Zo doen wij dat! Duurzaamheid doorgrond

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Zo doen wij dat! Duurzaamheid doorgrond"

Transcriptie

1 Zo doen wij dat! Duurzaamheid doorgrond

2 Stichting Veldleeuwerik is een uniek samenwerkingsverband tussen akkerbouwers en verwerkende bedrijven om actief duurzame productie van de akkerbouw te stimuleren. Niet voor niets is de naam van de Stichting verbonden aan een vogel voor wie het boerenland de afgelopen decennia steeds minder leefbaar is geworden. Vermindering van biodiversiteit en de beperking van goede broedplekken door intensief bodemgebruik zijn daar mede debet aan. Duurzame akkerbouw waarin onder andere aandacht is voor biodiversiteit, gewasbescherming en bodemvruchtbaarheid, schept de noodzakelijke voorwaarden voor de voedselvoorziening nu en in de toekomst. Het brengt people, planet en profit weer in balans. Zo doen wij dat! Duurzaamheid doorgrond

3 Inhoudsopgave 6 - Voorwoord, Gert Sikken 8 - Inleiding, Henk Heinhuis 10 - Veldleeuwerik & Telers 12 - Aard Robaard: Investeren in duurzaamheidsstappen Indicatoren: 1 - productwaarde & 2 - bodemvruchtbaarheid 16 - Tammo Schreuder: Ik heb er een ambitie bij gekregen Indicatoren: 3 - bodemverlies & 4 - voedingsstoffen 20 - Wout Lugtenburg: In zo n groep ben je niet allemaal hetzelfde Indicatoren: 5 - gewasbescherming & 6 - water 24 - Jan Reinier de Jong : Veldleeuwerik past binnen het plaatje Indicatoren: 7 - energie & 8 - biodiversiteit 28 - Gerard Mangnus: Mijn nieuwsgierigheid naar duurzaamheid Indicatoren: 9 - menselijk kapitaal & 10 - lokale economie 32 - Jan Fokke Duursema: Het is een goede manier om boer te blijven Veldleeuwerik & Partners 36 - Agrifirm Plant 37 - Bejo Zaden en de Groot en Slot 38 - Farm Frites 39 - Unilever 40 - Coca-Cola 41 - Countus accountants + adviseurs 42 - Agrico 43 - CZAV 44 - ZLTO: Eigen verantwoordelijkheid 45 - Facts & Figures 5

4 Voorwoord Niet vrijblijvend maar wel blijvend vrij Vrijblijvend. Een woord dat vanwege de geruststellende betekenis die eraan wordt gegeven, vaak wordt gebruikt in offertes; je kunt er rustig op ingaan want je zit nergens aan vast. Dat is ook wel het commentaar dat Veldleeuwerik krijgt, dat het allemaal vrijblijvend is. Telers die op hun eigen manier invulling geven aan duurzaamheid klinkt sommigen wel erg makkelijk en stuurloos in de oren. Uniformiteit en een gelijke monniken, gelijke kappen -beleid is tenslotte een stuk overzichtelijker. Zonder kennis van onze methodiek en de bevlogenheid van onze telers, is zo n reactie best te begrijpen. Maar als je weet dat de telers zich voor 100% verbinden aan de Veldleeuwerik-aanpak, dat ze op basis van 10 duurzaamheidsindicatoren voor hun totale bedrijf een eigen duurzaamheidsplan moeten schrijven, dat ze daar jaarlijks op worden getoetst én dat ze minimaal 8 keer per jaar regiobijeenkomsten hebben met collega-veldleeuweriktelers, dan is daar niets vrijblijvends aan. Blijvend vrij. Dat zijn onze telers wél. Vrij om op hun bedrijf invulling te geven aan duurzaamheid. Daarin zit de kracht van Veldleeuwerik en de haalbaarheid van duurzame akkerbouw. En eigenlijk van de totale landbouw. Want iedere agrariër, ieder bedrijf, gewas of product en iedere locatie in het land is uniek. Wat voor de één werkt, is voor de ander niet goed. Daar is geen vast format voor te verzinnen. Daarom maatwerk, maar wel op basis van heldere, scherp geformuleerde indicatoren. Daar kan en mag nooit onduidelijkheid over bestaan. En het werkt! We zijn in 2012 niet alleen gegroeid van 50 naar ruim 200 deelnemende telers, ook de belangstelling van ketenpartners is toegenomen en wordt steeds groter. Want ook zij zien dat de Veldleeuwerik-aanpak een unieke manier is om alle spelers in de keten te laten samenwerken aan duurzaamheid. Aan die gestage groei werken we verder, met alle schakels in de keten. Doet u mee? Gert Sikken, Voorzitter Stichting Veldleeuwerik 7

5 Passie, plezier en partners Inleiding Werken aan duurzaam geproduceerde akkerbouwproducten. Kort gezegd is dat de doelstelling van Stichting Veldleeuwerik. Vanuit de visie dat we zuinig met water, bodem en lucht moeten omgaan, willen we de steeds maar groeiende wereldbevolking van goed en gezond voedsel kunnen (blijven) voorzien. We zullen de inrichting van onze voedselvoorziening moeten aanpassen om met zo min mogelijk input, maximale opbrengst te realiseren. Op zich geen uniek streven; we zijn - gelukkig - niet de enige die zich inspant voor een duurzame toekomst. Het verschil zit m wel in de manier waarop we dat doen: met passie, plezier en samen met onze partners. Duurzame akkerbouw begint bij de teler, daar gebeurt het. Zijn/haar passie, motivatie en kennis zijn de beste garantie voor een succesvolle transitie naar duurzaamheid. Regels zijn er al genoeg in Nederland en lijstjes afvinken om het benodigde aantal punten te behalen, zegt ons weinig. Het gaat om de intrinsieke motivatie om het anders, beter, duurzaam te doen. Dat is een continu proces en een persoonlijke zoektocht voor iedere individuele teler: hoe kan hij op zijn bedrijf, stappen zetten naar duurzame productie. Met de Veldleeuwerik-aanpak bieden we telers een duidelijke structuur om dat goed en bedrijfsbreed op te pakken. Onze 10 duurzaamheidsindicatoren vormen de meetlat waarlangs het individuele duurzaamheidsbouwplan van de teler wordt gelegd. Daarbinnen heeft hij de ruimte om daar zelf invulling aan te geven. Met hulp van ons, maar ook met advies en ondersteuning van speciale Veldleeuwerik-geaccrediteerde adviseurs van onze partners kan de teler daar zelf invulling aan geven. Kennis en kennisuitwisseling zijn essentieel voor het sneeuwbaleffect van verduurzaming. Het delen van successen, maar ook het met elkaar doorpraten over nieuwe uitdagingen, tegenvallers of lastige kwesties, draagt bij aan saamhorigheid en collegialiteit. Daarom zijn de regiobijeenkomsten zo n belangrijk onderdeel van onze methodiek: binnen Veldleeuwerik is het halen, maar óók brengen! Dat houd je scherp, brengt nieuwe inzichten en maakt sterk. En levert daarnaast ook plezier op. Want dat is zeker zo belangrijk, dat je plezier hebt in je werk en in samenwerken. Met collega s, afnemers en toeleveranciers. Samenwerken doen we zelf ook graag, veel en met steeds meer partijen. Het is een goede ontwikkeling dat andere schakels in de keten vanuit hun eigen relatie met telers of via hun netwerk in contact komen met Veldleeuwerik. En andersom, dat wij door een groeiend netwerk met interessante partijen in gesprek raken. Deze partnersamenwerking levert inspiratie op en leidt tot kansrijke initiatieven. In dit boekje staan prachtige voorbeelden daarvan. Samenwerken is bovendien dé manier om onze methodiek door te ontwikkelen en uit te rollen. Maar vooral ook de beste basis om duurzaamheid in de totale keten te realiseren. Henk Heinhuis, Directeur Stichting Veldleeuwerik 9

6 Veldleeuwerik & Telers Sinds 2003 werken groepen telers aan het verduurzamen van de bedrijfsvoering volgens de Veldleeuwerikaanpak. De deelnemers starten met het opstellen van een eigen duurzaamheidsplan aan de hand van 10 indicatoren: productwaarde, bodemvruchtbaarheid, bodemverlies, voedingsstoffen, gewasbescherming, water, energie, biodiversiteit, menselijk kapitaal en lokale economie. De teler bespreekt het plan met collega s uit zijn regiogroep en wordt begeleid door een adviseur die al in het gebied actief was, maar aanvullend is getraind en geaccrediteerd voor zijn Veldleeuwerik-rol. Jaarlijks stelt de teler zijn plan bij. Dit hoofdstuk bevat de ervaringen van 6 telers die recent of al langer volgens de Veldleeuwerik-aanpak werken. Zonder uitzondering hechten zij veel waarde aan de kennisuitwisseling met collega s en ketenpartners. In de groep, die bijna iedere maand bijeenkomt, toetsen zij hun visie en ontvangen uitgebreide feedback. Dat vraagt een open houding en zorgt ervoor dat de teler bewust moet nadenken over zijn eigen duurzaamheidacties. Iedere Veldleeuwerik-deelnemer moet de cursus Bodem in zicht volgen, met het beoordelen van een profielkuil. Een duurzame en gezonde bedrijfsvoering begint met de bodem. ENERGIE ENERGIE ENERGIE MENSELIJK KAPITAAL De 10 indicatoren van Veldleeuwerik 11

7 Alleen een gezond bedrijf kan investeren in duurzaamheidsstappen Aard Robaard, akkerbouwer in Dronten, Flevoland Deelnemer sinds 2003, tevens bestuurslid Bewerkt 160 ha akkerbouwgrond met een bouwplan van aardappelen (frites en tafel), rode en gele uien, winterpeen, tarwe en suikerbieten. Daarnaast fruitteelt: 15 ha peren. Je bent deelnemer van het eerste uur. Wat motiveert je na al die jaren? Akkerbouwer Aard Robaard: Ik zie het als een soort rentmeesterschap. Ik ben de tweede generatie die hier boert en ik zie het als mijn plicht dat ook de generaties na mij op een gezonde manier kunnen ondernemen. Binnen Veldleeuwerik werken we met regiogroepen van 10 telers. Je maakt een duurzaamheidsplan en bespreekt dat met elkaar. Wij komen al 10 jaar lang 8 keer per jaar bij elkaar. We leren veel van elkaar en sporen elkaar aan tot veranderingen. Voor het duurzaamheidsplan moet je elk jaar een verbeterplan maken, dus elk jaar moet ik iets bedenken om de duurzaamheid van mijn bedrijf op een hoger plan te brengen. Zo ben ik sinds kort bezig met het toedienen van reststromen van varkensstallen (spuiloog), waardoor ik de stikstofbenutting in mijn aardappelteelt kan verbeteren. Hoe is de wisselwerking met de ketenpartners? Veldleeuwerik is in 2003 opgezet door Heineken, samen met de Agrarische Unie en 10 akkerbouwers. Samen hebben we de huidige duurzaamheidssystematiek ontwikkeld en verder uitgebouwd. Wij zijn als telers verantwoordelijk voor de kwaliteit en de kwantiteit van het product en de afnemers zorgen voor de afzet. En juist dat stukje samen optrekken vind ik heel belangrijk. In de afgelopen 10 jaar is heel veel bereikt. Het aantal akkerbouwers is hard gegroeid en er zijn veel afnemers bij gekomen, zoals Coca-Cola, Mc Cain, Aviko en Unilever, dat zijn toch wel serieuze bedrijven. Ze hebben veel interesse in onze duurzaamheidssystematiek, dat vind ik bijzonder en daar ben ik toch ook wel trots op. Wat is je duurzaamheidsstrategie? Duurzaam is verbeteren. De jaren dat je boert moet je bedrijf ook verbeteren, dan is het levensvatbaar voor de volgende generatie. Duurzaamheid is voor mij dat je werkt aan een gezond bedrijf, waardoor er ook voldoende middelen beschikbaar zijn om op je bedrijf innovatief te kunnen ondernemen. Het is een elkaar versterkend effect. Als er voldoende marge is, kan het vliegwiel op gang komen. Ik doe dat door niet op contract te telen. Ik ben vrije teler. Ik ga uit van mijn eigen kracht. Ik teel een kwalitatief goed product en als dat goed zit, raak ik mijn product ook goed kwijt. Niet iedereen heeft die handelsgeest en kan tegen de druk die dat met zich meebrengt. Mijn uitdaging is om boven de gemiddelde contractprijs af te zetten. Ik kijk heel erg naar de bodem en daardoor zijn de gewassen kwalitatief goed. Dat gaat niet vanzelf, daarvoor moet je stappen zetten. 13

