Voorwoord Ik wens u veel leesplezier en een stimulans om meer kennis en ervaring te delen. Marion Latour

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Voorwoord - 1 - Ik wens u veel leesplezier en een stimulans om meer kennis en ervaring te delen. Marion Latour"

Transcriptie

1 Voorwoord Vanuit onze eigen discipline beschikken we over veel kennis en ervaring. Zowel binnen de brandweer, ambulance en politie. Toch wisselen we deze kennis en ervaring te weinig met elkaar uit, zowel binnen onze eigen discipline als daarbuiten met onze multidisciplinaire collega s. Dit is mijn constatering naar aanleiding van mijn praktijkervaringen als opleider, officier van dienst en als regionaal officier gevaarlijke stoffen bij de brandweer. Een ongeval met gevaarlijke stoffen waarbij hulpverleners onnodig in contact kwamen met een gevaarlijke stof bracht mij op het idee om mijn scriptie in het kader van de MCDM opleiding te gaan schrijven over de kennis van gevaarlijke stoffen onder het ambulancepersoneel. Uiteraard is dit maar één voorbeeld en onderwerp waarbij we de kennis te weinig aan elkaar doorgeven. Er kan dus eenvoudig een discussie ontstaan waarom juist voor het onderwerp gevaarlijke stoffen is gekozen, terwijl er nog zoveel meer onderwerpen zijn waarover je een scriptie kunt schrijven of trainingen over kunt geven. Toch ben ik van mening dat we ergens moeten beginnen, er moet een bruggenbouwer zijn die laat zien dat als we kennis met elkaar delen, ervaringen uitwisselen en oog hebben voor de overeenkomsten in ons multidisciplinair optreden we sterker kunnen worden. Ik voel mij zo n bruggenbouwer en realiseer mij dat deze scriptie misschien niet het ei van Columbus is maar wel een stap verder in de samenwerking en uitwisseling van kennis en ervaringen met andere hulpverleningsdiensten. Een aantal mensen wil ik graag speciaal bedanken voor hun ondersteunende rol bij het werkproces dat tot deze scriptie heeft geleid: - Bert Dercksen, Jens Valk en Ronald de Vos van het MMT en de ambulancezorg Groningen. - Hans van de Kar en Menno van Duin, voor hun feedback op, en begeleiding van, de scriptie. - De medewerkers van de ambulancezorg voor het invullen van de vragenlijsten en interviews. - Annemarie Stant voor het kritisch doorlezen en verdere support. Ik wens u veel leesplezier en een stimulans om meer kennis en ervaring te delen. Marion Latour - 1 -

2 Samenvatting Een incident met gevaarlijke stoffen komt niet elke dag voor, maar als het plaats vindt hebben bijna altijd de brandweer, politie en brandweer daar een rol in. Tijdens het incident wordt er vooral naar de brandweer gekeken en hun adviezen opgevolgd. Maar als deze adviezen niet juist zijn of de brandweer nog niet ter plaatse is moet er wel een besluit genomen worden wat er gedaan moet worden. Uit de evaluatie van een incident in Groningen bleek dat het ambulancepersoneel te weinig beschikking had over de juiste kennis en vaardigheden over gevaarlijke stoffen. Door middel van een vragenlijst is onderzocht of de behoefte aan meer kennis, vaardigheden en trainingen op het gebied van gevaarlijke stoffen ook onder het ambulancepersoneel aanwezig was. De uitkomsten spraken voor zich: 61% vond dat ze te weinig theoretische kennis en vaardigheden hebben en 76% vond dat ze te weinig praktische kennis en vaardigheden hebben om veilig en verantwoord om te kunnen gaan bij incidenten met gevaarlijke stoffen. 75% wil 1x per jaar een praktische en theoretische training. Om een goede opleidingsmethode te ontwikkelen wordt achtereenvolgens gekeken naar de mens die moet leren, hoe er geleerd wordt en naar de leeromgeving en leeractiviteiten. De vertalingen van de bovenstaande onderwerpen naar een opleiding leidde tot de volgende fasering: 1. Bewustwording in de fase wordt de noodzaak duidelijk gemaakt door de gevolgen te laten zien van een gebrek of het verkeerd toepassen van kennis en vaardigheden op het gebied van gevaarlijke stoffen. 2. Herkenning in de fase wordt er aandacht besteed aan de gevarenherkenning van gevaarlijke stoffen onder andere door de gevarenidentificatie van gevaarlijke stoffen, kleine demonstraties van (reacties met) gevaarlijke stoffen en het behandelen van casussen. 3. (Risico) inschatting in deze laatste fase wordt er zoveel mogelijk opgeleid in de praktijk, het leren door doen. Praktijk oefeningen met direct feedback en bijsturing. Als afsluiting worden eigen ervaring behandeld waarbij in gegaan wordt op herkenningspunten en de risico inschatting. Aanbevolen wordt, onder andere, een praktijkgerichte opleiding te organiseren voor het personeel van de ambulance en het MMT van 4 uur en een herhalingstraining van 3 uur. Verder wordt aanbevolen aspecten uit de in de luchtvaart bekende Crew Resource Management training te integreren in de ambulancezorg. Tot slot wordt aanbevolen een werkkaart te produceren waar de identificatie van- en procedure met- gevaarlijke stoffen staan vermeld

3 Inhoudsopgave Voorwoord.1 Samenvatting 2 1. Inleiding 5 2. Gevaarlijke stoffen in basisopleidingen brandweer, politie en ambulance Brandweer Politie Ambulance Probleemstelling en werkwijze Kennisniveau ambulancepersoneel en MMT Nulmeting Uitkomsten nulmeting Werkzaamheden Scholing & Training.Oefenen Oefenen Toekomstige trainingen Onderwijs Onderwijssystemen De lerende mens I Algemeen Actuele noodzaak De behoefte aan ontplooiing Motivatietheorieën Goal-setting Locke & Latham Social Learning Bandura De lerende mens II Inleiding De logische niveaus van bewustzijn Vormen van intelligentie- Gardner Besluitvorming onder tijdsdruk Crew resource management Het leren en de overdracht

4 Inleiding Hoe leren wij Leerstijlen Inleiding David Kolb Learning Style Inventory (LSI) Vermunt, Inventaris van Leerstijlen (ILS) De leeromgeving Inleiding De leeromgeving Vertaling naar de praktijk, onderwijssystematiek voor het trainen van het medisch personeel Mindmap De vertaling Bewustwording Herkenning (Risico)inschatting Algemene aspecten die een rol spelen De opleider Conclusies en aanbevelingen 49 Literatuurlijst..51 Bijlage 1 Vragenlijst...53 Bijlage 2 Leerstijlentest van Kolb Bijlage 3 Leerstijlentest van Vermunt.62 Bijlage 4 Werkkaart gevaarlijke stoffen

5 1. Inleiding Als op 14 juli 2005 om uur bij de gemeenschappelijke meldkamer Groningen de melding binnenkomt van de beveiliging van het Zernikecomplex in Groningen dat de brandweer en een ambulance nodig zijn vanwege een ontploffing met één of twee slachtoffers alarmeert de meldkamer de verschillende disciplines met de melding: ontploffing in isotopenlab met mogelijk meerdere slachtoffers. Zowel de brandweer, ambulance als politie rijden naar de faculteit Wiskunde, Natuurkunde en Scheikunde van de Rijksuniversiteit in Groningen. Tijdens het aanrijden was er aan brandweerzijde onderling contact over het (bovenwinds) aanrijden en over het gebruiken van meetapparatuur om radioactieve straling te meten. De politie en brandweer waren als eerste ter plaatse en wachten op de komst van de brandweer. Toen de tankautospuit 2 minuten later arriveerde werd, na contact te hebben gehad met het hoofd van de bedrijfshulpverlening, duidelijk dat de explosie niet had plaatsgevonden in het isotopenlab maar in een chemisch laboratorium op de 3 e verdieping van het gebouw. De bevelvoerder van de brandweer gaf vervolgens aan, hoewel er nog geen metingen en verkenning was geweest, dat de ambulancemedewerkers mee konden naar binnen. Op de 3 e verdieping aangekomen bleek er één persoon gewond te zijn geraakt door de explosie en door het vrijkomen van de stof. Het slachtoffer is op eigen kracht uit het laboratorium gekomen en is in het trappenhuis op de 3 e verdieping opgevangen door bedrijfhulpverleners. Het slachtoffer is in eerste instantie behandeld door de bedrijfshulpverleners en dit is later overgenomen door de ambulance die op de 3 e verdieping ter plaatse was. Het slachtoffer is naar de begane grond gebracht, is ontkleed en gedecontamineerd. Ongeveer een half uur later kregen zes personen; één politieagent, twee ambulancemedewerkers, twee BHV ers en één student van de universiteit, die allen in de nabijheid (of in contact) waren geweest met het slachtoffer, klachten die overeenkwamen met de symptomen van de vrijgekomen stof. Deze zijn voor controle naar het Universitair Medisch Centrum Groningen gebracht. Na controle konden ze - 5 -

