Feit: CO 2 concentratie in de atmosfeer stijgt

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Feit: CO 2 concentratie in de atmosfeer stijgt"

Transcriptie

1 Feit: CO 2 concentratie in de atmosfeer stijgt Mauna Loa, Hawaii, U.S.A. Barren lava field of an active volcano 19 32' N, ' W 3397 m above MSL bron:

2 Stijgende CO 2 concentratie in de atmosfeer Hoe komt dit Waar leidt het toe? Is het erg? Moeten we er iets aan doen? LZZZZZZZ.jpg Zo ja, wat?

3 IPCC: Intergovernment Panel on Climate Change Wetenschappelijke organisatie, 1988: opgericht door de WMO (World Meteorological Organisation) en de UNEP (United Nations Environment Programme) 2007: Nobelprijs voor de Vrede, samen met Al Gore Doel: samenbrengen en evalueren van de wetenschappelijke kennis met betrekking tot: door de mens veroorzaakte klimaatverandering de impact daarvan de mogelijkheden voor aanpassing (adaptation) of neutraliseren (mitigation). Onderliggend doel: GEZAGHEBBENDE informatie / kennis

4 IPCC Gezaghebbende informatie? fouten in het IPCC-rapport Afsmelten van gletschers in de Himalaya Welk deel van Nederland onder de zeespiegel 2010 Planbureau voor de Leefomgeving Hoofdconclusies blijven staan Rigg s Gletscher, Alaska 2010 KNAW / INW Werkwijze IPCC moet worden aangepast

5 IPPC vierde assessment rapport (2007) Eerdere Assessments in 2001, 1995 en 1990/1992 IPPC: drie werkgroepen, waarvan Working Group I het belangrijkst: WG 1: Physical Science Basis of Climate Change WG 2: Impacts, adaptation and vulnerability WG 3: Mitigation of Climate Change Taskforce Greenhouse Gas Inventories Elk produceert een Assessment report En een Summary for Policy Makers

6

7 IPPC WG1, vierde assessment (2007) Hoofdconclusies uit Summary for PolicyMakers Warming of the climate system is unequivocal (p. 5) Most of the observed increase in globally averaged temperatures since the mid-20th century is very likely due to the observed increase in anthropogenic (human) greenhouse gas concentrations. (p.10) The understanding of anthropogenic warming and cooling influences on climate has improved since the [previous] TAR leading to very high confidence that the global average net effect of human activities since 1750 has been one of warming, with a radiative forcing of +1.6 [+0.6 to +2.4] W m 2 (p. 3)

8 IPPC WG1, vierde assessment (2007) Hoofdconclusies uit Summary for PolicyMakers World temperatures could rise by between 1.1 and 6.4 C (2.0 and 11.5 F) during the 21 st century (table 3, p. 13) and that: Sea levels will probably rise by 18 to 59 cm (7.08 to in) [table 3]. There is a confidence level >90% that there will be more frequent warm spells, heat waves and heavy rainfall. There is a confidence level >66% that there will be an increase in droughts, tropical cyclones and extreme high tides. Global atmospheric concentrations of carbon dioxide, methane, and nitrous oxide have increased markedly as a result of human activities since 1750 and now far exceed pre-industrial values over the past 650,000 years Both past and future anthropogenic carbon dioxide emissions will continue to contribute to warming and sea level rise for more than a millennium (p.17). In IPCC statements "most" means greater than 50%, "likely" means at least a 66% likelihood, and "very likely" means at least a 90% likelihood.

9

10 Zeespiegelstijging...?

11 Andere effecten klimaatverandering (IPCC, 2007)

12 2 graden doelstelling United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) Rio 92 (inmiddels 192 landen) present: Conference of the Parties (CoP) 1997 Kyoto 2010 Copenhagen G-8 (2009): streven naar maximale opwarming van 2 o C Is doelstelling EU klimaatbeleid Cruciaal voor stabiliteit van ons klimaat Vraagt dat [CO 2 ] < 450 ppm (nu: 390 ppm)

13 Deel II - De atmosfeer Mondiale vervuiling: (Versterkt) broeikas-effect Aantasting van de ozonlaag (spm1530) Lokaal tot internationaal: Verzurende emissies & smog (spm1530) Dit college: inleiding broeikas-effect (spm1520) traditionele milieuproblemen vs. wicked problems

14 De snelle koolstof-cyclus Living Carbon Fossil Carbon Using fossil fuels In-Use Carbon

15 Kwantitatief Systeem aarde: Hoeveel koolstof zit in 1 ppmv atmosferisch CO 2? Oplossing: Massa atmosfeer = 5.1 x kg (Trenberth, 1981 JGR 86: ) Dan is 1 ppmv CO 2 gelijk aan 2.13 Giga ton koolstof 2.13 Gigaton = 2.13 PetaGram (Pg) Koolstof de pre-industriële hoeveelheid CO 2 staat gelijk aan 2.13*288 = 580 [GtC]

16 Hoeveel koolstof in de atmosfeer is afkomstig van fossiele brandstoffen?

17 Hoeveel koolstof in de atmosfeer is afkomstig van fossiele brandstoffen? Drie bronnen 1. verandering van landgebruik 2. produktie van cement 3. verbranding van fossiele brandstoffen tot 1850: concentratie van CO 2 lang constant, niet echt beïnvloed door de mens

18 Hoeveel koolstof in de atmosfeer is afkomstig van fossiele brandstoffen? Drie bronnen: (naar [Pg] 1. verandering van landgebruik: produktie van cement: 6 3. verbranding van fossiele brandstoffen: 282 Totaal 442 atm. CO 2 van 288 naar 370 ppmv = 82*2.1 = %

19 Koolstof-balans aarde Situatie 1990; Spiro, 1 e druk, p.127 de pre-industriële hoeveelheid CO 2 in de atmosfeer staat gelijk aan 2.13*280=580 [GtC] verandering landgebruik is al heel lang constant en 1.5 [Pg/jaar] ( ) uitstoot fossiele brandstoffen, cement is toegenomen tot 8 Pg/jaar (2005)

20 Verandering van het klimaat Broeikaseffect mechanisme broeikasgassen toename concentratie, karakteristieken anthropogene oorzaak? Koolstof-cycli mogelijke effecten causaliteit Modelleren klimaatveranderingen Organisatie van het wereldwijde klimaatonderzoek en -beleid Beleidsdoelen