8 ENERGIE Analyse van duurzaamheidsplannen 2012 Iedere teler werkt aan de hand van een duurzaamheidsplan met maatregelen per duurzaamheidsindicator. In dit hoofdstuk zijn van iedere indicator steeds 3 belangrijke thema s weergegeven met de acties die de telers daarvoor hebben uitgevoerd. Over 2012 zijn de maatregelen van 198 deelnemers geanalyseerd en dat levert het kleurrijke beeld op van totaal acties! 2. Bodemvruchtbaarheid Wie de bodem op zijn bedrijf duurzaam wil beheren, moet allereerst een goed beeld zien te krijgen van de bodemvruchtbaarheid. Bodemvruchtbaarheid wordt echter bepaald door allerlei factoren, die elkaar ook nog onderling kunnen beïnvloeden. De modules bodemscan en organische stofbalans ondersteunen de indicator bodemvruchtbaarheid. 1. Productwaarde De indicator Productwaarde staat voor de economische duurzaamheid van een bedrijf. We gebruiken deze indicator om over bouwplannen, kosten en opbrengsten op de lange termijn te praten. Met de productwaardemodule kunnen telers hun bestaande bouwplan ingeven en daarnaast 2 alternatieven. Het gebruik van deze module heeft al veel deelnemers doen besluiten om het bouwplan anders in te richten. ENERGIE Thema Aantal Toelichting Voorbeelden van de genoemde actiepunten Bodem in Zicht Alle deelnemers volgen de cursus Bodem in zicht, verzorgd door het Louis Bolk Instituut. In de cursus komen de volgende thema s aan bod: eigenschappen en beheer van bodem in de regio, beoordeling bodemstructuur, bodemleven en voedselweb, wormen, beworteling, organische stof- beheer, inzet van meststoffen, vruchtopvolging, inzet van groenbemesters en bodembewerking. Thema Groenbemesters en gewasresten Aantal ENERGIE Toelichting 47 Het telen van (gras)groenbemesters en het hakselen van stro. Bodemscan Met de bodemscan wordt de bodemvruchtbaarheid op een praktische manier in kaart gebracht. De bodemscan bestaat uit een selectie van gegevens uit de bodemanalyses en de beoordeling van een eigen profielkuil. Voorbeelden van de genoemde actiepunten Groenbemesters zaaien Onderzaai groenbemesters in tarwe Roggegroenbemester overlaten staan als stuifdek Al het stro hakselen van de granen i.p.v. een gedeelte IT Aanpassingen teelt 65 Het aanpassen en/of toevoegen van maatregelen in de teelt die de productwaarde verhogen. Aanpassingen bouwplan 24 Aanpassen van het bouwplan om de bodemvruchtbaarheid te verbeteren of ruimte te creëren voor andere teelten. Door het verhogen van de bodemvruchtbaarheid is er kans op meeropbrengst en/of hogere kwaliteit. Aanpassen pootbedbereiding aardappelen Rassenkeuze Kalibemesting aanpassen voor verbetering kwaliteit Plaatsspecifiek bemesten m.b.v. GPS en bodemkaarten 1:5 bouwplan realiseren Bouwplanverruiming; meer maaivruchten Landruil met veehouder Mechanisatie en grondbewerking Organische mest (incl. compost) Het toepassen van niet kerende grondbewerking om organische stof en nutriënten boven in te houden. Maar ook door grondbewerking storende lagen opheffen. Voorkomen van structuurschade door machines. Het toepassen van organische reststromen zoals compost, vaste mest etc. Rijenbemesting fosfaat toepassen Ploegloos inzaaien van wintertarwe Niet kerende grondbewerking in alle gewassen Tijdstippen van ploegen vervroegen Oriëntatie op nieuwe ploeg: Eko-ploeg of boven-over Aanvoer stalmest Fosfaat en kali voor 100% uit reststromen aanvoeren Vaste kippenmest na poten, voor frezen toedienen Maaisel uit de regio composteren en gebruiken FEN Afzet 15 De afzet van de akkerbouwproducten door Uitbreiden huisverkoop de teler. Inrichten eigen graanbewaring Meerdere marktpartijen benaderen Daarnaast ondernamen telers 92 keer maatregelen gericht op het krijgen van inzicht in de bedrijfskosten door berekening en registratie, het telen van nieuwe gewassen of uitbreiding van de bestaande teelten, nieuwbouw of renovatie van schuur en/of bewaarplaats; grondaankoop- of huur en het aangaan van samenwerkingsverbanden. 15 Daarnaast ondernamen telers 265 keer maatregelen gericht op het toepassen van organische reststromen zoals compost, vaste mest etc., het op peil brengen van de Ca en Mg verhouding door bekalken, het aanpassen van het bouwplan om de bodemvruchtbaarheid te verbeteren of ruimte te creëren voor andere teelten, een goede vochtvoorziening voor een gezonde plantengroei en goede ontwatering voor makkelijker bewerking van de grond, het verdiepen in onderwerpen en het laten uitvoeren van analyses om het inzicht in de problematiek te vergroten of plannen opstellen op het gebied van gewasbescherming en/of bemesting.

9 Tammo Schreuder, akkerbouwer in Swifterbant, Flevoland Ik heb er een ambitie bij gekregen Deelnemer sinds 2012 Gangbaar akkerbouwbedrijf: 47 ha met pootaardappelen, tarwe, bieten, 10% uien, 10% bloembollen. Bouwplan 1:5 Waarom ben je deelnemer geworden? Akkerbouwer Tammo Schreuder: Volhoudbaarheid vind ik wel een mooie term, je wilt generaties blijven boeren. Op aanraden van 2 deelnemers van het eerste uur ben ik een jaar geleden mee gaan doen en ik heb nu al wat dingen opgestoken. De hele groep vindt het leuk, heeft lol! Als dat er niet is haken ze af. Maar zakelijk gezien zie ik ook de noodzaak. De landbouw beheert 90% van het landschap, maar het landschap is van iedereen. We nemen zelf het heft in handen en zo proberen we de overheid voor te blijven. Welke concrete verbeteringen zijn dat dan? Een mooi voorbeeld is de groenbemester. Ik zaai structureel bladrammenas, omdat ik geen gras wil, want gras geeft kans op schurft op mijn pootaardappelen. Elke pootaardappelteler zal dit begrijpen. Ik wíl het gewoon niet. Nu heb ik tóch een stukje Engels raaigras gezaaid. Mijn collega s hebben mij overtuigd dat schurft bij groenbemester geen rol speelt, alleen bij langdurige grasteelt. Alle collega s waren hier in het najaar en hebben het resultaat beoordeeld. Ik stond te glunderen bij de bladrammenas, die vond ik super geslaagd, lekker veel blad, het stond er prachtig bij. Maar de 12 collega s, vaklui, stonden knikkend bij het povere gras-groenbemestertje en zeiden: En zo moet het. Het heeft minuten geduurd voor ik het toe wilde geven. Door die collega s heb ik weer beter naar mijn land leren kijken. Het succes zat in de korrelgrootte van de grond, van de deeltjes. In de bladrammenas was het bonkig en in het gras waren ze als dobbelsteentjes. De beworteling was daar veel beter. Dus het gras heeft veel meer onder de grond gedaan. Bladrammenas heeft mineralen naar zich toegetrokken en stond er zelf florissant bij, maar doet minder voor de grond. Die 12 collega s doen mij de ogen openen en ik moet gewoon toegeven dat ze gelijk hebben. Schitterend toch! Maar het zijn akkerbouwers zoals jij. Waarom hebben zij die kennis wel en jij niet? Soms weet je het wel, maar wat voor waarde hecht je daar aan? Je hebt wel de kennis, maar die kennis waardeer je laag. Schurft voorkomen was voor mij belangrijk, maar ik heb er nu een ambitie bijgekregen en dat is een gezonde bodem. Hoe belangrijk zijn de ketenpartners? Zonder ketenpartners denk ik dat we het als landbouw niet voor elkaar zouden krijgen. We hebben sponsoren nodig die zeggen dat het op een professionele manier moet gebeuren. Zij zijn nodig om de verduurzaming op gang te houden. Het is de benzine in de motor, wij doen het werk wel. 17

10 GEWASBESCHERMIN 3. Bodemverlies 4. Voedingsstoffen RDE Bij de indicator Bodemverlies staat het vóórkomen en voorkómen van erosie door wind en/ of water centraal. De deelnemers richten zich op het bovenin houden van organische stof en het zolang mogelijk bedekt houden van de grond met gewassen of andere middelen. ENERGIE Bij voedingsstoffen worden het bemestingsplan en de stikstof (N), fosfaat (P) en kali (K) balans onder de loep genomen. Bemesting is een samenspel tussen voeding van de bodem en de plant, waarbij reststoffen een belangrijke rol spelen. Steeds vaker worden fosfaat en kali volledig uit reststromen gehaald. Sturing houden op de mineralisatie is daarbij van essentieel belang. ENERGIE BODEMVRUCHTBAARHE Thema Aantal Toelichting Voorbeelden van de genoemde actiepunten MING Stuifdek 10 Het inzaaien of toepassen van een middel om het stuiven van de grond tegen te gaan. Mechanisatie en grondbewerking 4 Door niet kerende grondbewerking zoveel mogelijk organische stof bovenin houden. Cellulose of papierpulp als stuifdek Groenbemesters (rogge, Japanse haver) over laten staan Achterwege laten van spitten Niet kerende grondbewerking Thema Aantal Toelichting Voorbeelden van de genoemde actiepunten Organische mest (incl. compost) 53 Het toepassen van organische reststromen zoals compost, vaste mest etc. Toepassing organische mest in het voorjaar i.p.v. het najaar In eigen silo de gehaltes aan N, P en K passend krijgen bij gewasbehoefte Varkensdrijfmest vervangen door meststof met meer o.s. Fosfaat en kali voor 100% uit reststromen aanvoeren MENSELIJK KAPITAA ARHEID Bedekkingsindex 1 Het aantal maanden dat een gewas de grond bedekt. Met andere woorden: hoe lang ligt de grond gemiddeld braak per jaar? Onderzoeken welke groenbemesters passen bij NKG om bedekkingsindex te verhogen Mechanisatie en toedieningstechniek 19 Door middel van mechanisatie de mest qua timing en positie afstemmen op de gewasbehoefte en daarbij zoveel mogelijk structuurbederf LOKALE proberen ECONOMIE te voorkomen. Met GPS meer plaatsspecifiek bemesten Mest strooien voor het poten op rupsen Rijenbemesting met fosfaat Sleepslangbemesting in het voorjaar Daarnaast ondernamen telers 2 keer maatregelen gericht op verbetering van de vlakligging van percelen. Gebruik overige mestsoorten 19 Het toepassen of optimaliseren gebruik van (kunst)mestsoorten anders dan organische mestsoorten. Bijvoorbeeld: bladmeststoffen, Humifirst, Powerstart etc. Bladbemesting optimaliseren Kali op aardappelen Inzet mineralenconcentraat Met stikstofbemesting sturen op kwaliteit van zetmeelaardappelen KAS kopen met lage carbonfootprint Daarnaast ondernamen telers 86 keer maatregelen gericht op het telen van (gras) groenbemesters, het hakselen van stro, het op peil brengen van de Ca en Mg verhouding door bekalken, het verdiepen in onderwerpen en het laten uitvoeren van analyses om het inzicht in de problematiek te vergroten of plannen opstellen op het gebied van gewasbescherming en/of bemesting. 19

11 Het is juist leuk van zo n groep dat je niet allemaal hetzelfde bent... Wout Lugtenburg, akkerbouwer in Geervliet, Zuid-Holland Akkerbouwbedrijf van 52 ha met traditioneel bouwplan: 12 ha consumptieaardappelen, 8 ha bieten, 7 ha uien, 25 ha wintertarwe Deelnemer sinds 2012 Wat vind je van de opzet van Veldleeuwerik? Akkerbouwer Wout Lugtenburg: Het grootste voordeel van Veldleeuwerik is dat het van telers vandaan komt en dat ook de afnemende partijen meedoen, zoals SuikerUnie, FarmFrites en Nedato. Ik heb eerder aan projecten meegedaan die door onderzoek zijn ingegeven, maar dan sluit het niet altijd aan op de wensen van de afzet. Veldleeuwerik is interessant, omdat je allemaal bezig bent met hetzelfde doel. Het is leuk om te doen en om ervan te leren. We experimenteren soms en dat gaat ook wel eens mis. Door de verschillen in de groep prikkelen we elkaar. Sommigen zijn heel stellig op een bepaald punt, iemand zegt bijvoorbeeld: Zodra ik een luis zie, spuit ik, terwijl ik daar zelf niet van wakker lig. Het is juist het leuke van zo n groep dat je niet allemaal hetzelfde bent. Wat moet je doen voor Veldleeuwerik? We hebben de 10 indicatoren en die lopen we ieder jaar langs. Je bepaald zelf waar je in dat jaar de nadruk op legt en dat is een groot voordeel. Als een maatregel je dit jaar niet past kun je eerst met iets anders aan de slag gaan en het volgend jaar oppakken. Daarmee blijf je als ondernemer zelf aan het roer. Waar ben je vooral mee bezig? Ik ben door Telen met Toekomst heel kritisch geworden op het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en dat is nog steeds mijn grootste uitdaging. Het is op dat vlak voor mij zelfs zaak om niet té scherp te gaan. Een neveneffect van duurzaam telen en zuinig zijn met gewasbescherming is dat ik dichter op de teelt ga zitten. Ik ga vaker naar een perceel kijken om op tijd te kunnen reageren. Wat zijn de nieuwste ontwikkelingen? Ik heb sinds dit jaar sectiebesturing via GPS op de spuit, waardoor er geen gewasbescherming gespoten wordt op de overlap tussen de banen. De loonwerker heeft in onze vakantie een keer de uien en aardappelen gespoten, daardoor kwam ik achter de besparing van 10% en dat sprak mij wel aan. Het is een hele investering, maar die kan ik bij deze besparing in 3 tot 4 jaar terugverdienen. Voor de bestrijding van de uienvlieg zet ik steriele mannetjesvliegen in. Iedere week brengt De Groene Vlieg, het kweekbedrijf hier uit de regio, nieuwe mannetjes. Normaal moet je het zaad ontsmetten, dat hoeft nu niet meer. Door het gebruik van deze vliegen kan ik de schade van de uienvlieg voorkomen. 21

12 ENERGIE ENERGIE ENERGIE ENERGIE 5. Gewasbescherming 6. Water IT Gewasbescherming is een middel om te komen tot goede opbrengsten, maar is ook een kostenpost en kan gevolgen hebben voor de milieukwaliteit. De Veldleeuwerik-telers werken bewust aan het verminderen van de inzet van gewasbeschermingsmiddelen door te letten op spuittechniek, toepassingstijdstip, middelenkeuze, etc. en proberen daarbij de impact op de omgeving te minimaliseren. De indicator water kan op vele manieren gebruikt worden. Het kan gaan over waterkwaliteit voor het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen, de kwaliteit van het oppervlaktewater of de kwaliteit en kwantiteit van het water voor beregening. FEN Thema Aantal Toelichting Voorbeelden van de genoemde actiepunten Middelgebruik 25 Bij middelgebruik kan aan diverse aspecten gedacht worden: het verminderen van de inzet van gewasbeschermingsmiddelen, Veronkruiding door heermoes gericht aanpakken Minder standaard mixen, gerichter op onkruidbestand het kiezen voor een ander middel dat een Graanhaantje geïntegreerd bestrijden in vroeg kleinere milieubelasting heeft of het anders stadium om natuurlijke vijanden te sparen toedienen en/of doseren van middelen. Selectieve insecticides toepassen om natuurlijke vijanden te sparen Inzet Contans om Sclerotinia gevoelige gewassen te kunnen blijven telen Wortelonkruiden plaatsspecifiek aanpakken Thema Aantal Toelichting Voorbeelden van de genoemde actiepunten Waterkwaliteit 22 Het water dat wordt gebruikt voor het spuiten van gewasbeschermingsmiddelen kan invloed hebben op de werking van de middelen. Bij beregenen speelt de EC-waarde een rol. Bij een te hoge Drainage/ ontwatering waarde kan er gewasschade optreden. 14 Het afvoeren van water d.m.v. drainage. ph-waarde van het spuitwater onderzoeken Nieuwe bron bemonsteren Verbeteren van natte perceelsgedeelten Tussendrainage Storende lagen opzoeken en oplossen Spuittechniek (GPS) 21 Met behulp van GPS systemen nauwkeuriger spuiten. Waterkwaliteit 17 Het water dat gebruikt voor het spuiten van gewasbeschermingsmiddelen kan invloed hebben op de werking van de middelen. Meer pleksgewijs toepassen van gewasbescherming GPS sectieafsluiting op de spuit Spuitmachine met luchtondersteuning aanschaffen Wingsprayer aanschaffen Gebruik van doppen die naar voren en naar achteren spuiten onderzoeken Regenwater opvangen voor spuiten Analyse van het water uit de bron en het oppervlaktewater Beregenen 12 Het bepalen van het juiste tijdstip van beregenen m.b.v. een vochtsensor. Hierdoor kan mede water en brandstof worden bespaard. Gebruik van vochtsensor optimaliseren Effect op groei van gewas afwegen tegen effect op de structuur van de bodem Daarnaast ondernamen telers 18 maatregelen gericht op het beperken en verwerken van restvloeistoffen bij het spuiten om puntemissies van gewasbeschermingsmiddelen tegen te gaan. Bovendien richtten zij zich op maatregelen rond het opvangen van hemelwater en verdiepten zij zich in met name het onderwerp beregenen. Daarnaast ondernamen telers 109 keer maatregelen gericht op beslissingsondersteunende systemen om het juiste moment te bepalen om een gewasbeschermingsmiddel toe te dienen, aanpassingen in de teelttechniek om ziekte en/of plagen te voorkomen of te verminderen, vaker spuiten met lage dosering voor minder belasting van het cultuurgewas, het voorkomen van puntemissies door beperken en verwerken van restvloeistoffen, aaltjesbeheersing, het verdiepen in onderwerpen en het laten uitvoeren van analyses om het inzicht in de problematiek te vergroten of plannen opstellen op het gebied van gewasbescherming. 23

13 Veldleeuwerik past binnen het plaatje Jan Reinier de Jong, akkerbouwer in Odoorn, Drenthe Deelnemer sinds 2012 Bewerkt ruim 100 ha volgens veenkoloniaal bouwplan: grofweg 20% suikerbieten, 20% zetmeelaardappels, 20% graan volgens Veenkoloniaal bouwplan en 40% pootaardappelen. 1:2 roulatie, aardappelteelt met resistente rassen. Daarnaast teelt van biologische rogge op percelen van Staatsbosbeheer. Waarom ben je in Veldleeuwerik gestapt? Akkerbouwer Jan Reinier de Jong: Duurzaamheid is heel belangrijk en dat ervaren we hier op ons eigen bedrijf. Wij zijn de vierde generatie akkerbouwers. Mijn vader deed altijd al grondmonsters en het blijkt dat de grond er alleen maar op vooruit gaat. We zijn ook deelnemer van het project Beter Boeren Biodiversiteit. Om energie te besparen verwarmen we onze woning met een warmtepomp en hebben we zonnepanelen op de bebouwing. De eerste serie produceert nu kw uur en binnenkort breiden we nog met 60% uit. Veldleeuwerik past gewoon heel goed bij hoe wij hier op ons bedrijf bezig zijn. Het past binnen het plaatje. Levert duurzaam bezig zijn ook geld op? Daar heb ik geen twijfel over. Het staat of valt met het rendement, anders hou je geen bedrijf in stand. Countus gaat het nu met cijfers onderbouwen, maar duurzaam bezig zijn is ook economisch. En dat is dan het mooie, hè! Aan de andere kant, als je vindt dat je midden in de samenleving staat dan moet je misschien ook wel duurzaam bezig zijn. Er wonen hier in het dorp nog maar 8 boeren en men kijkt toch steeds kritischer naar ons. Laten we het omdraaien, als het nou geen geld kost?! Waarom zou je het dan niet doen? Heeft het je al iets geleerd? De kennisuitwisseling is belangrijk. Dat heb je bij andere studieclubs en groepen ook wel, maar bij Veldleeuwerik gaan we dieper op de materie in. Het is een kleine groep en we stellen elkaar kritische vragen. Veldleeuwerik is niet voor iedereen weggelegd. Niet iedereen is op zoek naar kennis. Ik wel, ik probeer overal wat op te steken. Ik heb mensen om mij heen nodig die mij kritisch houden. De Veldleeuwerikgroep geeft me ook bevestiging dat ik het nog zo slecht niet doe en dat is ook wel eens fijn om te ervaren. Waar zit de uitdaging voor jou? Ik ben altijd op zoek naar nieuwe dingen. Veldleeuwerik betekent voor mij bevestiging van mijn werkwijze en het plezier om nieuwe kennis op te doen. Ik ben ondernemer en daar hoort een actieve houding bij. Hoe belangrijk vind je het dat ketenpartners bij Veldleeuwerik betrokken zijn? We hebben ze nodig om onze duurzame werkwijze naar de maatschappij te laten zien, om de meerwaarde betaald te krijgen. 25

14 ENERGIE ENERGIE 7. Energie 8. Biodiversiteit ENERGIE De indicator Energie gaat hand in hand met duurzaam bodembeheer. Betere bewerkbaarheid van de grond leidt tot brandstofbesparing. Daarnaast gaan telers aan de slag met alternatieve energiebronnen, zoals zonnepanelen, en energiebesparing in de bewaring. ENERGIE Toepassing van duurzamere vormen van landbouw zal naar verwachting samengaan met een toenemende biodiversiteit. We onderscheiden 2 vormen van biodiversiteit, de boven en ondergrondse. Bij de beide vormen van biodiversiteit is het juiste evenwicht van de natuurlijke vijanden van groot belang om eenzijdige populaties te voorkomen. De bovengrondse biodiversiteit is uiteraard ook van groot belang voor de bestuiving van de ENERGIE planten. GEWASBESCHERMIN Thema Aantal Toelichting Voorbeelden van de genoemde actiepunten Thema Aantal Toelichting Voorbeelden van de genoemde actiepunten Aanschaf zonnepanelen onderzoeken 27 Het zich verdiepen in de aanschaf van zonne panelen (ligging, terugverdientijd) voor het bedrijf. Onderzoeken van mogelijkheden/voordelen van zonnepanelen bij nieuwbouw Akkerranden 24 Door het aanleggen van akkerranden kunnen natuurlijke vijanden worden gestimuleerd die de populatie plaaginsecten kunnen onderdrukken. Akkerranden integreren in het bedrijfsplan GAOS-systeem verder uitbreiden Bloemenrand aanleggen om burgers zelf hun bloemen te laten snijden BODEMVRUCHTBAARHE Bewaring 27 Optimalisatie van de bewaring van de producten door kennisopbouw, automatisering of renovatie danwel nieuwbouw van de bewaring. Een bewaarcomputer zorgt ervoor dat op het juiste moment geventileerd/gekoeld wordt. Bewaring automatiseren Cursus graanbewaren volgen EC ventilatoren plaatsen Deelname aan praktijknetwerk Bewaring Onderzoek mogelijkheden eigen pootgoed bewaren met Talent Overige elementen 13 Creëren van biodiversiteit op nietproductieve plaatsen. Meer kleur en variatie in singel aanbrengen Plaatsen van nestkasten Palen plaatsen voor roofvogels Onrendabele perceelgedeelten herbestemmen Inrichten paddenpoel Mechanisatie en grondbewerking 19 Het reduceren van het aantal LOKALE bewerkingen ECONOMIE of bewerkingen combineren in één werkgang. Tarwe zaaien zonder ploegen Minimaal aantal bewerkingen uitvoeren in de teelten Alle aardappelen poten en direct aanaarden Meerrijig aardappels rooien Bodemleven 3 Door gebruik van compost en andere organische mest wordt bodemleven gestimuleerd. Kennis over ondergrondse biodiversiteit op peil brengen Kennis opdoen over effect GBM op bodemleven MENSELIJK KAPITAA Daarnaast ondernamen telers 71 keer maatregelen gericht op het vergroten van inzicht in energiegebruik en besparingsmogelijkheden door studie en onderzoek, bijhouden van brandstofverbruik tijdens de verschillende bewerkingen om zo het dieselverbruik per bewerking/ teelt te kunnen bepalen, de inzet van alternatieve energiebronnen zoals zonne-energie. Daarnaast ondernamen telers 11 keer maatregelen gericht op het leveren van een actieve bijdrage aan het oprichten van een agrarisch natuurvereniging, het doen van onderzoek en het vergroten van inzicht in functionele biodiversiteit of de invloed van gewasbeschermingsmiddelen op natuurlijke vijanden. 27

15 Veldleeuwerik is het ideale vehikel om mijn nieuwsgierigheid naar duurzaamheid te bevredigen Gerard Mangnus, akkerbouwer in Ossenisse, Zeeland Akkerbouwbedrijf van 34 ha vruchtbare en zware klei, met een hoog opbrengend vermogen. In bouwplan toegelegd op granen: wintertarwe, zomergerst, graszaad, suikerbieten (1 op 5 à 6 rotatie), bruine bonen, klein areaal zonnebloempitten. Besloten om niet te investeren in de aardappel- en uienteelt. Ook de arbeid die dat in piektijden met zich meebrengt past niet bij het bedrijf. Deelnemer sinds 2011 Wat betekent Veldleeuwerik voor jou? Akkerbouwer Gerard Mangnus: Ik zie Veldleeuwerik als een proces van continue verbetering in het kader van duurzaamheid. De grond is bij ons in de afgelopen 10 jaar niet verbeterd. Dat had met de situatie te maken dat mijn schoonvader noodgedwongen steeds minder aandacht aan de gezondheid van de bodem kon besteden en wij eerst op afstand zaten. In die context sprak het begrip duurzaamheid me enorm aan. Ik wil graag leren ontdekken wat duurzaamheid is, hoe geef je dat concreet inhoud? We zijn met onze studiegroep eigenlijk op ontdekkingsreis. Alle 12 telers zijn zonder uitzondering heel gedreven in die reis naar duurzaamheid. Allemaal hebben we een duurzaamheidsplan en iedere keer bespreken we het plan van de teler waar we te gast zijn. Je probeert met elkaar een sfeer te creëren waarin kritiek mogelijk is, liefst zo positief mogelijk. Je moet elkaar kunnen uitdagen en ik merk dat dat moet groeien. Is Veldleeuwerik een aanrader voor iedere teler? Het is niet voor iedereen weggelegd. Je moet een bepaalde gedrevenheid hebben om dit leuk te vinden, want het kost ook tijd. Het gaat om minimaal 8 bijeenkomsten per jaar en het maken van een duurzaamheidsplan. Elk jaar kies je welke adviseur jou mag helpen met het plan. Dit kost het eerste jaar 500 euro en daarna jaarlijks 300 euro. Vooraf wordt je goed geïnformeerd over de consequenties. Niet de contributie, maar het commitment zijn doorslaggevend voor deelname aan Veldleeuwerik. Het is het ideale vehikel om mijn nieuwsgierigheid naar duurzaamheid te bevredigen. Waar ben je nu concreet mee bezig? Het monitoren van het gehalte aan organische stof in de bodem geeft ons veel inzicht en heeft ons doen besluiten het roer om te gooien. Zoals stro verhakselen en in de grond inwerken, dat is niet gangbaar hier in de streek. Op de korte termijn kost dat geld, maar je moet een balans zien te vinden tussen opbrengst en kosten. Op lange termijn verdient het zich terug in de structuur van de grond. We doen nu dingen die op dit bedrijf jarenlang niet gebeurd zijn. Ook het telen van groenbemester werd al enige tijd niet meer structureel en met zorg gedaan. Te lang je grond verwaarlozen werkt in alle activiteiten door. De grond wordt stugger en daardoor gaat het bewerken moeilijker en dat kost je weer meer diesel en zo kom je in een neergaande spiraal terecht. Nog andere indicatoren waar je invulling aan geeft? Met een groep lokale telers brengen we de gerst naar de mouterij van Grolsch hier in de buurt. Je ziet echt wat er met je gewas van het land gebeurt en dat mis ik met andere producten. Eigenlijk zou ik dat ook wel met tarwe willen. 29

