scheidslijnen Uiteenlopende ambities

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "scheidslijnen Uiteenlopende ambities"

Transcriptie

1 pagina 26 scheidslijnen scheidslijnen pagina 27 scheidslijnen In Scheidslijnen scheurt het web dat de wereld vormt. In korte tijd breken talrijke zichtbare en onzichtbare lijnen die culturen, generaties en markten, vaak al vele decennia, met elkaar verbinden. Lang vergeten scheidslijnen manifesteren zich met hernieuwde kracht om verschillen tussen volken en landen te markeren. Culturen keren zich naar binnen als mensen op zoek gaan naar gelijkgezinden om te beschermen wat ze waarderen. Mondiaal en lokaal polariseren onderlinge verhoudingen en nemen tegenstellingen soms angstaanjagende vormen aan. In deze wereld vol wantrouwen groeien barrières tussen continenten en landen en regionaliseren markten in hoog tempo. De globalisering en groei die de tweede helft van de 20 ste eeuw kenmerkten, maken in het begin van de 21 ste eeuw plaats voor fragmentatie en stagnatie. Scheidslijnen schetst een wereld waarin scheiding en onderscheid domineren en zeer uiteenlopende overtuigingen en ambities zichtbaar maken. Het is een wereld waarin mensen en organisaties moeten leren omgaan met grenzen en beperkingen en deze tegelijkertijd meer gaan waarderen en in stand houden. Scheidslijnen belicht een onderstroom van verdeeldheid die altijd aanwezig is, vaak geheel uit het zicht verdwijnt maar zich plotseling en overweldigend kan openbaren. Uiteenlopende ambities Verschuivingen in machtsposities volgen zelden de weg van geleidelijkheid. Als nieuwe spelers zich aandienen en een eigen plaats op het toneel claimen, ontstaan er fricties en kunnen spanningen hoog oplopen. Partijen die reeds lang domineren verlaten hun posities niet zonder slag of stoot maar beschermen ÉÉN WERELD OF VELE? Een onderzoek van het PEW Research Center* geeft aan dat meerderheden: vele islamitische landen vinden dat zelfmoordaanslagen gericht tegen Israël en Westerse troepen in Irak gerechtvaardigd zijn. Voor Jordanië zijn deze cijfers bijvoorbeeld 86% resp. 70% en voor Marokko 74% resp. 66%. in landen over de hele wereld vinden dat hun eigen manier van leven beschermd moet worden tegen buitenlandse invloeden en de overheid mede om deze reden de instroom van buitenlanders dient te beperken. Voor de VS en West-Europa variëren deze cijfers tussen de 67% en 81%, in grote delen van Afrika en Azië zijn deze percentages nog hoger. Slechts in één land, Canada, waardeert een meerderheid immigranten als positief. in de helft van de onderzochte landen vinden dat delen van buurlanden eigenlijk tot hun eigen land behoren. in Afrika, het Midden-Oosten en landen van de voormalige Sovjet-Unie en in de meeste van de onderzochte landen in Zuid- Oost-Azië vinden dat de samenleving homoseksualiteit niet dient te accepteren. Vier van de tien Amerikanen onderschrijven dit. in alle werelddelen religieuze en etnische haat na een mogelijke atoomaanval als de belangrijkste bedreiging van de wereldvrede beschouwen. Tegelijkertijd**: moeten 2,7 miljard mensen, 45% van de wereldbevolking, van minder dan $2 per dag rondkomen. Gemiddeld verdient één inwoner van de VS in één jaar net zoveel als 70 inwoners uit elk van de 70 armste landen samen en zelfs 350 maal zoveel als de inwoners van de armste Afrikaanse landen. heeft in de meest welvarende landen de helft tot ruim driekwart van de bevolking toegang tot internet tegenover slechts enkele procenten in de armste landen. * Pew Research Center, Views of a Changing World 2003 ** UNDP, Human Development Reports hun belangen met vereende krachten. Het luidt een tumultueuze periode in waarin krachten en tegenkrachten elkaar afwisselen en nieuwe structuren zich naast bestaande ontwikkelen. Het resultaat is dat geprojecteerde ontwikkelingen stokken als de heersende orde, die bestemd was lange tijd te floreren, langzaam maar zeker afbrokkelt. Waar verdergaande integratie en eenheid eens onvermijdelijk leken, markeren groeiende tegenstellingen en verdeeldheid de overgang naar een nieuwe ordening. In Scheidslijnen ontstaan op vele niveaus fricties tussen gevestigde partijen en nieuwe spelers. Op het wereldtoneel wedijveren opkomende economische grootmachten als China, India en Rusland krachtiger met de VS en Europa om economische en politieke belangen. In het Midden-Oosten en Midden- en Zuid- Oost-Azië vormt zich een omvangrijke kapitaalmarkt gebaseerd op islamitische principes die als volwaardig alternatief dient voor Westerse financieringsbronnen. Een groeiend aantal Aziatische multinationals ontwikkelt zich tot geduchte concurrenten van Westerse ondernemingen en ondermijnt, binnen en buiten de eigen regio, bestaande marktposities. Tegelijkertijd worstelt het Westen met de grotere economische rol van landen dichter bij huis. Waar de VS kampen met goedkope concurrentie uit Mexico en Brazilië, weet Oost-Europa de eigen concurrentiepositie ten koste van West- en Zuid-Europa aanzienlijk te versterken. Al snel zijn de eerste haarscheurtjes in mondiale en regionale samenwerkingsverbanden zichtbaar als Westerse landen hun handelsbarrières verhogen in een poging eigen posities te beschermen. FORTUNE GLOBAL TOP-10 IN 2020 Onderneming Omzet Winst Sector (plaats in 2004) (miljard $) (miljoen $) 1. China Energy & Chemicals (52) Energie. chemie 2. Toyota Motor Company (8) Auto 3. India Energy Corporation (-) Energie 4. Sjanghai Bank & Insurances (-) Financieel 5. Samsung Electronics (55) Electronica 6. Biopharma Industries (-) Farmacie. biotechnologie 7. Russia Sourcing Company (-) Grondstoffen 8. Petronas (186) Energie 9. Wipro Technologies (-) IT dienstverlening 10. Exxon Mobile (3) Energie NIEUWE SPELERS ONTWIKKELEN ZICH RAZENDSNEL Stijging reëel BNP (in US$) opkomende economieën tussen 2003 en 2020 China India Rusland Oost-Europa Latijns Amerika Gemiddelde jaarlijkse groei GDP per persoon Private investeringen als aandeel van GDP

2 pagina 28 scheidslijnen scheidslijnen pagina 29 De fricties in de wereld beperken zich niet tot geografische scheidslijnen. Als Europese landen er niet in slagen adequaat om te gaan met de veelheid aan culturen en religies binnen hun grenzen, organiseren bevolkingsgroepen zich in reactie hierop meer en meer langs deze lijnen. Terwijl grote groepen jonge allochtonen de arbeidsmarkt betreden om de plaats in te nemen van oudere, autochtone werknemers, groeien culturele tegenstellingen binnen de Europese samenleving. De verwijdering vindt plaats in een periode waarin Europese overheden het aanpakken van de problemen die een snel vergrijzende bevolking met zich meebrengt, voor zich uit blijven schuiven. Als ze, gedomineerd door ouderen, de stijgende kosten van vergrijzing bovendien grotendeels afwentelen op jongere generaties nemen ook de spanningen tussen generaties toe. Internationale polarisatie Gevestigde partijen zijn vaak lange tijd succesvol in het verdedigen van hun posities en belangen. Ze domineren cruciale instituties en bepalen zo de spelregels van de huidige orde. Goed georganiseerd beheersen ze de competenties die nodig zijn om binnen bestaande kaders de rechten te behouden die ze over lange perioden hebben verworven. Nieuwe spelers hebben alleen een kans als ze andere wegen bewandelen en andersoortige denkbeelden en werkwijzen introduceren. In Scheidslijnen is de positie van de gevestigde orde zo sterk en georganiseerd dat vele nieuwe, opkomende spelers hun kansen zien slinken. Als ze zich in het nauw voelen gedreven, zoeken ze gelijkgezinden op en verstevigen ze de onderlinge banden. Sommigen proberen zich aan heersende structuren en machten te onttrekken door zich ervan te isoleren. Anderen gaan de strijd aan en zetten zich er actief tegen af; in enkele gevallen neemt het verzet zelfs gewelddadige vormen aan. Zowel isolatie als verzet roepen scherpe tegenreacties op van gevestigde partijen. In de dynamiek die volgt, polariseren onderlinge verhoudingen in hoog tempo en groeit wederzijds wantrouwen. Niet alleen de verdeeldheid tussen nieuwe en gevestigde coalities neemt toe, de laatste raken ook onderling verdeeld als verschillen van inzicht ontstaan over de effectiviteit en noodzaak van gezamenlijke reacties. Mondiale blokken In Scheidslijnen leggen groeiende, opkomende economieën zich niet langer neer bij de economische en politieke suprematie van het Westen. In Azië neemt het verzet concrete vormen aan als de VS China een ultimatum stellen om de Renminbi los te koppelen van de dollar. Het werpt de aandelenbeurzen in heel Azië ver terug. Religieuze en culturele leiders hekelen de Westerse ideaalbeelden en levensstijlen die de media hun opdringen en roepen hun regeringen op Amerikaanse zenders volledig te weren. Politici bekritiseren de controle van het Westen op mondiale kapitaalmarkten en het eigendom van sleuteltechnologieën die in hun visie slechts de marktpositie van Westerse ondernemingen in stand houden. Ze pleiten voor eigen systemen en standaarden om aan de imperialistische infiltratie te ontkomen en het Westen niet langer met torenhoge vergoedingen te financieren. Begin 2007 limiteert de Chinese overheid de omvang van buitenlandse deelnemingen, beperkt de invloed van buitenlandse banken en introduceert vaste tarieven voor financiële transacties en adviezen. Niet lang erna volgen India en de meeste Aziatische landen. Nog geen jaar later kondigen dezelfde landen aan dat ze vergoedingen voor licenties en patenten op technologieën en medicijnen die zij als essentieel voor hun eigen ontwikkeling en welzijn beschouwen sterk aan banden leggen. Samen met landen in Midden-Azië, Afrika en Latijns-Amerika dwingen ze softwaregiganten als Microsoft, IBM, Sun en Adobe om broncodes openbaar te maken en de prijzen van hun producten drastisch te verlagen op straffe van uitsluiting. Als deze ondernemingen na enkele jaren van touwtrekken eindelijk overstag gaan, is de weerstand tegen hun producten inmiddels zo sterk dat gebruikers massaal overstappen op regionaal ontwikkelde alternatieven. Het tijdperk van mondiale softwarestandaarden nadert haar einde; kenmerkend is de positie van Microsoft, dat er alleen nog in de VS en enkele West-Europese landen in slaagt met Windows marktleider te blijven. De conflicten rond patenten, licenties en standaarden zijn symptomatisch voor de handelsoorlogen die op vele terreinen tussen de grote economische blokken losbranden. Overheden grijpen zelfs de meest onschuldige kwaliteitsproblemen aan om hoge importrestricties voor agrarische producten op te werpen. DE OPKOMST VAN ISLAMITISCHE FINANCIERING Een halve eeuw na de introductie in 1963 van islamitisch financieren door de Egyptische Misr-Ghams spaarbank, is het in Scheidslijnen met name in Midden- en Zuid-Oost-Azië en grote delen van Afrika aan een ware opmars bezig. In 2020 beheren islamitische fondsen wereldwijd meer dan miljard dollar aan fondsen, een vertienvoudiging in vijftien jaar tijd. Sommige landen volgen Pakistan en Iran en verbieden andere vormen van financieren geheel, in andere landen stijgt het marktaandeel van islamitische banken tot ver boven de 50%. Via internet weten islamitische banken en verzekeringsmaatschappijen uit deze regio s miljoenen moslims over de hele wereld aan zich te binden. Ze omzeilen zo door religieuze wetgeving verboden regels ( haram ) die Westerse centrale banken hen opleggen. Alleen enkele Westerse banken die al jaren islamitische producten aanbieden, hebben enig succes. De Sharia, de islamitische religieuze wetgeving, verbiedt alle financiële producten die rente ( riba ), onzekerheid ( gharar ) of het nemen van onnodig risico ( maisir ) bevatten. Het sluit alle producten uit die een vaste interestvergoeding beloven of waarvan onzeker is wat de tegenwaarde is of zal zijn. De Sharia schrijft voor dat ondernemen de principes van gelijkwaardigheid van partijen en zekerheid over levering en betaling moet volgen. In tegenstelling tot conventionele banken, die kapitaal lenen en uitlenen, nemen islamitische banken vermogen in bewaring ( amanat ) en zijn de opbrengsten gekoppeld aan winsten en verliezen die ze hiermee maken. Islamitische banken zijn daardoor veelal ondernemende partners van hun klanten. Over de vraag of verzekeren toelaatbaar is volgens de Sharia bestaan uiteenlopende opvattingen binnen de islam. Ze bestaan echter niet over conventionele verzekeringen omdat die bijna altijd elementen van gharar, riba en maisir bevatten. Veel moslimgeleerden achten verzekeren daarentegen wel toelaatbaar als vorm van onderlinge bijstand of om eventuele nabestaanden te beschermen. Moslims kunnen daarom wel risico s delen in coöperatieve, onderlinge verzekeringen ( Takaful ) waaraan ze jaarlijks een donatie ( zakat ) schenken. Ze zijn dan immers mede-eigenaar van deze fondsen en delen op gelijke basis in alle winsten en verliezen.

3 pagina 30 scheidslijnen scheidslijnen pagina 31 Landen die grondstoffen bezitten maken bilaterale afspraken om aan de toenemende schaarste te ontsnappen en aanvoer te garanderen. De continenten die nauwelijks over eigen grondstofvoorraden beschikken, hebben het nakijken en moeten hoge prijzen betalen. Het treft de economieën van Europa en de VS ongemeen hard en luidt voor hen een langdurige periode van stagnatie in. Terwijl Europa nog tevergeefs pogingen onderneemt om in WTO-verband het tij te keren, kiezen de VS voor een politiek van protectionisme en schuwen in enkele kritieke situaties grootschalige inzet van militaire middelen niet. Het zet de toch al broze politieke verhoudingen in de wereld verder op scherp. Verwijzend naar de politieke patstellingen die in de wereld ontstaan, maken politiek observatoren vergelijkingen met het tijdperk van de Koude Oorlog. Aan het begin van het tweede decennium van de 21 ste eeuw is de wereld verdeeld in vijf economische en politieke blokken die zich grotendeels autonoom van elkaar ontwikkelen. Azië ontwikkelt zich in economische opzicht het meest voorspoedig en in de regio domineren Aziatische multinationals. In Latijns-Amerika vormen Brazilië en Mexico krachtige motors achter de economische groei op het continent. Een reeks van handelsconflicten en politieke meningsverschillen spelen de VS en Europa tegen elkaar uit. West- en Zuid-Europa hebben daarnaast ernstig te lijden onder de innige relaties die op economisch en politiek gebied ontstaan tussen Oost- Europa en de staten uit de voormalige Sovjet-Unie. In nauwelijks tien jaar tijd is de handel tussen deze vijf blokken met bijna eenderde gekrompen. Europese fragmentatie De polarisatie in de wereld breidt zich ook uit naar Europa. Door importrestricties, exponentieel stijgende kosten van schaarse grondstoffen en een reeks van beperkingen die overheden in Azië opleggen, zien Europese ondernemingen hun marktposities wereldwijd verslechteren. Azië en Oost-Europa realiseren ambitieuze plannen op het gebied van innovatie en kennisontwikkeling en lopen mijlenver voor op het oude Europa, dat zich lange tijd hardnekkig blijft vastklampen aan verouderde standaarden. Nauwelijks tien jaar na het Lissabon-akkoord heeft de EU haar ambitie om zich te ontwikkelen tot de leidende kenniseconomie geruisloos vervangen door overleg over maatregelen om de verslechterende Europese economie nieuw 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% -2% -4% UITEENLOPENDE ECONOMISCHE GROEI IN DE WERELD Groeivoet BNP (in US$) voor de vijf economische blokken in de wereld Eurozone VS Azië (incl. Japan) Latijns-Amerika Oost-Europa (incl. Rusland) leven in te blazen. Diepgaande conflicten over de jarenlang uitgestelde aanpak van de vergrijzingsproblemen en oplopende zorgkosten binnen Europa maken een gezamenlijke aanpak echter onmogelijk. Europese landen kijken met afgunst naar Oost-Europa waar landen maximaal profiteren van hun deelname aan de EU. De combinatie van een jonge en ambitieuze bevolking en open grenzen met Europa heeft de economische groei in deze landen in een stroomversnelling gebracht. Als Oost-Europese lidstaten buiten de EU om bilaterale handelsverdragen afsluiten met groeiende economieën in de voormalige Sovjet-Unie, spreken sommige regeringsleiders zelfs hardop over mogelijkheden om de uitbreiding geheel of gedeeltelijk terug te draaien. Niet lang daarna leggen EU-lidstaten, met een beroep op hun soevereiniteit, de eerste beperkingen op aan importen en immigratie uit andere lidstaten. De EU raakt nog verder verdeeld als grote verschillen van mening ontstaan over de politieke koers die de EU ten opzichte van de VS moet varen. Brussel neemt dan al lang niet meer de belangrijkste beslissingen. Nationale overheden proberen door opeenvolgende bezuinigingsronden en stringenter toezicht en regelgeving op binnenlandse markten bovenal de eigen economische situatie te verbeteren. Een scheidende samenleving In een wereld die via internet, telecommunicatie en economische relaties en op tal van andere manieren verbonden is, waaiert de internationale tijdgeest van polarisatie ook uit binnen nationale grenzen. Naarmate internationale tegenstellingen toenemen, verwijderen landen en culturen zich verder van elkaar. Binnen Europese landen treedt een proces van culturele verzuiling op als allochtone bevolkingsgroepen zich sterk identificeren met hun culturele en religieuze achtergrond. Ondertussen lopen ook de spanningen tussen generaties hoog op als ouderen alles in het werk stellen om hun voorzieningen en regelingen te behouden, zonodig ten koste van jongere generaties. Culturele verzuiling Waar culturele en religieuze spanningen zich uiten in gewelddadige conflicten en terroristische acties, slaat groeiend wederzijds wantrouwen al snel om in 230% 50% 40% 30% 20% 10% 0% -10% -20% -30% VERGRIJZING IN HET OUDE EUROPA Verandering in de omvang van leeftijdsgroepen in de EU-15 in Scheidslijnen, VERSCHILLEN IN VERGRIJZING? Volgens berekeningen van het Economic Policy Committee (EPC, 2003) van de EU stijgen de overheidsuitgaven in Europa tussen 3 en 7 procentpunt van het bruto nationaal product tot Verreweg de grootste stijging vindt plaats tussen 2010 en Door afnemende immigratie en verlenging van de levensduur zet de Europese vergrijzing in Scheidslijnen sterker door dan de EPC bij haar berekeningen voorzag. In combinatie met de stagnerende economie wordt daardoor de voorspelling van het EPC in veel oude lidstaten van de EU in dit scenario al in 2030 werkelijkheid. De vergrijzing raakt niet alle EU-lidstaten even hard. Zo vergrijst Italië veel sneller dan andere lidstaten maar zijn de financiële gevolgen relatief beperkt. Onder de landen die ruwweg eenderde van hun bruto nationaal product besteden aan ouderen vallen Duitsland, Frankrijk, Spanje, Zweden, Denemarken en, zij het met enige vertraging, Nederland. Alleen het Verenigd Koninkrijk lijkt de vergrijzing met 1 procentpunt stijging nauwelijks te merken. Niet alleen verschillen in vergrijzing tussen de lidstaten maar ook uiteenlopende culturele voorkeuren staan een gezamenlijke aanpak in de weg. Sommige lidstaten beschouwen pensioen als een van de onderdelen van het sociaal verzekeringsstelsel en ontzien het niet bij bezuinigingen en hervorming van de overheidsuitgaven. Inwoners van andere lidstaten zien het echter als een centraal onderdeel van de arbeidsvoorwaarden en een welverdiend recht voor ouderen waaraan niet valt te tornen. De demografische en culturele verschillen leiden in Scheidslijnen tot tal van onoverkomelijke conflicten binnen de EU.

4 pagina 32 scheidslijnen scheidslijnen pagina 33 regelrechte angst. Het raakt onmiddellijk de relaties tussen bevolkingsgroepen binnen Europa. Groeiende tegenstellingen woekeren het nationalisme in Europa stevig aan en het merendeel van de kiezers prefereert nationale voorkeuren boven Europese. Als allochtone bevolkingsgroepen de banden met hun culturele en religieuze wortels aanhalen, beklemtonen politici nog nadrukkelijker de noodzaak tot vergaande aanpassing aan de lokale cultuur. De maatregelen die Europese overheden treffen, hebben echter precies het tegenovergestelde effect als allochtone culturen zich verder naar binnen keren. Met name jongere generaties onderhouden via internet en GPRS intensief contact met familieleden en geloofsgenoten die zich thuis en elders in de wereld bevinden. In Scheidslijnen spreken rond 2010 vooraanstaande sociologen over het definitieve failliet van het multiculturele Europa. Sociale groepen organiseren zich dan in Europa grotendeels langs nationale, culturele en religieuze lijnen. Het manifesteert zich maatschappelijk in een brede waaier aan scholen, welzijnsorganisaties, verzorgingstehuizen en belangengroepen voor specifieke culturele en religieuze groepen. Op nationaal en lokaal niveau strijden allochtone politieke partijen om de budgetten en regelingen om hun organisaties in stand te houden. De scherpe nationale en culturele scheidslijnen veranderen in een tijdsbestek van enkele jaren het concurrentielandschap ingrijpend. Consumenten kiezen vaker voor producten en diensten van ondernemingen uit hun land. Mensen hebben een abonnement bij een internetprovider uit het land van herkomst, lezen hun eigen kranten en kijken uitsluitend naar tv-stations die in hun eigen taal uitzenden. Vele allochtone klanten heffen hun bankrekening op bij Europese banken om over te stappen naar internetbanken uit hun geboorteland. De omzet van internetwinkels uit dezelfde landen stijgt jaar na jaar met tientallen procenten tegelijk. Aan de stroom van nieuwe ondernemingen die zich richten op de eigen bevolkingsgroep lijkt geen einde te komen. Zo zijn er Turkse garages, Marokkaanse verhuisbedrijven, Franse makelaars, Antilliaanse kledingzaken, Kaapverdische kappers, Joegoslavische aannemers en Russische tandartsen. Merken hebben in Scheidslijnen een sterke culturele component en dragen bij aan de identiteit van bevolkingsgroepen. Vele merken en ondernemingen vallen juist om deze reden uit de gratie bij grote delen van de bevolking of zijn plotseling zelfs geheel taboe. Slechts enkele slagen er in om zich met een pan-europees of multicultureel merk in de markt te positioneren en nationale en culturele grenzen te overbruggen. Ze behoren tussen 2010 en 2020 tot de weinige uitblinkers op de Europese aandelenbeurzen. Oud en behoudend De vergrijzing in Europa overtreft in Scheidslijnen zelfs de meest pessimistische verwachtingen. Als tegenstellingen tussen culturen en landen toenemen, lopen migratiestromen wereldwijd fors terug. Europese landen beperken de instroom van allochtonen in een poging in één klap zowel de oplopende werkloosheid onder laagopgeleide werknemers als culturele verzuiling tegen te gaan. De maatregelen blijken grotendeels overbodig als de overgebleven migranten liever naar regio s trekken waar het economisch aanzienlijk voorspoediger gaat. Om dezelfde reden zoeken vele West- en Zuid-Europeanen, waaronder vele tweede en derde generatie allochtonen, werk in Oost-Europa en is van de gehoopte instroom van arbeidskrachten uit deze regio in de Westerse ouderenzorg geen sprake. In Nederland duikelt het positieve migratiesaldo in slechts enkele jaren tijd naar een effectieve uitstroom van ruim mensen per jaar. West- en Zuid-Europa zijn in Scheidslijnen bovenal van en voor ouderen. Alle overheidsmaatregelen ten spijt is de arbeidsparticipatie van ouderen nauwelijks in beweging te krijgen. Velen van hen kunnen geen werk vinden, anderen zijn vermogend genoeg om ver voor hun 65 ste te stoppen. Ze verdoen hun tijd bepaald niet maar zijn politiek en maatschappelijk zeer actief om hun belangen te verdedigen. De gemiddelde leeftijd in nationale parlementen stijgt zienderogen en ouderen bemannen menige overheidscommissie die zich over de vergrijzingproblematiek buigt. Keer op keer wenden ze hun invloed en ervaring aan om bij bezuinigingen de schade voor ouderenvoorzieningen met succes te beperken. Verworven rechten waarvoor we hard hebben gewerkt is daarbij een veelgehoord argument, oud en behoudend de repliek van jongeren. De laatsten kunnen echter geen vuist maken. In het succes van ouderen ligt het verlies voor jongere generaties besloten. In de reeks kleine en grote bezuinigings- NEDERLANDSE VERGRIJZING STERK AUTOCHTOON KARAKTER AANTREKKELIJKE WERKGEVERS IN SCHEIDSLIJNEN In Scheidslijnen zijn er net zoveel aantrekkelijke werkgevers als er culturele voorkeuren zijn. Ze bevinden zich aan twee kanten van een spectrum dat loopt van monocultureel tot intercultureel. De werkgevers die zich daartussen bevinden, hebben het, net als bij de afzet van hun producten en diensten, moeilijk op de arbeidsmarkt. Talentvolle werknemers aan beide kanten van het spectrum verwijten hun culturele grijsheid. Monoculturele werkgevers hebben een uitgesproken culturele identiteit, die nauw aansluit bij een bepaalde culturele historie en achtergrond. Werknemers delen onderling en met klanten en leveranciers belangrijke overtuigingen, normen en waarden. Al staan ze vaak nergens in detail beschreven, de arbeidsvoorwaarden van monoculturele werkgevers zijn per definitie volledig toegespitst op de eigen culturele groep. Interculturele werkgevers hebben ook een sterk gevoel voor culturele identiteit maar bovenal voor culturele verschillen. Ze zijn sterk in het overbruggen van culturele barrières en met hun producten en diensten weten ze gemakkelijk verschillende bevolkingsgroepen te bereiken. Ze kennen een diversiteit aan arbeidsvoorwaarden waarmee ze kunnen voldoen aan zeer uiteenlopende wensen van werknemers. Bij deze interculturele werkgevers werkt een grote variëteit aan nationaliteiten en bevolkingsgroepen. Door hun flexibele houding zijn ze ook uitermate populair bij vrouwen. Verschuivingen in de opbouw van autochtone en allochtone bevolking in de periode In 2020 maken allochtone werknemers uit de 1 ste en 2 de generatie circa 25% van de werkende bevolking in Nederland uit allochtonen > autochtonen >65

5 pagina 34 scheidslijnen scheidslijnen pagina 35 ronden die volgen, moeten voorzieningen als onderwijs, kinderopvang en levensloopregelingen het ontgelden. Noodgedwongen gaan ze het zelf doen en ontstaat er een proces van ont-economisering. Overheden wikken Mede door het verzet van ouderen bevinden nationale overheden zich in Scheidslijnen in een lastig parket. Terwijl door de stagnerende economie belastinginkomsten dalen, loopt de werkloosheid sterk op als Westerse ondernemingen hun concurrentieposities zien slinken en werkgelegenheid verdwijnt naar Oost-Europa. Het smoort alle pogingen om de arbeidsparticipatie van ouderen te verhogen in de kiem en draagt bij aan de snel oplopende kosten van de vergrijzing. Marktwerking in de zorg komt niet van de grond en de kosten van medische behandeling en ouderenzorg blijven in hoog tempo stijgen. De financiering van het zorgstelsel komt extra onder druk te staan door een aanhoudende stroom van revolutionaire doorbraken op medisch-technologisch gebied. Oplopende staatsschulden Als Europese regeringen ingrijpende hervormingen van ouderenvoorzieningen en het zorgstelsel alsmaar uitstellen, lopen staatsschulden hoog op. Het Stabilititeitspact schudt en scheurt uiteindelijk als financieringstekorten zelfs de kort daarvoor afgesproken vijf procent ruim overschrijden. Vele overheden volgen het Franse voorbeeld om te profiteren van de historisch lage rente en schrijven gretig omvangrijke obligatieleningen uit. Ook in Nederland slaagt de overheid er maar mondjesmaat in om ouderenvoorzieningen te hervormen. Nieuw aangetreden regeringen laten de belangen van ouderenorganisaties en vakbonden prevaleren, zeker als onder invloed van het verslechterende economische klimaat hun ledenaantallen flink stijgen. Kiezers, die hun koopkracht jaar na jaar zien slinken, en de media, die de vele schrijnende gevallen uitvergroten, doen de rest. Het resultaat is dat bezuinigingen keer op keer tekortschieten en structurele veranderingen lange tijd uitblijven. Bezuinigingen onvermijdelijk Als de kosten van zorg en ouderenvoorzieningen jaar na jaar blijven stijgen met ruim tien procent, stellen VOORBEELDEN VAN ONT-ECONOMISERING Als de kosten van professionele dienstverlening oplopen en voor steeds grotere groepen onbetaalbaar worden, gaan mensen het samen zelf organiseren. Tal van sectoren en diensten ont-economiseren op deze wijze. Jonge moeders regelen met elkaar hun eigen kinderopvang door een of twee dagen per week ook op enkele andere kinderen te passen. Ouderen organiseren hun eigen mantelzorg om de afhankelijkheid van professionele organisaties en hun eigen, hardwerkende kinderen te verminderen. Buurtbewoners organiseren voor ouderen en zieken in de buurt de basale thuiszorg zodat de dure wijkverpleging slechts beperkt nodig is. Sociologen benadrukken ondertussen dat het ont-economiseren al jaren geleden, aan het begin van de eeuw, in gang is gezet. Duidelijk is dat de onderlinge banden binnen families, dorpen en wijken stevig worden aangehaald en vooral op lokaal niveau de sociale cohesie groeit. REVOLUTIES IN MEDISCH-TECHNOLOGISCH ONDERZOEK Met de opkomst van een omvangrijke farmaceutische sector in China en met name India komt het DNA- en stamcelonderzoek aan het begin van de 21 ste eeuw in een stroomversnelling terecht. Het leidt tot ongekende mogelijkheden in het vroegtijdig diagnosticeren van erfelijke ziekten. In 2014 bezit al driekwart van de West-Europese bevolking een genetisch paspoort. Een nieuwe generatie stents maakt het mogelijk om hartproblemen op afstand te monitoren en de juiste dosis medicijnen toe te dienen; het zorgt ervoor dat de sterfte aan hart- en vaatziekten onder mannen jonger dan 75 jaar halveert. Door ontwikkelingen op het gebied van kankeronderzoek stijgt tussen 2005 en 2015 de vijfjaarsoverlevingskans van kanker van 60% naar 85%. Nieuwe generaties memory pills zijn uiterst effectief en volgen elkaar in hoog tempo. Tussen 2010 en 2020 daalt daardoor het aantal mensen met dementie in Nederland, Duitsland en België spectaculair met bijna 70%. overheden de eigen financiële situatie voorop en maken alles ondergeschikt aan de betaalbaarheid van de overheid op langere termijn. Pogingen om ingrijpende hervormingen in de voorzieningen voor ouderen door te voeren, stranden echter keer op keer door groot verzet. Noodgedwongen richten de pijlen zich op inkomens- en zorgverzekeringen. In korte tijd rijgen bezuinigingen op de sociale voorzieningen zich aaneen om met name werkenden en jongere generaties te treffen. De ouderen van deze tijd blijken zowel de eersten als de laatsten te zijn die volop genieten van de vruchten van de sociale welvaartsstaat. Het beroep op de eigen verantwoordelijkheid, mild gestart in het begin van de 21 ste eeuw, groeit en verspreidt zich gaandeweg over heel Europa. Mensen moeten vaker zelf een oplossing vinden voor een terugval in inkomen door werkloosheid, arbeidsongeschiktheid of pensionering. Om de lagere inkomens zo veel mogelijk te ontzien, begrenzen opeenvolgende regeringen sociale uitkeringen, de belastingvrije opbouw van pensioenen en de hypotheekrenteaftrek. Tegelijkertijd stijgt de pensioengerechtigde leeftijd in de meeste bedrijfstakken binnen tien jaar naar 68 jaar. Herhaaldelijk ondernemen ministers van gezondheidszorg pogingen om stijgende uitgaven aan zorg te beperken en door een mentaliteitsverandering de zorgvraag te ontmoedigen. Ze kleden collectieve basisstelsels steeds verder uit en koppelen, via bonus-/malusregelingen, individueel gebruik en kosten aan elkaar. De effecten van het bezuinigingsbeleid blijken echter zeer beperkt. Ouderenvoorzieningen blijven lange tijd buiten schot. In heel Europa zorgen overheden voor sociale vangnetten voor grote groepen die het niet zelf kunnen regelen en buiten de boot dreigen te vallen. Ook aan de kostenstijgingen in de zorg komt geen einde. Politiek commentatoren bekritiseren inmiddels het overheidsbeleid en spreken van hapsnap, ad-hocbeleid als overheden weer met nieuwe bezuinigingsmaatregelen komen of belastingen opvoeren om het volgende gat te dichten. Pas jaren later, als de economie halverwege het tweede decennium ongekende dieptepunten bereikt, volgen drastische maar inmiddels onvermijdelijke ingrepen. Onder de eerste maatregelen die regeringen dan nemen valt het inkomensafhankelijk maken van staatspensioenen. Zo maakt de Nederlandse regering de AOW inkomensafhankelijk en laat 68-plussers met een bovenmodaal inkomen AOW-premie betalen.

6 pagina 36 scheidslijnen scheidslijnen pagina 37 Stringent toezicht Terwijl overheden hun eigen financiën niet op orde krijgen, schroeven ze op tal van terreinen de controle en het toezicht flink op teneinde de tarieven voor burgers te beperken en rechten van consumenten te beschermen. Volledige transparantie moet de concurrentie aanwakkeren en het voor consumenten eenvoudiger maken om voordelige keuzes te maken. Financiële autoriteiten dwingen banken, hypotheekverstrekkers en verzekeringsmaatschappijen om kosten en opbrengsten van producten in detail te specificeren. Als regulering en toezicht in de ogen van politici te weinig effect sorteren of ze prijzen te hoog vinden, begrenzen overheden vergoedingen. Zo krijgen nationale zorgautoriteiten vergaande bevoegdheden om tarieven voor medische behandelingen, medicijnen en specialisten vast te stellen. Met name in de financiële sector houden vele buitenlandse partijen het voor gezien als wetgeving, toezicht en controle zich zeer verschillend ontwikkelen. Stijgende inflatie Terwijl de economische groei daalt, schiet de inflatie in de Eurozone omhoog. Europa profiteert in Scheidslijnen niet langer van een aanhoudende stroom van goedkope importen en de mogelijkheden die overcapaciteit en lage lonen in Azië lange tijd boden voor verlaging van kosten. In plaats daarvan stuwt de economische groei in opkomende economieën de marktprijzen van steeds schaarsere grondstoffen fors omhoog. Tegelijkertijd stijgen over een breed vlak de prijzen als ondernemingen zich, al dan niet noodgedwongen, terugtrekken uit overgereguleerde markten en onderlinge concurrentie afneemt. Vergrijzing en technologische ontwikkelingen drijven intussen de kosten van medische zorg en ouderenvoorzieningen verder op. Ook overheden dragen bij aan de stijgende inflatie als ze belastingen en prijzen van publieke diensten verhogen in een poging begrotingstekorten te beperken. Alleen teruglopende bestedingen door lagere lonen en uitkeringen zorgen voor enig tegenwicht. Europa stagneert Door de verwijdering van culturen en continenten, veranderen in Scheidslijnen internationale concurrentieverhoudingen ingrijpend. De globalisering die decennialang het wereldbeeld bepaalde, maakt in de 21 ste eeuw plaats voor vergaande regionalisering. Opkomende economieën en ondernemingen in Azië, Oost-Europa en Latijns-Amerika, bevrijd van de dominantie van Westerse ondernemingen, profiteren in rap tempo. De oude economieën in de VS en Europa krijgen zware klappen te verduren als hun concurrentieposities in hetzelfde tempo verslechteren. Na een kleine opleving aan het begin van de eeuw treden beide continenten een lange periode van economisch stagnatie binnen. Als overheidsuitgaven stijgen, ondernemingen afzien van investeringen en de koopkracht van consumenten daalt, belandt de economische groei in de Eurozone in een vrije val die meer dan tien jaar zal duren. Er is slechts sprake van enkele kortstondige oplevingen als ouderen ontsparen en hun bestedingen opvoeren of de landen in de Eurozone incidenteel meeprofiteren van de groei in de nieuwe lidstaten. ECONOMISCHE GROEI, RENTE EN INFLATIE IN DE EUROZONE 6% 5% 4% 3% 2% 1% 0% -1% -2% -3% Groeivoeten 2000 economische groei jaars kapitaalmarktrente inflatie AANDELENINDEX EUROZONE TOP-1000 Herbeleggingsindex (2003 = 100) Dalende rendementen Met de afnemende economische groei en de beperkingen die opkomende economieën hun opleggen, dalen investeringen door Westerse ondernemingen in binnen- en buitenland. Ook Europese pensioenfondsen en institutionele beleggers zien zich beperkt in de mogelijkheden om vermogen in andere werelddelen te beleggen. In Azië zijn Westerse beleggingen sterk aan banden gelegd en omdat voor Noord- Amerikaanse fondsen hetzelfde geldt, biedt ook dat continent weinig soelaas. Nooit eerder was in Europa zoveel kapitaal aanwezig waarvoor nauwelijks goed renderende bestemmingen te vinden zijn. Het vindt een weg naar de Europese aandelenbeurzen waar het, tegen beter weten in, de koersen langs een grillig pad omhoog stuwt. Het zijn met name middelgrote ondernemingen met belangen in Oost-Europa of in de medische sector die daarbij voor stabiliteit op de beurzen zorgen. De echte winners zijn ondernemingen die ondanks alle tegenstellingen in de wereld bruggen weten te slaan over vele nationale en culturele grenzen. Lange tijd weten ondernemingen onder druk van uitermate kritische beleggers hun dalende omzet met omvangrijke afslankingsoperaties, kostenreducties en fusies grotendeels op te vangen. Als echter het inzicht doorbreekt dat het winstpotentieel van Europese

7 pagina 38 scheidslijnen scheidslijnen pagina 39 ondernemingen structureel is aangetast, stappen grote en kleine beleggers massaal over naar vastrentende waarden. Ze prefereren een nominaal rendement van een of enkele procenten boven de hoge risico s die aandelen en vastgoed in een teruglopende economie met zich meebrengen. In 2011 gebeurt het onvermijdelijke als de Europese aandelenbeurzen in enkele maanden tijd met 70% kelderen en herstel jarenlang uitblijft. Ondertussen ontneemt de historisch lage rente aan de ECB alle mogelijkheid om de economie via renteverlagingen te stimuleren. De enige die profiteren zijn nationale overheden die tegen zeer gunstige rentetarieven hun oplopende begrotingstekorten financieren. Traag herstel Het economisch tij keert in West-Europa tegen het einde van het tweede decennium langzaam maar zeker als overheden lang uitgestelde hervormingen doorvoeren en Aziatische landen de tijd rijp vinden om barrières voor buitenlandse importen en ondernemingen op te heffen. Het gebeurt op een moment dat economieën ook daar beginnen te stagneren en Aziatische ondernemingen zich hebben ontwikkeld tot sterke spelers die inmiddels vele Westerse concurrenten overvleugelen. De verzekeringsmarkt in Scheidslijnen Nationale overheden laten in Scheidslijnen meer en meer collectieve verzekeringen over aan de private sector maar tegelijkertijd domineren ze de verzekeringsmarkt als nooit tevoren. De afbouw van collectieve sociale voorzieningen start stapsgewijs maar versnelt als de economie verslechtert en budgettaire problemen voor nationale overheden onhoudbaar worden. Gaandeweg neemt de fiscale facilitatie van inkomensverzekeringen en oudedagsvoorzieningen af. Om de lasten voor de bevolking zo laag mogelijk te houden en onder druk van de publieke opinie, dirigeren en reguleren overheden private inkomens- en zorgverzekeringen vervolgens bijzonder stringent. De gevolgen voor de verzekeringsmarkt zijn groot. DIVERSITEIT EN AMBITIE IN SCHEIDSLIJNEN In Scheidslijnen wint de jonge ambitie van de opkomende economieën het met vlag en wimpel van de gevestigde orde in de oude economieën. Terwijl ouderen in Europa en de VS proberen om te beschermen wat ze in het verleden hebben opgebouwd, barsten inwoners van Azië en Oost-Europa van de energie. De wil om vooruitgang te boeken, om het leven te verbeteren, om het beter te hebben dan ouders en voorouders het ooit hebben gehad, dwingt een tomeloze inzet af. Waar in de opkomende landen ambitie en diversiteit groeien en elkaar versterken, sluit het verzet tegen diversiteit in het Westen de wegen naar nieuwe ambitie af. De verschillen tussen het oude Westen en het ambitieuze Oosten en Zuiden zijn in Scheidslijnen onder andere zichtbaar in langere werkweken, hogere arbeidsproductiviteit, stijgend opleidingsniveau en een ware explosie van opzienbarende innovaties. Het betaalt zich uit in een hoge economische groei en de meestijgende koopkracht motiveert huidige en volgende generaties. Met name in Azië en Oost-Europa geven de leidende posities ten opzichte van Amerika en West-Europa, tal van sectoren impulsen voor nieuwe, nog ambitieuzere plannen en projecten. een uitgekleed collectief stelsel. Zowel voor ziektekosten, arbeidsongeschiktheidsrisico s en pensioen zijn er verplichte basisverzekeringen waarvan de uitvoering grotendeels in handen is van private verzekeringsmaatschappijen. Mensen die zich uitgebreider willen verzekeren, moeten hier zelf voor zorgen. De animo voor uitbreiding van deze basisverzekeringen is echter gering. Fiscale voordelen zijn inmiddels zeer beperkt en verzekeringsmaatschappijen stellen hoge eisen om hun eigen risico s te beperken. Bij acceptatie sluiten ze vaker risico s uit en verplichten preventie, controle en zelfs gedragsveranderingen gedurende de looptijd. Om de kosten van ziektekostenverzekeringen in de hand te houden, maken ze gedetailleerde afspraken met zorginstellingen die de keuzevrijheid voor polishouders beperken. De markten voor pensioenen en levensverzekeringen krimpen sterk als fiscale voordelen afnemen en, in Nederland, de aftrekbaarheid van hypotheekrente vermindert. Als overheden ook de fiscale faciliëring voor pensioenpremies begrenzen, verdwijnen veel spaarelementen uit verzekeringsproducten. Mensen sparen vaker zelf, meestal bijgestaan door banken of gespecialiseerde beleggingspartijen, en richten zich alleen tot verzekeringsmaatschappijen voor het afdekken van risico s. De prijzen van verzekeringsproducten stijgen navenant. De enige deelmarkten die nog een geringe groei kennen, zijn die voor collectieve pensioenregelingen en het afdekken van arbeidsongeschiktheidsrisico s. In aan groot aantal bedrijfstakken en ondernemingen slagen sterke vakbonden erin de tweede pijler van het pensioengebouw overeind te houden of zelfs uit te bouwen om de afbouw van de eerste en derde pijler te compenseren. Ook sommige werkgevers beschouwen een goede pensioenregeling als een goede investering om aantrekkelijk te blijven voor potentiële werknemers. Een grotere groep heeft bovendien oog voor de financiële risico s van arbeidsongeschiktheid van hun werknemers. Vooral middelgrote ondernemingen die deze risico s niet zelf kunnen of willen dragen kloppen aan bij hun verzekeraar. MACHTSBLOKKEN IN DE ZORG Om de explosief stijgende zorguitgaven de baas te blijven, dwingt de Nederlandse overheid zorginstellingen op allerlei manieren de kosten te verlagen. Als overleg tussen de minister van VWS en ziekenhuizen over tarieven en uitgaven geen resultaten opleveren, krijgt de Zorgautoriteit vergaande bevoegdheden om de zorgmarkt te reguleren. Ze verlaagt onmiddellijk tarieven voor behandelingen, medicijnen en specialisten, schrapt regionale overlap tussen ziekenhuizen en verplicht ze nauw samen te werken. Ondanks felle protesten van ziekenhuisdirecties, artsen en patiënten kunnen de maatregelen op brede politieke steun rekenen. Het luidt de woeligste periode in de geschiedenis van de Nederlandse ziekenhuizen in. Terwijl reorganisaties en ontslagen elkaar in hoog tempo opvolgen, starten specialisten eigen klinieken en bereiken wachtlijsten recordhoogten. Patiëntenverenigingen spannen samen om hun belangen te verdedigen en het handjevol grote, overgebleven verzekeraars buit hun machtspositie uit en komen met verlaagde inkoopcontracten. Meer dan veertig ziekenhuizen komen in ernstige financiële problemen en meer dan de helft daarvan moet uiteindelijk surseance van betaling aanvragen. Om kosten verder te verlagen en sterker te staan tegenover de Zorgautoriteit en de ziektekostenverzekeraars formaliseren veel ziekenhuizen hun samenwerking en fuseren. Ziekenhuizen die in financiële problemen verkeren sluiten zich, vaak noodgedwongen, aan of worden overgenomen. In 2020 zijn er in Nederland grote zorgconglomeraten ontstaan die in enkele gevallen tientallen ziekenhuizen beheren en regionale monopolieposities hebben verworven. Krimpende markten De jarenlange opeenstapeling van bezuinigingen en structurele hervormingen resulteert uiteindelijk in

8 pagina 40 scheidslijnen scheidslijnen pagina 41 Marktconsolidatie Terwijl de vraag naar inkomensverzekeringen flink afneemt, staan ook de opbrengsten van de basisverzekeringen stevig onder druk. Overheden beschouwen en behandelen verzekeringsmaatschappijen grotendeels als uitvoeringsorganisaties die zo efficiënt mogelijk dienen te werken en oneigenlijk beroep op vergoeding moeten voorkomen. Gevoelig voor de voorkeuren van kiezers en bang voor mogelijke verhalen in de media over excessieve winsten, voeren ze de druk op verzekeraars alsmaar op. Om de basisverzekeringen betaalbaar te houden, dwingen ze verplichte acceptatie wettelijk af en limiteren premie-inkomsten. Voor de verzekeringsmaatschappijen resten slechts flinterdunne marges. Alleen de grootste en meest efficiënte maatschappijen weten nog een minimaal rendement te behalen. Vele anderen belanden in de rode cijfers of voorzien toekomstige tekorten. Het is het begin van een shake-out waarin binnen enkele jaren een groot aantal kleine spelers zich, vrijwillig of noodgedwongen, uit de markt voor basisverzekeringen terugtrekt. De overblijvende spelers nemen de klantenbestanden maar al te graag over of fuseren om door schaalvoordelen hun marges enigszins te vergroten. Banken met een eigen verzekeringsbedrijf hebben het opvallend moeilijk in deze verzekeringsmarkt. Niet alleen is hun kostenstructuur vaak te hoog, het beperkte aanbod van het eigen bedrijf beperkt hun mogelijkheden om maatwerk te leveren aan hun klanten. De meest succesvolle banken besluiten op tijd hun verzekeringspoot te verzelfstandigen of deze zelfs geheel af te stoten om vervolgens, net als eerder bij beleggingsfondsen, hun aanbod met dat van andere verzekeraars uit te breiden. Banken beschouwen hun krimpend marktaandeel in de verzekeringsmarkt overigens zelden als een groot verlies. Door het wegvallen van de fiscale faciliëring van een groot aantal verzekeringsproducten en de matige resultaten op de aandelenbeurzen zien ze de belangstelling voor hun spaarproducten in korte tijd met sprongen toenemen. De consolidatiegolf eindigt als nationale, oligopolide markten ontstaan waarin een klein aantal grote verzekeringsmaatschappijen het merendeel van de markt in handen heeft. In Nederland hebben de vijf grootste maatschappijen samen een aandeel van 74% in de markt voor inkomens- en zorgverzekeringen. De rest is verdeeld onder ruim dertig kleine, gespecialiseerde verzekeraars die zich op één of enkele attractieve marktniches concentreren. Veel van deze nichespelers, vaak afkomstig uit het buitenland, richten zich uitsluitend op de eigen culturele groep. Transparantie compliceert De vele eisen die overheden opleggen aan de verzekeringsmarkt om de transparantie in de markt te vergroten, hebben al snel het tegenovergestelde effect. Het leidt tot een stortvloed aan informatie over marges, provisies en rendementen waar maar weinig consumenten wijs uit kunnen worden. Distributeurs en verzekeringsmaatschappijen introduceren bovendien onophoudelijk nieuwe producten die beter moeten aansluiten op specifieke wensen van hun klanten. Op elke volgende ronde van bezuinigingen en beleidswijzigingen volgen weer nieuwe producten. Een groeiende groep consumenten ontdekt dat hun situatie uitzonderlijk is en gaat op zoek naar gespecialiseerd advies om een verzekeringspakket samen te stellen dat aansluit op hun specifieke behoeften. Vooral jongere generaties zoeken advies op internet waar tal van sites hun onafhankelijk en gespecialiseerd advies beloven. Slechts enkelen kunnen dat echter ook waarmaken. Velen sneuvelen als hun adviezen tekortschieten of ze de verleiding niet kunnen weerstaan om zich te verbinden aan één of enkele verzekeraars om lucratieve provisies te incasseren. Degenen die de toets van kritische consumentenorganisaties doorstaan, zijn echter behoorlijk succesvol. Ze maken vaak gebruik van de nieuwste beeldtechnologie die advies via internet persoonlijker maakt. Ouderen en consumenten met complexe adviesvragen mijden internetsites en geven de voorkeur aan een vertrouwde verzekeringsadviseur die samen met hen hun situatie doorloopt. De beste adviseurs slagen erin om individuele situaties rechtstreeks te vertalen naar spaar- en verzekeringsproducten. Het vereist een uitgebreid inzicht in alle wettelijke regelingen en toegang tot een grote sortering aan producten om de beste combinaties te kunnen selecteren. Grote, landelijk opererende ketens die hypotheken en verzekeringen verkopen, springen hier als eerste op in maar moeten later terrein prijsgeven aan nieuwe,

9 pagina 42 scheidslijnen scheidslijnen pagina 43 gespecialiseerde marktpartijen. Het gaat ten koste van vele kleine, zelfstandige verzekeringsagenten die door de onophoudelijke stroom van nieuwe wettelijke maatregelen en verzekeringsproducten al snel zelf het overzicht kwijtraken. Nieuwe spelers Het duurt niet lang of de grote assurantieketens krijgen het op hun beurt zwaar te verduren van een geheel nieuwe groep spelers: de internet insurance superstores. Deze virtuele verzekeringssupermarkten veroveren in korte tijd Europa met ingenieuze adviesen rekenmodules op internet die mensen in staat stellen zelf verzekeringsproducten te selecteren die het beste bij hen passen. Het zijn de eerste spelers die de verkoop en productie van verzekeringsproducten volledig en consequent van elkaar scheiden. Het stelt ze in staat om de producten van een onbeperkt aantal verzekeraars uit binnen- en buitenland aan te bieden. Die betalen hen daar overigens niet voor. De internet stores vragen een kleine provisie van hun klanten en geven deze in ruil daarvoor volledig inzicht in alle kosten en opbrengsten van de producten die ze verkopen. Achter een van de meest succesvolle superstores gaan enkele internationale retailondernemingen schuil. Naast uitgebreide ervaring in de retail, stellen hun wereldwijde netwerken hen in staat om, ondanks de fragmentatie en barrières, bij verzekeraars overal in de wereld producten in te kopen. In 2020 hebben de veel efficiëntere internet insurance superstores al een even groot marktaandeel als de landelijk opererende assurantietussenpersonen. Een aanzienlijke groep consumenten is de complexe zoektocht naar de verzekeringen echter beu of wantrouwt grote aanbieders en vindt de culturele identiteit van aanbieders veel belangrijker. De meesten van hen vertrouwen op de reputatie van hun verzekeraar of verzekeringsagent. Vooral monoculturele nichespelers, die één bepaalde culturele groep bedienen, weten hun marktaandeel fors te verhogen. Sommigen richten zich rechtstreeks vanuit het buitenland tot verwante bevolkingsgroepen. Anderen verkopen hun producten via een van de kleine verzekeringskantoren, die zich op een kleine groep allochtonen richten en in de grote steden inmiddels op vele hoeken zijn te vinden. Samen veroveren deze culturele spelers bijna eenvijfde van de markt voor zorg- en inkomensverzekeringen. DE WAARDE VAN MERKEN IN SCHEIDSLIJNEN De wereld van Scheidslijnen is er voor veel mensen één van groeiende onzekerheid. Internationale en nationale politieke en economische verhoudingen komen door de polarisatie tussen landen, culturen en generaties onder hoge druk te staan. Tal van zekerheden verdwijnen en bestaande relaties veranderen ingrijpend of bezwijken zelfs. Het vertrouwen in overheden slinkt als deze ad-hoc en selectief collectieve sociale voorzieningen afbouwen en daarbij opvallend vaak jongere generaties treffen. Degenen die zich aanvullend willen verzekeren op de private markt moeten hier zelf voor zorgen en het zelf financieren. Ze kunnen kiezen uit een snel groeiend aanbod van verzekeringsproducten die oude en nieuwe spelers op de markt brengen om hun dalende omzetten te compenseren. Aanbieders wijzigen bovendien hun aanbod voortdurend als overheden weer nieuwe eisen en voorwaarden stellen om grip op de verzekeringsmarkt te houden, prijzen voor burgers te verlagen en vermeende misstanden te voorkomen. In deze tijden van instabiliteit en tanend onderling vertrouwen gaan mensen op zoek naar nieuwe bakens van zekerheid en vertrouwen. De waardering voor de reputatie, betrouwbaarheid en integriteit van private spelers groeit navenant. Voor grote groepen die het overzicht op het aanbod kwijtraken, zijn deze aspecten zelfs doorslaggevend bij de keuze van verzekeringsproducten. Merken vormen nadrukkelijk een onderdeel van waardeproposities van producten en versterken de relaties met klanten. De centrale rol van merken versnelt de consolidatie in de verzekeringsmarkt. Alleen partijen die fors investeren en erin slagen om hun merken met betrouwbaarheid en zekerheid te verbinden, blijven over. Ondanks hun forse inspanningen slagen ze er echter niet in het merendeel van hun allochtone klanten te behouden. Die keren zich juist af van de grote, nationale marktpartijen als ze hun culturele wortels herontdekken en volledig vertrouwen op merken en aanbieders uit eigen kring. Hun keuzes tekenen de toenemende verbondenheid tussen merken en culturele identiteit. Verzekeraars onder druk De resultaten van verzekeraars staan in Scheidslijnen onder grote druk. Overheden laten weinig ruimte aan verzekeringsmaatschappijen om zich bij basisverzekeringen te onderscheiden. Ze leggen stringente voorwaarden op aan de inhoud en uitvoering van deze verzekeringen, stellen de tarieven vast en geven consumenten de vrijheid om elk jaar van verzekeraar te wisselen. De mogelijkheden voor verzekeraars om marges te vergroten, verminderen verder als ziekenhuizen allianties vormen en fuseren om hun macht ten opzichte van de geconsolideerde verzekeraars te vergroten. Het grotendeels schrappen van de fiscale faciliëring van pensioenen en levensverzekeringen komt mogelijk nog harder aan. Het betekent een structurele aanslag op de opbrengsten op het beheerd vermogen, dat al lange tijd te lijden heeft onder de lage rendementen op de kapitaalmarkten en de kwakkelende beurzen. De snel dalende opbrengsten leiden bij alle verzekeringsmaatschappijen tot omvangrijke reorganisaties om hun efficiëntie te verhogen en kosten substantieel te verlagen. Omdat de mogelijkheden voor outsourcing naar lagelonenlanden binnen Scheidslijnen uitermate beperkt zijn, werken verzekeraars op tal van terreinen op nationaal niveau met elkaar samen. Zo consolideren verzekeraars de administratieve verwerking van basisverzekeringen en de bijbehorende afhandeling van claims. De competitie in de markt draait echter maar ten dele om kosten. Monoculturele nichespelers weten, ondanks hogere kosten en prijzen, op grond van culturele verbondenheid jaar na jaar marktaandeel te veroveren op de nationale spelers. Ook distributieketens weten hun positie ten opzichte van de traditionele verzekeringsmaatschappijen te versterken. Van de nationale spelers zijn de direct writers, die een rechtstreekse relatie met hun klanten onderhouden, verreweg het succesvolst. Dat geldt vooral voor degenen die via vergelijkende onderzoeken keer op keer goed en goedkoop scoren. Velen van hen profiteren bovendien van de nauwe banden die ze, door hun lage prijzen en goede service, hebben met werkgevers en consumentenorganisaties. Steeds vaker verbinden ze dan ook hun naam aan die van gerespecteerde merken in geheel andere markten. WINNAARS EN VERLIEZERS IN DE VERZEKERINGSMARKT IN SCHEIDSLIJNEN verzekeraars nationale geïntegreerde verzekeraars buitenlandse verzekeraars monoculturele nichespelers verliezers winnaars distributie/ verkoop banken direct writers kleine zelfstandigen ATP landelijke ATP-ketens onafhankelijke internetspelers insurance superstores kleine monoculturele ATP monoculturele direct writers

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop Interview Alex Wynaendts, Aegon Tekst: Martin Voorn Kop (suggestie 1:) Globalisering kan financiële markten hard raken (suggestie 2:) Verzekeren is lokale kennis wereldwijd inzetten (suggestie 3:) Globalisering

Nadere informatie

Visiedocument Neutralis. Visiedocument Neutralis 2013-06- 07

Visiedocument Neutralis. Visiedocument Neutralis 2013-06- 07 Visiedocument Neutralis 1 Inhoudsopgave: 1. Doel Visiedocument.... 3 2. Ontwikkelingen in de wereldeconomie... 4 3. Ontwikkelingen in de Nederlandse economie. 6 4. Ontwikkelingen binnen de financiële branche

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Internationale Economie Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Wim Boonstra, 27 november 2014 Basisscenario: Magere groei wereldeconomie, neerwaartse risico s De wereldeconomie

Nadere informatie

Zekerheden over een onzeker land

Zekerheden over een onzeker land Zekerheden over een onzeker land Parijs, 27 januari 2012 Paul Schnabel Universiteit Utrecht Demografische feiten 2012-2020 Bevolking 17 miljoen (plus 0,5 miljoen) Jonger dan 20 jaar 3,7 miljoen (min 0,2

Nadere informatie

Eindexamen economie havo 2011 - I

Eindexamen economie havo 2011 - I Opgave 1 AWBZ-zorgen Havo-leerling Dick besluit voor economie een profielwerkstuk te maken over de stijgende uitgaven van de AWBZ (Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten). Hieronder staan drie delen van

Nadere informatie

Wie zijn wij? Waar staan wij voor? Onze mensen

Wie zijn wij? Waar staan wij voor? Onze mensen Prioriteiten 2014-2019 Wie zijn wij? Wij zijn de grootste politieke familie in Europa, gedreven door een centrumrechtse politieke visie. Wij vormen de Fractie van de Europese Volkspartij (christendemocraten)

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Wat u moet weten over beleggen

Wat u moet weten over beleggen Rabo BedrijvenPensioen Wat u moet weten over beleggen Beleggen voor het Rabo BedrijvenPensioen Uw werkgever betaalt pensioenpremies voor het Rabo BedrijvenPensioen. In deze brochure leest u hoe we deze

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

FINANCIELE ZEKERHEID. GfK September 2015. GfK 2015 Achmea Financiële Zekerheid september 2015

FINANCIELE ZEKERHEID. GfK September 2015. GfK 2015 Achmea Financiële Zekerheid september 2015 FINANCIELE ZEKERHEID GfK September 2015 1 Opvallende resultaten Meer dan de helft van de Nederlanders staat negatief tegenover de terugtredende overheid Financiële zekerheid: een aanzienlijk deel treft

Nadere informatie

Achmea life cycle beleggingen in beeld

Achmea life cycle beleggingen in beeld Achmea life cycle beleggingen in beeld Scheiden. Uw pensioengeld in vertrouwde handen Wat betekent dat voor uw ouderdomspensioen? Achmea life cycle beleggingen in beeld Voor het beleggen van pensioen bent

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid Werkgelegenheid Aanbod van arbeid: b Marktmechanisme Loonkosten per product

Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid Werkgelegenheid Aanbod van arbeid: b Marktmechanisme Loonkosten per product Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid = mensen Door werkgevers: bedrijven en overheid Werkgelegenheid Hoe lager het loon, hoe groter de vraag naar arbeid Aanbod van arbeid: beroepsbevolking (iedereen tussen de

Nadere informatie

Notitie. 11 juni 2010. Datum. Onderwerp De meest gestelde vragen over het principe-akkoord AOW-pensioen. 1 Gemiddelde op basis van het verleden

Notitie. 11 juni 2010. Datum. Onderwerp De meest gestelde vragen over het principe-akkoord AOW-pensioen. 1 Gemiddelde op basis van het verleden Notitie Datum 11 juni 2010 Onderwerp De meest gestelde vragen over het principe-akkoord AOW-pensioen 1. Waarover gaat dit raadgevend referendum? De FNV heeft samen met de andere vakcentrales afspraken

Nadere informatie

CHINA NU Tekst: Maaike Okano-Heijmans en Frans-Paul van der Putten. Economie

CHINA NU Tekst: Maaike Okano-Heijmans en Frans-Paul van der Putten. Economie Economie CHINA NU Tekst: Maaike Okano-Heijmans en Frans-Paul van der Putten China als investeerder in Europa Chinese investeringen in Europa nemen snel in omvang toe. Volvo Cars is tegenwoordig eigendom

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

MERCER'S INBRENG VOOR DE NATIONALE PENSIOENDIALOOG 29 NOVEMBER 2014

MERCER'S INBRENG VOOR DE NATIONALE PENSIOENDIALOOG 29 NOVEMBER 2014 'S INBRENG VOOR DE NATIONALE PENSIOENDIALOOG 29 NOVEMBER 2014 1 Toekomstvisie Het Nederlandse pensioenstelsel behoort tot de mondiale top. Volgens de 2014 editie van de Melbourne Mercer Global Pension

Nadere informatie

Een nieuwsbrief over terrorisme, pensioen en fietsendiefstal

Een nieuwsbrief over terrorisme, pensioen en fietsendiefstal Een nieuwsbrief over terrorisme, pensioen en fietsendiefstal Onderwerpen 3 februari 2016 Schade door terrorisme en uw verzekering Hoogte pensioen wordt meer uw eigen risico Voorwoord Ons kantoor is gespecialiseerd

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II Opgave 1 Stoppen met roken!? In een land betalen rokers bij de aanschaf van tabaksproducten een flink bedrag aan indirecte belasting (tabaksbelasting)*. Dat vinden veel mensen terecht omdat de overheid

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Finaltrust Vermogensbeheer, 1 november 2005 - "beurs en economie" door Jaap van Duijn

Finaltrust Vermogensbeheer, 1 november 2005 - beurs en economie door Jaap van Duijn WEST-EUROPA BLIJFT ACHTER BIJ DE REST VAN DE WERELDECONOMIE BEURS EN ECONOMIE De wereldeconomie draait op Amerikaanse consumenten en Chinese producenten De Amerikaanse economie groeit met ruim 3%, China

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7 Outlook 2016 Inleiding 2016 is in China het jaar van de aap. Apen zijn de genieën van de Chinese dierenriem. Ze leven in groepen, zijn intelligent en geestig. Niets is voor hen te moeilijk. Als het wel

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

Ontwikkelingen in de Zorg voor Ouderen

Ontwikkelingen in de Zorg voor Ouderen Ontwikkelingen in de Zorg voor Ouderen Belangenvereniging pensioengerechtigden Politie 21 november 2012 Joop Blom, voorzitter commissie Zorg en Welzijn en Wonen NVOG. Belangenvereniging Pensioengerechtigden

Nadere informatie

Financiële repressie: twee sleutelwoorden voor elke financieel intermediair in dit decennium. FiDiB, Vught, 17 september 2012

Financiële repressie: twee sleutelwoorden voor elke financieel intermediair in dit decennium. FiDiB, Vught, 17 september 2012 Financiële repressie: twee sleutelwoorden voor elke financieel intermediair in dit decennium FiDiB, Vught, 17 september 2012 Agenda Waar hebben we mee te maken? Structurele gevolgen deze crisis Financiële

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd 2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd Mensen moeten steeds de keuze maken tussen werken en vrije tijd: 1. Werken * Je ontvangt loon in ruil voor je arbeid; * Langer werken geeft meer loon (en dus kun

Nadere informatie

Uw lijfrente komt tot uitkering. verzekering bedrijfsrisico hypotheek pensioen

Uw lijfrente komt tot uitkering. verzekering bedrijfsrisico hypotheek pensioen Uw lijfrente komt tot uitkering verzekering bedrijfsrisico hypotheek pensioen Uw lijfrenteverzekering of lijfrenterekening komt binnenkort tot uitkering. Een mooi en belangrijk moment. Jaren geleden heeft

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

Commissie publiceert Groenboek over aanvullende pensioenen in de interne markt

Commissie publiceert Groenboek over aanvullende pensioenen in de interne markt IP/97/507 Brussel, 10 juni 1997 Commissie publiceert Groenboek over aanvullende pensioenen in de interne markt De Europese Commissie heeft haar goedkeuring gehecht aan een Groenboek over aanvullende pensioenen

Nadere informatie

10-puntenplan voor het herstel van de Nederlandse economie

10-puntenplan voor het herstel van de Nederlandse economie 10-puntenplan voor het herstel van de Nederlandse economie Nederland zit in een grote economische crisis. Het consumentenvertrouwen is dramatisch laag. Nederlanders zijn onzeker over hun baan, hun huis,

Nadere informatie

AEGON Equity Fund. vierde kwartaal 2006

AEGON Equity Fund. vierde kwartaal 2006 Profiel Het AEGON Equity Fund is een besloten fonds voor gemene rekening, waarin verzekeringsrelaties van AEGON kunnen participeren. Het AEGON Equity Fund belegt wereldwijd in aandelen met de nadruk op

Nadere informatie

Examen HAVO - Compex. economie 1

Examen HAVO - Compex. economie 1 economie 1 Examen HAVO - Compex Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 23 mei totale examentijd 2,5 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 19 In dit deel staan de vragen waarbij de computer niet

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economische wetenschappen I en recht (oude stijl)

Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economische wetenschappen I en recht (oude stijl) Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economische wetenschappen I en recht (oude stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen; het examen bestaat

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Wat is de essentie van het 6 miljard pakket? Waarom is er besloten om te bezuinigen? Wordt de economie kapot bezuinigd?

Wat is de essentie van het 6 miljard pakket? Waarom is er besloten om te bezuinigen? Wordt de economie kapot bezuinigd? Wat is de essentie van het 6 miljard pakket? Er is een pakket van 6 miljard euro aan aanvullende bezuinigingen overeenkomen. De bezuinigingen worden hoofdzakelijk gevonden via uitgavenbeperkingen binnen

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

AanvullendPensioenRekening

AanvullendPensioenRekening AanvullendPensioenRekening Na uw pensionering wilt u net zo comfortabel blijven leven als u nu doet. U heeft een pensioen opgebouwd, maar dat betekent doorgaans een verlaging van uw inkomen in de toekomst.

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: kosten van politie-inzet

Nadere informatie

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007

De groei voorbij. Jaap van Duijn september 2007 De groei voorbij Jaap van Duijn september 2007 1 Een welvaartsexplosie Na WO II is de welvaart meer gestegen dan in de 300 jaar daarvoor Oorzaken: inhaalslag, technologische verandering en bevolkingsgroei

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 vrijdag 27 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 vrijdag 27 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2011 tijdvak 1 vrijdag 27 mei 13.30-16.00 uur economie Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Eindexamen economie pilot havo 2011 - I

Eindexamen economie pilot havo 2011 - I Beoordelingsmodel Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore

Nadere informatie

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DECEMBER 2014 1. Economie VS blijg anker Het IMF verwacht een wereldwijde economische groei van 3,8% in 2015 Met een verwachte economische

Nadere informatie

Vragen en antwoorden pensioenakkoord

Vragen en antwoorden pensioenakkoord Vragen en antwoorden pensioenakkoord 1. Waarover gaat dit pensioenakkoord? Het pensioenakkoord gaat over drie onderwerpen: de AOW, de aanvullende pensioenen, en de kansen van ouderen op de arbeidsmarkt.

