voor boeren die de eigen mest verwerken. De Microferm is uitermate geschikt voor agrarische

Nadere informatie

Doel van deze brief: Verstrekken lening aan 7 initiatieven aanleg breedbandinfrastructuur

Doel van deze brief: Verstrekken lening aan 7 initiatieven aanleg breedbandinfrastructuur STATENBRIEF Onderwerp: Projectvoorstellen Digitale bereikbaarheid 2013 ronde 2 Doel van deze brief: Verstrekken lening aan 7 initiatieven aanleg breedbandinfrastructuur Het college van Gedeputeerde Staten

Nadere informatie

Boeren met energie. 11 November 2010

Boeren met energie. 11 November 2010 Boeren met energie 11 November 2010 Wat doen wij? Ontwikkelen projecten energie uit biomassa Opzetten expertisecentrum energie uit hout droogtechnieken stookgedrag rookgasmetingen rookgasreiniging Ontwikkelen

Nadere informatie

Mestverwerking in De Peel

Mestverwerking in De Peel Mestverwerking in De Peel Mestverwerking Jan van Hoof, Jeanne Stoks, Wim Verbruggen Maart 2012 Agenda Doel van de avond Wat is mest? Wat is het mestprobleem? Waar komt mest vandaan? Hoeveel mest is er?

Nadere informatie

Het college van Gedeputeerde Staten verzoekt de leden van Provinciale Staten om:

Het college van Gedeputeerde Staten verzoekt de leden van Provinciale Staten om: STATENBRIEF Onderwerp: Fonds Gelderse Vrijetijdseconomie uitwerking inzet revolverende middelen vrijetijdseconomie Doel van deze brief: Het college van Gedeputeerde Staten verzoekt de leden van Provinciale

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Mest vergisting en bewerking 5-9-2012. Vier routes verminderen N en P overschot. Welkom op Knowledge Transfer Centre De Marke:

Mest vergisting en bewerking 5-9-2012. Vier routes verminderen N en P overschot. Welkom op Knowledge Transfer Centre De Marke: Welkom op Knowledge Transfer Centre De Marke: Wageningen UR Organisatie Supervisory Board Executive Board Wageningen International, WBS, WBG RIKILT CIDC-Lelystad 16 chair groups 10 chair groups 18 chair

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ)

Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ) Uitwerking categorie: Overig Hernieuwbaar (of wel de 186 PJ) (tussenstand 1 mei 2015) Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Achtergrond 186 PJ opgave ENERGIEAKKOORD VOOR DUURZAME GROEI Concrete afspraken

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

Provinciehuis Westerbrink 1 Assen Assen, 3 oktober 2011 Nummer: 11-089 Postbus 122

Provinciehuis Westerbrink 1 Assen Assen, 3 oktober 2011 Nummer: 11-089 Postbus 122 Provinciehuis Westerbrink 1 Assen Assen, 3 oktober 2011 Nummer: 11-089 Postbus 122 9400 AC Assen Dit is een gezamenlijk persbericht van de provincies Groningen, Fryslân, Drenthe en Noord- Holland, de gemeenten

Nadere informatie

Intentieovereenkomst. Asbest van het bedrijfsdak

Intentieovereenkomst. Asbest van het bedrijfsdak Intentieovereenkomst Asbest van het bedrijfsdak Intentieovereenkomst Wij, vertegenwoordigers van bestuursorganen en organisaties die werken aan de realisatie van een gezond en veilig leefmilieu, economie

Nadere informatie

Verwerken van (groene) biomassa en mest:

Verwerken van (groene) biomassa en mest: Verwerken van (groene) biomassa en mest: kan dat samen? Hans Verkerk secretaris meststoffendistributie CUMELA Nederland Sector: 3.000 ondernemers 30.000 medewerkers Jaaromzet 4 miljard Cumelabedrijven:

Nadere informatie

Bijlage 2: Beleidsnotitie ET Samen in versnelling

Bijlage 2: Beleidsnotitie ET Samen in versnelling Bijlage bij Statenbrief - zaaknummer 2015-007744 Bijlage 2: Beleidsnotitie ET Samen in versnelling Voortgang en toekomst IEG duurzame voorziening 1. Inleiding In deze notitie wordt ingegaan op de resultaten

Nadere informatie

Kringloop neutraal denken (Emissie, mineralen, energie) Eddie ter Braack

Kringloop neutraal denken (Emissie, mineralen, energie) Eddie ter Braack Kringloop neutraal denken (Emissie, mineralen, energie) Eddie ter Braack Bio Energie Noord Missie: Het realiseren van meer en nieuwe activiteiten in Noord-Nederland op het gebied van energie uit biomassa

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Kosten/baten-analyse MC-installaties en gebruikerservaringen MC

Kosten/baten-analyse MC-installaties en gebruikerservaringen MC Kosten/baten-analyse MC-installaties en gebruikerservaringen MC LEI Wageningen UR: Co Daatselaar Aanleiding en doelstellingen onderzoek Veel mest elders af te zetten tegen hoge kosten, druk verlichten

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Gedeputeerde Staten STATENNOTITIE Aan de leden van Provinciale Staten HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Informeren Staten m.b.t. Motie 89 (PS2009-736) Duurzaamheid en sportparticipatie

Nadere informatie

GroenLinks Bronckhorst. Themabijeenkomst Groengas Hoe groen is ons gas? 2 juni 2015