16 ARHEID 9. Menselijk kapitaal 10. Lokale economie De indicator menselijk kapitaal gaat over de energie van de ondernemer; waar haalt hij het vandaan en waar steekt hij zijn energie in. Het gaat over relaties, netwerken, kennisbronnen, inspiratiebronnen; het gaat over zijn gezin, zijn buren, zijn collega s en de maatschappij. En dan gaat het ook nog over duurzaamheid, over de Veldleeuwerik-aanpak. Bij lokale economie gaat het om het belang van het agrarische bedrijf voor de gezinseconomie en voor de economie van de regio. Hoe is de economische relatie met andere bedrijven in en buiten de regio, met collega s in samenwerkingsverbanden, afnemers, adviseurs? Wat is het aandeel van het inkomen uit het eigen bedrijf in vergelijking met andere inkomstenbronnen en hoe ziet men dit in de toekomst? Thema Aantal Toelichting Voorbeelden van de genoemde actiepunten Werkomstandigheden en veiligheid 14 Verbeteren en veiliger maken van werkomstandigheden. Stofafzuiging bij sorteren Wegwerphandschoentjes gebruiken bij gewasbescherming Met GPS makkelijker werken Managementsysteem meer gebruiken Thema Aantal Toelichting Voorbeelden van de genoemde actiepunten Maatschappelijke betrokkenheid (regionaal) 4 Activiteiten ontplooien die een regionaal maatschappelijk karakter hebben. Jongeren ontvangen op het bedrijf via scholenproject over duurzaamheid Website eigen bedrijf inrichten Opdoen van kennis 10 Het verdiepen in onderwerpen gerelateerd aan landbouw. Proeven volgen van bodemverbeteraars Cursus volgen over bodemvruchtbaarheid Lokale afzet 4 Ontplooien van activiteiten gericht op het lokaal afzetten van de producten. Verdere uitbouw van klanten voor de huisverkoop Agria s wassen en schillen en afzetten naar verzorgingshuizen Eigen graanopslag organiseren en afzetten naar varkenshouders Persoonlijke ontplooiing 7 Met persoonlijke ontplooiing wordt niet bedoeld het opdoen van kennis, maar meer het ontdekken van andere kanten van de persoonlijkheid of de ontwikkeling. Meer tijd maken voor bestuur windmolens Arbeidskracht inhuren om meer tijd vrij te maken voor gezin en andere activiteiten Reis maken naar Suriname Recreatie 2 Recreatieve mogelijkheden op het bedrijf ontwikkelen. Voorbereiding wandelpad over het bedrijf Daarnaast ondernamen telers 21 keer maatregelen gericht op het aangaan van samenwerkingsverbanden met buren/collega s of het aanstellen van een vaste arbeidskracht, de veiligheid van personeel en de overlegstructuren met personeel, het overdragen van het bedrijf aan de bedrijfsopvolger en maatschappelijke betrokkenheid. Daarnaast ondernamen telers 4 keer maatregelen gericht op beïnvloeding van regionale overheidsplannen en benutten van reststromen uit het gebied. 31

17 Het is een goede manier om boer te blijven Jan Fokke Duursema, akkerbouwer in Nagele, Flevoland Deelnemer sinds ha akkerbouw: aardappelen, uien, bieten, tarwe, deel bollenteelt. Opa is hier in 1957 komen boeren. Wat is Veldleeuwerik voor jou? Akkerbouwer Jan Fokke Duursema: Veldleeuwerik is voor mij een studiegroep. Je leert van elkaar, je praat met elkaar, je deelt ideeën met elkaar. Ik ben ook lid van een bedrijfseconomische studiegroep, waarin je diep ingaat op de cijfers. Veldleeuwerik is veel breder. We hebben het veel over de grond, bodemvruchtbaarheid is bij ons een groot ding, energie is ook een onderwerp. We hebben altijd een leuke, levendige discussie. Voor de afwisseling hebben we wel eens een spreker. Maar over het algemeen werken we met een open agenda. Iedere derde donderdag van de maand komen we bij elkaar. De opkomst is na al die jaren nog steeds goed. Je start met het bedrijf waar we te gast zijn en er is altijd wel iets te bespreken. We komen wel heel vaak terug op de bodem. En welk aspect van de bodem dan? Alles, de bemesting, manier van bewerking, tijdstip van bewerken, combineren van werkgangen, van alles. We waren de laatste keer bij een teler van de groep die een deel wel had geploegd en een deel niet. Hij is voorstander van zo min mogelijk ploegen en vroeg ons heel eerlijk: Wat vinden jullie ervan? Als je het niks vindt moet je het ook eerlijk zeggen. We zijn heel open gaan vergelijken en voeren daar dan met elkaar een discussie over. Eerlijk zeggen wat je ervan vindt? Hij stelt zich kwetsbaar op ja, maar wij hebben een heel leuke groep wat dat betreft. Dat is bij iedereen eigenlijk wel zo. Eerlijke meningen kunnen gewoon gegeven worden. We geven best wel kritiek, of nou ja, we zijn best eerlijk naar elkaar. Daar heb je wat aan. Dat is eigenlijk wel snel gegaan. Wat is er veranderd sinds je meedoet? Ik ben sinds 2006 meer dierlijke mest gaan gebruiken, maar dat heeft ook met regelgeving te maken. Het bedrijf is transparanter dan voorheen, of in ieder geval had niemand er voorheen interesse in. Mee laten kijken met wat je doet ook. Het heeft mij vooral bewustwording en kennis gebracht, niet alleen van de bodem, maar ook van spuitmiddelen. Groenbemester gebruikte ik al, maar bijvoorbeeld stro hakselen en gelijk onderwerken met mest en groenbemester was ik niet gewend. We kiezen nu eerder voor de hakselaar, ook als de prijs van stro hoog is. Zeker na de tarwe is het belangrijk dat je snel groenbemester zaait. Zijn Veldleeuwerik-boeren duurzamer dan andere akkerbouwers? Je hebt ook boeren die gigantisch duurzaam bezig zijn en niet bij Veldleeuwerik zitten. Elke boer denkt aan zijn kavel en aan zijn toekomst. Ik sla mezelf niet op de borst. Het is ook echt niet zo dat je beter bent omdat je bij Veldleeuwerik zit. Ik vind het gewoon heel interessant, je leert er heel veel van. Het is ook niet zo dat je van het een op het andere moment alles omgooit op je bedrijf, hoewel van de 12 akkerbouwers in onze studiegroep er wel 11 hun bouwplan hebben verruimd. Ik ben veel meer gaan nadenken over hoe ga ik het doen?, over bouwplan, bemesting en spuiten. We zien in de groep bijvoorbeeld mindere resultaten van varkensmest en dan gaan we op zoek naar alternatieven. Je hebt daar met elkaar een gesprek over. Als ik kijk naar mijn ontwikkeling door de jaren heen, dan moest ik in de begin jaren wennen aan de groep en de methodiek, maar nu kan ik zeggen dat het een goede manier is om boer te blijven. 33

18 Samenwerken Stichting Veldleeuwerik is een samenwerkingsverband tussen partijen in de akkerbouwsector. Wat hen bindt is de overtuiging dat je met schaarse middelen duurzaam moet omgaan. Zij delen de drive om te ontdekken hoe je met elkaar duurzaamheid concreet vorm kunt geven. Voor nu en later. In die samenwerking is gelijkwaardigheid het uitgangspunt; telers, afnemers en toeleveranciers, ieder heeft binnen Veldleeuwerik dezelfde rechten en wordt gehoord. Bijvoorbeeld bij regio- of winterbijeenkomsten waar telers en ketenpartners kennis met elkaar delen en elkaar scherp houden. Marktkansen benutten Veldleeuwerik hecht aan de intrinsieke motivatie van telers om hun bedrijf verder te verduurzamen. Zij is ervan overtuigd dat een dergelijke bedrijfsvoering en productie ook loont. Daarom is Veldleeuwerik zelf geen eigenaar van producten, brengt zelf geen producten op de markt. Maar zij begrijpt wel dat voor de telers en ketenpartijen een mogelijke meerwaarde kan zitten in een product dat volgens de Veldleeuwerik-aanpak is geproduceerd en het Veldleeuwerik-logo draagt. Het voeren van dat logo staat de deelnemers vrij. Daarin bestaat geen exclusiviteit: niemand kan een ander uitsluiten van gebruik van het logo. Veldleeuwerik & Partners Binnen Stichting Veldleeuwerik werken ketenpartners en telers al ruim 10 jaar samen aan het verduurzamen van de akkerbouw. We zien dat bij afnemers en verwerkers van agrarische producten de license to produce staat of valt met de mate van duurzaamheid in het proces en/of product. Deze partijen komen steeds vaker vanuit hun eigen relatie met telers of via hun netwerk in contact met Veldleeuwerik. Veldleeuwerik kan zich verheugen in een groeiende groep bedrijven die haar systematiek ondersteunen en/of overnemen. Een mooie ontwikkeling, ook vanwege de internationale (markt) kansen die dit biedt. Want juist door samenwerking en kennisuitwisseling ontstaat meer draagvlak voor verdere verduurzaming van de akkerbouw. In dit hoofdstuk laten we enkele van onze partners aan het woord. Door deze verhalen heen spelen 4 aspecten die we belangrijk vinden: samenwerken, marktkansen benutten, inter nationalisering en certificering. Internationalisering De Veldleeuwerik-aanpak is ontwikkeld voor Nederland, maar is wellicht ook bruikbaar in het buitenland. Met het groeiende aantal ketenpartners dat ook internationaal is georiënteerd, dient deze vraag zich concreet aan en wordt gekeken naar mogelijkheden over de grens. De landbouwstructuur is overal anders en ook de ondernemers en ondernemingen zijn anders. Skylark, de internationale naam voor Veldleeuwerik zal daarom geen één op één kopie van het Nederlandse model kunnen zijn. Het goed neerzetten en verder uitrollen van Veldleeuwerik in eigen land blijft prioriteit nummer één, maar de internationale ambitie is er zeker. Certificering Met de groei die Veldleeuwerik doormaakt, komt steeds vaker de vraag naar certificering aan de orde. De unieke aanpak voor verduurzaming die in Veldleeuwerik is ontwikkeld, vraagt ook om het ontwikkelen van een unieke manier van certificeren. De Veldleeuwerik-aanpak draait om een proces van continue verbetering, daarom richt de certificeringsmethodiek zich ook op het proces en hanteert het geen absolute normen voor de uitkomsten (eenheden en productiecijfers) van de verschillende indicatoren of normen voor de (eind)producten. Het doel is om de Veldleeuwerik-aanpak van integrale verduurzaming herkenbaar en verifieerbaar te maken in de keten. Dat draagt bij aan erkenning van de aanpak en is tevens een betrouwbaarheidswaarborg. Certificering is belangrijk voor onze groeiambitie en helpt ons om met een duidelijk verhaal te komen richting overheid, markt en uiteindelijk de consument. Het laat zien dat er vanuit een bepaalde structuur wordt gedacht en gewerkt en dat er toetsing plaatsvindt. Het gaat dus sec om certificering van de methodiek, niet om certificering van de individuele teler. Het certificeren van de methodiek kan wél een positief effect hebben op de teler: ben je Veldleeuwerik-teler, dan weet men dat je voldoet aan de duurzaamheidscriteria. De planning is dat begin 2014 de Veldleeuwerik-aanpak is gecertificeerd. 35

19 Agrifirm Plant Bejo Zaden en de Groot en Slot Agrifirm Plant geeft maatwerkadvies aan boeren en telers in de akker- en tuinbouwsector. Daarnaast levert het bedrijf een breed pakket aan producten voor de agrarische sector. Met ruim 250 medewerkers heeft Agrifirm Plant een landelijk opererend diensten- en distributienetwerk en een eigen R&D afdeling voor onderzoek van onder andere meststoffen en gewasbescherming. Sinds 2007 is Agrifirm Plant ketenpartner van Veldleeuwerik. Met meer dan 100 jaar ervaring is Bejo Zaden specialist in veredeling, productie, bewerking en verkoop van kwaliteitszaden. Een assortiment met meer dan rassen verdeeld over zo n 50 gewassen, een netwerk in meer dan 100 landen en medewerkers, maakt Bejo tot internationale speler. Samen met hun partner De Groot en Slot, wereldmarktleider en specialist in uienzaad, is Bejo sinds 2012 als ketenpartner verbonden aan Veldleeuwerik. Hoe zijn Agrifirm en Veldleeuwerik aan elkaar gekomen? Vincent Roelofs, adjunct-directeur bij Agrifirm Plant: In de fusies die ten grondslag liggen aan de uiteindelijke fusie van Agrifirm en Cehave Landbouwbelang, was ook de Agrarische Unie als partij betrokken. Agrarische Unie is samen met een aantal akkerbouwers in de polder en onder andere Heineken, Unilever en Van Liere, oprichter van Veldleeuwerik. Het zegt wel iets dat Veldleeuwerik al die fusies van de afgelopen jaren heeft overleefd. Want natuurlijk komt bij dat soort trajecten de vraag voorbij: wat moeten we met een stichting als Veldleeuwerik? Ook wij hebben die vraag gesteld. Maar binnen Veldleeuwerik zit zoveel kennis over alle aspecten van duurzaamheid dat wij, als fusiepartners met duurzaamheid als kernwaarde, deze samenwerking graag voortzetten. Hoe zien jullie duurzaamheid? Agrifirm en haar leden hebben een belangrijke rol in de voedselketen. Een bijdrage leveren aan smakelijk, veilig en betaalbaar voedsel, nu en in de toekomst, is in essentie duurzaam en iets wat boeren in de genen zit. Rendement over de langere termijn is daarbij het uitgangspunt, pas dan kun je zeggen dat iets ook echt duurzaam is. Die manier van denken en werken vinden we terug in Veldleeuwerik. Daarbij staat de agrarisch ondernemer aan de basis. Een boer is van nature al duurzaam bezig, omdat hij weet dat zijn grond zijn belangrijkste onvervangbare kapitaal is. Daar moet hij zuinig op zijn. Daarom is hij continu bezig met verbeteren en innoveren. Veldleeuwerik probeert boeren daarbij te helpen en deze duurzaamheid inzichtelijk te maken. 36 Wat doen jullie voor Veldleeuwerik-telers? Wij zijn een coöperatie die maximale toegevoegde waarde wil bieden als het gaat om prijs, producten en diensten. Daarvoor hebben we ruim 100 mensen in de buitendienst. Zeven daarvan zijn speciaal Veldleeuwerik geaccrediteerd adviseur. Zij helpen de akkerbouwers om binnen de Veldleeuwerik-aanpak concreet invulling te geven aan hun duurzaamheidsplannen. We bezoeken daarnaast actief de regiobijeenkomsten en denken mee over onderwerpen en sprekers die voor de deelnemers interessant zijn. Hoe ziet u de toekomst van Veldleeuwerik? De groeiambitie van Veldleeuwerik is belangrijk. Je ziet in de afzetmarkt toenemende aandacht voor de huidige en toekomstige impact van de voedselproductie op onze leefomgeving. Om daar een goed antwoord op te kunnen geven moet Veldleeuwerik groeien, ook buiten Nederland. De grote partijen die aan Veldleeuwerik verbonden zijn, kijken ook over de grenzen heen. Daar liggen kansen. Maar ook in Nederland zelf. Opschalen en samenwerken, dat is belangrijk. Maar wel de kern bewaren: de kennis en de boereninbreng! De groeiambitie van Veldleeuwerik is belangrijk. Wat doen jullie voor de telers van Veldleeuwerik? Perry Kuilboer, Verkoopleider Benelux bij Bejo Zaden: Als leverancier van zaaigoed willen we onze kennis en ervaring delen en goed, betrouwbaar advies geven. Vanuit die rol zijn we ook aanwezig bij regiogroepen: om waarde toe te voegen vanuit betrokkenheid en een bijdrage te leveren aan duurzaamheid. Een proces waar we als Bejo zaden en uienzaadleverancier De Groot en Slot ook zelf in geloven en investeren. Wat betekent duurzaamheid voor jullie? Duurzaamheid heeft voor ons zowel intern als extern betekenis. Intern als het gaat om onze eigen bedrijfsvoering, de maatregelen die we nemen wat betreft energie en de manier waarop we onze interne processen runnen. Extern als het gaat om onze langdurige klantrelaties en om onze producten. Onze producten zijn direct gelinkt aan de bodem. Bij alles wat daar gebeurt, of niet goed gaat, zijn wij partij. We delen de passie voor de bodem en de gezondheid daarvan met Veldleeuwerik. Wat spreekt jullie aan in Veldleeuwerik? De bottom-up benadering. We zijn ervan overtuigd dat een door de telers zelf gedragen project uiteindelijk duurzamer is. Met name jonge ondernemers worden uitgedaagd om te kijken en te onderzoeken wat hen aanspreekt. Het bedrijf 37 van je vader overnemen betekent niet vanzelfsprekend dat het ook op dezelfde manier moet worden voortgezet. Een nieuwe generatie zoekt nieuwe wegen. Daar biedt Veldleeuwerik ruimte en ondersteuning voor. Die manier van denken en werken voedt ook onze eigen interne duurzaamheid en werkt inspirerend voor onze vertegenwoordigers. Hoe belangrijk is Veldleeuwerik voor Nederland? Wij allemaal, de BV Nederland, zijn gebaat bij productkwaliteit. Als exportland, maar ook nationaal. Daar kan Veldleeuwerik een plus aan geven; de productkwaliteit van Veldleeuwerik-telers zal uiteindelijk hoger zijn als de juiste maatregelen worden genomen. Daarom is certificering ook belangrijk: het laat zien dat het product ergens voor staat en kwalitatief wordt erkend. Duurzaamheid heeft voor ons zowel intern als extern betekenis.

20 Farm Frites Unilever Familiebedrijf Farm Frites ontwikkelt ruim 40 jaar diverse bevroren en gekoelde aardappelproducten en heeft zich daarmee een toonaangevende marktpositie verworven. Jaarlijks wordt 1,3 miljoen ton aardappels wereldwijd verwerkt in het bedrijf dat zo n medewerkers telt. Als leverancier van consumptieproducten staan kwaliteit, voedselveiligheid en consumentbehoeften bij Farm Frites centraal. Sinds 2012 is Farm Frites ketenpartner van Veldleeuwerik en betrekt het bedrijf aardappels van Veldleeuwerik-telers. Unilever is het grootste bedrijf in fast moving consumer goods in de Benelux en heeft in Nederland ruim medewerkers in dienst. Unilever heeft meer dan 400 merken waarvan in Nederland de bekende en populaire merken als Ben & Jerry s, Blue Band, Calvé, Unox, Knorr, OMO en Dove in praktisch alle supermarkten te vinden zijn. De doelstelling van Unilever is om in 2020 uitsluitend duurzaam geproduceerde producten op de markt te brengen. Sinds 2008 is Unilever ketenpartner van Veldleeuwerik. Wat was voor jullie de reden om partner te worden van Veldleeuwerik? Martin Vrij, manager Agronomy bij Farm Frites: Duurzaamheid vraagt volgens ons om een integrale aanpak. Die zien we terug in Veldleeuwerik: een gezamenlijk gedragen methodiek tussen de verschillende afnemers met een bottomup benadering waarbij de boer/de teler de basis vormt voor de duurzaamheidsstrategie van alle Veldleeuwerik-partners. Die werkwijze spreekt ons aan. Het geeft de teler de vrijheid om binnen de systematiek een eigen, bij hemzelf passende invulling aan duurzaamheid te geven wat uiteindelijk de gehele keten ten goede komt. Waarom is dat laatste zo belangrijk? Ondanks het feit dat het begrip duurzaamheid veelvuldig wordt gebruikt, bestaat er toch wel onduidelijkheid over de betekenis ervan. Veel mensen denken dan vooral aan milieu met allerlei extra regels en eisen. Ook bij telers zagen we aanvankelijk de angst dat Veldleeuwerik van regels aan elkaar zou hangen en ze aan allerlei eisen zouden moeten voldoen. Uiteraard is dat niet aan de orde en je merkt dat als de Veldleeuwerik-telers hun ervaringen delen, bij anderen de behoefte ontstaat om aan te haken bij deze systematiek. bij een continu verbeterproces gericht op duurzaamheid en voedselveiligheid. Zo heeft Farm Frites met haar telers een reis naar Egypte gemaakt om te leren hoe onder andere omstandigheden aan duurzaamheid invulling wordt gegeven. En met bewaarspecialist Omnivent starten we een pilot om te kijken hoe we ook dat proces duurzaam kunnen maken. Die kennis brengen we weer in bij Veldleeuwerik. Wat is ervoor nodig om Veldleeuwerik een grotere vlucht te laten maken? Uiteindelijk zijn de telers de ambassadeurs. Met hun duurzaamheidsplannen inspireren zij collega s om ook deze stappen te zetten. Als partner hebben wij de taak om de duurzaamheidsresultaten uit Veldleeuwerik door te zetten in onze keten, letterlijk van land tot klant. Maar het gaat in het hele traject van duurzaamheid vooral ook om het delen en vieren van Veldleeuwerik-successen. Want die zijn er! Er is bijvoorbeeld al veel bereikt op het gebied van gewasbescherming en bodemverbetering. Daarover mag breed gecommuniceerd worden; hoe meer partijen aanhaken, hoe beter! Wat betekent Veldleeuwerik voor Unilever en andersom? Sikke Meerman, Sustainable Sourcing Development Manager bij Unilever: Voor ons allebei geldt dat we actief werken aan implementatie van duurzaamheid en dat we over en weer van elkaar leren. Wij van de bottom-up benadering en de input vanuit telers. En Veldleeuwerik van ons door onze kennis en ervaring, bijvoorbeeld in het buitenland. Unilever vervult geen directe, maar een indirecte partnerrol via onze tussenleveranciers. We stimuleren hen om zich bij Veldleeuwerik aan te sluiten als ketenpartner vanwege onze overeenkomende doelstellingen. Hoe kun je duurzaamheid borgen? Door het proces te certificeren en daar concrete voorwaarden aan te koppelen. Er moet substantie onder zitten waardoor het voor de buitenwereld duidelijk is dat elke Veldleeuwerik-teler op zijn bedrijf werkt aan biodiversiteit, stikstofbalans en geïntegreerde gewasbescherming en beperkende maatregelen neemt als het gaat om milieubelasting en broeikasemissie. Daar zijn overigens mooie tools voor die inzichtelijk maken of je écht meer produceert met minder. Dat is belangrijk voor je geloofwaardigheid naar alle schakels in de keten en de consument. bepaald systeem kan misschien duurder zijn dan wat je had, maar kan als neveneffect op andere fronten besparingen opleveren. Het slim inregelen van je processen en er scherp bovenop zitten levert absoluut geld op. Misschien niet direct in een meerprijs voor het product, maar in de besparing in het proces. Van teler naar consument is nog een hele weg, ziet u marktkansen? Wij zijn best bereid meer te betalen voor een duurzaam geproduceerd product, maar dan moet het voldoende overtuigend zijn voor de kritische consument. Hoe weet hij/zij dat er inderdaad minder bestrijdingsmiddelen zijn gebruikt? Dan komt dus weer die meetbaarheid en zichtbaarheid van verduurzaming om de hoek kijken. Daar moet invulling aan worden gegeven, ook commercieel. Bijvoorbeeld in commercials op TV; dat de teler en zijn manier van werken in beeld worden gebracht. Dat werkt. Als de consument is overtuigd en extra wil betalen, dan moet die meerprijs uiteraard evenredig worden terugbetaald aan alle andere schakels in de keten. Wat betekent partner zijn voor jullie? Partner zijn binnen Veldleeuwerik betekent voor ons vooral het delen van kennis, inzicht en transparantie omtrent duurzaamheid op het land. Producent en teler zijn betrokken Als de Veldleeuwerik-telers hun ervaringen delen ontstaat bij anderen de behoefte om aan te haken. Levert duurzaamheid geld op? Duurzaamheid begint met een bewustwordingsproces: hoe kan ik mijn manier van werken aanpassen zodat mijn totale bedrijfsvoering duurzamer wordt? De aanschaf van een Het slim inregelen van je processen en er scherp bovenop zitten levert absoluut geld op

STICHTING VELDLEEUWERIK

STICHTING VELDLEEUWERIK TEGEARRE DJOERSAAM STICHTING VELDLEEUWERIK Stichting Veldleeuwerik is een uniek samenwerkingsverband tussen telers en verwerkende bedrijven om actief duurzame akkerbouw en -productie te stimuleren. Niet

Nadere informatie

Bodemmonster Bodemmonster

Bodemmonster Bodemmonster Evenwicht in de volkstuin? Evenwichtige bemesting Bodemmonster Bodemmonster Belangrijk om te weten: Fosfaat laag: voldoende bemesten Kali laag: voldoende bemesten of bijsturen Magnesium laag: bijsturen