21 Interactie milieu menselijke activiteiten Economic system Human activities - process industry - infrastructures energy waste water Systemen: 1. Leren hanteren en analyseren 2. Ontwerpen van oplossingsstrategiëen

22 Temperatuurstijging? IPCC 1995: o C, sinds eind 19 e eeuw.

23 Een duurzaam, stabiel klimaat? De toekomst? Stijging?

24 Calibratie van de modellen (IPCC, 2007) Figure SPM.4. Comparison of observed continental- and global-scale changes in surface temperature with results simulated by climate models using natural and anthropogenic forcings. Decadal averages of observations are shown for the period 1906 to 2005 (black line) plotted against the centre of the decade and relative to the corresponding average for Lines are dashed where spatial coverage is less than 50%. Blue shaded bands show the 5 95% range for 19 simulations from five climate models using only the natural forcings due to solar activity and volcanoes. Red shaded bands show the 5 95% range for 58 simulations from 14 climate models using both natural and anthropogenic forcings. {FAQ 9.2, Figure 1}

25 De laatste jaar interglaciaal interglaciaal Er lijkt een verband te zijn met CO 2 : CO 2 temperatuur

26 CO 2 en de industriële revolutie 1732-uitvinding van de stoommachine door James Watt Pre-industriële CO 2 -contentratie 275 ppm. Sources gebruik fossiele energiedragers CO 2, CH 4 cement produktie landgebruik ontwatering, ontbossing: CO 2 landbouw: N 2 O Sinks biomassa (aangroei) oceanen (opname CO 2 ) Systeem: snelle koolstof-cyclus

27 Oorzaken van de TOENAME van het CO 2 gehalte in de atmosfeer I = P * A * T Exponentiële stijging van de WERELDBEVOLKING Dramatische toename van de WELVAART in de geïndustrialiseerde landen; momenteel: India, China Oorzaak of gevolg (?): dramatische toename ENERGIEGEBRUIK uit eerst steenkool, later aardolie, nu ook aardgas

28 NRC-Handelsblad,

29 BP Statistical Review World Energy Use 1991: 8.2 mrd. TOE, 2006: 10.9 mrd. TOE 2011: 12 mrd. TOE

30 Gevolgen van een TEMPERATUURstijging Stijging van de zeespiegel (ijskappen smelten) verwacht ~ 6 tot 99 cm stijging aan het eind 21 e eeuw stijging zal honderden miljoenen mensen treffen koraalriffen zullen afsterven atollen zullen verdwijnen in de oceaan toename van het aantal orkanen soortmigratie van planten en dieren vergrootte kans op tropische planten- en veeziekten verhoogde productiviteit van de landbouw E.e.a. al vastgesteld in 3 rd assessment, (IPCC, 2001) met nog grotere zekerheid te verwachten (IPCC, 2007)

31 Gevolgen van een TEMPERATUURstijging Pentagon wil een toekomst zonder koolstof (NRC, ) Klimaatverandering is: uiterst nijpende bedreiging voor de nationale veiligheid realiteit, en zal eerder en met dodelijker gevolgen toeslaan al in 2020 risico op: onderling verbonden rampen Mega-droogten, massale verhongering Regionale kernoorlog door twisten om schaarse hulpbronnen Kans: veranderingen voltrekken zich abrupt, in 3-5 jaar kan leiden tot mondiale catastrofe en zelfs een ijstijd Nederland in 2007 deels onbewoonbaar doordat extreme stormen de zeeweringen vernielen en het land onderloopt (NRC, )

32 CO 2, temperatuur en zeespiegel.. correlatie?

33 De aarde warmt op! Of toch niet? Gemiddelde temperaturen; wereld Periode ?

34 De aarde koelt af!???? Vanaf 1940 tot 1975 daalde de temperatuur een halve graad CO 2 -gehalte in dezelfde periode steeg 1975 U.S. Academy of Science: als de afkoeling doorgaat, komt er een Grote Ijstijd Plan om extra CO 2 in de atmosfeer te brengen om het klimaat op te warmen! Afsluiten van Beringstraat (SU & USA) Astronomisch gestuurde klimaatcycliciteit: over enkele duizenden jaren komt er weer een ijstijd

35 Hoe komen we erachter? Modellen energie- en stralingsbalans van de aarde (thermodynamische effecten) atmosferische & zeewater circulatiepatronen (hydrodynamische effecten) snelle koolstofcyclus: sources and sinks (biologische en geochemische effecten) met veel beperkingen samengestelde effecten veel onzekerheden over de grootheden klimaat is niet mondiaal

36 Verwarring in de discussie Wat vertelt een Energiebalans Aarde? Is er een verstoorde energiehuishouding van de Aarde? Wordt die veroorzaakt door versterkt broeikaseffect? Wordt het versterkt broeikaseffect veroorzaakt door emissies van anthropogene oorsprong? Wat kan een energiebalans je vertellen? Hoe stellen we de energiebalans op? De vervolgvraag is: wat zijn de consequenties van een verstoorde energiehuishouding

37 Energiebalans aarde: systeemgrens Aarde Atmosfeer

38 Energiebalans Boekhouden: wat gaat er door de systeemgrens? Wat zijn de uitgaande stromen? Wat zijn de ingaande stromen? Is er accumulatie?

39 De aarde: Energie-instroom Zon Reflectie: 30% Zonnestraling Zonnestraling Aarde Atmosfeer

40 Warmte straling van oppervlak De aarde: Energiestromen Zon Reflectie: 30% Zonnestraling Warmtestraling Zonnestraling Aarde Atmosfeer

41 Energiestroom-UIT Te begrijpen als straling van een Zwart Lichaam Zwart Lichaam straalt Energie uit Piek Intensiteit f(t) λ piek = c/t piek Zon: 6000K Aarde: 288K Intensiteit = f (T 4 ) S = σt 4 σ= 5, T 4 [W/m 2 K 4 ] Zon Spiro, 2 e druk p.146 Aarde

42 De aarde: een broeikas 2 Zon Zonnestraling Reflectie: 30% Warmte straling Energiebalans Aarde: In = zonnestraling Uit = warmtestraling (IR) Zonnestraling Aarde Warmtestraling van oppervlak Totaal = 0 (Evenwicht) Zonnestraling: gegeven Infrarood-uit: Atmosfeer ~ (T aarde ) 4 ~ absorptie CO 2 ; H 2 O; CH 4