6 het UMCG weer verlaten. Het slachtoffer dat betrokken was bij de explosie heeft langere tijd in het ziekenhuis gelegen vanwege zowel inwendig als uitwendig letsel door de chemische stof. Het is onbekend of zij blijvend letsel heeft overgehouden aan het ongeval. 1 In eerste instantie is dit een verslaglegging van een ongeval zoals er wel meer in Nederland plaatsvinden, maar als men dieper naar dit soort ongevallen gaat kijken en dan met name naar de multidisciplinaire samenwerking vallen er zaken op. Er vallen dan vooral zaken op zoals de omgang met gevaarlijke stoffen, de aannames die gemaakt worden bij incidenten met gevaarlijke stoffen en de risico s en (bijna) ongevallen die er uit ontstaan bij zowel de brandweer, ambulance en politie. De brandweer heeft de incidentenbestrijding van gevaarlijke stoffen als basis in haar les- en leerstof. Bij de manschappenopleiding wordt de ongevalbestrijding procedure (ogs procedure) al behandeld. Ook bij bevelvoerders, onderbrandmeesters, worden de gevaarlijke stoffen en adequate bestrijdingsmethoden uitvoerig behandeld tijdens de module gevaarlijke stoffen. Er zijn op diverse niveaus binnen het brandweerveld specialistische opleidingen zoals de hoofdbrandwacht module verkenner gevaarlijke stoffen en de op HBOniveau gegeven opleiding adviseur gevaarlijke stoffen. Maar hoe zit het met de andere disciplines en dan met name de politie en ambulancemedewerkers die evenzo als de brandweer als (één van de) eersten ter plaatse bij een incident met gevaarlijke stoffen komen? Hebben zij de beschikking over voldoende kennis en vaardigheden? Wordt er in hun basisopleidingen voldoende aandacht gegeven aan de gevaarlijke stoffen? In het volgende hoofdstuk wordt gekeken in hoeverre kennis en vaardigheden van gevaarlijke stoffen wordt behandeld in de basisopleidingen. 1 Uit: Evaluatie brandweerinzet, Explosie Zernikecomplex, hulpverleningsdienst Groningen, 22 september

7 2. Gevaarlijke stoffen in basisopleidingen brandweer, politie en ambulance 2.1. Brandweer De brandweeropleidingen in Nederland kennen een modulaire opzet. In het kader van het nieuwe besluit brandweerpersoneel is de modulaire structuur vanaf 1 januari 2007 geleidelijk vervangen door een functie- en competentiegerichte opleidingsstructuur. In de volgens de nieuwe structuur opgezette en verplichte basisopleiding manschappen I wordt het onderwerp gevaarlijke stoffen behandeld. In de verplichte lesstof van deze opleiding wordt nader ingegaan op de soorten gevaarlijke stoffen, herkennen van gevaarlijke stoffen, risico s van gevaarlijke stoffen, eenvoudige ontsmettingsprocedures en het meten van explosieve mengsels en radioactiviteit. Op leidinggevend niveau kent het opleidingsysteem nog specifieke modules op het gebied van gevaarlijke stoffen. Op onderbrandmeester niveau (bevelvoerder) is er een module gevaarlijke stoffen die dieper ingaat op de chemie en de ongevallenbestrijding van gevaarlijke stoffen. Op officiersniveau, tenslotte, is er een opleiding adviseur gevaarlijk stoffen Politie Het politieonderwijs wordt door de politieacademie verzorgd. De politieacademie biedt onderwijs aan op basis van het samenhangende stelsel van opleidingen: het initieel en postinitieel politieonderwijs. Aanvullend op het samenhangend stelsel kunnen ook maatwerk opleidingen worden aangeboden. Het initieel politieonderwijs bevat de basisopleidingen voor politiefunctionarissen en de vrijwillige politie. De opleidingen kunnen worden gevolgd na een selectietraject en op basis van een dienstverband bij een politiekorps. De opleidingen zijn afgestemd op de vijf beroepsprofielen, die samen met de korpsen zijn vastgesteld. Deze beroepsprofielen sluiten aan bij de zogenaamde kwalificatieniveaus in het reguliere onderwijs

8 Het postinitiële onderwijs bestaat uit leergangen die bedoeld zijn voor specialisten en leidinggevenden binnen de politiefunctie. Er zijn drie leergangen voor leidinggevenden en negen specialistische leergangen. Deze leergangen sluiten aan en zijn een vervolg op het initieel politieonderwijs vanaf de opleiding tot allround politiemedewerker. politieonderwijs 2 Op niveau 2, 3 en 4 wordt in het politieonderwijs nader ingegaan op het onderwerp gevaarlijke stoffen. Tijdens de modules afhandelen verkeersongevallen, optreden bij milieuovertredingen en optreden bij kleine milieuovertredingen van bedrijven wordt ingegaan op het herkennen van gevaarlijke stoffen. Tijdens de specialistische opleiding milieuspecialist wordt er dieper ingegaan op de materie van gevaarlijke stoffen. 3 2 Bron: 3 Bron:

9 2.3. Ambulance De Stichting Opleidingen Scholing Ambulancehulpverlening (SOSA) is het opleidingsinstituut van de ambulancesector. De status van SOSA is onder andere vastgelegd bij Koninklijk Besluit (KB524) en in het door de sector vastgestelde document Verantwoorde ambulancezorg. 4 De SOSA verzorgt initiële opleidingen voor ambulanceverpleegkundigen, ambulancechauffeurs en centralisten van de meldkamer ambulancezorg. De opleiding van ambulanceverpleegkundige is gericht op snel ontdekken van kritieke gezondheidsbelemmeringen en deze te behandelen. De opleiding van ambulancechauffeurs is gericht op de twee hoofdtaken van het werk namelijk: vervoertechnisch gedeelte en het medisch assisterend gedeelte. In zowel de opleiding van ambulanceverpleegkundige als ambulancechauffeur komen onderwerpen op het gebied van gevaarlijke stoffen niet voor. Binnen het Mobiel Medisch Team (MMT) zijn er geen specifieke opleidingen voor incidenten met gevaarlijke stoffen. In de basisopleiding van de piloot van het MMT wordt wel nader ingegaan op gevaarlijke stoffen, met name over het vervoer van gevaarlijke stoffen. In de Crew Resource Management, voorheen cockpit resource management (CRM), opleiding die gevolgd wordt door de piloot en verpleegkundige wordt veel aandacht besteedt aan risicoherkenning en risicobewustwording. Deze kennis kan ook goed gebruikt worden tijdens incidenten met gevaarlijke stoffen. 4 Bron:

10 3. Probleemstelling en werkwijze Na deze korte inventarisatie kan geconcludeerd worden dat er in de opleidingen en trainingen binnen de ambulancesector geen aandacht besteed wordt aan gevaarlijke stoffen en in het politieonderwijs in een aantal modules summier aandacht besteed wordt aan gevaarlijke stoffen. Om het onderzoek af te bakenen zullen we in deze rapportage ons verder richten op de medische sector, specifiek de ambulancesector en het MMT. Uit de evaluatie van de explosie op het Zernikecomplex blijkt dat dit tekort aan kennis en vaardigheden leidt tot gevaarlijke situaties waarbij ook de eigen veiligheid in gevaar kan komen. De centrale vraag van deze rapportage is: Op welke wijze kunnen de competenties die noodzakelijk zijn voor een veilige omgang met incidenten waarbij gevaarlijke stoffen betrokken zijn, bij het ambulancepersoneel en het personeel van het MMT getraind worden? De subvragen bij deze centrale vraag zijn: 1. Wat is het huidige kennis- en vaardighedenniveau? 2. Welke opleidingsmethode is het meest geschikt en welke menselijke en omgeving factoren spelen een rol? In de komende hoofdstukken zal allereerst een nulmeting worden uitgewerkt waarbij antwoord gegeven gaat worden op de subvraag over het huidige kennis- en vaardighedenniveau. Ten tweede zullen, met het oog op een praktijkgerichte opleidingssystematiek, in drie stappen gekeken worden welke aspecten een rol spelen bij het opleiden namelijk: 1. De lerende mens, 2. Het leren, 3. De leeromgeving. Ten slotte zullen de theorieën vertaald worden naar de praktijk en zullen er conclusies en aanbevelingen gegeven worden die de tweede subvraag en daarmee tevens de centrale vraag beantwoorden