Nadere informatie

Duurzame bemesting: omgeving

Duurzame bemesting: omgeving Nutriënten Management Instituut B.V. Postbus 250, 6700 AG Wageningen T: 088 8761280 E: nmi@nmi-agro.nl I: www.nmi-agro.nl Duurzame bemesting Visie NMI Duurzame bemesting: omgeving Beperking milieubelasting

Nadere informatie

Vergroening en verduurzamen landbouw

Vergroening en verduurzamen landbouw Duurzame landbouw Gezond voedsel - Vitaal platteland Vergroening en verduurzamen landbouw Wim Dijkman Dronten, 2-12 2014 1 Agenda Groen Ondernemen Gemeenschappelijk Landbouwbeleid Maatregelen POP en water

Nadere informatie

Bedrijfskaart. Biodiverse Bloembollenteelt

Bedrijfskaart. Biodiverse Bloembollenteelt 1 DOEL De gezondheid en productie van uw gewassen hangt af van zowel techniek als van een natuurlijk evenwicht. U werkt immers met levend materiaal. In de praktijk gaat om het verzorgen van het bodemleven,

Nadere informatie

: Nieuwe Oogst editie Noord

: Nieuwe Oogst editie Noord Publicatie Datum : Veldpost : 26 okt 2013 Pagina : 10 Publicatie Datum : Nieuwe Oogst editie Noord : 28 sep 2013 Pagina : 13 Publicatie Datum : Nieuwe Oogst editie Noord : 28 sep 2013 Pagina : 13 Landbouw

Nadere informatie

Wij willen graag onze eigen beslissingen nemen

Wij willen graag onze eigen beslissingen nemen Jack van Eekelen Noordhoek, 40 melkkoeien en 40 ha akkerbouw Drie jonge mannen werken in VOF-verband op het bedrijf van hun ouders. Hun doel is bedrijfsovername. De een is wat verder dan de ander, maar

Nadere informatie

Kan stimuleren van agrobiodiversiteit zonder externe gelden?

Kan stimuleren van agrobiodiversiteit zonder externe gelden? Resultaten met functionele agrobiodiversiteitsmaatregelen vanuit project Boeren en Agrobiodiversiteit.. Kan stimuleren van agrobiodiversiteit zonder externe gelden? Jan de Wit Louis Bolk Instituut 1 Biodiversiteit?

Nadere informatie

Voorsprong met mineralen

Voorsprong met mineralen Voorsprong met mineralen Samen staan de sectoren sterker Deze bijeenkomst werd mogelijk gemaakt door LTO Gelderland, Overijssel en de Rabobank. Circulaire Economie Nieuwe toverwoord of kansrijke uitdaging

Nadere informatie

BASIS en Bodemkwaliteit op zandgrond:

BASIS en Bodemkwaliteit op zandgrond: BASIS en Bodemkwaliteit op zandgrond: Zoektocht naar een duurzaam bodembeheer op klei en zand Programma Bodem 5 juni 2012, Janjo de Haan en Derk van Balen Systeemonderzoek Ontwikkeling van strategieën

Nadere informatie

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 1 Dit is een voorproefje in druk van het digitale Cosun MVO-verslag over 2011. Wilt u meer gegevens raadplegen over wat wij zoal ondernemen met het oog op onze maatschappelijke

Nadere informatie

Gewasbeschermingsmonitor

Gewasbeschermingsmonitor Gewasbeschermingsmonitor 1. Bedrijfsgegevens en Bouwplan: Jaar Perceel Ras Bedrijf Gewas Maat Adres Zaai / plantdatum Hoeveelheid Postcode Teeltfrequentie Bodemanalyse aanwezig Woonplaats Voorvrucht Aaltjesanalyse

Nadere informatie

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen

Milieu. Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Naam: Milieu Waterkwaliteit: Denk aan: nitraat uitspoeling / erfwater / gewasbeschermingsmiddelen / alles wat oppervlakte- en grondwater kan vervuilen Slootrandenbeheer Baggeren Krabbescheer bevorderen

Nadere informatie

SPNA SPNA. Laboratorium. Directzaai. Directzaai 12-1-2011. Minimale grondbewerking in het Oldambt Ervaringen SPNA 2003 2010

SPNA SPNA. Laboratorium. Directzaai. Directzaai 12-1-2011. Minimale grondbewerking in het Oldambt Ervaringen SPNA 2003 2010 12-1-211 SPNA Stichting Proefboerderijen Noordelijke Akkerbouw: 12-1-211 Minimale grondbewerking in het Oldambt Ervaringen SPNA 23 21 Masterclass Niet-Kerende Grondbewerking Jaap van t Westeinde www.spna.nl

Nadere informatie

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water

AQUATISCHE LANDBOUW. haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW haal meer uit land én water AQUATISCHE LANDBOUW Waarom wel het land, maar niet de sloot benutten in de veenweiden? Dat is de vraag waar het om draait in het icoon Aquatische landbouw

Nadere informatie

DE VLUCHT VAN DE VELDLEEUWERIK DUURZAAMHEID IN EIGEN HAND. Een persoonlijke uitdaging voor iedere akkerbouwer

DE VLUCHT VAN DE VELDLEEUWERIK DUURZAAMHEID IN EIGEN HAND. Een persoonlijke uitdaging voor iedere akkerbouwer DE VLUCHT VAN DE VELDLEEUWERIK DUURZAAMHEID IN EIGEN HAND Een persoonlijke uitdaging voor iedere akkerbouwer DUURZAAMHEID IN EIGEN HAND Een persoonlijke uitdaging voor iedere akkerbouwer DE VLUCHT EN HET

Nadere informatie

Reken af met duist in stappen

Reken af met duist in stappen Reken af met duist in stappen Zo blijft resistente duist beheersbaar Duist is een lastig onkruid in wintertarwe. Dat komt met name doordat het een directe concurrent is voor het gewas. Het ontneemt voedsel

Nadere informatie

Kosten/baten-analyse MC-installaties en gebruikerservaringen MC

Kosten/baten-analyse MC-installaties en gebruikerservaringen MC Kosten/baten-analyse MC-installaties en gebruikerservaringen MC LEI Wageningen UR: Co Daatselaar Aanleiding en doelstellingen onderzoek Veel mest elders af te zetten tegen hoge kosten, druk verlichten

Nadere informatie

WAT U MOET WETEN OVER STIKSTOF VRAGEN EN ANTWOORDEN

WAT U MOET WETEN OVER STIKSTOF VRAGEN EN ANTWOORDEN WAT U MOET WETEN OVER STIKSTOF VRAGEN EN ANTWOORDEN Masterplan Mineralenmanagement Meer met minder stikstof De vraagstukken rondom de voedselzekerheid voor een groeiende wereldbevolking en de afnemende

Nadere informatie

De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof

De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof Nutriënten Management Instituut B.V. Postbus 250, 6700 AG Wageningen T: 088 8761280 E: nmi@nmi-agro.nl I: www.nmi-agro.nl De bodem onder de kringloop Hou rekening met organische stof Marjoleine Hanegraaf

Nadere informatie

inagro Code van goede praktijk bodembescherming advies organische koolstofgehalte en zuurtegraad ONDERZOEK & ADVIES IN LAND- & TUINBOUW

inagro Code van goede praktijk bodembescherming advies organische koolstofgehalte en zuurtegraad ONDERZOEK & ADVIES IN LAND- & TUINBOUW inagro ONDERZOEK & ADVIES IN LAND- & TUINBOUW Code van goede praktijk bodembescherming advies gehalte en zuurtegraad 2 Toelichting resultaten MTR_versie 2011 ORGANISCHE KOOLSTOF Organische stof en in de

Nadere informatie

Mestscheiding, waarom zou u hiermee aan de slag gaan?

Mestscheiding, waarom zou u hiermee aan de slag gaan? Mestscheiding, waarom zou u hiermee aan de slag gaan? Via project Langs de Linge is er op donderdag 8 december een demonstratie rondom mestscheiding gehouden. Deze demonstratie vond plaats op het melkveebedrijf

Nadere informatie

Verslag Workshop Groene diensten

Verslag Workshop Groene diensten Verslag Workshop Groene diensten Groene diensten Groenbeheer, landschapsbeheer, natuur. Opbouw workshop Er zijn twee workshops gehouden, aan het eind van de ochtend en begin van de middag. De beide workshops

Nadere informatie

Oosterwold informatiebijeenkomst

Oosterwold informatiebijeenkomst Roy Michielsen Oosterwold informatiebijeenkomst - 1 - Inhoud Wie is ERF Teeltcyclus en belang van de bodem Voedselveiligheid Afspraken Contact - 2 - ERF: van bioland tot stadsrand Afkorting voor Exploitatie

Nadere informatie

VELDLEEUWERIK IN BEELD 20

VELDLEEUWERIK IN BEELD 20 VELDLEEUWERIK IN BEELD 20 15 2 Samen halen we meer uit een betere wereld Inhoud Voorwoord...4 Wat is er gebeurd?...7 Duurzaamheidsdossier...7 Duurzaamheidsprofiel...7 Veldleeuwerik tools...8 Het Veldleeuwerik

Nadere informatie

Boer Mijn economisch rendement: Denk aan: jaarinkomen / saldo / kostprijs

Boer Mijn economisch rendement: Denk aan: jaarinkomen / saldo / kostprijs Naam: Boer Mijn economisch rendement: Denk aan: jaarinkomen / saldo / kostprijs Buitenshuis gaan werken / bij verdienen Nu een deel van het quotum verkopen Recreatie op bedrijf aanbieden, vergaderruimte

Nadere informatie

Groenbemesters 2015-2016. Een vruchtbare investering

Groenbemesters 2015-2016. Een vruchtbare investering Groenbemesters 2015-2016 Een vruchtbare investering Beste akkerbouwer, Gezondheid, structuur en een goed bodemleven van de bodem verbeteren de opbrengst van teeltgewassen en hiermee ook uw bedrijfsresultaat.

Nadere informatie

LarenEnergie. Een werkgroep van. Wakker Laorne

LarenEnergie. Een werkgroep van. Wakker Laorne LarenEnergie Een werkgroep van Wakker Laorne agenda 20.15 Opening door JanWesseldijk, voorzitter van Wakker Loarne 20.25 Plannen werkgroeplarenenergiedoor Paul de Koning 20.55 Pauze 21.10 Maatwerkadvies

Nadere informatie

Kansrijke teelt van vlas voor een gezonde bodem

Kansrijke teelt van vlas voor een gezonde bodem Kansrijke teelt van vlas voor een gezonde bodem www.vandebiltzadenvlas.com Langeweg 26 4541 PC Sluiskil info@vandebiltzadenvlas.com The Netherlands Tel. +31 115 471922 Fax. +31 115 472229 1. Introductie

Nadere informatie

Paraplu Bulletin. Nieuwsbulletin. Kwaliteit komt voor Kwantiteit! Advies op maat! November 2015

Paraplu Bulletin. Nieuwsbulletin. Kwaliteit komt voor Kwantiteit! Advies op maat! November 2015 Paraplu Bulletin November 2015 Nieuwsbulletin Voor u ligt ons nieuwe Paraplu Bulletin. Ten Brinke b.v. zal u vanaf nu regelmatig op de hoogte houden van nieuwe en actuele zaken binnen ons bedrijf. Juist

Nadere informatie

Certificering Voedsel- en Voederveiligheid in de Nederlandse akkerbouw. ir. ing. A. (Bert) Waterink 24 november 2014

Certificering Voedsel- en Voederveiligheid in de Nederlandse akkerbouw. ir. ing. A. (Bert) Waterink 24 november 2014 Certificering Voedsel- en Voederveiligheid in de Nederlandse akkerbouw ir. ing. A. (Bert) Waterink 24 november 2014 Inleiding Waarom certificering Welke certificatieschema s Dekkingsgraden VVAK systeem

Nadere informatie

Lessen en Uitdagingen uit Duurzaam Bodembeheer Utrecht West.

Lessen en Uitdagingen uit Duurzaam Bodembeheer Utrecht West. Lessen en Uitdagingen uit Duurzaam Bodembeheer Utrecht West. Wim Honkoop Begeleiding 35 individuele melkveehouders. Al ruim 3 jaar actief in het opstellen en optimaliseren van Kringloopwijzer resultaten.