43 Energiebalans Instraling zon Zonne-energie op aarde = 324,5 [W/m 2 ] Albedo (reflectiefactor) = 0.3 S = (1-Albedo) 324,5 = 240 [W/m 2 ] Uitstraling Aarde S = kt 4 = 5, T 4 [W/m 2 ] Gelijkstellen en oplossen: T aardoppervlak = 255 [K] = -18 [ C] Werkelijkheid T aardoppervlak = 288 [K] = +15 [ C] er is dus veel méér uitstraling van aardoppervlak Oorzaak: het broeikas-effect

44 Warmte straling Zon Reflectie: 30% Zonnestraling Warmtestraling van oppervlak Zonnestraling Aarde Atmosfeer De aarde: een broeikas Geen atmosfeer Taarde = 255 K (-18 o C) Met atmosfeer Taarde = 288 K (+15 o C)

45 Broeikaseffect Dus Het broeikaseffect is GEWENST, want de temperatuur op de aarde blijft veel hoger dan anders het geval zou zijn geweest (288 K = 15 C i.p.v. 255 K = - 18 C) VERSTERKTE broeikaseffect is ONGEWENST, want de gemiddelde temperatuur op aarde stijgt 1.1 tot 6 graden in de 21 ste eeuw

46 Broeikaseffect Definitie: Het optreden van temperatuurverhoging door belemmering van infrarode straling. Karakteristiek aarde De atmosfeer is vrijwel geheel doorlatend voor de straling van de zon; er vindt wel reflectie van zonnestraling door wolken en het aardoppervlak plaats De atmosfeer is maar beperkt doorlatend voor de door de aarde uitgezonden infrarode straling; een deel van de uitgezonden straling wordt geabsorbeerd, en weer in alle richtingen uitgezonden; netto wordt dus IR straling naar de aarde teruggezonden!

47 Model: atmosfeer als plaat die deel IR straling terugkaatst S in, zon S uit, atmosfeer Grens met de ruimte Atmosfeer S uit, aardoppervlak S terug, atmosfeer Aardoppervlak

48 Atmosfeer als plaat Grens met de ruimte S uit, atmosfeer S in, zon Atmosfeer S uit, aardoppervlak S terug, atmosfeer Aardoppervlak

49 Golflengte spectrum Van gamma en rontgen, via zichtbaar licht, naar infrarood, microgolven, en radiogolven

50 Elektromagnetische straling Naar toenemende golflengte: gammastraling röntgenstraling ultraviolet zichtbaar licht infrarood microgolven (radar) radiostraling

51 Versterkt broeikas-effect? Infrarode straling (IR) wordt geëmitteerd door het aardoppervlak Spiro 1 e druk, p.121 IR wordt geabsorbeerd & verspreid door moleculen in atmosfeer- broeikasgassen Slechts klein atmospheric window wordt direct doorgelaten Gassen met absorptie in dat window zijn meest sterke broeikasgassen

52 Golfgetal:

53 H 2 O CO 2 CH 4 O 3 H 2 O CO 2 CH 4 O 3 H 2 O CO 2 CH 4 O 3 Atm. Window Atm. Window Golfgetal:

54 Karakteristieken broeikasgassen CO 2 CH 4 N 2 O CFK11 pre-industr. conc. [ppm] 270 0,70 0,29 0 huidige concentr. [ppm] 385 1,7 0,31 0,00028 jaarlijkse toename [%] 0,5 0,9 0,25 4 atmosf. levensduur [jaar] GWP (CO 2 = 1) GWP is een functie van Atmospheric Window, (toename) concentratie en levensduur in de atmosfeer

55 Global Warming Potential (# Radiative Forcing!) GWP maakt mogelijk om gassen te vergelijken GWP: is gedefinieerd als: het effect van één ton broeikasgas op de temperatuurstijging genormaliseerd op het effect van één ton CO 2

56 Duiding effect broeikasgassen voor beleidsmakers; Hoe? Gebruik de energiebalans van de aarde Dit is een stralingsbalans; in=uit= +/- 240 [W/m 2 ] gemiddeld over de gehele aarde Vertaal emissie van broeikasgassen naar effect op de gemiddelde globale (wereld) energiebalans Radiative forcing [W/m 2 ]: netto bijdrage aan inkomende straling of vermeden uitgaande straling Berekend uit/met uitgebreide klimaatmodellen

57 Radiative forcing [W/m 2 ] Zie Spiro 1 e druk pag. 123

58 Radiative Forcing stand van zaken (IPCC, 2001) Figuur 6.11 uit Spiro (IPCC, "Summary for Policy Makers", 2001;

59 Radiative forcing (IPCC, 2007)

60 Energiebalans Aarde een onoverzichtelijk plaatje uit Spiro Spiro, 2 e druk p. 148

61 Wolkvorming Wolken reflecteren zonlicht,, absorberen zonlicht,, geven IR-straling af Al het materiaal in de atmosfeer zendt IR straling uit in alle richtingen wordt opgewarmd door verdamping & thermiek opname en scattering van IR-straling afkomsting van het aardoppervlak

62 Koppelingen Waterdamp Ijs-albedo Wolken Oceaanstromingen Hydrologische kringloop Verwoestijning-albedo

63 Koppelingen via koolstof Biosfeer CO 2 in oceanen Permafrost Verdroging/bosbranden Organisch materiaal bodem

Energiebalans aarde: systeemgrens

Energiebalans aarde: systeemgrens Energiebalans aarde: systeemgrens Aarde Atmosfeer Energiebalans Boekhouden: wat gaat er door de systeemgrens? Wat zijn de uitgaande stromen? Wat zijn de ingaande stromen? Is er accumulatie? De aarde: Energie-instroom

Nadere informatie

Welkom terug bij het EWI-domein! spm1530

Welkom terug bij het EWI-domein! spm1530 Welkom terug bij het EWI-domein! spm1530 Inrichting van de module spm1530 (zie ook eerste college spm1520!!) Begrip & Analyse Centrale thema: methoden voor begrip en analyse van systemen