11 4. Kennisniveau ambulancepersoneel en MMT 4.1. Nulmeting Gebleken is dat in de basisopleiding voor het ambulancepersoneel en het MMT het onderwerp gevaarlijke stoffen niet behandeld wordt. Om nu te onderzoeken wat het kennisniveau is van het personeel is een nulmeting een handig middel. Met een nulmeting wordt als het ware een foto van de organisatie gemaakt. Tijdens deze nulmeting wordt er met name gekeken naar het kennis- en vaardighedenniveau en de kennis- en vaardighedenbehoefte bij incidenten met gevaarlijke stoffen. In overleg met de medisch manager van de ambulancezorg Groningen, de leidinggevende van het Mobiel Medisch Team (MMT) en enkele artsen is een vragenlijst opgesteld die een beeld zou moeten geven van het kennis- en vaardighedenniveau en de kennisen vaardighedenbehoefte onder het personeel van de ambulance en het MMT in de provincie Groningen. De vragenlijst is weergegeven in Bijlage 1. De vragenlijst is opgebouwd uit 4 delen namelijk: 1. Werkzaamheden Inzicht in functie en bij welke organisatie werkzaam (ambulance en MMT). 2. Scholing & training Inzicht opleidingen & trainingen op het gebied van gevaarlijke stoffen en inzicht of deze trainingen als voldoende wordt ervaren. 3. Oefenen Inzicht in eerdere oefeningen op het gebied van gevaarlijke stoffen en eventueel met welke andere hulpverleningsdiensten gedaan. 4. Toekomstige trainingen - Inzicht of personeel vindt dat er voldoende oefeningen en (bij)scholingen worden gegeven om hun vaardigheden en kennis op het gebied van optreden bij gevaarlijke stoffen op peil te houden. - Inzicht of een aantal keer theoretische en praktische trainingen volgens de ondervraagden noodzakelijk zijn. - Inzicht welke onderwerpen tijdens de trainingen noodzakelijk zijn

12 In totaal zijn er ruim 150 vragenlijsten verspreid en zijn er in totaal 67 binnen de gestelde inlevertermijn terug ontvangen. Doordat een aantal personeelsleden zowel werkzaam is bij de ambulance als bij het MMT is de schatting dat ongeveer 50% van de ondervraagden zijn vragenlijst heeft ingevuld en geretourneerd Uitkomsten nulmeting Werkzaamheden De vragenlijsten zijn verspreid onder het personeel van de ambulancezorg Groningen en Mobiel Medisch Team van noord Nederland. Van de 67 personen die de vragenlijsten hebben ingevuld is 20% werkzaam bij het MMT en 80% bij de ambulancezorg Groningen. Van de geënquêteerden is 5% werkzaam als arts, 46% werkzaam als verpleegkundige, 43% werkzaam als ambulancechauffeur, 3% als officier van dienst geneeskundig (OvD-G) en 3% als piloot. 3% 3% 5% 43% 46% arts verpleegkundige chauffeur OvD-G piloot

13 Scholing & Training Van de geënquêteerden geeft 67% aan nog nooit opleidingen of trainingen gevolgd te hebben op het gebied van gevaarlijke stoffen. Van de 33% die aangeeft wel een opleiding of training gevolgd te hebben op het gebied van gevaarlijke stoffen blijkt de meerderheid dit tijdens brandweertrainingen gevolgd te hebben, de meeste zijn ook brandwacht bij een brandweerkorps. Tevens blijkt tijdens de training van de OvD-G deze materie soms behandeld te worden. 60% van deze trainingen worden nooit meer herhaald. 61% vindt dat zij te weinig theoretische kennis heeft voor de werkzaamheden om veilig en verantwoord om te kunnen gaan bij incidenten met gevaarlijke stoffen en 76% vindt dat zij te weinig praktische kennis in huis heeft voor deze werkzaamheden. theoretische kennis 15% 24% 61% voldoende onvoldoende weet niet

14 praktische kennis 9% 15% 76% voldoende onvoldoende weet niet Oefenen Van de geënquêteerden blijkt 52% nog nooit een oefening gedaan te hebben met gevaarlijke stoffen. Van de 48% die dit wel heeft gedaan heeft 51% dit tijdens een oefening met de brandweer gedaan en 31% met de politie. 18% blijkt oefeningen met andere externen gedaan te hebben zoals defensie en bedrijven. 77% van de ondervraagden is van mening dat zij niet voldoende oefeningen en bijscholingen aangeboden krijgt om hun vaardigheden op peil te houden op het gebied van optreden bij incidenten met gevaarlijke stoffen, 10% vindt dat wel voldoende en 13% weet het niet

15 voldoende trainingen en oefeningen 13% 10% 77% nee ja weet niet Toekomstige trainingen Om een beeld te krijgen waar de behoefte ligt voor toekomstige trainingen is in de vragenlijsten bij dit laatste onderwerp de vraag gesteld aan wat voor trainingen behoefte is en de frequentie hiervan. Twee ondervraagden gaven aan, dat er geen behoefte is aan trainingen. De overige geënquêteerden gaven aan zowel theoretische als praktische trainingen te willen volgen. Daarbij geeft 76% aan 1x per jaar een theoretische training te willen en 74% wil daarnaast 1x per jaar een praktische training

16 frequentie theoretische trainingen x per jaar 2x per jaar 3x per jaar 6x per jaar 1x per 2 jaar frequentie praktische trainingen x per jaar 2x per jaar 3x per jaar 4x per jaar Als laatste vraag van de enquête is er gevraagd welke onderwerpen men graag behandeld zou willen zien. Risicoherkenning, samenwerking met de andere hulpverleningsdiensten, procedures bij incidenten met gevaarlijke stoffen en de medische behandeling bij incidenten met gevaarlijke stoffen werden hier het meest aangekruist. Verder werden nog bij overige onderwerpen genoemd de asbestprocedure en het oefenen bij risicovolle (chemische) bedrijven

17 onderwerpen trainingen samenwerking risicoherkenning identificatie procedures medische behandeling overig Uit de vragenlijsten komt duidelijk naar voren dat het personeel van de ambulance en het MMT in Groningen vindt, dat zij niet voldoende kennis en ervaring hebben om hun werkzaamheden veilig en verantwoord uit te kunnen voeren bij incidenten met gevaarlijke stoffen. Tevens ervaren zij dat zij op dit moment onvoldoende oefeningen en bijscholing krijgen aangeboden om vaardigheden te krijgen en/of hun vaardigheden op peil te houden. In de volgende hoofdstukken zal ingegaan worden op de vraag welke opleidingsystematieken gebruikt kunnen worden om deze (bij)scholing uit te voeren

18 5. Onderwijs 5.1. Onderwijssystemen De uitkomst van de vragenlijsten laat zien dat er behoefte is aan meer kennis en vaardigheden welke het personeel van de ambulance en het MMT in de praktijk bij incidenten met gevaarlijke stoffen kan toepassen. Er zijn veel onderwijsmethoden en het is dan ook niet eenvoudig om een opleidingssystematiek te vinden die direct toepasbaar is voor het geneeskundig personeel. We zullen daarom in drie stappen naar een onderwijssystematiek zoeken, namelijk door het kijken naar: De lerende mens Het leren: overdracht van kennis en vaardigheden De leeromgeving Nadat we deze theorieën en (leer)methoden behandeld hebben zullen we deze, in hoofdstuk 6, verwerken in een toepasbare onderwijsmethode voor het medisch personeel De lerende mens I Algemeen De manier waarop iemand leert is persoongebonden. Ambities, ervaringen, karakter, achtergronden en andere factoren spelen een rol die iemand leert of juist niet leert. Leren is het veranderen van gedrag. Vaak zie je dat mensen eenvoudiger leren in situaties in hun vrije tijd. Er is dan vaak een sterke motivatie om iets te leren begrijpen, te kennen of eigen te maken. Gebrek aan motivatie kan er de oorzaak van zijn dat prestaties uitblijven of dat het prestatieniveau gering is. Motivatie is de motor van gedrag 5. Bij motivatie gaat het om de vraag: Waarom doe je iets? In deze paragraaf gaan we in op motivaties en een tweetal bekende motivatietheorieën om zo bouwstenen te krijgen voor de opleiding. 5 Je moet het Willen Hans Orlemans en Thea Rijsewijk, HRD Magazine, september 2003, nr

19 We gaan het achtereenvolgens hebben over: motivatie: actuele noodzaak motivatie: de behoefte aan ontplooiing motivatietheorie: Goal-setting van Locke en Latham (1990) motivatietheorie: Social learning - Bandura Actuele noodzaak Als er een actuele noodzaak is leren we vaak veel. Het is noodzakelijk. Belangrijk is wel dat de lerende de noodzaak ervaart. Soms zie je wel dat het management werknemers opdraagt om een cursus of studie te volgen zonder dat noodzaak of motivatie gedeeld wordt. Het risico is dan aanwezig dat er geen motivatie van binnenuit (intrinsieke motivatie) aanwezig is en daarmee, mogelijk, een slechte basis voor het leerproces neergezet is. Uit de enquête blijkt dat de noodzaak tot training door driekwart van de ondervraagden erkend werd en de kennis grotendeels als onvoldoende wordt ervaren. We kunnen er dan ook vanuit gaan dat de actuele noodzaak en de intrinsieke motivatie bij het merendeel van de lerende aanwezig is De behoefte aan ontplooiing. 6 Leren doen we ook omdat we ons willen ontplooien in een bepaalde richting. Zelfontplooiing is een menselijke basisbehoefte, die volgens psycholoog Abraham Maslow (1976) pas ervaren wordt als aan een aantal andere behoefte kan worden voldaan. De piramide van Maslow geeft aan wat deze behoeften zijn en in welke volgorde van belangrijkheid zij van invloed zijn. We nemen in vogelvlucht de piramide door en beginnen bovenaan. Daar zien we de behoefte aan zelfontplooiing, we kunnen uit de opbouw van de piramide opmaken dat een lerende pas kan toekomen aan deze behoefte aan ontplooiing wanneer er voldoende mate van eigenwaarde of zelfrespect is ontwikkeld (een niveau lager in de piramide). 6 Praktijkgericht opleiden Jan Willem van den Boogert blz.80 t/m

20 Zelfontplooiing Eigenwaarde Sociale behoeften Veiligheid / zekerheid Primaire behoeften We gaan verder omlaag en zien dat basale sociale behoeften eveneens een rol spelen, zoals de behoefte aan contact en uitwisseling. Daarnaast is veiligheid een belangrijke behoefte. Iemand die zich om wat voor reden dan ook niet veilig voelt, zal geen impuls ervaren zich te willen ontplooien. Onveiligheid geeft een vluchtreactie of defensieve reactie. Ontwikkelen en ontplooien zijn tegengestelde reacties. Deze zijn naar buiten toe gericht; naar een geprojecteerd doel. Ontplooien betekent op pad gaan en impliceert de bereidheid om risico s en onzekerheid te ontmoeten. Dit kan iemand alleen aan als hij voldoende basisveiligheid en zekerheid heeft opgebouwd. Wanneer dit niet ontwikkeld is, dient er daarom in een opleidingstraject eerst gewerkt te worden aan het creëren van voldoende basisveiligheid. Daarna ontstaat bij de lerende vanzelf de ruimte om de behoeften hoger in de piramide te gaan volgen. Ten slotte spreekt Maslow van primaire behoeften de basis van de piramide. Deze behoeften zijn eten, slapen, warmte en zuurstof. Het is logisch dat als deze behoeften niet worden vervuld, er voor al het andere geen ruimte is. Fysieke honger dient eerst gestild te worden. Daarna pas ontstaat er ruimte voor de honger naar kennis

21 Indien de lerende (zelf)ontplooiing als behoefte heeft, dan kan het overbrengen van kennis eenvoudiger zijn dan bij een lerende die geen behoefte aan ontplooiing heeft. Volgens Van den Boogert zijn er bij zelfontplooiing verschillende gedragingen actief: 1. zelfsturing 2. interesse opbrengen 3. perspectief zien 4. feedback benutten Deze verschillende gedragingen maken dat er een goede basis voor ontplooiing is en de lerende actief is in het ontvangen van kennis. Bij mensen die (nog) niet aan zelfontplooiing toekomen kunnen er twee dingen aan de hand zijn: er wordt niet voldaan aan de behoeften lager in de piramide van Maslow; er ontbreken één of meer van de genoemde vermogens. In het volgende schema worden voorbeelden van gedrag weergegeven, die passen bij de aan-of afwezigheid van de genoemde vermogens: Vermogen Zelfsturing Interesse opbrengen Vermogen is zichtbaar in het gedrag Ik onderneem activiteiten uit vrije keuze. Ik zoek uit wat ik kan doen. Ik maak een eigen plan. Ik stuur en stuur zo nodig bij. Ik construeer. Ik heb interesse. Ik stel vragen. Ik kan me laten inspireren door anderen. Ik kijk of er iets te zien is wat mijn Vermogen is niet zichtbaar in het gedrag Ik onderneem alleen wat moét. Ik wacht af wat er op me afkomt. Ik zie wel. Ik volg anderen. Ik laat mij inplannen. Ik consumeer vooral. Ik heb geen interesse. Ik laat mij niet inspireren door anderen. Ik doe wat ik altijd doe, of wat ik moet doen

22 Perspectief zien Feedback benutten interesses raakt. Ik stel mezelf wel eens de vraag: waar wil ik naartoe, bijvoorbeeld met mijn werk? Ik trek lijnen door naar de toekomst en zie mogelijkheden en valkuilen. Ik ben geneigd te denken dat het glas nog half vol is. Ik laat merken dat ik benieuwd ben naar wat anderen vinden wat ik doe. Ik vraag gericht naar feedback. Als ik kritiek krijg, probeer ik er iets uit te halen om van te leren. Ik bedank mensen voor feedback. Ik leef vooral op het moment, omdat wat nu moet mij bezighoudt. Ik kijk niet naar de toekomst, want je weet toch niet wat de toekomst brengt. Als ik een halfleeg glas zie, denk ik: dit is al bijna op. Ik vraag nooit om feedback. Ik wil graag bevestiging dat ik de dingen goed doe. Feedback zie ik als een aanval. Als ik feedback krijg, laat ik dat de ene keer over mij heen komen, de andere keer vuur ik terug. Ik ontloop mensen die mij feedback willen geven of hebben gegeven. figuur: Schema: vermogens bij ontplooiing (uit: Praktijkgerichtopleiden Jan Willem van den Boogert)

23 5.2.4 Motivatietheorieën Er is in de loop van tientallen jaren een behoorlijke hoeveelheid aan motivatietheorieën ontwikkeld. In deze paragraaf lichten 2 motivatietheorieën nader toe namelijk: Goal Setting theorie van Locke & Latham 7 en de Social learning 8 theorie van Bandura. De keuze om deze 2 theorieën te behandelen heeft te maken met het feit dat de twee theorieën een hedendaagse persoongerichte, moderne benadering kennen Goal-setting Locke & Latham 9 Volgens Locke & Latham presteren mensen beter als er op systematische wijze heldere en uitdagende doelen worden gesteld en er geregeld en specifiek feedback is over de mate waarin de doelen behaald worden. De goal-setting theorie van Locke en Latham (1990) houdt in dat goed geformuleerde doelstellingen motiverend werken. Locke en Latham hanteren hierbij vier criteria: 1. Werkdoelen moeten uitdagend zijn, maar de bekwaamheid van de medewerker niet te boven gaan. Te makkelijke taken vervelen op den duur en te moeilijke veroorzaken spanningen. 2. Werkdoelen moeten concreet en helder zijn. De medewerker dient precies te weten wat hij moet doen om het doel te bereiken. Doelen formuleren volgens het SMART-principe is daartoe een goede methode. De letters staan voor: specifiek-meetbaar-acceptabel-realistisch en tijdgebonden. 3. Werkdoelen moeten door de medewerker geaccepteerd zijn als doelen (commitment). Dat kan onder meer bereikt worden door hem bij het formuleren van de doelen te betrekken. 7 Locke, E.A. Latham, Goal Setting, a motivation thechnique 8 Bandura, Social learning theory 9 Bron: artikel: Je moet het willen- HRD magazine, nummer 9, september

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Marjoleine Hanegraaf (NMI bv) & Frans van Alebeek (PPO-AGV), december 2013 Het benutten van bodembiodiversiteit vraagt om vakmanschap van de teler. Er is

Nadere informatie

Uit het resultaat van mijn test kwamen voornamelijk de doener en beslisser naar voren.