Nadere informatie

Van der Hoeven Tuinbouwprojecten met IQ

Van der Hoeven Tuinbouwprojecten met IQ Van der Hoeven Tuinbouwprojecten met IQ Een kassenbouwer die mee verandert Hoeveel is er allemaal al niet veranderd in de internationale glastuinbouw? Misschien is het grootste verschil wel de ontwikkeling

Nadere informatie

Vergroening van de landbouw: hoe maken we stappen/ hoe maken we sprongen? Jolanda Wijsmuller, BCS

Vergroening van de landbouw: hoe maken we stappen/ hoe maken we sprongen? Jolanda Wijsmuller, BCS Vergroening van de landbouw: hoe maken we stappen/ hoe maken we sprongen? Jolanda Wijsmuller, BCS Markt trends Vraag naar veilig en duurzaam geteeld voedsel Sterkere focus op voedselkwaliteit en gezonde

Nadere informatie

Equivalente maatregelen bemesting open teelten Voorstel ingediend door LTO en NAV bij het Ministerie van Economische Zaken

Equivalente maatregelen bemesting open teelten Voorstel ingediend door LTO en NAV bij het Ministerie van Economische Zaken Equivalente maatregelen bemesting open teelten Voorstel ingediend door LTO en NAV bij het Ministerie van Economische Zaken De voorgestelde equivalente maatregelen open teelten zijn: A. Opbrengstafhankelijke

Nadere informatie

Verduurzamen door innovatie

Verduurzamen door innovatie Verduurzamen door innovatie Maatschappelijk jaarverslag 2012 Bijdragen aan gezonde toekomst Voor u ligt het eerste maatschappelijk jaarverslag van Agrifirm Plant waarin we rapporteren over onze duurzaamheidsprestaties

Nadere informatie

Precisielandbouw: voet aan wal in Nederland

Precisielandbouw: voet aan wal in Nederland Precisielandbouw: voet aan wal in Nederland Herman Krebbers DLV Plant Nederlandse telers Koplopers in Productiviteit Hoge productie per hectare Goede kwaliteit producten Hoge productie per arbeidseenheid

Nadere informatie

EAG COVERMENGSELS TIJDELIJKE WEIDEMENGSELS

EAG COVERMENGSELS TIJDELIJKE WEIDEMENGSELS EAG COVERMENGSELS EN TIJDELIJKE WEIDEMENGSELS 2015 VOORDELEN COVERMENGSELS Principe : Het samenvoegen van soorten groenbedekkers met de bedoeling er landbouwkundige voordelen uit te halen zoals : Voldoen

Nadere informatie

BODEMBEWERKING BIJ SUIKERBIETEN WELKE KIEZEN?

BODEMBEWERKING BIJ SUIKERBIETEN WELKE KIEZEN? BODEMBEWERKING BIJ SUIKERBIETEN WELKE KIEZEN? Ronald Euben Wat vraagt de biet? 2 Bij de zaai Enkele (kleine) kluiten bovenaan (dichtslaan, erosie) Verkruimelde, aangedrukte laag (contact zaad bodem) Vaste,

Nadere informatie

Innovatieagenda Melkveehouderij

Innovatieagenda Melkveehouderij Innovatieagenda Melkveehouderij stappen naar een nieuwe melkweg samen met ketenpartijen in de melkveehouderij INLEIDING NL 20 Waarom een innovatieagenda? Innovatie is een belangrijke voorwaarde voor de

Nadere informatie

Onderwerpen. Veranderingen en uitdagingen. Proefopzet BASIS (1) 1/12/2011. Proefopzet BASIS Resultaten 2009-2010 Eerste bevindingen

Onderwerpen. Veranderingen en uitdagingen. Proefopzet BASIS (1) 1/12/2011. Proefopzet BASIS Resultaten 2009-2010 Eerste bevindingen 1/12/211 Onderwerpen Masterclass NKG 13 januari 211 Derk van Balen (derk.vanbalen@wur.nl) Proefopzet BASIS Resultaten 2921 Eerste bevindingen Veranderingen en uitdagingen Meer bodembedekking, gbm overwinteren,

Nadere informatie

Bereken voor uw akker- en groentepercelen eenvoudig zelf: de organische koolstofevolutie de stikstof- en fosforbalans

Bereken voor uw akker- en groentepercelen eenvoudig zelf: de organische koolstofevolutie de stikstof- en fosforbalans Demetertool Vlaanderen is open ruimte Bereken voor uw akker- en groentepercelen eenvoudig zelf: de organische koolstofevolutie de stikstof- en fosforbalans LNE Groenbedekker Gele mosterd De online Demetertool

Nadere informatie

Kan een plant direct alle voedingszouten gebruiken die in dierlijke mest zit? Licht je antwoord toe.

Kan een plant direct alle voedingszouten gebruiken die in dierlijke mest zit? Licht je antwoord toe. Opdrachten Mestsoorten Puzzel Doel Je kunt: via een tabel verschillende mestsoorten met elkaar vergelijken; vormen van drollen bekijken en vaststellen van welke diersoort ze afkomstig zijn. Benodigheden

Nadere informatie

vruchtbare bodem the soil initiative

vruchtbare bodem the soil initiative vruchtbare bodem the soil initiative Frank Brinkman - Bakker Barendrecht Werken aan bodemkwaliteit is essentieel voor de smaak en vooral de houdbaarheid van onze mango s uit Mali Maria Oliveira - Van Oers

Nadere informatie

Effectieve Micro-organismen. De praktijk van het maken van bokashi

Effectieve Micro-organismen. De praktijk van het maken van bokashi Effectieve Micro-organismen De praktijk van het maken van bokashi De bokashi-emmer De emmer kan luchtdicht worden afgesloten. Onderin zit een rooster, waardoor de GFT niet op de bodem kan komen. Daar wordt

Nadere informatie

I. Aardappelcystenaaltje

I. Aardappelcystenaaltje I. Aardappelcystenaaltje Efficiënter spuiten met behulp van GPS Niet actueel? Marc Goeminne, Mieke Vanderstraeten, PCA Steven Demeyer, PCLT Daniel Wittouck, Melvin Berten, Lies Willaert, LCG Jean-Pierre

Nadere informatie

Aan de slag met erosie

Aan de slag met erosie Aan de slag met erosie Ploegloze grondbewerking in beweging 2004-2006 Ing. J.G.M. Paauw Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Business-unit Akkerbouw, Groene Ruimte en Vollegrondsgroente PPO nr. 325115105

Nadere informatie

Veerkracht agrarische natuur. Christien van der Zwart. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/60790

Veerkracht agrarische natuur. Christien van der Zwart. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/60790 Auteur Christien van der Zwart Laatst gewijzigd 23 April 2015 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/60790 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Natuurakkers in Nederland - achtergrond en dilemma s in beheer. Henk Kloen. Natuurakkers in Nederland - achtergrond en dilemma s in beheer

Natuurakkers in Nederland - achtergrond en dilemma s in beheer. Henk Kloen. Natuurakkers in Nederland - achtergrond en dilemma s in beheer Werken aan duurzame landbouw en een aantrekkelijk platteland Natuurakkers in Nederland - achtergrond en dilemma s in beheer Henk Kloen Natuurakkers in Nederland - achtergrond en dilemma s in beheer Wat

Nadere informatie

Smart Farming. Rendement door efficiency. Herman Krebbers Mechanisatie en precisielandbouw

Smart Farming. Rendement door efficiency. Herman Krebbers Mechanisatie en precisielandbouw Smart Farming Rendement door efficiency Herman Krebbers Mechanisatie en precisielandbouw Onderzoek Rabobank Kans! 2 Gebruik beschikbare data 3 Snelle ontwikkeling techniek Meest interessante toepassingen

Nadere informatie

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen

3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen 3 vragen die managers hun medewerkers nooit stellen en die het managen veel simpeler en succesvoller maken! Door Esther Mallant 2012 Esther Mallant www.hrmallant.nl Introductie De 3 vragen die managers

Nadere informatie

Teelthandleiding. 5.5 preventie van schade door winderosie

Teelthandleiding. 5.5 preventie van schade door winderosie Teelthandleiding 5.5 preventie van schade door winderosie 5.5 Preventie van schade door winderosie... 1 2 5.5 Preventie van schade door winderosie Versie: mei 2015 Ruim 10% van de Nederlandse landbouwgrond

Nadere informatie

Gewasbeschermingsplan 2011

Gewasbeschermingsplan 2011 Preventie Gewas: Logboek 1. Grondgebonden ziekten / plagen. 2. Goed uitgangsmateriaal. 3. Rassenkeuze. 4. Bedrijfshygiëne Afdekken afvalhopen Reinigen machines 5. Aaltjes beheersstrategie. 6. Vrucht- en

Nadere informatie

MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN. Ruysdael onderzoek 2015

MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN. Ruysdael onderzoek 2015 MEDEZEGGENSCHAP EN SUCCESFACTOREN Ruysdael onderzoek 2015 Succes maak je samen Ruysdael is gespecialiseerd in innovatie van mens en organisatie. Vanuit de overtuiging dat je samen duurzame meerwaarde creëert.

Nadere informatie

VOORBEELDEN REKENEN IN DE BEROEPSGERICHTE VAKKEN GROENHORST COLLEGE

VOORBEELDEN REKENEN IN DE BEROEPSGERICHTE VAKKEN GROENHORST COLLEGE VOORBEELDEN REKENEN IN DE BEROEPSGERICHTE VAKKEN GROENHORST COLLEGE 1.1 Rekenopgave Dier Het begrip verhoudingen met de breuken en procenten is lastig voor de niveau 2 deelnemers dier. Wanneer leerlingen

Nadere informatie

Milieukeur. Keurmerk voor duurzamere bloembollen. Informatiebijeenkomst Bollenteeelt 29-09-2015 Stefanie de Kool, SMK

Milieukeur. Keurmerk voor duurzamere bloembollen. Informatiebijeenkomst Bollenteeelt 29-09-2015 Stefanie de Kool, SMK Milieukeur Keurmerk voor duurzamere bloembollen Informatiebijeenkomst Bollenteeelt 29-09-2015 Stefanie de Kool, SMK Programma Uitleg Milieukeur Criteria in het certificatieschema Betrokken instanties Certificering

Nadere informatie

Een duurzame boodschap. Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013

Een duurzame boodschap. Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013 Een duurzame boodschap Duurzaamheidsbeleid en resultaten over 2013 Een duurzame koers als familiebedrijf Jumbo is een echt familiebedrijf, dat middenin de samenleving staat. Daar zijn we trots op. Een

Nadere informatie

Handleiding 2014 voor Unitip online Unitip extern module

Handleiding 2014 voor Unitip online Unitip extern module Handleiding 2014 voor Unitip online Unitip extern module Bestemd voor: Gebruikers die Online teeltgegevens invoeren in Agrovision. Inleiding: Met deze handleiding wordt u stap voor stap door het programma

Nadere informatie

We zijn op ontdekkingsreis, in een gebied waar de huidige systemen leidend zijn maar onvoldoende werken. Bij een ontdekkingsreis hoort ruimte.

We zijn op ontdekkingsreis, in een gebied waar de huidige systemen leidend zijn maar onvoldoende werken. Bij een ontdekkingsreis hoort ruimte. Het speelveld De wereld om ons heen verandert razend snel. De richting is duidelijk, de sociale zekerheid wordt geprivatiseerd. Samen bouwen we aan een vernieuwende structuur om de arbeidsmarkt essentieel

Nadere informatie

www.boerenverstand.nl/blog/projecten/praktijknetwerk-loonwerker-maakt-de-kringloop-wijzer/ 27 januari 2015

www.boerenverstand.nl/blog/projecten/praktijknetwerk-loonwerker-maakt-de-kringloop-wijzer/ 27 januari 2015 Loonwerker maakt melkveehouder kringloopwijzer! www.boerenverstand.nl/blog/projecten/praktijknetwerk-loonwerker-maakt-de-kringloop-wijzer/ 27 januari 2015 http://www.boerenverstand.nl/blog/projecten/praktijknetwerk-loonwerker-maakt-de-kringloop-wijzer/

Nadere informatie

Biedt de nieuwe GLB kansen voor voedergewassen? L.Tjoonk Kennisontwikkelaar ruwvoerteelt

Biedt de nieuwe GLB kansen voor voedergewassen? L.Tjoonk Kennisontwikkelaar ruwvoerteelt Biedt de nieuwe GLB kansen voor voedergewassen? L.Tjoonk Kennisontwikkelaar ruwvoerteelt Hervorming Gemeenschappelijk Europees Landbouwbeleid Toeslagrechten 2014 Betalingsrechten 2015 Nationale invulling

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Fysische eigenschappen

Fysische eigenschappen Fysische eigenschappen Fysische bodemkengetallen - structuur - - Hoe snel is de grond te berijden - Hoe snel verslempt de grond - Hoe groot is de doorwortelbaarheid - Storende laag/ploegzool - Watervasthoudend

Nadere informatie

KENNISBUNDEL. Biologische aardappelen. Mei 2013 KOSTPRIJZEN AARDAPPELEN. www.dlvplant.nl

KENNISBUNDEL. Biologische aardappelen. Mei 2013 KOSTPRIJZEN AARDAPPELEN. www.dlvplant.nl KENNISBUNDEL Biologische aardappelen Mei 2013 TEELTTECHNISCHE ASPECTEN LOOFDODEN ZIEKTEN EN PLAGEN / INSECTEN ZIEKTEN EN PLAGEN / VIRUSZIEKTEN ZIEKTEN EN PLAGEN / PHYTOPHTHORA INFESTANS ZIEKTEN EN PLAGEN

Nadere informatie

Van generiek mestbeleid naar individuele verantwoordelijkheid. Harry Kager LTO Nederland

Van generiek mestbeleid naar individuele verantwoordelijkheid. Harry Kager LTO Nederland Van generiek mestbeleid naar individuele verantwoordelijkheid Harry Kager LTO Nederland Mestbeleid: schaken op vele borden Mestbeleid Nitraatrichtlijn leidend, daarnaast Kaderrichtlijn Water, Periodieke

Nadere informatie

Groenbemesters 2015-2016. Een vruchtbare investering

Groenbemesters 2015-2016. Een vruchtbare investering Groenbemesters 2015-2016 Een vruchtbare investering Beste akkerbouwer, Gezondheid, structuur en een goed bodemleven van de bodem verbeteren de opbrengst van teeltgewassen en hiermee ook uw bedrijfsresultaat.