Nadere informatie

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering

Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering. Klimaatverandering 8-10-2012. Klimaatverandering Zonne-energie 2012: prijs 21 ct per kwh; 2020 prijs 12 ct kwh Groen rijden; energiehuizen, biologisch voedsel Stimular, de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen Stichting Stimular www.stimular.nl 010 238

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN

Klimaatverandering. Urgentie in Slow Motion. Bart Verheggen ECN Klimaatverandering Urgentie in Slow Motion Bart Verheggen ECN http://klimaatverandering.wordpress.com/ @Bverheggen http://ourchangingclimate.wordpress.com/ De wetenschappelijke positie is nauwelijks veranderd

Nadere informatie

Koolstofcyclus in de zee. Stefan Schouten. NIOZ is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research (NWO)

Koolstofcyclus in de zee. Stefan Schouten. NIOZ is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research (NWO) Koninklijk Royal Netherlands Nederlands Institute Instituut for voor Sea Research Zeeonderzoek Koolstofcyclus in de zee Stefan Schouten NIOZ is part of the Netherlands Organisation for Scientific Research

Nadere informatie

Klimaatverandering in internationaal perspectief

Klimaatverandering in internationaal perspectief Klimaatverandering in internationaal perspectief Gaan onze buurlanden uit van dezelfde verandering? Janette Bessembinder Stelling 1 Als de warme golfstroom tot stilstand komt, wordt het in Nederland minstens

Nadere informatie

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM

MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM MAATSCHAPPIJ ONDERSCHAT ERNST EN TAAIHEID KLIMAATPROBLEEM De maatschappelijke discussie over klimaatverandering wordt onvoldoende scherp gevoerd. Er wordt nauwelijks nagedacht over de ernst van de problematiek

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces

et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces H 2 et broeikaseffect een nuttig maar door de mens ontregeld natuurlijk proces Bij het ontstaan van de aarde, 4,6 miljard jaren geleden, was er geen atmosfeer. Enkele miljoenen jaren waren nodig voor de

Nadere informatie

Omgaan met onzekerheden op het raakvlak wetenschap beleid samenleving: ervaringen uit de PBL en IPCC praktijk

Omgaan met onzekerheden op het raakvlak wetenschap beleid samenleving: ervaringen uit de PBL en IPCC praktijk Omgaan met onzekerheden op het raakvlak wetenschap beleid samenleving: ervaringen uit de PBL en IPCC praktijk NMDC Workshop Omgaan met Onzekerheden Twee koude winters in Nederland ontkrachten nog

Nadere informatie

Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer

Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer Fysische modellen De Aarde zonder en met atmosfeer J. Kortland Cdb, Universiteit Utrecht Inleiding Bij het ontwerpen van een computermodel van de broeikas Aarde maak je gebruik van fysische modellen. Deze

Nadere informatie

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger Klimaatveranderingstand van de wetenschap Prof Wilco Hazeleger Achtergrond Wetenschap kan nooit absolute zekerheden bieden Het klimaatsysteem is complex Beperkingen in kennis en waarnemingen Beleid wil

Nadere informatie

Het veranderend klimaat

Het veranderend klimaat Het veranderend klimaat HOVO cursus 2009 College 2: Recente veranderingen in de atmosfeer Thomas Röckmann Institute for Marine and Atmospheric Research Utrecht (IMAU) Utrecht University Atmosfeer en klimaat

Nadere informatie

De club van Rome had toch gelijk!

De club van Rome had toch gelijk! De club van Rome had toch gelijk! Bernard Dam MECS, Chemical Engineering, Faculty of Applied Science, Delft University of Technology 11 november 2009 Delft University of Technology Challenge the future

Nadere informatie

Les bij klimaatverandering:

Les bij klimaatverandering: Les bij klimaatverandering: Lesdoelen: De leerlingen zijn aan het einde van de les meer te weet gekomen over het gevolg van de opwarming van de aarde. De leerlingen kunnen zich verplaatsen in kinderen

Nadere informatie

De oorzaken en gevolgen van de opwarming van het klimaat

De oorzaken en gevolgen van de opwarming van het klimaat De oorzaken en gevolgen van de opwarming van het klimaat Belgische geografendagen Brussel, 14 november 2015 Philippe Huybrechts Earth System Sciences & Departement Geografie Vrije Universiteit Brussel

Nadere informatie

Kooldioxide en het klimaat

Kooldioxide en het klimaat Kooldioxide en het klimaat 039 1 Kooldioxide en het klimaat Inleiding Kooldioxide (CO 2 ) is een kleurloos, onbrandbaar en reukloos gas met een zwak zure smaak dat van nature aanwezig is in de atmosfeer.

Nadere informatie

The Day After tomorrow... Waarom wachten

The Day After tomorrow... Waarom wachten The Day After tomorrow... Waarom wachten als we vandaag kunnen reageren? The Day After Tomorrow, de film van Roland Emmerich (Godzilla en Independence Day), verschijnt op 26 mei 2004 op het witte doek.

Nadere informatie

De klimaatverandering: fabel of pure ernst?

De klimaatverandering: fabel of pure ernst? De klimaatverandering: fabel of pure ernst? Rozemien De Troch 1,2 1 Koninklijk Meteorologisch Instituut; 2 Departement Fysica en Astronomie, UGent Praatcafé Beweging.net, 20 maart 2015, Drongen R. De Troch

Nadere informatie

Broeikasgassen, klimaat en meten: hoe, wat en waarom van ICOS-nl.

Broeikasgassen, klimaat en meten: hoe, wat en waarom van ICOS-nl. Broeikasgassen, klimaat en meten: hoe, wat en waarom van ICOS-nl. Bij de verbranding van fossiele brandstoffen komt het gas kooldioxide vrij. Sinds de industriële revolutie is daardoor de hoeveelheid kooldioxide

Nadere informatie

1. Waarnemingen van klimaatverandering

1. Waarnemingen van klimaatverandering Klimaatverandering 2013: Wetenschappelijke elementen (5 de evaluatierapport van het IPCC deel 1) Belangrijkste boodschappen van de Samenvatting voor beleidsmakers De bijdrage van werkgroep I van het IPCC

Nadere informatie

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen.

Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Koolstofcyclus Samenvatting Koolstof wordt teruggevonden in alle levende materie en in sedimenten, gesteenten, de oceanen en de lucht die we inademen. Er is een uitwisseling van koolstof tussen oceanen,

Nadere informatie

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden

De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden De KNMI 14 klimaatscenario s Ontwikkelingen De scenario s Voorbeelden Bart van den Hurk KNMI 2006 2009 2011 2014 KNMI 06 8 jaar verder IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007 IPCC, 2013 IPCC 2007 en 2013 IPCC, 2007

Nadere informatie

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1

Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Achtergrondinformatie toelichtingen bij ppt1 Dia 1 Klimaatverandering Onomstotelijk wetenschappelijk bewijs Deze presentatie geeft een inleiding op het thema klimaatverandering en een (kort) overzicht

Nadere informatie

Factsheet klimaatverandering

Factsheet klimaatverandering Factsheet klimaatverandering 1. Klimaatverandering - wereldwijd De aarde is sinds het eind van de negentiende eeuw opgewarmd met gemiddeld 0,9 graden (PBL, KNMI). Oorzaken van klimaatverandering - Het

Nadere informatie

KNMI 06 klimaatscenario s

KNMI 06 klimaatscenario s KNMI 06 klimaatscenario s Stof tot nadenken? Opzet presentatie Klimaatverandering en het (versterkte) broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering De nieuwe KNMI-klimaatscenario s Mogelijke effecten 1

Nadere informatie

Klimaatverandering en de Wadden: bedreiging of een kans? Inauguratiesymposium Waddenacademie 1 en 2 december 2008 Leeuwarden

Klimaatverandering en de Wadden: bedreiging of een kans? Inauguratiesymposium Waddenacademie 1 en 2 december 2008 Leeuwarden Klimaatverandering en de Wadden: bedreiging of een kans? Inauguratiesymposium Waddenacademie 1 en 2 december 2008 Leeuwarden Overstromingsgebied bij NAP -6.0 m Waddenzee Markermeer A7 A9 A6 Amsterdam A2

Nadere informatie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie Geschreven door: Lesley Huang en Pepijn Veldhuizen Vakken: Economie School en klas: Scholengemeenschap Were Di, vwo 6 Begeleider: De heer

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Mondiaal en in Nederland J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Wat verwachten we wereldwijd/in Europa

Nadere informatie

Klimaatmodellen. Projecties van een toekomstig klimaat. Wiskundige vergelijkingen

Klimaatmodellen. Projecties van een toekomstig klimaat. Wiskundige vergelijkingen Klimaatmodellen Projecties van een toekomstig klimaat Aan de hand van klimaatmodellen kunnen we klimaatveranderingen in het verleden verklaren en een projectie maken van klimaatveranderingen in de toekomst,

Nadere informatie

Eindexamen biologie pilot havo 2011 - II

Eindexamen biologie pilot havo 2011 - II Onderzoek naar het klimaat met behulp van huidmondjes Op een school in Midden-Limburg wordt een vakkenintegratieproject georganiseerd met als thema: mogelijke oorzaken voor en gevolgen van het versterkt

Nadere informatie

Broeikas Aarde: een leefbare temperatuur

Broeikas Aarde: een leefbare temperatuur Computerondersteund modelleren Natuurkunde Broeikas Aarde: een leefbare temperatuur Universiteit Utrecht Cd Centrum voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen Computerondersteund modelleren Natuurkunde

Nadere informatie

Ecosysteemdiensten. Blok 1 Mariene omgeving. Marieke Verweij (ProSea) Dag 1 de zee en mijn werk / 24 september Duurzaam werken op Zee

Ecosysteemdiensten. Blok 1 Mariene omgeving. Marieke Verweij (ProSea) Dag 1 de zee en mijn werk / 24 september Duurzaam werken op Zee Ecosysteemdiensten Blok 1 Mariene omgeving Marieke Verweij (ProSea) Dag 1 de zee en mijn werk / Duurzaam werken op Zee NASA Duurzaam werken op zee 2 Maar al dat water is niet eindeloos veel We weten meer

Nadere informatie

DE WETENSCHAPPELIJKE BASIS VAN DE TAXATIESTUDIE

DE WETENSCHAPPELIJKE BASIS VAN DE TAXATIESTUDIE VRAAGTEKENS i BIJ DE WETENSCHAPPELIJKE BASIS VAN DE TAXATIESTUDIE Klimaatverandering - klimaatbeleid. Inzicht in keuzes voor de Tweede Kamer Een rapport uitgebracht aan de Tweede Kamer in September 2004

Nadere informatie

Signalen van klimaatveranderingen

Signalen van klimaatveranderingen Signalen van klimaatveranderingen John van Boxel Klimaatwetenschappers waarschuwen dat de toenemende concentraties aan broeikasgassen een invloed zullen hebben op het klimaat op aarde. Gedurende de twintigste

Nadere informatie

BROEIKASEFFECT HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen.

BROEIKASEFFECT HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen. BROEIKASEFFECT Lees de teksten en beantwoord de daarop volgende vragen. HET BROEIKASEFFECT: FEIT OF FICTIE? Levende wezens hebben energie nodig om te overleven. De energie die het leven op aarde in stand

Nadere informatie

Glastuinbouw draagt door hoge CO2-emissie flink bij aan Global Warming. Voor wie verstandig handelt!

Glastuinbouw draagt door hoge CO2-emissie flink bij aan Global Warming. Voor wie verstandig handelt! Glastuinbouw draagt door hoge CO2-emissie flink bij aan Global Warming Trendsamenvatting Naam Definitie Scope Invloed: Impact Bronnen Global warming Global Warming, de opwarming van de aarde, is de stijging

Nadere informatie

Geologische tijdschaal. AK 4vwo vrijdag 31 oktober. 11 Het klimaat door de tijd. inhoud

Geologische tijdschaal. AK 4vwo vrijdag 31 oktober. 11 Het klimaat door de tijd. inhoud Hoofdstuk 1 Extern systeem en klimaatzones Paragraaf 11 t/m 14 inhoud Het klimaat door de tijd (par. 11) Het klimaat nu (par. 12) Het klimaat in de toekomst (par. 13) Klimaatbeleid (par. 14) AK 4vwo vrijdag

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Welke extremen kunnen we in de toekomst verwachten? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Klimaatscenario

Nadere informatie

Minder dierlijke producten, meer verantwoord. EVA vzw St.-Pietersnieuwstraat 130, 9000 Gent info@vegetarisme.be 09/329.68.51 - www.vegetarisme.

Minder dierlijke producten, meer verantwoord. EVA vzw St.-Pietersnieuwstraat 130, 9000 Gent info@vegetarisme.be 09/329.68.51 - www.vegetarisme. Minder dierlijke producten, meer verantwoord EVA vzw St.-Pietersnieuwstraat 130, 9000 Gent info@vegetarisme.be 09/329.68.51 - www.vegetarisme.be Inhoud Even over EVA Het globale plaatje De milieucrisis

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Wat kunnen we in de toekomst verwachten? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Wat verwachten we wereldwijd/in

Nadere informatie

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Programma 15.15 uur: Inleiding duurzaam toerisme door Dr. Anja de Groene 15.35 uur: Cradle to Cradle

Nadere informatie

BBL DOSSIER. Klimaatverandering The basics

BBL DOSSIER. Klimaatverandering The basics BBL DOSSIER Klimaatverandering The basics inleiding Als het over klimaatverandering gaat, worden we om de oren geslagen met begrippen als broeikaseffect en emissierechten, en met cijfers als 450 ppm en

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

koolstofdioxide Chemische Feitelijkheden Koolstofdioxide is onmisbaar voor het leven op Een heet molecuul

koolstofdioxide Chemische Feitelijkheden Koolstofdioxide is onmisbaar voor het leven op Een heet molecuul Chemische Feitelijkheden editie 54 nr 240 november 2007 De Context Verhitte discussies De Basis Trillende moleculen De Diepte Terugdringen CO 2 -emissies a u t e u r : e d d y b r i n k m a n koolstofdioxide

Nadere informatie

BIJEENKOMST VNO NCW Macro-ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid en energieverbruik

BIJEENKOMST VNO NCW Macro-ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid en energieverbruik BIJEENKOMST VNO NCW Macro-ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid en energieverbruik Introductie Alfred Besselink directeur Westland Infra Macro-ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid en energieverbruik

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

KNMI 06 klimaatscenario s

KNMI 06 klimaatscenario s KNMI 06 klimaatscenario s Hoe verandert ons klimaat? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Klimaatscenario s Mogelijke

Nadere informatie

IPCC voorspelt klimaatverandering en verdere zeespiegelstijging. Hoe erg is dat? November 15, 2009 2. Het hangt er vanaf hoe het verder gaat

IPCC voorspelt klimaatverandering en verdere zeespiegelstijging. Hoe erg is dat? November 15, 2009 2. Het hangt er vanaf hoe het verder gaat Agri Business club Westland, 19 november 2009 IPCC voorspelt klimaatverandering en verdere zeespiegelstijging. Hoe erg is dat? November 15, 2009 2 Het hangt er vanaf hoe het verder gaat November 15, 2009

Nadere informatie

en Science (www. sciencemag.org informatie die relevant is voor het inzicht in de risico s van klimaatverandering voor

en Science (www. sciencemag.org informatie die relevant is voor het inzicht in de risico s van klimaatverandering voor MILIEU Terra Incognita (IX) - SPECIAL Hoe is het gesteld met onze planeet? Het nieuwe VN-klimaatrapport www.nature.com) en Science (www. sciencemag.org 2. informatie die relevant is voor het inzicht in

Nadere informatie

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme

Zonnestraling. Samenvatting. Elektromagnetisme Zonnestraling Samenvatting De Zon zendt elektromagnetische straling uit. Hierbij verplaatst energie zich via elektromagnetische golven. De golflengte van de straling hangt samen met de energie-inhoud.

Nadere informatie

klimaatverandering Planet

klimaatverandering Planet klimaatverandering Planet 66 67 klimaatver andering De verandering van het klimaat wordt tegenwoordig gezien als de grootste milieudreiging in de wereld. Klimaatmodellen voorspellen op de lange termijn

Nadere informatie

Klimaat en Energie. Springtij Masterclasses Driebergen. 20 mei 2015

Klimaat en Energie. Springtij Masterclasses Driebergen. 20 mei 2015 Klimaat en Energie Springtij Masterclasses Driebergen 20 mei 2015 door Pier Vellinga Hoogleraar aan Wageningen UR en Vrije Universiteit Amsterdam Wetenschappelijk directeur Nationaal Onderzoekprogramma

Nadere informatie

2) Which of the following aspects does not belong to the sustainability category Emission of harmful substances :

2) Which of the following aspects does not belong to the sustainability category Emission of harmful substances : Oefenvragen deeltentamen 1 onderdeel 'Sustainability' Vraag 1 en 2 Engels, rest Nederlands, op het (deel)tentamen zullen alle vragen zowel in het Engels als in het Nederlands gesteld worden. Antwoorden:

Nadere informatie

Groningen, 15 juni 2009. Klimaatverandering: Dreiging of Uitdaging. Reinier van den Berg. Palmbomen of pinguins

Groningen, 15 juni 2009. Klimaatverandering: Dreiging of Uitdaging. Reinier van den Berg. Palmbomen of pinguins Groningen, 15 juni 2009 Klimaatverandering: Dreiging of Uitdaging Palmbomen of pinguins Reinier van den Berg Meteoroloog, klimatoloog Presentator, fotograaf, auteur Tornadojager page 2 1 11 Mei 2000 2

Nadere informatie

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging

Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014. Energie in Beweging Presenta/e door Jan de Kraker - 5 mei 2014 Energie in Beweging Wat is Well to Wheel Met Well to Wheel wordt het totale rendement van brandstoffen voor wegtransport uitgedrukt Well to Wheel maakt duidelijk

Nadere informatie

Opname van CO 2 in zee en de veranderingen van de chemie van zeewater

Opname van CO 2 in zee en de veranderingen van de chemie van zeewater Opname van CO 2 in zee en de veranderingen van de chemie van zeewater Rijksuniversiteit Groningen Hein de Baar met bijdragen van Steven van Heuven en vele anderen Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek

Nadere informatie

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a.