GroenLinks Bronckhorst. Themabijeenkomst Groengas Hoe groen is ons gas? 2 juni 2015 GroenLinks Bronckhorst Themabijeenkomst Groengas Hoe groen is ons gas? 2 juni 2015 Waarom co-vergisten Omdat de meststoffenwet veehouders verplicht de overtollige (mineralen in de) mest te ver(be)werken

Nadere informatie

Biomassa, het nieuwe goud. Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform

Biomassa, het nieuwe goud. Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform Biomassa, het nieuwe goud Francies Van Gijzeghem projectleider Bio-Energie platform ODE-Vlaanderen Structuur Vlaams kwaliteitscentrum voor decentrale duurzame energie belsolar Werkgroep groene stroom 2

Nadere informatie

Provinciale Staten VOORBLAD

Provinciale Staten VOORBLAD Provinciale Staten VOORBLAD Onderwerp SIS-nummer Vervolgnotitie Gemeenschappelijke regelingen in het kader van de RUD-vorming: Advies ondernemingsraad PS2012-472 Agendering (advies Griffie) Commissie MIE

Nadere informatie

Mogelijkheden van vergisting voor de productie van biogas. Bruno Mattheeuws 09 juni 2007

Mogelijkheden van vergisting voor de productie van biogas. Bruno Mattheeuws 09 juni 2007 Mogelijkheden van vergisting voor de productie van biogas Bruno Mattheeuws 09 juni 2007 AGENDA Biogas-E vzw Biomassa Anaerobe vergisting Digestaat Biogas en de toepassingen Anaerobe vergisting en het milieu

Nadere informatie

Noord Deurningen. Kosten en baten mestvergisting

Noord Deurningen. Kosten en baten mestvergisting Noord Deurningen Kosten en baten mestvergisting Inleiding Systeemoverzicht microvergisting Vergisting Biogasleiding WKK en Warmte en elektriciteitsbenutting Kosten systeem Hoe nu verder? Systeem Kleinschalige

Nadere informatie

Innovatieagenda Melkveehouderij

Innovatieagenda Melkveehouderij Innovatieagenda Melkveehouderij stappen naar een nieuwe melkweg samen met ketenpartijen in de melkveehouderij INLEIDING NL 20 Waarom een innovatieagenda? Innovatie is een belangrijke voorwaarde voor de

Nadere informatie

Het college van Gedeputeerde Staten verzoekt de leden van Provinciale Staten om:

Het college van Gedeputeerde Staten verzoekt de leden van Provinciale Staten om: STATENBRIEF Onderwerp: Stimuleren zonne-energie op daken van scholen, (sport)verenigingen en bedrijven Doel van deze brief: Het college van Gedeputeerde Staten verzoekt de leden van Provinciale Staten

Nadere informatie

Het college van Gedeputeerde Staten verzoekt de leden van Provinciale Staten om:

Het college van Gedeputeerde Staten verzoekt de leden van Provinciale Staten om: STATENBRIEF Onderwerp: Treinverbinding Tiel-Arnhem Portefeuillehouder: Bieze Kerntaak/plandoel: Kerntaak; regionale bereikbaarheid en regionaal openbaar vervoer Plandoel 1: In stand houden en verbeteren

Nadere informatie

Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016

Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016 Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM NCLG Achterhoek 21 april 2016 Inhoudsopgave presentatie 1. Energietransitie: besparing, opwekking, ruimte 2. AGEM, stand van zaken 3. Programma Zon op Erf De urgente

Nadere informatie

Strategisch meerjarenplan. Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM Tafel van Groenlo februari 2016

Strategisch meerjarenplan. Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM Tafel van Groenlo februari 2016 Strategisch meerjarenplan Presentatie Guus Ydema, directeur AGEM Tafel van Groenlo februari 2016 Inhoudsopgave presentatie 1. Energietransitie, besparing, opwekking, ruimte 2. Resultaten AGEM, stand van

Nadere informatie

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014 Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente 4 Inleiding Het doel van de TDA is om focus aan te brengen in de kansrijke en verbindende initiatieven in Twente bij het realiseren van een duurzame

Nadere informatie

Energie uit groenafval. deel van een duurzame. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen

Energie uit groenafval. deel van een duurzame. Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen Energie uit groenafval deel van een duurzame totaaloplossing Arjen Brinkmann Branche Vereniging Organische Reststoffen 1 Branche Vereniging Organische Reststoffen (BVOR) Sinds 1989 branche organisatie

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie

Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Europese EFRO-subsidies voor innovatie en CO 2 -reductie Via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) stimuleert Europa de regionale

Nadere informatie

Voor het eerste deel van de studie (Rapport I) werd met behulp van een enquête informatie en data verkregen van mestexperts uit de Europese Unie.

Voor het eerste deel van de studie (Rapport I) werd met behulp van een enquête informatie en data verkregen van mestexperts uit de Europese Unie. Rapport I: Inventarisatie van de mestverwerkingactiviteiten in Europa Voor het eerste deel van de studie (Rapport I) werd met behulp van een enquête informatie en data verkregen van mestexperts uit de

Nadere informatie

Interactie tussen bio-materialen en bio-energie. Annita Westenbroek 17 december 2013

Interactie tussen bio-materialen en bio-energie. Annita Westenbroek 17 december 2013 Interactie tussen bio-materialen en bio-energie Annita Westenbroek 17 december 2013 Discussiepunten (1) Er is genoeg biomassa! Ja, na gebruik voor materialen en chemie blijft er voldoende over voor energie!

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie