Proefbeschrijvingen van: - Onderzoek de waterkwaliteit - Hoe zout is zeewater? - Zuiver zelf het water - Bouw een zonnedestillator

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Proefbeschrijvingen van: - Onderzoek de waterkwaliteit - Hoe zout is zeewater? - Zuiver zelf het water - Bouw een zonnedestillator"

Transcriptie

1 Proefbeschrijvingen van: - Onderzoek de waterkwaliteit - Hoe zout is zeewater? - Zuiver zelf het water - Bouw een zonnedestillator

2 Inhoud Inleiding... 2 Proefbeschrijvingen voor de leerlingen: Experiment 1: Onderzoek de waterkwaliteit... 3 Experiment 2: Hoe zout is zeewater?... 5 Experiment 3: Zuiver zelf het water... 8 Experiment 4: Bouw een zonnedestillator...13 Docentenhandleiding: Experiment 1: Onderzoek de waterkwaliteit...15 Experiment 2: Hoe zout is zeewater?...17 Experiment 3: Zuiver zelf het water...19 Experiment 4: Bouw een zonnedestillator...21 Bijlagen: Bijlage A: Gegevens invoeren in de internationale database...22 Bijlage B: Achtergrondinformatie: Water, een chemische oplossing...23 Bijlage C: Waterquiz...25 Colofon De voorschriften in dit document zijn gebaseerd op de experimenten van de website van het internationale Jaar van de Chemie: Vertaling van de proeven Karin Gubbens, Karin Wetenschap en Techniek Vormgeving Ontwerpbureau vitamine C, Den Haag Global Chemistry Experiment 1 Eindredactie Petra Buiter, Stichting C3 Projectcoördinatie en contact Stichting C3 Petra Buiter e: t: De rechten van dit lesmateriaal (uiteraard niet van de bronnen) berusten bij Stichting C3 te Den Haag. Het materiaal mag voor niet-commerciële doeleinden vrij worden gebruikt. Uiteraard is dit lesboekje met veel zorg tot stand gekomen. Stichting C3 aanvaardt echter geen aansprakelijkheid voor schade die eventueel is ontstaan bij het uitvoeren van de proeven uit dit lesboekje. Stichting C3, Petra Buiter, juli 2011 Met dank aan: Instituut voor Engineering & Applied Science Instituut voor Engineering & Applied Science Instituut voor Engineering & Applied Science X-Flow en alle natuur- en scheikundeopleidingen aan de Nederlandse universiteiten. Instituut voor Engineering & Applied Science

3 Inleiding Water speelt een belangrijke rol in ons leven. De aarde is voor 70% bedekt met water en ons lichaam bestaat voor 65% uit water. In de oceanen op aarde leven veel vissen en planten waarvoor een goede waterkwaliteit van levensbelang is. Maar water is natuurlijk ook van levensbelang voor mensen. Door gebrek aan water sterven elke dag 6000 mensen. Water hebben we namelijk nodig als drinkwater, maar ook om voedsel te verbouwen en voor een goede hygiëne. Om jongeren bewust te maken van het belang van schoon (drink)water heeft het Internationaal Jaar van de Chemie een wereldwijd onderzoek naar water opgezet: het Global Chemistry Experiment. In dit onderzoek voeren jongeren wereldwijd vier proeven uit met water. In dit lesboekje vind je de Nederlandse vertaling van deze proeven met extra achtergrondinformatie. De proeven kun je uitvoeren met een eigen watermonster (uit bijvoorbeeld een zee, meer, rivier in de buurt) en vergelijken met resultaten van scholen uit de rest van de wereld. Alle resultaten worden namelijk verzameld in een internationale database. Vergeet daarom niet om ook zelf je resultaten in te voeren in de database. In bijlage A staat beschreven hoe je dat moet doen. Meer informatie Wil je meer weten over het Global Chemistry Experiment? Bezoek dan onderstaande websites: Hier vind je de internationale database en kun je foto s bekijken van andere scholen die mee hebben gedaan. Dit is de website van het Global Chemistry Experiment in Nederland. Hier kun je zien wie allemaal meedoen aan het project. Global Chemistry Experiment 2

4 Proefbeschrijving Experiment 1: Onderzoek de waterkwaliteit In dit experiment meet je de ph (zuurgraad) van je watermonster. Voor planten en vissen die leven in het water is het belangrijk dat het water in bijvoorbeeld een vijver niet te zuur is. Een goede ph-waarde in een vijver voor de vissen en planten ligt bijvoorbeeld tussen de 7 en 8,5. Benodigdheden (voor een groepje van 2-4 leerlingen) ml watermonster (uit bijvoorbeeld een rivier, vijver of sloot in de buurt) - 6 bekerglazen van 100 ml - 1 druppelpipet - Broomthymolblauwoplossing - m-cresolpaarsoplossing - Thermometer - Markeerstift Bepalen van de ph 1. Nummer de bekerglazen 1 t/m Vul bekerglazen 1 t/m 3 met 5 ml van het watermonster. 3. Meet de temperatuur van het watermonster en noteer deze hieronder. Omdat de ph afhankelijk is van de temperatuur is het belangrijk om de temperatuur tijdens de meting te weten.... C 4. Voeg 3 druppels broomthymolblauwoplossing toe aan elk van de drie bekerglazen en zwenk goed om de oplossingen te mengen. 5. Gebruik het kleurenschema op pagina 5 om de ph van elke oplossing te bepalen. Noteer het resultaat voor elk bekerglas met een nauwkeurigheid van één decimaal in onderstaande tabel. 6. Is de ph lager dan 7.6 dan kun je meteen door naar vraag 7. Als de ph van het monster gelijk of hoger is dan 7.6, moet je de test herhalen met de m-cresolpaarsoplossing. Gebruik hiervoor bekerglazen 4 t/m 6. Noteer het resultaat ook in onderstaande tabel. Global Chemistry Experiment 3 Bekerglas Gebruikte indicator ph van het watermonster 1 Broomthymolblauw 2 Broomthymolblauw 3 Broomthymolblauw 4 m-cresolpaars 5 m-cresolpaars 6 m-cresolpaars Gemiddelde -

5 7. Bereken de gemiddelde ph-waarde van je watermonster aan de hand van de resultaten uit je tabel. 8. Bereken het gemiddelde van alle gemiddelde ph-waardes van de gehele klas. Kleurenschema Broomthymolblauw Global Chemistry Experiment 4 m-cresolpaars

6 Proefbeschrijving Experiment 2: Hoe zout is zeewater? Het zoutgehalte van het water in zeeën op de wereld verschilt. De Noordzee bevat niet erg veel opgelost zout, gemiddeld 3,45%. Een voorbeeld van een zee waar heel veel zout in zit opgelost is de Dode Zee. Deze bevat maar liefst 34% opgelost zout! Hierdoor kunnen er geen vissen overleven in de Dode Zee. In dit experiment bepaal je het zoutgehalte van een watermonster uit een zee of een door de docent klaargemaakte zoutoplossing. Benodigdheden (voor een groepje van 2-4 leerlingen) ml zeewater of zoutoplossing - Bekerglas van 500 ml - Maatcilinder van 100 ml - Weegschaal - Verwarmingsplaat - Vergrootglas / miscroscoop - Thermometer Indampen van het watermonster 1. Weeg het bekerglas op 1 decimaal nauwkeurig en noteer hieronder het resultaat. m b =... g 2. Meet ongeveer 100 ml zeewater af. Noteer hieronder het precieze volume. V zw =... ml Global Chemistry Experiment 5 3. Giet het zeewater in het bekerglas. Weeg het bekerglas en het water samen en noteer het resultaat. m b+zw =... g 4. Verwarm het zoute water totdat het kookt door het in het bekerglas te verwarmen op de verwarmingsplaat. Zorg dat het water niet te veel gaat spetteren. 5. Als al het water is verdampt, haal dan het bekerglas van de verwarmingsplaat en laat het bekerglas even afkoelen.