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Olie crisis? 24 juni 2014

Olie crisis? 24 juni 2014 24 juni 2014 Olie crisis? De prijs van olie heeft invloed op financiële markten. Een stijgende olieprijs verhoogt de inflatie en heeft een remmend effect op de economische groei. In de jaren 2006-2011

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 600 bezoekers (2.800 2.200) 2 maximumscore

Nadere informatie

Gemiddelde hypotheekrentes in 2012 met NHG

Gemiddelde hypotheekrentes in 2012 met NHG rente rente Datum: 2 januari 2013 Terugblik renteontwikkeling 2012: de hypotheekmarkt is dood 2012 was een heel saai jaar. Er waren maar heel weinig wijzigingen in de hypotheekrentes. Je kunt wel zeggen

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Waarom langer doorwerken? De levensverwachting stijgt Elke generatie leeft langer dan de vorige. Dat is al langer bekend, maar de stijging van de levensverwachting

Nadere informatie

Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind

Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind Europese Commissie - Persbericht Economische voorjaarsprognoses 2015: herstel wint aan kracht dankzij economische rugwind Brussel, 05 mei 2015 De economie in de Europese Unie profiteert dit jaar van een

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

Macht en waarden in de wereldpolitiek

Macht en waarden in de wereldpolitiek Rik Coolsaet Macht en waarden in de wereldpolitiek Actuele vraagstukken in de internationale politiek Editie 2006-2007 2 Inhoud Inleiding... Deel 1. De jaren 90: het transitiedecennium 1. Van illusie naar

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

Sparen of lenen Waarom?

Sparen of lenen Waarom? Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Sparen of lenen Waarom? 1 Als tijd duur is betaal je veel rente Als de rente hoog is zullen mensen minder lenen en meer sparen! 2 Investeren in je toekomst Door

Nadere informatie

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Waarom langer doorwerken? De levensverwachting stijgt Elke generatie leeft langer dan de vorige. Dat is al langer bekend, maar de stijging van de levensverwachting

Nadere informatie

Talentisme. Het effectiefste wapen in de War for Talent

Talentisme. Het effectiefste wapen in de War for Talent Talentisme. Het effectiefste wapen in de War for Talent Talent wordt schaars en er zal om gevochten worden. Dat was kort samengevat de gedachte achter de term The War for Talent, die eind vorige eeuw werd

Nadere informatie

Vragen formulier Klanten Profiel

Vragen formulier Klanten Profiel Vragen formulier Klanten Profiel U heeft ons verzocht, om gezamenlijk, een gedegen voorstel ten aanzien van uw hypotheek uit te brengen. Onze bedrijfsfilosofie is, om samen met onze relaties, een inventarisatie

Nadere informatie

Samenvatting hypothekenonderzoek

Samenvatting hypothekenonderzoek Samenvatting hypothekenonderzoek De Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) heeft in 2011 onderzoek uitgevoerd naar de manier waarop hypotheekverstrekkers met elkaar concurreren op de Nederlandse hypotheekmarkt.

Nadere informatie

1. De detailhandel in Nederland

1. De detailhandel in Nederland 1 2 1. De detailhandel in Nederland De detailhandel is een belangrijke economische sector die wordt gekenmerkt door een zeer arbeidsintensief karakter. Er werken ongeveer 750.000 mensen. Het belang voor

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 september 2014 130,4%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 30 juni 2014. Over de eerste negen maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 Op de gegevens voor de top 10% van 1999

Nadere informatie

Eindexamen economie vwo 2010 - I

Eindexamen economie vwo 2010 - I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit

Nadere informatie

Een brug naar de toekomst PCOB manifest heeft oog voor solidariteit tussen generaties

Een brug naar de toekomst PCOB manifest heeft oog voor solidariteit tussen generaties Een brug naar de toekomst PCOB manifest heeft oog voor solidariteit tussen generaties Inleiding De huidige financiële en economische crisis maakt pijnlijk duidelijk dat de houdbaarheid van de overheidsfinanciën

Nadere informatie

Geef Ahmed een baan op niveau

Geef Ahmed een baan op niveau Geef Ahmed een baan op niveau Hoogopgeleide allochtonen ondervinden serieuze discriminatie op de Nederlandse arbeidsmarkt. Dat is een gevaar voor de samenleving, vindt Jaap Dronkers.. Jaap Dronkers 27

Nadere informatie

Achmea life cycle beleggingen

Achmea life cycle beleggingen Achmea life cycle beleggingen Scheiden. Uw pensioengeld in vertrouwde handen Wat betekent dat voor uw ouderdomspensioen? Interpolis. Glashelder Achmea life cycle beleggingen Als pensioenverzekeraar beleggen

Nadere informatie

Kerncijfers verzekeren in Nederland. september 2011

Kerncijfers verzekeren in Nederland. september 2011 Kerncijfers verzekeren in Nederland september 2011 Nederlandse verzekeraars hebben in 2010: een premieomzet van 78 miljard euro, 70 miljard euro aan personen en bedrijven uitgekeerd, een winst geboekt

Nadere informatie

6.1 De AOW. Een alleenstaande krijgt 70% van het minimumloon. Gehuwden of samenwonenden krijgen 100% van het minimumloon.

6.1 De AOW. Een alleenstaande krijgt 70% van het minimumloon. Gehuwden of samenwonenden krijgen 100% van het minimumloon. 6.1 De AOW In 1957 is in Nederland de AOW ingevoerd door premiers Willem Drees (PVDA). Iedereen die 65 jaar of ouder is, krijgt een uitkering van de staat. Deze uitkering hangt af van het aantal jaren

Nadere informatie

H1: Economie gaat over..

H1: Economie gaat over.. H1: Economie gaat over.. 1: Belangen Geld is voor de economie een smeermiddel, door het gebruik van geld kunnen we handelen, sparen en goederen prijzen. Belangengroep Belang = Ze komen op voor belangen

Nadere informatie

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 Werkloosheid Verenigde Staten - Fed blijft op toneel Rusland eist rol op, p.1. - Aandelen meest kansrijk in 2014, p.2. - Obligaties winnen in Q1 - weinig potentie, p.2.

Nadere informatie

4.1 Klaar met de opleiding

4.1 Klaar met de opleiding 4.1 Klaar met de opleiding 1. Werken in loondienst - Bij een bedrijf of bij de overheid (gemeente, provincie, ministerie); - Je krijgt loon/salaris; - Je hebt een bepaalde zekerheid, dat je werk hebt,

Nadere informatie

Het 1 e kwartaal van 2015.

Het 1 e kwartaal van 2015. 1 Het 1 e kwartaal van 2015. Achteraf bezien was het eerste kwartaal van 2015, vooral in Europa, uiterst vriendelijk voor beleggers. Hoewel door Invest4You, ondanks de jubelverhalen in de pers een zekere

Nadere informatie

Klantprofiel. Waaruit blijkt dat?

Klantprofiel. Waaruit blijkt dat? Klantprofiel Wat is uw burgerlijke staat? o Alleenstaand o Gehuwd(gemeenschap van goederen) o Gehuwd(huwelijkse voorwaarden) o Samenwonend met samenlevingscontract o Samenwonend zonder samenlevingscontract

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder?

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Zoals u waarschijnlijk weet, is de beurs nog steeds bijzonder nerveus en vooral negatief. De directe aanleiding is de tegenvallende groei in China waar wij

Nadere informatie

Visie 2020 Onze belofte aan de deelnemers. Samen bouwen aan goed pensioen

Visie 2020 Onze belofte aan de deelnemers. Samen bouwen aan goed pensioen Visie 2020 Onze belofte aan de deelnemers Samen bouwen aan goed pensioen Inleiding ABP heeft een visie ontwikkeld voor de middellange termijn, de ABP-visie op 2020. Met deze visie willen wij richting geven

Nadere informatie

Inventarisatie vraag en aanbod Waalweelde West

Inventarisatie vraag en aanbod Waalweelde West Inventarisatie vraag en aanbod Waalweelde West Op verzoek van de provincie Gelderland hebben we een uitsnede van vraag en aanbod gemaakt voor het gebied Waalweelde west. Gemeenten behorende tot regio Waalweelde

Nadere informatie

Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen.

Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen. Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen. Goud is al duizenden jaren simpelweg een betaalmiddel: geld. U hoort de term steeds vaker opduiken in de media.

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 vwo 2006-II 4 Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Een voorbeeld van een juiste berekening

Nadere informatie

Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen

Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen De voorbeelden in de casussen zijn verzonnen door de auteurs en komen niet noodzakelijkerwijs

Nadere informatie

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014 Prinsjesdag 2014 Stand van zaken MKB Rabobank Nederland, september 2014 Internationale omgeving Basisscenario De wereldeconomie groeit ook in 2014, met name in de VS, maar spectaculair is het allemaal

Nadere informatie

Potplanten en jonge planten 2007

Potplanten en jonge planten 2007 Importnota Potplanten en jonge planten 2007 HBAG Bloemen en Planten Aalsmeer, oktober 2008 Jan Lanning Monique Sassen Inleiding Het HBAG Bloemen en Planten heeft op basis van het meest recente AIPH-Union

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2007-I

Eindexamen economie 1 vwo 2007-I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 Een antwoord waaruit

Nadere informatie

50+ in Europa Samenvatting van de eerste resultaten

50+ in Europa Samenvatting van de eerste resultaten share_belg_nl.indd 1 09.04.2006 14:00:20 Uhr share_belg_nl.indd 2-3 09.04.2006 14:00:21 Uhr Het aandeel ouderen in de totale populatie is in Europa hoger dan op elk ander continent en deze ontwikkeling

Nadere informatie