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a. Nieuwe KNMI klimaatscenario s Nieuwe KNMIklimaatscenario s 2006 2006 Janette Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Klimaatverandering Waargenomen veranderingen Wat zijn klimaatscenario s? Huidige en nieuwe

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Factsheet klimaatverandering

Factsheet klimaatverandering Factsheet klimaatverandering 1. Klimaatverandering - wereldwijd De aarde is sinds het eind van de negentiende eeuw opgewarmd met gemiddeld 0,9 graden (PBL, KNMI). Oorzaken van klimaatverandering - Het

Nadere informatie

Recente variaties in de temperatuur van het oceaanwater. Henk Dijkstra Instituut voor Marien en Atmosferisch Onderzoek Universiteit Utrecht

Recente variaties in de temperatuur van het oceaanwater. Henk Dijkstra Instituut voor Marien en Atmosferisch Onderzoek Universiteit Utrecht Recente variaties in de temperatuur van het oceaanwater Henk Dijkstra Instituut voor Marien en Atmosferisch Onderzoek Universiteit Utrecht De Global Warming Hiatus Mondiaal gemiddelde oppervlakte temperatuur

Nadere informatie

Luchtvaart en klimaatverandering. Peter van Velthoven

Luchtvaart en klimaatverandering. Peter van Velthoven Luchtvaart en klimaatverandering Peter van Velthoven Overzicht Effecten van vliegtuigemisies op klimaat: Overzicht effecten CO2 emissies luchtvaart: verleden, heden en toekomst Effect van stikstofoxides

Nadere informatie

Klimaatverandering: Angst voor de Apocalyps? Feiten en verwachtingen

Klimaatverandering: Angst voor de Apocalyps? Feiten en verwachtingen Klimaatverandering: Angst voor de Apocalyps? Feiten en verwachtingen symposium Klimaatstemming Hoogeschool Leiden vrijdag 9 juni 2017 Leo Meyer ClimateContact-Consultancy Natuurlijk broeikaseffect Natuurlijke

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

Relevantie van (carbon) footprinting voor telers. Jasper Scholten 23 juni 2011

Relevantie van (carbon) footprinting voor telers. Jasper Scholten 23 juni 2011 Relevantie van (carbon) footprinting voor telers Jasper Scholten 23 juni 2011 Inhoud 1. Blonk Milieu Advies 2. Levenscyclusanalyse (LCA) 3. Carbon Footprinting 4. Footprint van brouwgerst 5. Footprint

Nadere informatie

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid?

CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? CaseQuest 2: Kunnen de VS en China zich onttrekken aan een mondiaal klimaatbeleid? Door Rik Lo & Lisa Gerrits 15-03-13 Inhoud: Inleiding Deelvraag 1 Deelvraag 2 Deelvraag 3 Deelvraag 4 Hoofdvraag & Conclusie

Nadere informatie

Klimaat in de 21 e eeuw

Klimaat in de 21 e eeuw Klimaat in de 21 e eeuw Hoe verandert ons klimaat? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Waargenomen klimaatverandering Wat verwachten we wereldwijd en voor Nederland Mogelijke

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

NOORDZEE SYMPOSIUM 2007

NOORDZEE SYMPOSIUM 2007 NOORDZEE SYMPOSIUM 2007 Wat leren de oceanen ons over klimaatsverandering? Dr Wouter Rommens UNESCO/IOC Project Office for IODE VLIZ Inhoud Inleiding: IOC, IODE, databeheer en klimaatverandering Veranderende

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

Bert Metz Oud-voorzitter IPCC Werkgroep Maatregelen Fellow, European Climate Foundation

Bert Metz Oud-voorzitter IPCC Werkgroep Maatregelen Fellow, European Climate Foundation Bert Metz Oud-voorzitter IPCC Werkgroep Maatregelen Fellow, European Climate Foundation FRDO Forum, Brussel, 13 november 2008 Het klimaat is al veranderd Schadelijke effecten treden reeds op Het klimaat

Nadere informatie

Opwarming van de aarde

Opwarming van de aarde Leerlingen Opwarming van de aarde 8 Naam: Klas: In dit onderdeel kom je onder andere te weten dat er niet alleen een broeikaseffect is, maar dat er ook een versterkt broeikaseffect is. Bovendien leer je

Nadere informatie

DRAAIBOEK SESSIE HOOFD KLIMAATWIJZER

DRAAIBOEK SESSIE HOOFD KLIMAATWIJZER DRAAIBOEK SESSIE HOOFD KLIMAATWIJZER Introquiz uit de workshop Low Impact Lama 15 Korte quiz rond begrippen gelinkt aan klimaatverandering. Dit om de voorkennis van de deelnemers/leerlingen na te gaan

Nadere informatie

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen Een perspectief voor Vlaanderen Bedreigingen en uitdagingen voor de Aggiornamento industrie Een perspectief voor Vlaanderen VWEC auteur functie datum Marc Van den Bosch Sr. Adviseur energie en milieu VOKA

Nadere informatie

Fossiele haven Amsterdam in aanvaring met mondiaal CO2 budget. Amsterdam, februari 2015

Fossiele haven Amsterdam in aanvaring met mondiaal CO2 budget. Amsterdam, februari 2015 ? Fossiele haven Amsterdam in aanvaring met mondiaal CO2 budget Amsterdam, februari 2015 Samenvatting De stad Amsterdam heeft voor de komende jaren in haar Duurzaamheidsagenda ambitieuze doelstellingen

Nadere informatie

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect.

Begrippen. Broeikasgas Gas in de atmosfeer dat de warmte van de aarde vasthoudt en zo bijdraagt aan het broeikaseffect. LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Informatieblad Begrippen Biobrandstof Brandstof die gemaakt wordt van biomassa. Als planten groeien, nemen ze CO 2 uit de lucht op. Bij verbranding van de biobrandstof komt

Nadere informatie

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen 28/09/2015 Kees van der Leun Klimaat raakt al ontwricht bron: John Mason, skepticalscience.com bron: Guardian 2 100% duurzaam? Energie-efficiëntie

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-II

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2008-II Actieve aarde Opgave 7 Opheffing van gesteenten en ertsen in het Scandinavisch Hoogland Gebruik de bronnen 10 en 11 van het bronnenboekje. In de derde afbeelding (afbeelding C) van bron 10 zijn de cijfers

Nadere informatie

LES 2: Klimaatverandering

LES 2: Klimaatverandering LES 2: Klimaatverandering 1 Les 2: Klimaatverandering Vakken PAV, aardrijkskunde Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend, samenwerken, kritisch denken Materiaal Computer met

Nadere informatie

DEEL 2: VIER OPEN VRAGEN (6 PUNTEN)