Nadere informatie

Verbetering rendement suikerbietenteelt

Verbetering rendement suikerbietenteelt IRS Postbus 3 600 AA Bergen op Zoom www.irs.nl / hanse@irs.nl Op naar 3 x Verbetering rendement suikerbietenteelt Bram Hanse jaar suiker kostprijs 0 ton/ha /ton biet Ligging van deelnemende bedrijfsparen

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Van verbruik naar gebruik Pagina 1 van 5 Inleiding: Voor u ligt het MVO beleid van ABIRD Industrial Rental Services. Maatschappelijk Verantwoord en Duurzaam

Nadere informatie

Ontzorgen van de Rundveehouder. Loonbedrijf V.O.F. de Schalm Kennes Balans B.V.

Ontzorgen van de Rundveehouder. Loonbedrijf V.O.F. de Schalm Kennes Balans B.V. Ontzorgen van de Rundveehouder Loonbedrijf V.O.F. de Schalm Kennes Balans B.V. Aanleiding ontwikkelen van nieuwe dienst Groei van melkveebedrijven; Melkveebedrijven ervaren knelpunten op gebied van arbeid,

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

Een. ondernemende EHS. voor Brabant

Een. ondernemende EHS. voor Brabant Een ondernemende EHS voor Brabant Een ondernemende EHS voor Brabant Natuur- en landschapsontwikkeling is belangrijk voor een mooi, gevarieerd en aantrekkelijk Brabants platteland. Brabantse boeren en tuinders

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Geeft je inzicht in jouw persoonlijke

Nadere informatie

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Supplier Code of Conduct Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Bij Kramp gaan we voor zakelijk succes op de lange termijn. Daarbij voelen we een sterke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Van den Borne aardappelen Precisielandbouw

Van den Borne aardappelen Precisielandbouw Van den Borne aardappelen Precisielandbouw Van den Borne Aardappelen Bedrijfssoort: Akkerbouw Locatie : Reusel, Noord-Brabant Gewassen: Aardappelen, suikerbieten en maïs Personeel: 3 vaste medewerkers

Nadere informatie

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen

TOPSURFLAND. 1. Waterschappen TOPSURFLAND Hieronder wordt beschreven wat de toegevoegde waarde is van Topsurf voor de samenleving en wat de effecten zijn van het gebruik van Topsurfland voor alle belanghebbenden. 1. Waterschappen De

Nadere informatie

Rijenbemesting met mengmest bij maïs

Rijenbemesting met mengmest bij maïs Rijenbemesting met mengmest bij maïs Auteurs Gert Van de Ven 14/03/2014 www.lcvvzw.be 2 / 10 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave... 3 Inleiding... 4 De technieken... 5 Mest toedienen voor het zaaien... 5 Rijenbemesting

Nadere informatie

Bijeenkomst Alumni Wageningen. Datum 15 april 2014. Bijdrage van de veredeling aan de wereldvoedselvoorziening

Bijeenkomst Alumni Wageningen. Datum 15 april 2014. Bijdrage van de veredeling aan de wereldvoedselvoorziening Bijeenkomst Alumni Wageningen Datum 15 april 2014 Bijdrage van de veredeling aan de wereldvoedselvoorziening Wageningen NM 10 1971 1979 Jan Omvlee 100% zelfstandig 100% mensen 100% groenten Onze aanpak

Nadere informatie

Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter

Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter Stichting leerkracht: elke dag samen een beetje beter Wat is leerkracht? Stichting leerkracht is een organisatie van enthousiaste experts uit het onderwijs en bedrijfsleven die scholen helpt in het ontwikkelen

Nadere informatie

BOEREN BOUWEN AAN HET LANDSCHAP Streven naar kwaliteitsvol agrarisch landschap

BOEREN BOUWEN AAN HET LANDSCHAP Streven naar kwaliteitsvol agrarisch landschap Samenwerking Voor Agrarisch Landschap context beheer van oeverzones constructie van de maaier SVAL en doelstellingen Project naar aangepast oeverbeheer ideeën en participatie Vande Ryse Luc Samenwerken

Nadere informatie

Boerenexperiment No 4 aanvulling

Boerenexperiment No 4 aanvulling Boerenexperiment No 4 aanvulling Aardappels op zware grond, aanvulling op rapport Aanvulling en Resultaten en ervaringen van de groenbemestervelden op zware klei, najaar 2012 Achtergrond De toepassing

Nadere informatie

Meer en beter gras van Eigen land met onze nieuwe graslandverzorgingsmachine

Meer en beter gras van Eigen land met onze nieuwe graslandverzorgingsmachine Nieuwsbrief nr.1 maart 2015 Technieken en wetgeving veranderen continu. Middels de nieuwsbrief gaan we proberen u een aantal keer per jaar op de hoogte te houden van de actualiteiten en nieuwe ontwikkelingen

Nadere informatie

Overzicht Beheerpakketten Agrarisch Natuur- & Landschapsbeheer 2016. SCAN versie 1.5d. FAC versie 1.2

Overzicht Beheerpakketten Agrarisch Natuur- & Landschapsbeheer 2016. SCAN versie 1.5d. FAC versie 1.2 Bijlage 2. Overzicht Beheerpakketten Agrarisch Natuur- & Landschapsbeheer 2016 SCAN versie 1.5d 1 december 2015 FAC versie 1.2 14 december 2015 ANLb Opbouw van de beheerpakketten De pakketten zijn opgebouwd

Nadere informatie

De POSITIEVE organisatie

De POSITIEVE organisatie De POSITIEVE organisatie Uitwerking van de workshops: Hoe krijg je meer energie in je team? Onze omgeving verandert steeds sneller en ingrijpender. Positieve organisaties spelen hier beter op in en creëren

Nadere informatie

Bemesting. Fosfaatgebruiksnormen. Mestwetgeving Wettelijk op maisland: 112 kg N/ha/jaar en bij hoge PW 50 kg P205/ha/jaar 1-2-2016.

Bemesting. Fosfaatgebruiksnormen. Mestwetgeving Wettelijk op maisland: 112 kg N/ha/jaar en bij hoge PW 50 kg P205/ha/jaar 1-2-2016. Even Voorstellen Pascal Kleeven Akkerbouw/vollegrondgroentebedrijf Sinds1999 in dienst bij Vitelia-Agrocultuur Bemesting Wie teelt er maïs? Vragen Wie heeft er een mestmonster? Wie heeft er actuele grondmonsters?

Nadere informatie

De heer Bouwland. Den Akker. TopKoers 2010/2011

De heer Bouwland. Den Akker. TopKoers 2010/2011 De heer Bouwland Den Akker TopKoers 2010/2011 dfgdfgfghdfgfgd INHOUDSOPGAVE VERANTWOORDING 1. STRUCTUUR 2. BESTEDING BRUTO GELDSTROOM PER HECTARE 3. BESCHIKBARE BRUTO GELDSTROOM PER HECTARE 4. OMZETANALYSE

Nadere informatie

Ecologisch moestuinieren

Ecologisch moestuinieren Ecologisch moestuinieren Handleiding 2008 Deze handleiding beschrijft kort de basisprincipes van ecologisch moestuinieren en illustreert deze met voorbeelden uit het moestuincomplex op het CNME-terrein.

Nadere informatie

Rijpaden, een systeem voor duurzaam bodembeheer

Rijpaden, een systeem voor duurzaam bodembeheer Inhoud Rijpaden, een systeem voor duurzaam bodembeheer Bert Vermeulen Ervaringen met rijpadenteelt op kleigrond Bodemvriendelijk oogsten in rijpadenteelt Actueel: minder grondbewerken in rijpadenteelt

Nadere informatie

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om

Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om Windenergie als streekproduct: van dichtbij is beter. Mosterd uit Almen, kaas van boerderij Pas Op, verse asperges om de hoek, akkerbrood gebakken door bakker Wijnand van Loarnse tarwe: eerlijk en heerlijk!

Nadere informatie

Bemestingsonderzoek Grasland voor paarden voor de sloot

Bemestingsonderzoek Grasland voor paarden voor de sloot Bemestingsonderzoek Grasland voor paarden voor de sloot Uw klantnummer: 5001382 Postbus 170 NL- 6700 AD Wageningen T +31 (0)88 876 1010 E klantenservice@blgg.agroxpertus.com I blgg.agroxpertus.nl T monstername:

Nadere informatie

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER Het ontwerp Sturen met water van het Veenweide Innovatiecentrum Zegveld (VIC) zet in op actief, dynamisch grondwaterbeheer

Nadere informatie

NKG IN DE PRAKTIJK VAN TIGGELEN - GANGBARE AKKERBOUW OP ZAND EN KLEI

NKG IN DE PRAKTIJK VAN TIGGELEN - GANGBARE AKKERBOUW OP ZAND EN KLEI NKG IN DE PRAKTIJK VAN TIGGELEN - GANGBARE AKKERBOUW OP ZAND EN KLEI 'r' / a\ ì1' 'i :ñ l1 /, NKG in Nederland Een l

Nadere informatie

Begeleidingsaanbod. Kerken voor de toekomst

Begeleidingsaanbod. Kerken voor de toekomst Begeleidingsaanbod Kerken voor de toekomst Hoewel de V-methode goed bruikbaar is als een zelf-doe-instrument, is het plezierig als zo nu en dan iemand van buiten meekijkt en meehelpt. Onze ervaring is

Nadere informatie

Bijlage: bodemanalyses als nulmeting

Bijlage: bodemanalyses als nulmeting Credits for Carbon Care CLM Onderzoek en Advies Alterra Wageningen UR Louis Bolk Instituut Bijlage: bodemanalyses als nulmeting In het project Carbon Credits hadden we oorspronkelijk het idee dat we bij

Nadere informatie

HWodKa precisielandbouw van de kaart

HWodKa precisielandbouw van de kaart 1 HWodKa precisielandbouw van de kaart - bottom-up van cm-precies naar variabel akkermanagement - VISIE DOCUMENT september 2009 De eerste vraag is: welke factoren bepalen het patroon in de gewasontwikkeling?!

Nadere informatie

Maaimeststoffen in bedrijfs- en ketenverband Plantaardige meststoffen in de praktijk Monique Hospers-Brands, Geert-Jan van der Burgt en Leen Janmaat

Maaimeststoffen in bedrijfs- en ketenverband Plantaardige meststoffen in de praktijk Monique Hospers-Brands, Geert-Jan van der Burgt en Leen Janmaat Kringlopen in de akkerbouw I N S T I T U U T Maaimeststoffen in bedrijfs- en ketenverband Plantaardige meststoffen in de praktijk Monique Hospers-Brands, Geert-Jan van der Burgt en Leen Janmaat Verantwoording

Nadere informatie

Biologische landbouw Dirk Reheul - Guido Van Huylenbroeck

Biologische landbouw Dirk Reheul - Guido Van Huylenbroeck Biologische landbouw Dirk Reheul / Guido Van Huylenbroeck 1 Biologische landbouw Dirk Reheul - Guido Van Huylenbroeck 2004-2005 eerste zit Deel economie 1. Hoe ziet het VMS van de "beef chain" (vb. cursus)

Nadere informatie

Beperkte grondbewerking spaart structuur en geld

Beperkte grondbewerking spaart structuur en geld Beperkte grondbewerking spaart structuur en geld Grond minder diep bewerken Een ploegdiepte van 28 tot 30 cm is gangbaar, maar niet nodig. Dieper dan 25 cm ploegen geeft geen hogere opbrengst. In het voorjaar

Nadere informatie

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid?

Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Wat verwachten werkgevers van het onderwijs als het gaat om duurzaamheid? Een onderzoek onder werkgevers in de topsectoren en de overheid. Onderzoeksrapport Samenvatting 1-11-2013 1 7 Facts & figures.

Nadere informatie

Kringlopen in de akkerbouw. Reststromen veilig en duurzaam inzetten in de akkerbouw Chris Koopmans Anna Zwijnenburg

Kringlopen in de akkerbouw. Reststromen veilig en duurzaam inzetten in de akkerbouw Chris Koopmans Anna Zwijnenburg Kringlopen in de akkerbouw I N S T I T U U T Reststromen veilig en duurzaam inzetten in de akkerbouw Chris Koopmans Anna Zwijnenburg Verantwoording Deze brochure is onderdeel van het Praktijknetwerk Resttest

Nadere informatie

krijgt u de bodem grondig in beeld en praktische adviezen. Dit helpt om hogere opbrengsten te halen door de gewasprestaties te verhogen.

krijgt u de bodem grondig in beeld en praktische adviezen. Dit helpt om hogere opbrengsten te halen door de gewasprestaties te verhogen. Is de bodem beperkend voor uw gewas? De stand van uw gewas is een indicator van de bodemconditie. Gewaskaarten, ook biomassakaarten genoemd, geven verschillen binnen het perceel weer en daarmee indirect

Nadere informatie