7 Droogtecontrole 6. Weeg het bekerglas met het zout op 1 decimaal nauwkeurig en noteer hieronder het resultaat. m b+z =... g 7. Plaats het bekerglas weer op de verwarmingsplaat gedurende 10 minuten. 8. Haal het bekerglas van de verwarmingsplaat en laat het bekerglas afkoelen. 9. Weeg het bekerglas met het zout opnieuw. Noteer hieronder het resultaat. m b+z =... g 10. Als de massa bij punt 9 minder is dan bij punt 7 dan is nog niet al het water verdampt. Herhaal stappen 7 t/m 9. Doe dit net zolang totdat de massa niet meer verandert. 11. Noteer hieronder de uiteindelijke massa van het bekerglas met het zout. m b+z =... g Zoutgehalte berekenen 12. Bereken eerst hoeveel zout er in het zeewatermonster zat. Gebruik hiervoor de volgende formule: m z = m b+z m b =... g 13. Bereken de massa van het zeewater waarmee je begon: m zw = m b+zw m b =... g Global Chemistry Experiment Bereken het zoutgehalte (S) met behulp van de volgende formule: S= m z /m zw =... g/g * 1/1000 =... g/kg 15. Bereken de dichtheid (ρ) van het watermonster met de volgende formule: ρ = m zw /V zw =... g/ml

8 Vragen 1. Kijk of je kristallen kunt zien in het bekerglas met zout. Kristallen glinsteren in het licht, omdat ze platte zijkanten hebben die als ze groot genoeg zijn het licht reflecteren. Vaak kun je de kristallen goed zien met een eenvoudige microscoop of vergrootglas. Beschrijf hoe het zout in je bekerglas eruit ziet. 2. Bereken het gemiddelde zoutgehalte van het watermonster met de resultaten van de gehele klas. 3. Vergelijk het gemiddelde zoutgehalte gemeten in de klas met het gemiddelde zoutgehalte voor zeewater in de wereld (S=35 g/kg). Als het gemiddelde zoutgehalte verschilt, verklaar dan waarom de waarde van de klas anders is dan het wereldwijd gemiddelde. Global Chemistry Experiment 7 4. Wanneer je zwemt in zout water kun je merken dat de dichtheid van zout water groter is dan van gewoon water. Geef aan waar je dit aan kunt merken

9 Proefbeschrijving Experiment 3: Zuiver zelf het water Voordat je water uit een rivier of meer kunt drinken moet het gezuiverd worden. Tijdens het zuiveren van water wordt eerst het zichtbare vuil, zoals dode bladeren en afvalresten, uit het water gefilterd. Daarna is het belangrijk om ziektekiemen te doden. Die zijn te klein zijn om door het filter te worden tegengehouden. Een simpele methode hiervoor is chloor aan het water toevoegen. In dit experiment ga je zelf een vies watermonster zuiveren en desinfecteren. Benodigdheden - 1 liter water van een rivier, vijver of sloot uit de buurt - Ongeveer 1 L kraanwater - 2 frisdrankflessen (van 1-2 liter) - 1 maatbeker van 1 liter - 1 bekerglas van 100 ml - 2 eetlepels aluin - 1,5 kopje fijn zand - 1,5 kopje grof zand - 1 kopje met kleine kiezels - 1 koffiefilterzakje - 1 elastiek - 1 eetlepel - 1 schaar - 1 stopwatch Zuiveren van het water 1 1. Schenk 100 ml van je watermonster in een bekerglas. a. Beschrijf de geur van het watermonster: Global Chemistry Experiment 8 b. Beschrijf hoe het water eruit ziet: 1 Gebaseerd op

10 2. Giet de rest van je watermonster (900 ml) in de frisdrankfles. Draai de dop op de fles en schud de fles 30 seconden hard heen en weer. Schenk het water over in de maatbeker van 1 liter en vervolgens weer terug in de fles. Schud de fles weer gedurende 30 seconden. Herhaal dit proces tien keer. Er mogen nu geen bellen meer zichtbaar zijn in het watermonster. In deze stap heb je lucht toegevoegd aan het water. Hierdoor kunnen de opgeloste gassen in het water ontsnappen. Ook wordt in deze stap zuurstof toegevoegd aan het water. De zuurstof helpt bij het doden van ziektekiemen. Dit onderdeel van het waterzuiveringsproces heet ventilatie. 3. Voeg twee eetlepels aluin toe aan het water in het bekerglas. Roer voorzichtig gedurende 5 minuten. Met het toevoegen van aluin zorg je ervoor dat de drijvende vaste deeltjes in het water aan elkaar klitten tot vlokken. Dit onderdeel van het waterzuiveringsproces heet stremming. 4. Laat het water staan in het bekerglas. Bekijk het water 20 minuten lang elke 5 minuten. Schrijf op wat je ziet. Gebruik hiervoor onderstaande tabel: Tijd Waarnemingen 5 minuten na toevoegen aluin minuten na toevoegen aluin minuten na toevoegen aluin minuten na toevoegen aluin... Global Chemistry Experiment 9 Na 20 minuten zijn de vlokken naar de bodem van het bekerglas gezakt. Dit onderdeel van het water zuiveringsproces heet sedimentatie. 5. Bouw het filter als volgt: a. Knip de frisdrankfles op een derde van de onderkant in de breedte door. b. Pak het bovenste deel van de fles en bind het koffiefilterzakje om de nek van de fles met het elastiek. c. Draai het geheel om en voeg eerst de kiezels, dan het grove zand en als laatste het fijne zand toe. Je hebt nu een filter gebouwd. d. Pak nu de afgeknipte onderkant van de fles. Prik in de zijkant een klein gaatje. Zet het filter in de onderkant van de fles zoals in de afbeelding rechts. e. Giet voorzichtig schoon water door het filter heen. Giet het water dat door het filter heen is gelopen weg. Doe dit een aantal keren totdat het water dat door het filter is gelopen helder is. Het filter is nu klaar voor gebruik.

11 6. Giet als je klaar bent met stap 4 voorzichtig het watermonster door het filter. Als er een dikke laag sediment op de bodem van het bekerglas zit, giet dan alleen het daarop liggende water door de filter. Vang tenminste 500 ml gezuiverd water op voor de volgende stap. Met behulp van het zelfgebouwde filter haal je het vuil uit het water. Dit onderdeel van het waterzuiveringsproces heet filtratie. 7. Als je het gezuiverde water vergelijkt met het ongezuiverde water, wat is er dan veranderd? 8. Denk je dat het veilig is om het gezuiverde water te drinken? Licht je antwoord toe. 9. Zet het bekerglas met het ongezuiverde watermonster naast het gezuiverde watermonster en maak hiervan een foto voor in de database van het Global Chemistry Experiment. Global Chemistry Experiment 10

12 Het desinfecteren van water Tijdens het desinfecteren van water wordt vaak chloor in de vorm van bleekwater toegevoegd. Het chloor doodt de aanwezige ziektekiemen. Om te voorkomen dat nieuwe ziektekiemen in het water komen wordt nog een beetje extra chloor toegevoegd. Dit extra beetje chloor kan gemeten worden met chloorteststrips. In deze proef gebruik je chloorteststrips om het vrije chloorgehalte van je gezuiverde water rond de 2 ppm te krijgen. Dan is je watermonster gedesinfecteerd. Benodigdheden - Bekerglas van 500 ml - bleekwater - 10 chloorteststrips - een pipet - een grote lepel - een stopwatch Werkwijze 1. Giet 500 ml van het gezuiverde water van de vorige stap in het bekerglas. 2. Doop een chloorteststrip in het water en bepaal met behulp van de kleurenindicatie op de verpakking hoeveel chloor zich vrij in het water bevindt. Vul de gevonden waarde in de tabel op de volgende pagina in. 3. Voeg twee druppels bleekwater toe en roer gedurende vijf seconden. Doe meteen een nieuwe test. met een chloorteststrip. Herhaal deze stap totdat je chloor (1-3 ppm) kan meten met de strip. Hou bij hoeveel druppels je toevoegt en noteer de resultaten in de tabel op de volgende pagina in. 4. Wacht 10 minuten en meet het chloorniveau opnieuw. Meet je nog steeds een chloorniveau van minstens 1 ppm? Sla stap 6 dan over. Je watermonster is nu gedesinfecteerd en er bevindt zich een beetje extra chloor in het water om nieuwe ziektekiemen geen kans te geven. 5. Als je bij stap 4 geen chloor meer meet, voeg dan weer twee druppels bleekwater toe. Kijk vervolgens of je 10 minuten na het toevoegen een hoeveelheid chloor kan meten van minstens 1 ppm. Als dit niet het geval is ga dan door met het toevoegen totdat je minstens 1 ppm chloor kan meten na 10 minuten wachten. 6. Hoeveel druppels bleekwater heb je in totaal moeten toevoegen om het water te desinfecteren? Global Chemistry Experiment Bereken het gemiddeld aantal druppels bleekwater dat in de klas nodig was om het watermonster te desinfecteren 8. Denk je dat het veilig is om het gezuiverde en gedesinfecteerde water te drinken? Licht je antwoord toe.

13 Tabel: Desinfecteren van het water Stap 2: Nog geen bleekwater toegevoegd Stap 3: Aantal druppels toegevoegd totdat chloor meetbaar (minstens 1 ppm) was Stap 4: Na 10 minuten wachten Stap 5: Aantal druppels toegevoegd om een meetbaar niveau chloor (1-3 ppm) na 10 minuten wachten te krijgen Totaal aantal druppels Aantal druppels toegevoegd 0 0 Kleur van chloorteststrip Vrij aanwezig chloor/ppm Global Chemistry Experiment 12

14 Proefbeschrijving Experiment 4: Bouw een zonnedestillator In dit experiment bouw je een zonnedestillator. Een zonnedestillator maakt gebruik van de zon om water te zuiveren. Benodigdheden - een grote metalen of plastic bak, bijvoorbeeld afwasteil - een klein ondiep glas (rand hoger dan 1 cm), bijvoorbeeld borrelglaasje - een maatcilinder - plastic huishoudfolie - 1 klein steentje - warm water uit de kraan - 1 theelepel zout Het bouwen van een zonnedestillator Schematische opstelling van een zonnedestillator 1. Giet heet water in de bak tot ongeveer 1 cm hoog. Noteer hoeveel milliliter water je in de bak hebt gedaan... ml 2. Voeg een theelepel zout toe. 3. Neem alle spullen mee naar buiten naar een zonnige en vlakke plek. 4. Plaats nu het ondiepe glas in het midden van de bak. Zorg ervoor dat er geen water in het glas spettert. 5. Bedek de bak losjes met huishoudfolie. Voorkom kiertjes: Sluit de huishoudfolie goed tegen de rand van de bak (gebruik plakband of touw indien nodig). 6. Plaats het steentje in het midden van de folie boven het glas (zie tekening). 7. Laat de opstelling tenminste een uur (hoe langer, hoe beter) in de zon staan. 8. Neem de opstelling weer mee naar binnen, verwijder de folie en pak het glas op zonder te morsen. 9. Giet het water uit het glas in een maatbeker. Noteer de hoeveelheid water... ml 10. Denk je dat het water nog zout is? Licht je antwoord toe Global Chemistry Experiment Bereken het percentage van het water dat is gezuiverd. Dit is het rendement van je zonnedestillator. Gebruik hiervoor de volgende formule. % gezuiverd water = opgevangen volume x 100=... % beginvolume in de zonnedestillator

15 12. Beschrijf hoe de destillator werkt. 13. Hoe zou je je destillator kunnen verbeteren? Global Chemistry Experiment 14

16 Docentenhandleiding Experiment 1: Onderzoek de waterkwaliteit De leerlingen bepalen de ph van het water uit een rivier, vijver of sloot uit de buurt met behulp van indicatorenoplossingen. De leerlingen kunnen in groepjes van 2-4 werken. Tijdsduur: 50 minuten Benodigdheden per groepje: Stoffen Verkrijgbaar bij 200 ml watermonster Rivier, meer, sloot of vijver in de buurt broomthymolblauw School m-cresolpaars School Materialen Verkrijgbaar bij 6 bekerglazen 100 ml Rivier, meer, sloot of vijver in de buurt 1 druppelpipet of pipet School Thermometer School Markeerstift School Veiligheid Vermijd contact met de indicatoren in poedervorm, omdat deze irritatie kunnen veroorzaken. Aan dit practicum zijn verder geen bijzondere risico s verbonden. Neem de gebruikelijke veiligheidsmaatregelen tijdens een practicum in acht. Benodigde informatie voor de internationale database De resultaten van dit experiment kun je invoeren in de internationale database onder experiment 1. In bijlage A staat beschreven hoe je dit moet doen. Hierbij worden de volgende gegevens gevraagd: - Datum waarop monster werd genomen - Naam van de waterbron - Aard van het water (bijv. zoet-, zout- of kraanwater) - Aantal deelnemende leerlingen - Gemiddelde ph van het watermonster - Temperatuur van het watermonster (tijdens de ph-meting) Global Chemistry Experiment 15 Watermonster Neem de watermonsters in plastic frisdrankflessen. Als de monsters even bewaard moeten worden, doe dit dan in de koelkast. Laat voor gebruik het water weer opwarmen tot kamertemperatuur en gebruik het monster direct na het openen van de fles.

17 Docentenhandleiding Voorschrift voor de broomthymolblauwoplossing Los 0,10 g broomthymolblauw op in 16 ml 0,01 M NaOH-oplossing. Voeg na oplossen langzaam 234 ml water (gedestilleerd, indien mogelijk) toe. Bewaar de oplossing op kamertemperatuur. Voorschrift voor de m-cresolpaars oplossing Los 0,10 g m-cresolpaars op in 26 ml 0,01 M NaOH. Voeg na oplossen langzaam 224 ml water (gedestilleerd, indien mogelijk) toe. Bewaar de oplossing op kamertemperatuur. Universele indicator Het is handig om universele indicator beschikbaar te hebben voor het geval dat de leerlingen watermonsters meenemen waarvan de ph buiten het bereik van de twee indicatoren ligt. Meetresultaten De meest gangbare ph van zoet water ligt tussen de 6,0 en de 8,0. In bijvoorbeeld een vijver leven planten en dieren die bij een ph tussen de 7,0 en 8,5 het beste kunnen overleven. Ligt de ph te hoog of te laag dan kunnen de vissen hierdoor ziek worden en uiteindelijk doodgaan. De ph voor zeewater ligt meestal tussen de 8,1 en 8,4. Extra activiteiten Om leerlingen een gevoel voor ph-waardes te geven, kun je de leerlingen de ph van een aantal stoffen uit onderstaande tabel laten raden. Oplossing ph Natronloog 14,0 Kaliloog 13,0 Huishoudammonia 11,5 Zeepsop 10,5 Bleekwater 9,5 Zeewater, darmsap 8,5 Eieren 7,5 Menselijk bloed 7,4 Gedestilleerd water (Neutraal) 7,0 Melk 6,7 Speeksel 6,5 Regen, urine 6,0 Licht zure regen 5,0 Tomaten, druiven 4,5 Zure regen, tomatensap 4,0 Consumptieazijn, bier, wijn, zuurkool 3,0 Cola 2,8 Maagzuur, citroensap 2,0 Zwavelzuur, accuzuur 1,0 Zoutzuur 0,0 Global Chemistry Experiment 16

18 Docentenhandleiding Experiment 2: Hoe zout is zeewater? De leerlingen bepalen tijdens dit experiment het zoutgehalte van een zoutwatermonster door middel van indampen. Ze kunnen in groepjes van 2-4 werken. Tijdsduur: 50 minuten Benodigdheden per groepje: Stoffen Verkrijgbaar bij 100 ml zeewatermonster Zee Materialen Verkrijgbaar bij 1 bekerglas 500 ml School 1 maatcilinder 100 ml School Weegschaal School Vergrootglas/microscoop School Verwarmingsplaat School Veiligheid Tijdens het indampen van het zeewater, staat het bekerglas direct op de verwarmingsplaat. Controleer of het bekerglas hier tegen kan. Verder zijn er geen bijzondere risico s aan dit practicum verbonden. Neem de gebruikelijke veiligheidsmaatregelen tijdens een practicum in acht. Benodigde informatie voor de internationale database De resultaten van dit experiment kun je invoeren in de internationale database onder experiment 2. In bijlage A staat beschreven hoe je dit moet doen. Hierbij worden de volgende gegevens gevraagd: - Naam van de waterbron - Aard van het water (bijv. zeewater of brak water) - Aantal deelnemende leerlingen - Zoutgehalte (g/kg) - Zoutgehalte (massaprocent) Global Chemistry Experiment 17 Zeewatermonster Voor deze proef heb je een zeewatermonster nodig. Filtreer het monster voor het doen van de proef als het nog zichtbare vervuiling bevat. Als je geen zeewater tot je beschikking hebt kun je het experiment doen met een zelfgemaakte zoutwateroplossing. Los hiervoor ongeveer 35 gram tafelzout op in 1 liter water. Meetresultaten Gemiddeld is het zoutgehalte van zeewater 35 g/kg.

19 Antwoorden op de vragen 1. Het zout is waarschijnlijk een beetje bruin. Het meeste zal poedervormig zijn met hier en daar kleine stukjes die glinsteren als er licht op valt. 3. De waarde kan bijvoorbeeld iets afwijken van het gemiddelde doordat het zeewatermonster is genomen in de periode dat het veel heeft geregend of dat de zon juist veel heeft geschenen. 4. Je merkt dat de dichtheid van zoutwater groter is, omdat je makkelijker blijft drijven in zout water dan in gewoon water Extra activiteiten - Laat de leerlingen het zoutgehalte van andere monsters bepalen. Denk bijvoorbeeld aan een fysiologische zoutoplossing (0,9% NaCl). - Bepaal het zoutgehalte met een geleidbaarheidsmeter. De resultaten van de geleidbaarheidsmeter kunnen de leerlingen vervolgens vergelijken met de resultaten van het verdampingsexperiment. Global Chemistry Experiment 18

20 Docentenhandleiding Experiment 3: Zuiver zelf het water De leerlingen zuiveren in twee stappen water uit een rivier, sloot of vijver uit de buurt. Eerst wordt de zichtbare verontreiniging uit het water gefilterd. Daarna wordt het water gedesinfecteerd met behulp van chloor in de vorm van bleekwater. Ze kunnen in groepjes van 2-4 werken. Tijdsduur: 100 minuten Benodigdheden per groepje: Stoffen Verkrijgbaar bij 1L watermonster Rivier, vijver, sloot uit de buurt Ongeveer 1L kraanwater School 2 eetlepels aluin (ongeveer 20 g) Drogist 1,5 kopje fijn zand Bouwmarkt 1,5 kopje g grof zand Bouwmarkt 1 kopje met kleine kiezels Bouwmarkt Voor het desinfecteren: 5 ml bleekwater (met een concentratie van ongeveer 6% natriumhypochloriet) Materialen Supermarkt Verkrijgbaar bij 2 lege frisdrankflessen School / Kantine 1 maatbeker van 1L School 1 koffiefilterzakje School 1 elastiek School 1 schaar School 1 stopwatch School Voor het desinfecteren: Global Chemistry Experiment 19 1 bekerglas 500 ml School 10 chloorteststrips Zwembadwinkel of webwinkel (bijv. 1 pipet School 1 bekerglas 100 ml School 1 roerstaaf School 1 stopwatch School Veiligheid Het gezuiverde water is niet drinkbaar. Probeer huidcontact met aluin en bleekwater te vermijden, deze kunnen irritaties geven. Laat leerlingen hun handen na afloop van het experiment wassen met water en zeep. Je kunt ervoor kiezen om het desinfectiegedeelte vanwege de veiligheid als demonstratieproef te doen. Verder zijn aan dit practicum geen bijzondere risico s verbonden. Neem de gebruikelijke veiligheidsmaatregelen tijdens een practicum in acht.