Uit het resultaat van mijn test kwamen voornamelijk de doener en beslisser naar voren. Metawerk Fedor. Semester 1a Opdracht 1. Ik heb voor opdracht 1 de leerstijlentest van Kolb gemaakt. Deze test heeft als doel om te kijken op wat voor manier je het beste informatie kunt opnemen en verwerken.

Nadere informatie

MI-test voor kinderen vanaf ongeveer groep 5

MI-test voor kinderen vanaf ongeveer groep 5 MI Test MI-test voor kinderen vanaf ongeveer groep 5 Je kunt deze test ook geschikt maken vanaf groep 3 door met audio bestanden te werken. Naam: Leeftijd: Verbaal-linguïstisch intelligent Logisch-mathematisch

Nadere informatie

De Taxonomie van Bloom Toelichting

De Taxonomie van Bloom Toelichting De Taxonomie van Bloom Toelichting Een van de meest gebruikte manier om verschillende kennisniveaus in te delen, is op basis van de taxonomie van Bloom. Deze is tussen 1948 en 1956 ontwikkeld door de onderwijspsycholoog

Nadere informatie

Hoe ben jij KNAP??? >> Doe nu de test! Ga naar de 'Vragenlijst' Howard Gardner

Hoe ben jij KNAP??? >> Doe nu de test! Ga naar de 'Vragenlijst' Howard Gardner Hoe ben jij KNAP??? Je zou talent kunnen omschrijven als ergens heel goed in zijn. Elk mens heeft zo z n eigen talenten. Zelfs de grootste luilak die heeft namelijk een slaaptalent en een lui op de bank

Nadere informatie

Taxanomie van Bloom en de kunst van het vragen stellen. Anouk Mulder verschil in talent

Taxanomie van Bloom en de kunst van het vragen stellen. Anouk Mulder verschil in talent Onthouden Kunnen ophalen van specifieke informatie, variërend van feiten tot complete theorieën Opslaan en ophalen van informatie (herkennen) Kennis van data, gebeurtenissen, plaatsen Kennis van belangrijkste

Nadere informatie

ILS-K 1 12/1/2016 INSTRUMENT LEER STIJL - K PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN. Marc van Dongen

ILS-K 1 12/1/2016 INSTRUMENT LEER STIJL - K PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN. Marc van Dongen ILS-K 1 12/1/2016 INSTRUMENT LEER STIJL - K PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN Marc van Dongen ILS-K 2 12/1/2016 Gegevens deelnemer School: Naam leerling: Marc van Dongen Afnamedatum: 29 november 2016 10:33:00

Nadere informatie

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Uitleg Start De workshop start met een echte, herkenbare en uitdagende situatie. (v.b. het is een probleem, een prestatie, het heeft

Nadere informatie

Talent voor excelleren

Talent voor excelleren Workshop 29 november 2012 Talent voor excelleren 7 principes voor een rijke leeromgeving als kans voor meer- en hoogbegaafde leerlingen Ieder kind telt Principe 1 Leren is state managing Om te leren moet

Nadere informatie

Rijke Lessen. zetten je aan het denken. Handleiding(etje) Minka Dumont 26 november 2009 SLO - Landelijke Plusklasnetwerkdag

Rijke Lessen. zetten je aan het denken. Handleiding(etje) Minka Dumont 26 november 2009 SLO - Landelijke Plusklasnetwerkdag Rijke Lessen zetten je aan het denken Minka Dumont 2009 www.lesmateriaalvoorhoogbegaafden.com Handleiding(etje) Minka Dumont 26 november 2009 SLO - Landelijke Plusklasnetwerkdag Onthouden Kunnen ophalen

Nadere informatie

Heeft trainen zin? De coachende benadering in trainingen

Heeft trainen zin? De coachende benadering in trainingen Heeft trainen zin? De coachende benadering in trainingen Training is voor een groot deel verspilde energie! Dat was de boodschap van een kort artikel dat ik onlangs vertaalde voor de Nieuwsbrief van de

Nadere informatie

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens

Inhoud Inleiding Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding Een nieuwe start bouwt voort op het voorgaande Relaties aangaan Omgaan met gevoelens Inhoud Inleiding 9 1 Een nieuw beroep, een nieuwe opleiding 11 1.1 Het beroep Social Work 11 1.2 Beelden over leren mentale modellen 15 1.3 Competentiegericht leren 16 1.4 Een open leerhouding 17 1.5 Leren

Nadere informatie

kijk doe samen taal natuur

kijk doe samen taal natuur Meervoudige intelligentie en vierkeerwijzer Mensen leren op verschillende manieren. De een leert door doen, de ander moet het voor zich zien en een derde persoon moet de informatie eerst voor zichzelf

Nadere informatie

EMOTIONELE INTELLIGENTIE

EMOTIONELE INTELLIGENTIE EMOTIONELE INTELLIGENTIE drs. S. van den Eshof 1 SITUATIE Wat zijn emoties en welke invloed hebben ze op ons leven? Sommige mensen worden bestempeld als over-emotioneel, terwijl anderen van zichzelf vinden

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

David Kolb en de leerstijlen

David Kolb en de leerstijlen Hoezo leerstijlen? David Kolb en de leerstijlen De toepassing van de leerstijlen theorie van Kolb, het leerproces en de vier leerstijlen, kan bij leren en scholing activerend werken. Iedereen die wil leren

Nadere informatie

Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie

Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie Kariene Mittendorff, lectoraat Innovatief en Effectief Onderwijs Studieloopbaanbegeleiding Binnen scholen wordt op verschillende manieren gewerkt aan

Nadere informatie

Handleiding. Hoe ben jij knap? Voor groep 3/4

Handleiding. Hoe ben jij knap? Voor groep 3/4 Handleiding Hoe ben jij knap? Voor groep 3/4 1 Inleiding Met name wanneer je in de klas op verschillende niveaus werkt kan er ongewild competitie onder de leerlingen ontstaan. Vandaar dat het slim is het

Nadere informatie

Dit artikel en onderzoek zijn onderdeel van mijn afstudeeropdracht bij de eerstegraadsopleiding wiskunde bij het IVLOS in Utrecht.

Dit artikel en onderzoek zijn onderdeel van mijn afstudeeropdracht bij de eerstegraadsopleiding wiskunde bij het IVLOS in Utrecht. Han Bäumer han.baumer@xs4all.nl Vaardigheden inzichtelijk UniC en!mpulse zijn twee scholen die naast de cognitieve vaardigheden ook (persoonlijke) vaardigheden trainen. Om deze vaardigheden te concretiseren

Nadere informatie

1 Wat zijn Actiekaarten?

1 Wat zijn Actiekaarten? 1 Wat zijn Actiekaarten? Actiekaarten zijn kaarten met werkvormen die je als trainer of docent kunt gebruiken om je deelnemers of studenten aan het werk te zetten. Mensen kunnen tegelijkertijd aan verschillende

Nadere informatie

de Beste Studiekeuze Aanpak

de Beste Studiekeuze Aanpak de Beste Studiekeuze Aanpak Welk pad kies jij? Zelkennis is vaag pagina 3,4 Waar sta jij nu? Ontdek jouw volgende stap pagina 5,6 Hoe kom ik erachter wat ik wil? 3 bronnen voor zelfkennis pagina 7 Concreet

Nadere informatie

Leerstijlentest Kolb / Akkerman 30 januari 2003.

Leerstijlentest Kolb / Akkerman 30 januari 2003. Leerstijlentest Kolb / Akkerman 30 januari 2003. Met deze leerstijlentest kun je uitzoeken op welke manier jij meestal een probleem aanpakt. Het is handig om dat van jezelf te weten. Het is ook handig

Nadere informatie

Zeg niet hoe knap ben je? maar hoe ben je knap?