DEEL 2: VIER OPEN VRAGEN (6 PUNTEN) DEEL 2: VIER OPEN VRAGEN (6 PUNTEN) Vraag 1: De koolstof kringloop (1 punt) a. Noem natuurlijke en antropogene processen die bijdragen aan de stroom van CO 2 van en naar de atmosfeer. b. Beschrijf de globale

Nadere informatie

Energie en het broeikaseffect

Energie en het broeikaseffect Energie en het broeikaseffect A.P.M. Baede Inleiding Onder de milieuproblemen, die onze samenleving bedreigen, neemt de mogelijke klimaatverandering tengevolge van het broeikaseffect een bijzondere plaats

Nadere informatie

2. Broeikas ervaring

2. Broeikas ervaring Fiwihex B.V. Wierdensestraat 74 NL-7604 BK Almelo The Netherlands www.fiwihex.nl tel +31.546.491106 fax +31.546.491107 KvK 06071184 VAT NL8117.46.847B01 IBAN NL82ABNA0464431204 Temperatuurafhankelijkheid

Nadere informatie

Water crisis - kunnen ingenieurs nog iets bijbrengen?

Water crisis - kunnen ingenieurs nog iets bijbrengen? Water crisis - kunnen ingenieurs nog iets bijbrengen? James.Leten@siwi.org Wereldwijds Opportuniteiten Regionaal - Stroomgebied Lokaal: checklist 2000 2015 millennium ontwikkelingsdoelstellingen 2000 2015

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie:

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: ENERGIE Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: energie kan noch ontstaan, noch verdwijnen (kan enkel omgevormd worden!) Energie en arbeid:

Nadere informatie

Milieurapport Vlaanderen MIRA. Themabeschrijving. Klimaatverandering

Milieurapport Vlaanderen MIRA. Themabeschrijving. Klimaatverandering Milieurapport Vlaanderen MIRA Themabeschrijving Klimaatverandering Milieurapport Vlaanderen MIRA Themabeschrijving Klimaatverandering November 2012 1 Coördinerend auteur Johan Brouwers, MIRA, VMM Laatst

Nadere informatie

KLIMOS-workshop Brussel, 12 februari 2014. De energietoekomst in het zuiden in het kader van duurzame ontwikkeling

KLIMOS-workshop Brussel, 12 februari 2014. De energietoekomst in het zuiden in het kader van duurzame ontwikkeling KLIMOS-workshop Brussel, 12 februari 2014 De energietoekomst in het zuiden in het kader van duurzame ontwikkeling Aviel Verbruggen Gewoon hoogleraar UAntwerpen IPCC 1997-2014 www.avielverbruggen.be Aviel

Nadere informatie

Gashydraten: Energiebron van de toekomst of broeikasnachtmerrie? Marc De Batist Renard Centre of Marine Geology Universiteit Gent, België

Gashydraten: Energiebron van de toekomst of broeikasnachtmerrie? Marc De Batist Renard Centre of Marine Geology Universiteit Gent, België Gashydraten: Energiebron van de toekomst of broeikasnachtmerrie? Marc De Batist Renard Centre of Marine Geology Universiteit Gent, België Inhoud Wat zijn gashydraten? Waar komen ze voor? Hoe kunnen we

Nadere informatie

Wind en regen in de toekomst - wat zeggen de KNMI'14 scenario's?

Wind en regen in de toekomst - wat zeggen de KNMI'14 scenario's? Wind en regen in de toekomst - wat zeggen de KNMI'14 scenario's? Andreas Sterl (KNMI) wind hurricanes (orkanen) regen zicht + mist weer van de toekomst Achtergrond: CO 2 en temperatuurstijging Stijging

Nadere informatie

De klimaatverandering

De klimaatverandering 15 De klimaatverandering Philippe Marbaix, Jean-Pascal van Ypersele en Emilie Vanvyve Inleiding Het klimaatsysteem haalt zijn energie uit de zonnestralen. Net als alle warme voorwerpen straalt de aarde

Nadere informatie

Den Haag aan zee of in zee?

Den Haag aan zee of in zee? Den Haag aan zee of in zee? Risico van zeespiegelstijging onderschat Lennart van der Linde - Haags Milieucentrum januari 2013 1 Outline Gemeentelijke verwachting zeespiegelstijging Projectie KNMI (2006)

Nadere informatie

Scenario s voor zeespiegelstijging. Caroline Katsman TU Delft / Vloeistofmechanica

Scenario s voor zeespiegelstijging. Caroline Katsman TU Delft / Vloeistofmechanica Scenario s voor zeespiegelstijging Caroline Katsman TU Delft / Vloeistofmechanica Waarnemingen- wereldgemiddeld grondboringen Waarnemingen- wereldgemiddeld grondboringen reconstructie uit getijdestations

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

VERANDEREN VAN KLIMAAT?

VERANDEREN VAN KLIMAAT? VERANDEREN VAN KLIMAAT? Tropisch klimaat, gematigd klimaat, klimaatopwarming, klimaatfactoren...misschien heb je al gehoord van deze uitdrukkingen. Maar weet je wat ze echt betekenen? Nova, wat bedoelen

Nadere informatie

Klimaatverandering: uitdagingen en opportuniteiten

Klimaatverandering: uitdagingen en opportuniteiten Klimaatverandering: uitdagingen en opportuniteiten Pr Jean-Pascal van Ypersele UCL-ELI (Université catholique de Louvain, Earth & Life Institute) Web: www.climate.be E-mail: vanyp@climate.be Vlaams Parlement,

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

De meest revolutionaire momenten belicht, de momenten waarin iets gebeurde waardoor nieuwe dingen ontstonden.

De meest revolutionaire momenten belicht, de momenten waarin iets gebeurde waardoor nieuwe dingen ontstonden. De acht drempels van David Christian. De meest revolutionaire momenten belicht, de momenten waarin iets gebeurde waardoor nieuwe dingen ontstonden. De Big Bang. De sterren lichten op. Nieuwe chemische

Nadere informatie

De geobserveerde en verwachte effecten van klimaatverandering

De geobserveerde en verwachte effecten van klimaatverandering De geobserveerde en verwachte effecten van klimaatverandering Prof. Dr. Rik Leemans Environmental Systems Analysis Groups Wageningen University 29 oktober 2015 NVV-symposium Klimaat & Energie, KNMI Prof.

Nadere informatie