21 Benodigde informatie voor de internationale database De resultaten van dit experiment kun je invoeren in de internationale database onder experiment 3. In bijlage A staat beschreven hoe je dit moet doen. Hierbij worden de volgende gegevens gevraagd: - Naam van de waterbron - Aard van het water ( bijv. zoet water of kraanwater) - Aantal deelnemende leerlingen - Gemiddeld aantal druppels bleek die nodig waren om 500 ml water te desinfecteren - Temperatuur van het watermonster - Namen van de bestanden van de foto s Watermonster Gebruik voor dit experiment zoet, vuil water. Neem het watermonster zo kort mogelijk voor het moment dat het experiment door de klas wordt uitgevoerd. En vergeet niet de temperatuur van het water tijdens het nemen van het monster te bepalen. Verpoederen aluin Aluin is verkrijgbaar bij de drogist (het wordt gebruikt om bloedingen te stelpen na het scheren). Vaak kun je het kopen in de vorm van een blok. Verpoeder dan het aluin van het blok door er met een mesje langs te schrapen. Zand/steentjes voor filter Zorg dat je van de steentjes en het fijne en grove zand in ieder geval voldoende hebt om een egale laag in de frisdrankfles te verkrijgen. - Fijn zand: Gebruik speelzand of schoon, fijn bouwzand dat gebruikt wordt voor het pleisteren van muren. - Grof zand: Neem bouwzand dat gebruikt wordt voor het maken van cement of ander zand met een grotere korrelgrootte dan het fijne zand. - Steentjes: Gebruik kleine aquariumsteentjes of natuurlijke kiezels met een diameter van ongeveer 1-2 cm. Meetresultaten Het aantal druppels dat nodig is om het water te desinfecteren is afhankelijk van het watermonster. In Europa varieert het benodigde aantal druppels van 2 tot 10. Global Chemistry Experiment 20 Antwoorden op de vragen: 4. Na het toevoegen van het aluin zullen de vuildeeltjes aan elkaar klonteren tot vlokken. Deze vlokken zakken in 20 minuten langzaam naar de bodem. 7. Het gezuiverde water is een stuk helderder vergeleken met het ongezuiverde water. 8. Het gezuiverde water is nog niet veilig om te drinken, het kan nog ziektekiemen bevatten. Bij het onderdeel desinfecteren: 10. Omdat je onvoldoende weet van de kwaliteit van het water is het niet veilig om het water te drinken.

22 Docentenhandleiding Experiment 4: Bouw een zonnedestillator De leerlingen maken met behulp van huis-tuin- en keukenmaterialen een zonnedestillator waarmee ze zout water kunnen zuiveren. Tijdsduur: 100 minuten Benodigdheden per groepje: Stoffen Verkrijgbaar bij Heet water Warmwaterkraan (hoeveelheid afhankelijk van plastic bak) 1 tl zout School Materialen Verkrijgbaar bij 1 plastic bak (bijv. afwasteiltje) School / Leerlingen meenemen van huis 1 ondiep glas, bijv. borrelglaasje School / Leerlingen meenemen van huis 1 maatcilinder School (grootte afhankelijk van grootte bak) 1 rol huishoudfolie School 1 steentje Schoolplein Veiligheid Er zijn aan dit practicum geen bijzondere risico s verbonden. Neem de gebruikelijke veiligheidsmaatregelen tijdens een practicum in acht. Benodigde informatie voor de internationale database De resultaten van dit experiment kun je invoeren in de internationale database onder experiment 4. In bijlage A staat beschreven hoe je dit moet doen. Hierbij worden de volgende gegevens gevraagd: - Naam van de waterbron - Aard van het water (bijv. zee- of kraanwater) - Aantal deelnemende leerlingen - Rendement van de meest efficiënte destillator van de klas - Naam van bestand tekening/foto Global Chemistry Experiment 21 Zon Voor deze proef is een droge, warme en zonnige dag nodig. Bij bewolkt of halfbewolkt weer lukt het niet om voldoende water te verdampen. Gebruik eventueel een warmtelamp. Extra activiteit - Als extra uitdaging kun je leerlingen de opdracht geven hun zonnedestillator te verbeteren. Ze zouden bijvoorbeeld verschillende kleuren bakken kunnen gebruiken om te zien welke kleur het beste zonlicht absorbeert.

23 Bijlage Bijlage A: Gegevens invoeren in de internationale database Bij elk experiment staat aangegeven welke gegevens er worden gevraagd voor in de database. Voordat je je data kunt invoeren moet je je eerst registreren bij European Schoolnet OpenID. Dat doe je als volgt: Registreren 1. Ga naar de website 2. Kies onder Sign In (staat links) create account 3. Vul het formulier in en klik op registreren 4. Ga terug naar de website 5. Vul je net aangemaakte gebruikersnaam (username) in en klik op Sign in 6. Vul je wachtwoord in en klik op go 7. Je identiteit is geverifieerd. Klik op doorgaan 8. Ga terug naar 9. Kies onder het blokje Get Involved (2 blokjes onder Sign In) Register 10. Klik onder Registration portlet op Register 11. Vul alle tabs in van het formulier in totdat er staat dat je geregistreerd bent Bovenstaande hoef je maar één keer te doorlopen. Je kunt vanaf nu meteen inloggen om resultaten in de database door te voeren. Het invoeren van de resultaten De resultaten van je school of klas kun je per experiment invoeren in de database. Dat doe je als volgt: 12. Als je nog niet ingelogd bent: log in bij Sign In 13. Klik links op Submit Data (onder de titel Get Involved) 14. Vul de resultaten van je school of klas per experiment in Alle resultaten bekijken De door jou ingevoerde resultaten zijn vanaf nu zichtbaar in de database. Je kunt de door jou ingevoerde gegevens (en ook de gegevens van andere scholen in Nederland en de rest van wereld) als volgt bekijken: Global Chemistry Experiment Ga naar de website 16. Klik rechts op de wereldkaart 17. Kies vervolgens het experiment waar je de gegevens van wilt zien 18. Kies onder Select country (direct onder het wereldkaartje) Nederland 19. Je ziet nu verschillende gekleurde rondjes verspreid over Nederland 20. Klik op een gekleurd rondje voor meer informatie over de resultaten van het experiment

lesbrieven vervuild water avonturenpakket de uitvinders en het werkbladen Lesbrief 2:

lesbrieven vervuild water avonturenpakket de uitvinders en het werkbladen Lesbrief 2: lesbrieven werkbladen Lesbrief 2: vervuild water avonturenpakket de uitvinders en het VERBORGEN OOG Copyright De Uitvinders Uitgave 2014 Versie 3.0 vervuild water WAter zuiveren Proef 1 Bezinken Materialen

Nadere informatie

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN 3(4) VMBO-TGK,

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Overdaad Schaadt. Onderzoek naar vervuild water. Naam:... Foto: creative commons; Flickr eddi07.

Overdaad Schaadt. Onderzoek naar vervuild water. Naam:... Foto: creative commons; Flickr eddi07. Overdaad Schaadt Onderzoek naar vervuild water Naam:... Foto: creative commons; Flickr eddi07. 1 inleiding Inleiding: Vroeger was alles beter. Dus niet. Neem bijvoorbeeld drinkwater. Tot ver in de vorige

Nadere informatie

bij vraag 2 Hoeveel munten er in het glas passen ligt aan de grootte van de munten en aan het glas.

bij vraag 2 Hoeveel munten er in het glas passen ligt aan de grootte van de munten en aan het glas. NAO proefjes Antwoorden werkbladen en extra informatie 1. Munten in borrelglaasje munten Het glas is eigenlijk te vol met, maar het stroomt niet over. Het in het glas staat bol, het komt er boven uit.

Nadere informatie

3.0 Stof 2 www.natuurkundecompact.nl

3.0 Stof 2 www.natuurkundecompact.nl 3.0 Stof 2 www.natuurkundecompact.nl 3.1 a Water doen koken b Paraffine doen stollen 3.3 Kristal maken 3.4 a Uitzetten en krimpen (demonstratie) b Thermometer ijken 1 3.1 a Water doen koken www.natuurkundecompact.nl

Nadere informatie

Leerlingeninstructie: Zuren en basen in de keuken

Leerlingeninstructie: Zuren en basen in de keuken Leerlingeninstructie: Zuren en basen in de keuken Introductie Wat eet je? Wat drink je? Welke producten gebruik je tijdens je verzorging? Welke producten worden er bij jou thuis gebruikt om schoon te maken?