Zeg niet hoe knap ben je? maar hoe ben je knap? Matchen met MI Zeg niet hoe knap ben je? maar hoe ben je knap? www.artdc.be 2 Saskia Vandeputte Trainer Art de Co ( 2006): 2 sporen Innovatieve onderwijstechnieken Energizers, Lord of The kring, Meervoudige

Nadere informatie

Lerarenopleiding Gezondheidszorg en Welzijn Stageopdracht Effectief leren

Lerarenopleiding Gezondheidszorg en Welzijn Stageopdracht Effectief leren Lerarenopleiding Gezondheidszorg en Welzijn 2015-2016 Stageopdracht Effectief leren 1 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Werken aan competenties... 3 Praktijkopdracht Effectief leren... 3 Bijlage 1: Beoordelingsformulier...

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

Persoonlijk Actieplan voor Ontwikkeling

Persoonlijk Actieplan voor Ontwikkeling PAPI PAPI Coachingsrapport Persoonlijk Actieplan voor Ontwikkeling Alle rechten voorbehouden Cubiks Intellectual Property Limited 2008. De inhoud van dit document is relevant op de afnamedatum en bevat

Nadere informatie

Brochure studenten vaardigheidstrainingen

Brochure studenten vaardigheidstrainingen Brochure studenten vaardigheidstrainingen LEERSTIJLTEST 1. Inleiding Mensen ontwikkelen in hun leven een stijl van handelen die past bij hun persoonlijkheid. Die eigen stijl komt tot uiting in de manier

Nadere informatie

voorwoord Frank van der Pluijm

voorwoord Frank van der Pluijm voorwoord Stijn is acht jaar en zit gebogen over een spreekbeurt die de volgende dag klaar moet zijn. Het gaat over insecten. Op zijn tafeltje liggen een paar uitgetypte vellen tekst, boeken en verschillende

Nadere informatie

EFFECTIEF LEIDINGGEVEN. Een gave of een vak?

EFFECTIEF LEIDINGGEVEN. Een gave of een vak? EFFECTIEF LEIDINGGEVEN Een gave of een vak? Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij mensen. Zij voegen

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

Welke ruimte en skills hebben leerlingen nodig om bevlogen en gemotiveerd te werken. Astrid van den Hurk 22 januari 2015

Welke ruimte en skills hebben leerlingen nodig om bevlogen en gemotiveerd te werken. Astrid van den Hurk 22 januari 2015 Welke ruimte en skills hebben leerlingen nodig om bevlogen en gemotiveerd te werken Astrid van den Hurk 22 januari 2015 Doelen Zicht op basisbehoeftes van leerlingen om gemotiveerd te kunnen werken; Zelfdeterminatietheorie

Nadere informatie

Rapport Duurzame Inzetbaarheid

Rapport Duurzame Inzetbaarheid Rapport Duurzame Inzetbaarheid Naam Adviseur Piet Pieterse Reinier van der Hel Datum 31-08-2015 Inleiding Duurzame inzetbaarheid is talenten optimaal benutten, gezond en met plezier werken, nu en in de

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Dit document hoort bij de training voor mentoren blok 4 coachingsinstrumenten, leerstijlen.

Dit document hoort bij de training voor mentoren blok 4 coachingsinstrumenten, leerstijlen. Dit document hoort bij de training voor mentoren blok 4 coachingsinstrumenten, leerstijlen. Leerstijlentest van David Kolb Mensen, scholieren dus ook, verschillen nogal in de wijze waarop ze leren. Voor

Nadere informatie

HOE LAAT IK MEDEWERKERS

HOE LAAT IK MEDEWERKERS MANAGEMENT Een zelfstandige medewerker is een tevreden medewerker HOE LAAT IK MEDEWERKERS ZELFSTANDIG FUNCTIONEREN? De ene mens is de andere niet. Sommigen zijn blij met een chef die aan hen geducht leiding

Nadere informatie

Persoonlijk Ontwikkelings Plan (POP)

Persoonlijk Ontwikkelings Plan (POP) Hoofdstuk 18 Extra informatie Persoonlijk Ontwikkelings Plan (POP) Het Persoonlijk Ontwikkelings Plan (POP) is bedoeld om een medewerker persoonlijk in de gelegenheid te stellen in eigen woorden te vertellen

Nadere informatie

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Toelichting Hierbij een compilatie van diverse artikelen over motivatie, draagvlak en verandertrajecten voor de interne coördinator cultuureducatie ICC. 1 Hoe werkt

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

Zelftest leerstijlen van Kolb

Zelftest leerstijlen van Kolb pag.: 1 van 5 Zelftest leerstijlen van Kolb Met deze test kunt u uw eigen leerstijlprofiel in beeld brengen, en uw voorkeursleerstijl bepalen. Werkwijze Hieronder ziet u negen horizontale rijen van elk

Nadere informatie

Multidisciplinair Opleiden en Oefenen

Multidisciplinair Opleiden en Oefenen Toetsingskader en positiebepalingssystematiek (definitieve versie) Inhoudsopgave Inleiding. Verdeling in oordeel, hoofdonderwerpen, onderwerpen, hoofd- en subaspecten. Banden voor positiebepaling. Prestatieniveaus.

Nadere informatie

Met Talenten aan de slag. Van theoretische basis tot concrete lespraktijk

Met Talenten aan de slag. Van theoretische basis tot concrete lespraktijk Met Talenten aan de slag Van theoretische basis tot concrete lespraktijk AN JACOBS SUPER MEGA KNAP VZW info@supermegaknap.be www.supermegaknap.be 0497/53.30.23 INTELLIGENTIE MEERVOUDIGE INTELLIGENTIE

Nadere informatie

Een visie op het natuurkundig practicum

Een visie op het natuurkundig practicum Een visie op het natuurkundig practicum Martijn Koops, Peter Duifhuis en Floor Pull ter Gunne; vakgroep Nastec, FE, HU Inleiding Practicum is belangrijk bij het vak natuurkunde. Het kan de theorie ondersteunen

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

Zicht op... het nieuwe leren en cultuureducatie. Achtergronden, literatuur en websites

Zicht op... het nieuwe leren en cultuureducatie. Achtergronden, literatuur en websites Zicht op... het nieuwe leren en cultuureducatie Achtergronden, literatuur en websites Cultuurnetwerk Nederland, Utrecht 2006 Inhoud Vooraf 5 Authentiek leren en kunsteducatie 7 Literatuur 15 Websites

Nadere informatie

Rapport Docent i360. Test Kandidaat

Rapport Docent i360. Test Kandidaat Rapport Docent i360 Naam Test Kandidaat Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Sterkte/zwakte-analyse 3. Feedback open vragen 4. Overzicht competenties 5. Persoonlijk ontwikkelingsplan Inleiding Voor u ligt het

Nadere informatie

NLP PRACTITIONER 2015

NLP PRACTITIONER 2015 2015 ERKEND, PRAKTIJKGERICHT EN VERBREDEND De erkende NLP Practitioner opleiding van the Sphere is praktijkgericht en verbredend. Het biedt een uitstekende structuur voor effectieve communicatie, persoonlijke

Nadere informatie

Licentieregeling Reddingsbrigade Nederland

Licentieregeling Reddingsbrigade Nederland Licentieregeling Reddingsbrigade Nederland Voorwoord Reddingsbrigade Nederland introduceert per 1 september 2015 de Licentieregeling. Door middel van de licentieregeling wil Reddingsbrigade Nederland een

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

COMMUNICATIE technieken. voor leidinggevenden

COMMUNICATIE technieken. voor leidinggevenden COMMUNICATIE technieken voor leidinggevenden Een training van COMMUNICERENENZO Mensen zijn belangrijk. Resultaten ook Mensen zijn belangrijk en waardevol. Resultaten worden behaald dankzij mensen. Zij

Nadere informatie

Specialist Development Leergang: KOERS

Specialist Development Leergang: KOERS Specialist Development leergang KOERS Pagina 1 van 7 Specialist Development Leergang: KOERS "The future belongs to those who see possibilities before they become obvious." De Specialist Development Leergang

Nadere informatie

Ontwikkeling. 1 Sari van Poelje, Esther de Kleer, Peter van de Berg, Leren voor Leiderschap, een nieuwe kijk op Management

Ontwikkeling. 1 Sari van Poelje, Esther de Kleer, Peter van de Berg, Leren voor Leiderschap, een nieuwe kijk op Management White Paper - Ervaringsgericht leren de praktijk als leermeester Leren is belangrijk. Voor individuen én voor organisaties en het één is voorwaarde voor het ander. Geen wonder dus dat leren en de effectiviteit

Nadere informatie

Motivatie: presteren? Of toch maar leren?

Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Arjan van Dam Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Een van de lastigste opgaven van managers is werken met medewerkers die niet gemotiveerd zijn. Op zoek naar de oorzaken van het gebrek aan motivatie,

Nadere informatie

SCHATTEN VAN ADVOCATEN

SCHATTEN VAN ADVOCATEN SCHATTEN VAN ADVOCATEN PRAKTIJKOPLEIDINGEN VOOR DE ADVOCATUUR Vaardigheden in de praktijk Coachen in de praktijk Leidinggeven in de praktijk Teamwork in de praktijk SCHATTEN VAN ADVOCATEN Wij zijn er van

Nadere informatie

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK

ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK ONDERWIJSONTWIKKELING - ACTIVERENDE DIDACTIEK Iedereen heeft er de mond van vol: Het beste uit de leerling halen Recht doen aan verschillen van leerlingen Naast kennis en vaardigheden, aandacht voor het

Nadere informatie

TMA Talentenanalyse. Expert competentie-rapportage en ontwikkelgids. Sara Berger 17 maart 2010

TMA Talentenanalyse. Expert competentie-rapportage en ontwikkelgids. Sara Berger 17 maart 2010 TMA Talentenanalyse Expert competentie-rapportage en ontwikkelgids Sara Berger 17 maart 2010 T +31 (0)30 2670444 I www.tma-assessment.com E info@tma-assessment.com Inhoudsopgave Inhoudsopgave: Inleiding

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

Growth & Reflection. Opleverdatum: 18 juni 2014

Growth & Reflection. Opleverdatum: 18 juni 2014 Growth & Reflection Growth & Reflection Opleverdatum: 18 juni 2014 Multimediaal Reclamebureau 2013/2014 Inleiding Er zit alweer een half jaar bij MMR op en ik heb weer veel nieuwe dingen geleerd en nieuwe

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

Kiezen voor coaching als managementstijl

Kiezen voor coaching als managementstijl Kiezen voor coaching als managementstijl Druk, druk druk! Bijna iedere manager kent wel dit gevoel. Beter leren delegeren dus! Om te kunnen delegeren heb je echter verantwoordelijke en zelfsturende medewerkers

Nadere informatie

Training met persolog profielen

Training met persolog profielen Training met persolog profielen Verkrijg de beste resultaten op het werk en in uw dagelijks leven Ontdek een praktische manier om uw persoonlijkheid te ontwikkelen: U leert verschillende gedragstendensen

Nadere informatie

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1 faalangst de baas! training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER FAALANGST DE BAAS! TRAINING 3 faalangst de Baas! training

Nadere informatie

Water naar de zee dragen BW 05-01-2009 10:15 Pagina 31 W E R K V O R M E N

Water naar de zee dragen BW 05-01-2009 10:15 Pagina 31 W E R K V O R M E N Water naar de zee dragen BW 05-01-2009 10:15 Pagina 31 2 W E R K V O R M E N Het tweede hoofdstuk bevat 20 verschillende die u kunt toepassen in uw eigen opleidingspraktijk. De kunnen ingezet worden voor

Nadere informatie

LEIDERSCHAP IN DE CORPORATE JUNGLE. Bagage voor een succesvolle reis naar je eigen doel. Een training met wortels in de praktijk.

LEIDERSCHAP IN DE CORPORATE JUNGLE. Bagage voor een succesvolle reis naar je eigen doel. Een training met wortels in de praktijk. LEIDERSCHAP IN DE CORPORATE JUNGLE Bagage voor een succesvolle reis naar je eigen doel. Een training met wortels in de praktijk. PROFESSIONALISEREN DOOR ALLE BENODIGDE SOFTSKILLS VAN DE MANAGER TE TRAINEN

Nadere informatie

VERTROUWELIJK. Rapportage intake-assessment Fontys Economische Hogeschool Tilburg

VERTROUWELIJK. Rapportage intake-assessment Fontys Economische Hogeschool Tilburg VERTROUWELIJK Rapportage intake-assessment Fontys Economische Hogeschool Tilburg School: Opleiding: Klas: Fontys Economische Hogeschool Tilburg Communicatie 1CD E-mail: jotamdveer@home.nl Studentnummer:

Nadere informatie

leren in en tussen organisaties: perspectieven, barrières en praktijk

leren in en tussen organisaties: perspectieven, barrières en praktijk leren in en tussen organisaties: perspectieven, barrières en praktijk peter van der knaap algemene rekenkamer lerende organisatie A golden concept, everone is for it! (googlelab resultaten organisational

Nadere informatie

Meervoudige intelligentie test

Meervoudige intelligentie test Meervoudige intelligentie test Hieronder zie je een meervoudige intelligentie test (Gardner). In totaal beantwoord je 64 stellingen in met of jij vindt dat die stelling bij jou past. Er zijn geen goede

Nadere informatie

1 Leren op de werkplek

1 Leren op de werkplek 1 Leren op de werkplek Wat is leren op de werkplek? Om dit te verduidelijken onderscheiden we in dit hoofdstuk twee vormen van leren: formeel en informeel leren. Ook laten we zien welke vormen van leren

Nadere informatie

2.3 Wanneer ben je een goede werkbegeleider? Methodisch werken als werkbegeleider 18

2.3 Wanneer ben je een goede werkbegeleider? Methodisch werken als werkbegeleider 18 15 De werkbegeleider Samenvatting De werkbegeleider heeft een belangrijke rol binnen zorg- en welzijnsorganisaties. Zij helpt de student zich het vak eigen te maken en leert tegelijkertijd zelf hoe zij

Nadere informatie

1. De methodiek Management Drives

1. De methodiek Management Drives 1. De methodiek Management Drives Management Drives is een unieke methodiek die u concrete handvatten biedt in het benaderen van de ontwikkeling van individu, team en organisatie. De methodiek kent een

Nadere informatie

*strikte grenzen? *pedagogisch model. *Recht doen aan talent? *Is er verschil? *medisch model. Recht doen aan talent 26-11-2013. www.jansonadvies.

*strikte grenzen? *pedagogisch model. *Recht doen aan talent? *Is er verschil? *medisch model. Recht doen aan talent 26-11-2013. www.jansonadvies. voor wie JA zegt tegen actief en inspirerend onderwijs Above and beyond Recht doen aan talent als sproces in een school http://www.youtube.com/watch?v=7kmm 387HNQk&list=PLWRmokay2IU3gnFhLSkBu2 PSp1Q7ykLKq&index=3

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Handleiding Veiligheidsrondes

Handleiding Veiligheidsrondes Utrecht, maart 2006 Handleiding Veiligheidsrondes Project Veiligheidsmanagement Bouwen aan Veiligheid in de Zorg Auteurs: drs. I. van der Veeken, drs B. Heemskerk, E. Nap Inleiding Niet alleen de Raad

Nadere informatie

1 Ik lees graag in mijn leesboek/leeskaart.

1 Ik lees graag in mijn leesboek/leeskaart. naam: oktober 2009 1 Ik lees graag in mijn leesboek/leeskaart. 2 3 Ik zie overal de letters die we al kennen: op verpakkingen, op folders, in de straat, Ik werk graag met mijn tekstenboek: verhaal bedenken,

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

Bloom. Taxonomie van. in de praktijk

Bloom. Taxonomie van. in de praktijk Bloom Taxonomie van in de praktijk De taxonomie van Bloom kan worden toegepast als praktisch hulpmiddel bij het differentiëren in denken en doen. Het helpt je om in je vraagstelling een plaats te geven

Nadere informatie

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING:

Master in. Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership MAAK HET VERSCHIL IN 2015 VERBIND HART EN HARD START: FEB 2015 KLANTWAARDERING: Master in Leadership Weet jij wat jouw hart sneller doet kloppen? Collega s die precies doen wat jij

Nadere informatie

Datum: 5 september 2014

Datum: 5 september 2014 Naam: Ruben Smit NewHR.nl heeft de ambitie je te faciliteren zodat je je optimaal kan ontwikkelen en duurzaam inzetbaar blijft, welke functie je dan ook hebt. Dit rapport is de eerste stap naar persoonlijke

Nadere informatie

Minor Creatieve Intelligentie

Minor Creatieve Intelligentie Minor Creatieve Intelligentie Het creëren van flow in je organisatie Faculteit Economie en Management Minor Creatieve Intelligentie Ontwikkel jezelf in relatie tot je vakgebied Verbredende minor toegankelijk

Nadere informatie

Naam van de opleiding : Freedom from Addiction Naam van de docent (en) : Dr Robert Dee McDonald Henk de Vos

Naam van de opleiding : Freedom from Addiction Naam van de docent (en) : Dr Robert Dee McDonald Henk de Vos Studie plan Naam van de opleiding : Freedom from Addiction Naam van de docent (en) : Dr Robert Dee McDonald Henk de Vos Totale duur van de opleiding 3 dagen Totaal aantal dagen 3 Totaal aantal uren 24

Nadere informatie

Handleiding Veiligheidsrondes

Handleiding Veiligheidsrondes Utrecht, maart 2006 Handleiding Veiligheidsrondes Project Veiligheidsmanagement Bouwen aan Veiligheid in de Zorg Auteurs: drs. I. van der Veeken, drs B. Heemskerk, E. Nap Inleiding Niet alleen de Raad

Nadere informatie

Beoordelingsformulieren

Beoordelingsformulieren Beoordelingsformulieren In elke prestatie zitten zoals hierboven uiteengezet (p. 81) vijf elementen verpakt. Het Takenblad is daarop gebaseerd. Om elk van die vijf elementen grondig te kunnen beoordelen

Nadere informatie

Leertraject: de interim- manager als natuurlijk leider Er is een belangrijk verschil tussen opgeven en loslaten Jessica Hatchigan

Leertraject: de interim- manager als natuurlijk leider Er is een belangrijk verschil tussen opgeven en loslaten Jessica Hatchigan Leertraject: de interim- manager als natuurlijk leider Er is een belangrijk verschil tussen opgeven en loslaten Jessica Hatchigan Inleiding Interim-managers worden gevraagd bij multidisciplinaire organisatievraagstukken

Nadere informatie

Stress & Burn Out. ubeon Academy

Stress & Burn Out. ubeon Academy Stress & Burn Out ubeon Academy Programma Stress & Burn Out, twee thema s die tot voor kort taboe waren in vele werkomgevingen, vragen vandaag de dag extra aandacht. Naast opleidingen gericht op individuele

Nadere informatie

Avondcursus kennismaken met NLP

Avondcursus kennismaken met NLP Avondcursus kennismaken met NLP Voor mensen die meer inzicht in zichzelf en anderen willen krijgen en zich verder willen ontwikkelen, is dit een prima inleiding in NLP! Waarnemingsstructuur: zintuiglijke

Nadere informatie

Ambulance HEMS Verpleegkundige Crewmember Roelof van Dijk

Ambulance HEMS Verpleegkundige Crewmember Roelof van Dijk Ambulance Verpleegkundige HEMS Crewmember Roelof van Dijk Even voorstellen 1982 Verpleegkundige Leeuwarden 1985 C.C.U. Haarlem 1987 Anesthesiologie Den Haag 1989 Ambulancedienst Delft 1994 Ambulancedienst

Nadere informatie

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3

Fase B. Entree. Leerstijlen. 2013 Stichting Entreprenasium. Versie 0.1: januari 20]3 N W Fase B O Z Entree Leerstijlen Versie 0.1: januari 20]3 2013 Stichting Entreprenasium Inleiding 2 Inleiding 2 Indeling 4 Strategie 6 Leerstijl Ieder mens heeft zijn eigen leerstijl. Deze natuurlijke

Nadere informatie

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door

Boost uw carrière. Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past. Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Boost uw carrière Zo kiest u de MBAopleiding die bij u past Deze whitepaper is mede mogelijk gemaakt door Introductie Update uw kennis De wereld om ons heen verandert in een steeds hoger tempo. Hoe goed

Nadere informatie

REMIND. Bij u op SCHOOL?

REMIND. Bij u op SCHOOL? REMIND Bij u op SCHOOL? Inhoudsopgave Slim jezelf zijn voor professionals 3 Slim jezelf zijn 3 Programma over persoonlijke ontwikkeling 3 Kostenoverzicht 4 Over Remind 5 Wij willen 5 Trainersopleiding

Nadere informatie

Leerstijlentest van David Kolb Davy Jacobs, GDD1B

Leerstijlentest van David Kolb Davy Jacobs, GDD1B Leerstijlentest van David Kolb Davy Jacobs, GDD1B Inleiding Mensen, studenten dus ook, verschillen nogal in de wijze waarop ze leren. Als je dat weet, begrijp je beter waarom een student iets aanpakt,

Nadere informatie

Ontwikkeling. Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling

Ontwikkeling. Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Ontwikkeling Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Opleiding Persoonlijke Ontwikkeling Waarom? Ik heb het idee dat ik wel eens tekortschiet als het erom gaat anderen duidelijk te maken wat ik bedoel. Ik

Nadere informatie

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN COMMUNICEREN VANUIT JE KERN Wil je duurzaam doelen bereiken? Zorg dan voor verbonden medewerkers! Afgestemde medewerkers zijn een belangrijke aanjager voor het realiseren van samenwerking en innovatie

Nadere informatie

Onderwijsbehoeften: - Korte instructie - Afhankelijk van de resultaten Test jezelf toevoegen Toepassing en Verdieping

Onderwijsbehoeften: - Korte instructie - Afhankelijk van de resultaten Test jezelf toevoegen Toepassing en Verdieping Verdiepend Basisarrange ment Naam leerlingen Groep BBL 1 Wiskunde Leertijd; 5 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. - 5 keer per week 45 minuten basisdoelen toepassen in verdiepende contexten.

Nadere informatie

Simulatieonderwijs en CRM. Raymond van der Wal Jan Bos

Simulatieonderwijs en CRM. Raymond van der Wal Jan Bos Simulatieonderwijs en CRM Raymond van der Wal Jan Bos CRM en simulatieonderwijs Wat is CRM? Wat is de rol van simulatieonderwijs bij onderwijs in CRM? CRM Analyse luchtvaartongevallen jaren 70 en 80 Menselijk

Nadere informatie

Denken kun je Leren!

Denken kun je Leren! Denken kun je Leren! Bekijk de twee vragen hieronder. Op welke manier verschillen deze twee vragen van elkaar? (Bedenk het antwoord voor jezelf draai je naar degene waar je het dichtste bij zit bespreek

Nadere informatie

Veel gestelde vragen 1

Veel gestelde vragen 1 In dit document zijn de antwoorden op veel gestelde vragen opgenomen. Veel gestelde vragen 1 1. Wat is een BHV-plan? Een document waarin een werkgever schriftelijk vastlegt op welke restrisico s de BHV

Nadere informatie

pauze pauze kennismaking en situering van de opleiding

pauze pauze kennismaking en situering van de opleiding Welkom! 09.30 09.50 09.50 10.50 pauze 11.00-12.30 12.30 13.30 13.30 14.50 pauze 15.00 16.00 kennismaking en situering van de opleiding Wie is je leerling? Wie is je leerling? Lunch Een les die werkt Dagelijkse

Nadere informatie

De OR competentiescan

De OR competentiescan De OR competentiescan 17 april 2012 Helen Hol Benjamin van der Waart FNV Formaat Zelfstandig trainingsbureau in Woerden 70 professionals met diverse specialiteiten: Trainers Coaches van groepen en individuen

Nadere informatie

Competentieprofiel voor coaches

Competentieprofiel voor coaches Competentieprofiel voor coaches I. Visie op coaching Kwaliteit in coaching wordt in hoge mate bepaald door de bijdrage die de coach biedt aan: 1. Het leerproces van de klant in relatie tot diens werkcontext.

Nadere informatie

Pedagogisch beleid in Brede School de Waterlelie, Prinsenhof te Leidschendam

Pedagogisch beleid in Brede School de Waterlelie, Prinsenhof te Leidschendam Pedagogisch beleid in Brede School de Waterlelie, Prinsenhof te Leidschendam Inleiding: ATB de Springplank, een algemeen toegankelijke basisschool en Vlietkinderen, maatwerk in kinderopvang, beiden gehuisvest

Nadere informatie