Nadere informatie

1e klas. BiNaSch slootwateronderzoek. Deze reader is van: Scala Rietvelden Vakgroepen natuurkunde, scheikunde en biologie 1e klas. Klas:.

1e klas. BiNaSch slootwateronderzoek. Deze reader is van: Scala Rietvelden Vakgroepen natuurkunde, scheikunde en biologie 1e klas. Klas:. 1e klas BiNaSch slootwateronderzoek Deze reader is van: Klas:. Docent: Vakgroepen natuurkunde, scheikunde en biologie 1e klas Waterkwaliteit In deze lessencyclus ga je naar de kwaliteit van het water van

Nadere informatie

Wa W rm r t m e Inlage

Wa W rm r t m e Inlage Inlage Proef 1 nattigheid - 1 Erlenmeyer (nr. 10) - 1 Rubberen stop (nr. 18) - Heet water Doe wat heet water in de erlenmeyer. Doe de stop erop en kijk wat er gebeurt. Kun je dit beschrijven? Proef 2 Frisse

Nadere informatie

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water.

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water. Water Zonder water kun niet Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te plassen

Nadere informatie

Mens & Medisch. Future4U. Reflectieformulier. Future4U. Experimentlessen voor havo en vwo. Mens & Medisch. In deze les. Inhoud. www.exactwatjezoekt.

Mens & Medisch. Future4U. Reflectieformulier. Future4U. Experimentlessen voor havo en vwo. Mens & Medisch. In deze les. Inhoud. www.exactwatjezoekt. Future4U Experimentlessen voor havo en vwo Reflectieformulier In deze les De les sluit aan bij de sub domeinen Chemisch rekenen (sk), Eigenschappen en modellen (sk) en Onderzoek en ontwerp (sk). Aan de

Nadere informatie

Een stof heeft altijd stofeigenschappen. Door hier gebruik van te maken, kun je stoffen makkelijk scheiden.

Een stof heeft altijd stofeigenschappen. Door hier gebruik van te maken, kun je stoffen makkelijk scheiden. Stoffen scheiden Schrijf bij elke proef steeds je waarnemingen in je schrift. Bij het doen van experimenten is het belangrijk dat je goed opschrijft wat je hebt gedaan, zodat andere mensen jouw experiment

Nadere informatie

Kernvraag: Hoe maken we dingen warmer?

Kernvraag: Hoe maken we dingen warmer? Kernvraag: Hoe maken we dingen warmer? Naam leerling: Groep: http://www.cma-science.nl Activiteit 1 Welke kleur wordt heter? Neem twee stukjes doek, een witte en een zwarte. Houd je ene hand onder het

Nadere informatie

ZOUTGEHALTESENSOR BT78i

ZOUTGEHALTESENSOR BT78i ZOUTGEHALTESENSOR BT78i GEBRUIKERSHANDLEIDING CENTRUM VOOR MICROCOMPUTER APPLICATIES http://www.cma-science.nl Korte beschrijving De Zoutgehaltesensor BT78i meet het zoutgehalte in een oplossing in het

Nadere informatie

De juiste keus voor uw zwembadwater

De juiste keus voor uw zwembadwater De juiste keus voor uw zwembadwater Het kraanwater waarmee u het zwembad heeft gevuld, blijft helaas niet zo helder en betrouwbaar als het was. Als u het water niet behandelt, zal het snel vervuilen en/of

Nadere informatie

gist luchtige schimmels

gist luchtige schimmels gist luchtige schimmels Zonder microben zou jouw ontbijt er heel anders uitzien. Dan was er bijvoorbeeld geen brood, geen kaas en geen yoghurt. Ook heel veel ander eten en drinken, zoals wijn, bier, koffie,

Nadere informatie

Bekers vastzuigen met koffiefilter

Bekers vastzuigen met koffiefilter A1 1 Bekers vastzuigen met koffiefilter 2 bekers 1 koffiefilter 1 schaar 1 waxinekaarsje Lucifers Waarom gaat het kaarsje uit? Hoe kan het dat je de onderste beker op kunt tillen zonder deze aan te raken

Nadere informatie

Het opzetten van je gisting

Het opzetten van je gisting Science in School Issue 24: Autumn 2012 1 Vertaald door Piet Das Het opzetten van je gisting Voor het uitvoeren van alle practica, heeft elk studententeam ongeveer 200 ml gefermenteerde most, 200 ml druivensap

Nadere informatie

De kracht van Archimedes

De kracht van Archimedes 1 Studie dag en KVCV De kracht van Archimedes DEEL 1 Korte omschrijving van het lesonderwerp Door een paar originele experimenten, de kracht van Archimedes ontdekken en de gegevens waarnemen die de grootte

Nadere informatie

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom?

Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt op tafel gezet. De buitenkant wordt nat. Waarom? Docentversie (24/05/2012) Natte Glazen Benodigdheden -glazen -ijsklontjes -koud water in kan of thermos of plastic flessen -maatbeker -weegschaal Een glas water uit de ijskast en met ijsklontjes wordt

Nadere informatie

Benodigdheden bekerglas, dompelaar (aan te sluiten op lichtnet), thermometer, stopwatch

Benodigdheden bekerglas, dompelaar (aan te sluiten op lichtnet), thermometer, stopwatch Naam: Klas: Practicum soortelijke warmte van water Benodigdheden bekerglas, dompelaar (aan te sluiten op lichtnet), thermometer, stopwatch Doel van de proef Het bepalen van de soortelijke warmte van water

Nadere informatie

Kernvraag: Hoe laat ik iets sneller afkoelen?

Kernvraag: Hoe laat ik iets sneller afkoelen? Kernvraag: Hoe laat ik iets sneller afkoelen? Naam leerling: Klas: http://www.cma-science.nl Activiteit 1 Hoe stroomt warmte? 1. Wat gebeurt er met de temperatuur in een verwarmde kamer wanneer je het

Nadere informatie

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen

Uitwerkingen. T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen Uitwerkingen T2: Verbranden en Ontleden, De snelheid van een reactie en Verbindingen en elementen 2008 Voorbeeld toets dinsdag 29 februari 60 minuten NASK 2, 2(3) VMBO-TGK, DEEL B. H5: VERBRANDEN EN ONTLEDEN

Nadere informatie

Lees de tekst en vul nadien de cijfergegevens juist in.

Lees de tekst en vul nadien de cijfergegevens juist in. naam: Lees de tekst en vul nadien de cijfergegevens juist in. Water is geen klatergoud Water vinden overal, maar we beseffen vaak zelf niet hoe belangrijk het ook voor ons eigen leven is. Ons lichaam bestaat

Nadere informatie

Is de pinda een energiebron? Zo ja, hoeveel energie bevat de pinda dan?

Is de pinda een energiebron? Zo ja, hoeveel energie bevat de pinda dan? Is de pinda een energiebron? Zo ja, hoeveel energie bevat de pinda dan? Uit bijna alle dieetvoorschriften blijkt: 'Van pinda's eten wordt je snel dik. Je wordt er snel dik van, omdat ze veel calorieën

Nadere informatie

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster

Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster Vragen en opdrachten bij de poster Bacteriën maken zwavel Vragen en opdrachten bij de poster 3 vwo Probleem: Zuur gas T1 Waterstofsulfide ontstaat bij de afbraak van zwavelhoudende organische stoffen.

Nadere informatie

Scheikundige begrippen

Scheikundige begrippen Scheikundige begrippen Door: Ruby Vreedenburgh, Jesse Bosman, Colana van Klink en Fleur Jansen Scheikunde begrippen 1 Chemische reactie Ruby Vreedenburgh Overal om ons heen vinden er chemische reacties

Nadere informatie

landbouw en natuurlijke omgeving verwerking agrarische producten CSPE KB

landbouw en natuurlijke omgeving verwerking agrarische producten CSPE KB Examen VMBO-KB 2012 gedurende 200 minuten landbouw en natuurlijke omgeving verwerking agrarische producten CSPE KB Het examen landbouw en natuurlijke omgeving CSPE KB bestaat uit twee deelexamens waarvan

Nadere informatie

2 Concentratie in oplossingen

2 Concentratie in oplossingen 2 Concentratie in oplossingen 2.1 Concentratiebegrippen gehalte Er zijn veel manieren om de samenstelling van een mengsel op te geven. De samenstelling van voedingsmiddelen staat op de verpakking vermeld.

Nadere informatie

Werkboek: Excursie Sonac Vuren. Docent: R. van Hemert

Werkboek: Excursie Sonac Vuren. Docent: R. van Hemert Werkboek: Excursie Sonac Vuren Namen: Datum Docent: R. van Hemert Inhoud Inleiding... 3 Productieproces... 3 Routebeschrijving... 4 Regels... 6 Voorschriften... 7 Deeltjesgrootteverdeling van beenderschroot....

Nadere informatie

Opgave 2 Het volume van een voorwerp geeft aan hoeveel ruimte dit voorwerp inneemt.

Opgave 2 Het volume van een voorwerp geeft aan hoeveel ruimte dit voorwerp inneemt. Uitwerkingen 1 Opgave 1 De massa van een voorwerp geeft aan hoe zwaar dit voorwerp is. Opgave 2 Het volume van een voorwerp geeft aan hoeveel ruimte dit voorwerp inneemt. Opgave De dichtheid van een stof

Nadere informatie

CONCRETE DOELEN VAKOVERSCHRIJDENDE DOELEN

CONCRETE DOELEN VAKOVERSCHRIJDENDE DOELEN CONCRETE DOELEN De leerlingen kunnen: - vertellen waar zout en zoet water voorkomen. - vertellen dat zout water niet drinkbaar is en dat het moeilijk, en duur is om er drinkwater van te maken. - het begrip

Nadere informatie

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen?

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen? Afval the Game Docentenhandleiding les 2 Duur Voor deze les hebt u ongeveer 80 minuten nodig. Leerdoelen De kinderen hebben in de vorige les geleerd dat het belangrijk is om plastic te scheiden, zodat

Nadere informatie

Oefenvraagstukken 4 VWO Hoofdstuk 6 antwoordmodel

Oefenvraagstukken 4 VWO Hoofdstuk 6 antwoordmodel efenvraagstukken 4 VW oofdstuk 6 antwoordmodel Een 0 D komt overeen met 7,1 mg a 2+ per liter water. 1 In 0,5 liter water is 58,3 mg a 2+ opgelost. oeveel 0 D is dit? Per L opgelost: 2 x 58,3 mg a 2+ =

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen

Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen NaSk II Vmbo 2011/2012 www.lyceo.nl Hoofdstuk 3: Water, zuren en basen NaSk II 1. Bouw van materie 2. Verbranding 3. Water, zuren en basen 4. Basis chemie voor beroep

Nadere informatie

Les 1. Suiker, Big Business

Les 1. Suiker, Big Business Les 1 Suiker, Big Business Suikerriet is een groot zoet gras dat men reeds lang kent en dat wordt geteeld in warme landen Een suikerbiet wordt gekenmerkt door een dikke zoete knol. Ten tijde van Napoleon

Nadere informatie

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering

Inleiding. Afvalwater. Afvalwaterzuivering Inleiding Je poetst je tanden en spoelt je mond. Hup, doorspoelen! Vieze handen? Flink wat zeep en de kraan open: hup, ook maar doorspoelen! Elke dag spoel jij vele liters schoon drinkwater door de wastafel,

Nadere informatie

0,8 = m / 350 1 = m / 650

0,8 = m / 350 1 = m / 650 EXTRA De dichtheid van een mengsel 39 a 1L = 1000 ml 1% is dus 10 ml 35% is dan 350 ml Zo kan het ook: (1000 / 100) x 35 = 350 ml alcohol (en dus 1000-350 = 650 ml water) b alcohol water m =? V = 350 cm

Nadere informatie

THEMA 3 WEER & KLIMAAT. LES 2 Golfstromen. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Golfstromen in de oceanen Verschil landijs zee-ijs

THEMA 3 WEER & KLIMAAT. LES 2 Golfstromen. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Golfstromen in de oceanen Verschil landijs zee-ijs Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 3 WEER & KLIMAAT LES 2 Golfstromen Deze les gaat over: Golfstromen in de oceanen Verschil landijs zee-ijs Bij dit thema horen ook: Les 1 In het ISS Les 3 Weer

Nadere informatie

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal Antwoorden deel 1 Scheikunde Chemie overal Huiswerk 2. a. Zuivere berglucht is scheikundig gezien geen zuivere stof omdat er in lucht verschillende moleculen zitten (zuurstof, stikstof enz.) b. Niet vervuild

Nadere informatie

Wist je dat. Bitter Zuur Zout Zoet. ... de bobbeltjes op je tong je smaakpapillen zijn. Hiermee proef je of iets bitter, zuur, zout of zoet is.

Wist je dat. Bitter Zuur Zout Zoet. ... de bobbeltjes op je tong je smaakpapillen zijn. Hiermee proef je of iets bitter, zuur, zout of zoet is. Wist je dat... de bobbeltjes op je tong je smaakpapillen zijn. Hiermee proef je of iets bitter, zuur, zout of zoet is. Bitter Zuur Zout Zoet... mensen vroeger dachten dat suiker geluk bracht. En nog steeds

Nadere informatie

Regen en het weer voorspellen

Regen en het weer voorspellen Uitdager van de maand Regen en het weer voorspellen Natuur en Techniek, Groep 7/8 Algemeen Titel Regen en het weer voorspellen Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Het maken van

Nadere informatie

Wandelsnacktips. Omdat wandelen niet alleen leuk, maar ook lekker is. Marjoleine van der Waal. gewichtsconsulente. Marjoleine van der Waal

Wandelsnacktips. Omdat wandelen niet alleen leuk, maar ook lekker is. Marjoleine van der Waal. gewichtsconsulente. Marjoleine van der Waal Wandelsnacktips Omdat wandelen niet alleen leuk, maar ook lekker is Marjoleine van der Waal gewichtsconsulente Marjoleine van der Waal Speciaal voor nieuwe wandeltiplezers Houd je net als ik van wandelen

Nadere informatie

De proefjeskist. Wat moet er voor de les gebeuren:

De proefjeskist. Wat moet er voor de les gebeuren: De proefjeskist De proefjeskist is een kist waarin alle benodigdheden zitten om zes scheikundige/biologische proefjes te doen. De proefjes worden door groepjes in circuit vorm uitgevoerd. De kist is bedoeld

Nadere informatie

EEN UITGAVE VAN HEALTHFOODS NL. Verrassende Kokosolie Recepten Geef Jezelf Een Boost Met De Natuurlijke Power Van Kokosolie!

EEN UITGAVE VAN HEALTHFOODS NL. Verrassende Kokosolie Recepten Geef Jezelf Een Boost Met De Natuurlijke Power Van Kokosolie! EEN UITGAVE VAN HEALTHFOODS NL Verrassende Kokosolie Recepten Geef Jezelf Een Boost Met De Natuurlijke Power Van Kokosolie! 2010-2011 1 BELANGRIJK! Je bent vrij dit document door te sturen naar wie je

Nadere informatie

Kippenbouten met limoen en gebakken krieltjes

Kippenbouten met limoen en gebakken krieltjes 1 Kippenbouten met limoen en gebakken krieltjes Aantal personen: 4 Voorbereidingstijd (min): 15 Bereidingstijd (min): 55 4 kippenbouten 4.5 eetlepels Vloeibare boter 750 g voorgekookte krielaardappeltjes

Nadere informatie

5 Water, het begrip ph

5 Water, het begrip ph 5 Water, het begrip ph 5.1 Water Waterstofchloride is een sterk zuur, het reageert als volgt met water: HCI(g) + H 2 0(I) Cl (aq) + H 3 O + (aq) z b Hierbij reageert water als base. Ammoniak is een zwakke

Nadere informatie

Docentenhandleiding 2x15 Daderprofiel DNA kit

Docentenhandleiding 2x15 Daderprofiel DNA kit Docentenhandleiding 2x15 Daderprofiel DNA kit #VOS-038 versie 2.1 Inhoud kit: 2 x 15 DNA profielen 2 x Dader profiel 2 x 1 ml loading dye (kleurloze vloeistof) 3 g agarose 400 µl blauwe gel dye (1000x)

Nadere informatie

Bacteriën als hulpje. Yoghurt maken. Benodigdheden. Werkwijze

Bacteriën als hulpje. Yoghurt maken. Benodigdheden. Werkwijze Bacteriën als hulpje Yoghurt maken Je gaat in deze opdracht zelf yoghurt maken. Benodigdheden schone pan thermometer warmwaterbad eetlepel yoghurt 0,5l. melk klein flesje van 0,5l. aluminium en elastiekjes

Nadere informatie

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken)

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Ik vertel jullie in mijn spreekbeurt meer over water en drinkwater. Eerst vertel ik wat water is, waarom water het allerbelangrijkste is voor leven, en

Nadere informatie

Docentenhandleiding Koop je wat je denkt.

Docentenhandleiding Koop je wat je denkt. Docentenhandleiding Koop je wat je denkt. Inhoudsopgave: Algemeen 2 Aanwijzingen bij de proeven Surimi in krabsalade 3 Azijnzuur in natuurazijn 5 Dit boekje is tot stand gekomen onder leiding van Stichting

Nadere informatie

Docentenhandleiding 6x5 Daderprofiel DNA kit

Docentenhandleiding 6x5 Daderprofiel DNA kit Docentenhandleiding 6x5 Daderprofiel DNA kit #VOS-038A versie 2.0 Inhoud kit: 6 x 5 DNA profielen 6 x Dader profiel 6 x 200µl loading dye (kleurloze vloeistof) 4 g agarose 400µl gel dye (1000x) 100ml elektroforese

Nadere informatie

Nature Spa. Spa Service Nederland. *Wateronderhoud

Nature Spa. Spa Service Nederland. *Wateronderhoud Nature Spa Spa Service Nederland *Wateronderhoud HOE TE HANDELEN OM HET WATER SCHOON TE HOUDEN Sprankelend en fris water is een absolute must voor het heerlijk genieten van uw Nature spa vandaar dat een

Nadere informatie

Gratis E-book Wijn maken druivenwijnmaken.nl

Gratis E-book Wijn maken druivenwijnmaken.nl Gratis E-book Wijn maken druivenwijnmaken.nl Hoe maak je wijn? Op de volgende pagina s leer je stap voor stap wijn maken van druiven. Zelf doe ik dit nu al 17 jaar, in begin met wisselend succes, maar

Nadere informatie

Practicum Emulsies. Leerdoelen

Practicum Emulsies. Leerdoelen Moleculaire gastronomie is een wetenschapsveld dat zich richt op het verbeteren van bestaande recepten, door bijvoorbeeld te onderzoeken wat de oorzaak is van veelvoorkomende problemen bij het uitvoeren

Nadere informatie

Drijven en zinken. Eerst gaan we het drijfvermogen testen van een paar voorwerpen:

Drijven en zinken. Eerst gaan we het drijfvermogen testen van een paar voorwerpen: Hiernaast zie je een ouderwets duikerspak. Om ervoor te zorgen dat de duiker niet gaat drijven, heeft hij een loden gewicht op zijn borst vastgeknoopt. De slang is voor de luchttoevoer. Op de wal stond

Nadere informatie

AQUAPAS. Mijn gids voor de watervoetafdruk

AQUAPAS.  Mijn gids voor de watervoetafdruk AQUAPAS www.aquapath-project.eu Mijn gids voor de watervoetafdruk Dit project is gefinancierd met steun van de Europese Commissie. Deze publicatie geeft alleen de visie van de auteur weer en de Commissie

Nadere informatie

3.1. 1. In een reactieschema staan de beginstoffen en de reactieproducten van een chemische reactie.

3.1. 1. In een reactieschema staan de beginstoffen en de reactieproducten van een chemische reactie. 3.1 1. In een reactieschema staan de beginstoffen en de reactieproducten van een chemische reactie. 2. De pijl in een reactieschema (bijvoorbeeld: A + B C) betekent: - A en B reageren tot C of - Er vindt

Nadere informatie

Wat is CO2? (koolstofdioxide) een gas is dat in de lucht zit, net als zuurstof. ervaren of je CO 2

Wat is CO2? (koolstofdioxide) een gas is dat in de lucht zit, net als zuurstof. ervaren of je CO 2 Klimaatverandering 7 en 8 2 Wat is CO2? Proefjes Doelen Begrippen Materialen De leerlingen: weten dat (koolstofdioxide) een gas is dat in de lucht zit, net als zuurstof ervaren of je kan zien, ruiken en

Nadere informatie

Docentenhandleiding 2x16 Daderprofiel Dye kit

Docentenhandleiding 2x16 Daderprofiel Dye kit Docentenhandleiding 2x16 Daderprofiel Dye kit #VOS-039 versie 1.0 Inhoud kit: 2 x 15 Dye profielen 2 x Daderprofiel 3 g agarose 20 ml TAE 100x Benodigdheden: Electroforese opstelling inclusief voeding

Nadere informatie

Tevens is deze proefles ideaal als voorbereiding op de Mad Science workshop Zuren & Basen die via deze link te boeken is.

Tevens is deze proefles ideaal als voorbereiding op de Mad Science workshop Zuren & Basen die via deze link te boeken is. Lesbrief Zuren & Basen : Voor u ligt een begeleidende lesbrief van Mad Science die u in uw eigen klas kunt gebruiken. De les bevat enkele experimenten die de kinderen zelf in de klas uit kunnen proberen.

Nadere informatie

Gisten en wafels... Doe - activiteit Doe - activiteit

Gisten en wafels... Doe - activiteit Doe - activiteit 1 Gisten en wafels... OPDRACHT 1: Om goed te kunnen onderzoek wat gisten zijn, gaan we eerst wafels onderzoeken. Je hebt hiervoor 2 soorten deeg nodig... Maak het deeg zoals voorzien in de receptjes. Recept

Nadere informatie

Doezijde. Zelf verf maken. Wat ga je doen? Je gaat zelf verf maken en hier ook mee verven!

Doezijde. Zelf verf maken. Wat ga je doen? Je gaat zelf verf maken en hier ook mee verven! Doezijde Zelf verf maken Wat ga je doen? Je gaat zelf verf maken en hier ook mee verven! Wat heb je nodig? Spullen Kwast of penseel Vel wit A4 papier om op te verven 4 schaaltjes Limonadeglas 4 theelepeltjes

Nadere informatie

Citroentaart. Ingrediënten: 250 g zanddeeg sap van 3 citroenen 3 eieren 25 g maïzena 180 g suiker 220 g boter fijn geraspte schil van 1 citroen

Citroentaart. Ingrediënten: 250 g zanddeeg sap van 3 citroenen 3 eieren 25 g maïzena 180 g suiker 220 g boter fijn geraspte schil van 1 citroen 250 g zanddeeg sap van 3 citroenen 3 eieren 25 g maïzena 180 g suiker 220 g boter fijn geraspte schil van 1 citroen Citroentaart Verwarm de oven voor op 200 C. Rol het deeg uit en leg in de beboterde of

Nadere informatie

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

11de Vlaams Congres van Leraars Wetenschappen zaterdag 12 november 2005. Jacky Hellemans - Koen Paes

11de Vlaams Congres van Leraars Wetenschappen zaterdag 12 november 2005. Jacky Hellemans - Koen Paes 11de Vlaams Congres van Leraars Wetenschappen zaterdag 12 november 2005 de wet van Jacky Hellemans - Koen Paes Academische Lerarenopleiding Natuurkunde Departement Natuurkunde en Sterrenkunde - K.U.Leuven

Nadere informatie

Stoffen en Reacties 2

Stoffen en Reacties 2 Stoffen en Reacties 2 Practicum Metalen Naam student 1. Naam student2..... Pagina 2 van 13 Inleiding Reageert metaal met zuurstof? Sinds de mensheid metalen kent worden ze voor allerlei toepassingen gebruikt

Nadere informatie

Smoothie van zoete aardappel en mango

Smoothie van zoete aardappel en mango Smoothie van zoete aardappel en mango Ingrediënten: 2 zoete aardappelen 3 citroenen 2 rijpe mango s 5 dl Biologische yoghurt Optioneel fijne tafelsuiker of honing Pof de aardappelen in aluminiumfolie 50

Nadere informatie

Doe een flinke scheut olie in de pan en fruit de ui en wortel op laag vuur aan. Voeg ruim een halve liter water toe en zet het vuur hoger

Doe een flinke scheut olie in de pan en fruit de ui en wortel op laag vuur aan. Voeg ruim een halve liter water toe en zet het vuur hoger Italiaanse tomtatensoep Per 4 personen 1 liter 1 ui 2 teentjes knoflook 1 wortel 2 blikken gepelde tomaten Olijfolie Suiker Chilipoeder 50 ml slagroom Potje pesto Snij de uit en wortel heel klein Doe een

Nadere informatie

Koken in Q de party wok ten huize met de voedingsdriehoek. van...

Koken in Q de party wok ten huize met de voedingsdriehoek. van... Koken in Q de party wok ten huize met de voedingsdriehoek van... Quiche Quiz over de voedingsdriehoek Greet Lybaert (Diëtiste) Polenstraat 169a 9940 Sleidinge Tel: 09/357.60.86 www.mamagreet.be www.greetlybaert.be

Nadere informatie

Thema Energie-gebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer

Thema Energie-gebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer HET ENERGIEHUIS Thema Energie-gebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer Verwarming/Koeling Warm water CO2-zuinig vervoer Verlichting Elektrische

Nadere informatie

Zelf kaarsen maken: Basisbenodigdheden

Zelf kaarsen maken: Basisbenodigdheden Zelf kaarsen maken: Basisbenodigdheden HOE DE WAS SMELTEN Paraffine mag NOOIT boven een directe hittebron worden gesmolten en daarom is een au bain-marie' systeem een onmisbaar attribuut. U kunt een speciale

Nadere informatie

En wat nu als je voorwerpen hebt die niet even groot zijn?

En wat nu als je voorwerpen hebt die niet even groot zijn? Dichtheid Als je van een stalen tentharing en een aluminium tentharing wilt weten welke de grootte massa heeft heb je een balans nodig. Vaak kun je het antwoord ook te weten komen door te voelen welk voorwerp

Nadere informatie

Hoeveel deeltjes zijn aanwezig in één mol? Wat is de concentratie van een oplossing? molaire concentratie.

Hoeveel deeltjes zijn aanwezig in één mol? Wat is de concentratie van een oplossing? molaire concentratie. Zowel in het vat, de fles als het glas zit dezelfde soort whisky. Is er een verschil in percentage alcohol? Hoeveel deeltjes zijn aanwezig in één mol? Geef de formule die het verband weergeeft tussen de

Nadere informatie

Informatie over flesvoeding ADVIES

Informatie over flesvoeding ADVIES Informatie over flesvoeding ADVIES Informatie over flesvoeding Als je geen borstvoeding geeft, is flesvoeding een goed alternatief. Waar moet je op letten als je flesvoeding geeft? Hoe bereid je de voeding

Nadere informatie

Onderwerp: Onderzoek doen Kerndoel(en): 28 Leerdoel(en): - Onderzoek doen aan de hand van onderzoeksvragen - Uitkomsten van onderzoek presenteren.

Onderwerp: Onderzoek doen Kerndoel(en): 28 Leerdoel(en): - Onderzoek doen aan de hand van onderzoeksvragen - Uitkomsten van onderzoek presenteren. Vak: Scheikunde Leerjaar: Kerndoel(en): 28 De leerling leert vragen over onderwerpen uit het brede leergebied om te zetten in onderzoeksvragen, een dergelijk onderzoek over een natuurwetenschappelijk onderwerp

Nadere informatie

Van Haagse plaspaal naar grasmat in Hengelo

Van Haagse plaspaal naar grasmat in Hengelo Van urine tot kunstmest De hoogheemraadschappen van Rijnland en Delfland zijn in samenwerking met onder andere Eco-toilet een onderzoek gestart naar de bereiding van kunstmest uit urine. In onderstaand

Nadere informatie

Allemaal water Oppervlakte water: Water in sloten, rivieren, meren, zeeën en oceanen.

Allemaal water Oppervlakte water: Water in sloten, rivieren, meren, zeeën en oceanen. Module 5: Basisstof 1: Een dag met water Allemaal water Oppervlakte water: Water in sloten, rivieren, meren, zeeën en oceanen. Grondwater: water diep in de grond. Zoet: Oppervlakte water zoet. Zout: Oppervlakte

Nadere informatie

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal

Antwoorden deel 1. Scheikunde Chemie overal Antwoorden deel 1 Scheikunde Chemie overal Huiswerk 2. a. Zuivere berglucht is scheikundig gezien geen zuivere stof omdat er in lucht verschillende moleculen zitten (zuurstof, stikstof enz.) b. Niet vervuild

Nadere informatie

1 Flesvoeding... 1. 2 Wanneer geef je je kind een voeding?... 1. 3 Welk merk?... 1. 4 Hoeveel melk doe je in de fles?... 1

1 Flesvoeding... 1. 2 Wanneer geef je je kind een voeding?... 1. 3 Welk merk?... 1. 4 Hoeveel melk doe je in de fles?... 1 Flesvoeding Inhoudsopgave 1 Flesvoeding... 1 2 Wanneer geef je je kind een voeding?... 1 3 Welk merk?... 1 4 Hoeveel melk doe je in de fles?... 1 5 Krijgt je kind genoeg?... 2 6 Extra vitamines?... 2 7

Nadere informatie

Lespakket Water. Instructieblad groep 5-8. Inhoud pakket: Lessuggesties: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8

Lespakket Water. Instructieblad groep 5-8. Inhoud pakket: Lessuggesties: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8 Lespakket Water Instructieblad groep 5-8 Inhoud pakket: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8 Materialen van het pakket: * 2 plastic potten * 1 potje melk * 1 potje met thee * 1 potje met broodkorstjes/

Nadere informatie

Les techniek licht. Lesdoelen. Bronnen

Les techniek licht. Lesdoelen. Bronnen Les techniek licht Lesdoelen Bronnen o http://nl.wikibooks.org/wiki/wikijunior:natuurkunde/licht#de_regenboog o http://www.proefjes.nl/categorie/licht o http://www.keesfloor.nl/artikelen/diversen/regenboog/12vragen.htm

Nadere informatie

Sine ijsballon ijsberg recht vooruit

Sine ijsballon ijsberg recht vooruit Sine ijsballon ijsberg recht vooruit In deze hands on-activiteit onderzoek je een bevroren waterballon. Vanuit het prikkelen van de waarneming ( zien, voelen, ruiken en horen) ontstaan vragen, door onderzoek

Nadere informatie

AAN DE SLAG Arbeid verricht door de wrijvingskracht (thema 1)

AAN DE SLAG Arbeid verricht door de wrijvingskracht (thema 1) Arbeid verricht door de wrijvingskracht (thema 1) Is de arbeid die moet verricht worden op een voorwerp om dat voorwerp over een afstand h omhoog te brengen, afhankelijk van de gevolgde weg? Kies een van

Nadere informatie

Kwelder. Planten en zout water. Proefje. VO onderbouw

Kwelder. Planten en zout water. Proefje. VO onderbouw Kwelder Proefje Doel: Materialen: Leerlingen weten dat alleen speciale planten tegen zout water kunnen. De leerlingen weten dat zout, water aantrekt. Hierdoor gaan de meeste planten door uitdroging dood

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R HIER EN DAAR EEN BUI Soms klopt de voorspelling van de weerman. Maar vaak ook helemaal niet. Donkere wolken in plaats van de hele dag zon. Kunnen jullie dat beter? Jullie gaan een eigen weerstation bouwen

Nadere informatie

INHOUDSTAFEL IN TE VULLEN PRACTICAVERSLAGEN

INHOUDSTAFEL IN TE VULLEN PRACTICAVERSLAGEN 1 INHOUDSTAFEL IN TE VULLEN PRACTICAVERSLAGEN VERSLAG PRACTICUM 1: VASTE EN VLOEIBARE ZEEP UIT OLIËN BEREIDEN 5 1 DOELSTELLING 5 2 PRINCIPE EN PROCEDURE 5 3 REACTIEVERGELIJKINGEN 6 4 OPSTELLING 6 5 WAARNEMINGEN

Nadere informatie

Water & waterzuivering. Inlage

Water & waterzuivering. Inlage Water & waterzuiv waterzuiv Inlage Water & waterzuiv Proef 1 Ik en water - 2x Werkblad 1 - Schaar Dit is een memoryspel. Je speelt dit dus minstens met zijn tweeën. Het gaat over dingen die je niet kunt

Nadere informatie

Opdracht chemische. eierwekker

Opdracht chemische. eierwekker Opdracht chemische eierwekker Doel: een chemische eierwekker maken waarmee je 3 minuten kunt klokken. In deze handleiding zijn de voorschriften voor twee klokreacties opgenomen. Het is de bedoeling dat

Nadere informatie

Rekenen aan reacties (de mol)

Rekenen aan reacties (de mol) Rekenen aan reacties (de mol) 1. Reactievergelijkingen oefenen: Scheikunde Deze opgaven zijn bedoeld voor diegenen die moeite hebben met rekenen aan reacties 1. Reactievergelijkingen http://www.nassau-sg.nl/scheikunde/tutorials/deeltjes/deeltjes.html

Nadere informatie

Ruimteschip Aarde. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Ruimteschip Aarde. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Ruimteschip Aarde Jouw werkbladen In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Ruimteschip Aarde Groep 5-7 Leerlingen In de klas versie 10-2013 1 Ruimteschip Aarde

Nadere informatie

Eindexamen vmbo gl/tl nask2 2011 - I

Eindexamen vmbo gl/tl nask2 2011 - I Beoordelingsmodel Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één scorepunt toegekend. Chemische geesten 1 B 2 maximumscore 1 zoutzuur Wanneer het antwoord 'waterstofchloride-oplossing' is gegeven,

Nadere informatie

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd

Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Gebruiksaanwijzing leerdagboek Exempel Schoon water Afdrukken pagina 2-23 dubbelzijdig formaat A4 naar behoefte kunnen lege A4-pagina s worden tussengevoegd Aanwijzingen Schrijf- en tekenruimte in leerdagboek

Nadere informatie

Eindexamen scheikunde havo 2004-I

Eindexamen scheikunde havo 2004-I 4 Beoordelingsmodel Rookmelder 1 aantal protonen: 93 aantal neutronen: 144 naam van element X: neptunium aantal protonen: 93 1 aantal neutronen: 241 verminderen met het genoemde aantal protonen en verminderen

Nadere informatie

Colofon Inhoud Veiligheid Symbolen Inleiding

Colofon Inhoud Veiligheid Symbolen Inleiding Docentenhandleiding Colofon Inhoud Veiligheid Symbolen Inleiding Bèta4U is een uitgave van Exact wat je zoekt! Exact wat je zoekt! is een samenwerking tussen Stichting C3, onderwijsinstellingen, bedrijven

Nadere informatie

Voer deze proefjes alleen uit met je juf of meester erbij.

Voer deze proefjes alleen uit met je juf of meester erbij. Voer deze proefjes alleen uit met je juf of meester erbij. Waxinelichtje en een glas - Een waxinelichtje - Een schoteltje - Een lucifer - Een glas Zet in het midden van de kring een schoteltje neer met

Nadere informatie

Educatief pakket. Blauw op drie wijzen. Een verrassend experiment rond redoxreacties, indicatoren en ph-berekening

Educatief pakket. Blauw op drie wijzen. Een verrassend experiment rond redoxreacties, indicatoren en ph-berekening Educatief pakket Blauw op drie wijzen Een verrassend experiment rond redoxreacties, indicatoren en ph-berekening 2 Colofon Dit project wordt ondersteund binnen het actieplan Wetenschapscommunicatie, een

Nadere informatie