Tot in tweeduizendvijftien

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Tot in tweeduizendvijftien"

Transcriptie

1 Tot in tweeduizendvijftien

2

3 Tot in tweeduizendvijftien Een journalistieke samenvatting van de Vierde Nota over de ruimtelijke ordening.

4 eimmer IBW lered W g t 1 5.;:,

5 voorwoord Tot in Zo luidt de titel van dit boek, dat een min of meer vrije vertaling is van de Vierde nota over de ruimtelijke ordening. Een boek, dat op een journalistieke manier talloze aspecten van de ruimtelijke inrichting beschrijft, waarmee wij te maken zullen krijgen als we ons land verantwoord de 21e eeuw in willen loodsen. Rond ruimtelijke ordening hangt altijd de geur van abstractie. En het is waar, ruimtelijke vraagstukken zijn vaak niet uit te drukken in procenten of in harde guldens. Maar daarmee zijn ze nog niet abstract. Want de inzet is zo concreet als het maar zijn kan: de leefbaarheid van het land waarin wij en de volgende generaties zullen leven. Het gaat er bijvoorbeeld om, dat we de steden aantrekkelijk houden of maken om te wonen, te werken en te recreëren. Ervoor te zorgen dat er voldoende voorzieningen zijn. Dat onze kinderen er kunnen spelen. Dat ouderen zich er prettig voelen, omdat er werkelijk plaats voor ze is. Dat mensen die toch al in de hoek zitten waar de klappen vallen, niet ook nog eens terechtkomen in verpauperde wijken. En niet te vergeten, dat we de positie van de steden zo versterken dat ze de internationale concurrentie kunnen doorstaan. De ruimtelijke ordening moet er daarnaast voor zorgen dat het platteland niet wordt aangetast, maar zijn vele functies kan behouden en waar nodig versterken, in het belang van de boeren en van de recreanten. En uiteraard moet de natuur beschermd worden tegen verstedelijking, lawaai en stank. De mobiliteit moet in goede banen worden geleid om te voorkomen dat we verstikt raken in de files. We zullen moeten inspelen op nieuwe technologieën en communicatiesystemen. Maar er staan ons nog veel meer veranderingen te wachten. Die maatschappelijke veranderingen zullen ingrijpende gevolgen hebben voor het gebruik van de ruimte in Nederland en daarop moeten we ons voorbereiden. 3

6 Met de Vierde nota werpt de regering een blik vooruit op het begin van de 21e eeuw. Als oriëntatiepunt voor verkenningen, berekeningen en prognoses is het jaar 2015 gekozen. Dat levert een beeld op van de ontwikkelingen die ons te wachten staan. Om antwoord te geven op die ontwikkelingen kunnen we uiteraard niet wachten tot bijvoorbeeld het jaar Ruimtelijke ordening, de inrichting van een land in alle facetten is een zaak van lange adem. Daarom moeten we nu alvast beleidsmaatregelen gaan nemen. Het motto van de nota luidt dan ook: "Nederland in Daar wordt nu aan gewerkt." Het rijk kan het niet alleen In deze nota geeft de regering nieuwe accenten aan voor het ruimtelijk beleid. Voor een deel is dat beleid dat door de rijksoverheid zelf wordt gevoerd. Maar het rijk maakt natuurlijk niet alléén de dienst uit. Dat kan niet en dat zou ook niet goed zijn. Er zijn tal van terreinen en doelstellingen die tot de verantwoordelijkheid van anderen horen. Uiteraard spelen de lagere overheden, zoals provincies en gemeenten, daarbij een belangrijke rol. Maar ook het bedrijfsleven, de marktsector, kan een essentiële functie vervullen als het erom gaat, bepaalde doelstellingen te verwezenlijken. Publiek-private samenwerking is een nieuw begrip dat nu al nauwelijks meer is weg te denken. Op samenwerking met die marktsector valt in deze Vierde nota dan ook meer nadruk dan in vorige nota's over de ruimtelijke ordening. Een op de toekomst gericht ruimtelijk beleid kan alleen gerealiseerd worden als burgers, bedrijfsleven en overheid zich daarin kunnen vinden en samenwerken bij de uitvoering daarvan. Kwaliteit Het begrip kwaliteit krijgt veel aandacht in de Vierde nota. Alweer een begrip dat op het eerste gezicht nogal abstract aandoet. Toch gaat het ook hier om concrete waarden. Een bedrijf dat een vestigingsplaats kiest, zal niet alleen letten op het aantal beschikbare vierkante meters, maar ook op de aanwezigheid (en de kwaliteit) van allerlei voorzieningen: een goede ontsluiting, gunstige ligging, mogelijkheden voor werknemers om in de nabije omgeving te wonen en wat dies meer zij. Datzelf- 4

7 de geldt voor mensen die een huis zoeken. Als er een ruimer aanbod van woningen is en men dus een grotere vrijheid van keuze krijgt, zal de kwaliteit van woning en woonomgeving steeds meer bepalend worden voor die keuze. Met andere woorden: we moeten er niet alleen voor zorgen dat er in het jaar 2015 voldoende ruimte is gemaakt voor de verschillende activiteiten en behoeften van alle Nederlanders, maar dat de beschikbare ruimte en de inrichting daarvan ook aan allerlei kwaliteitseisen voldoet. Maar wat verstaan we nu eigenlijk onder ruimtelijke kwaliteit? Grofweg kunnen we spreken over drie factoren die daarvoor bepalend zijn: de functie (de gebruikswaarde), de vorm (de belevingswaarde) en de tijd (de toekomstwaarde). De ruimtelijke inrichting moet doelmatig zijn; alle activiteiten die erin worden ontplooid, mogen elkaar niet hinderen maar moeten elkaar juist ondersteunen. Dan is er sprake van een optimale gebruikswaarde. Daarnaast is de belevingswaarde van de omgeving van belang. Daaraan worden hoge eisen gesteld. Het land moet er simpel gezegd goed uitzien, aantrekkelijk zijn, net zoals bijvoorbeeld een gebouw of een huis. En bovendien moet de ingerichte omgeving (ook weer net zoals een gebouw) voldoen aan twee tijdscriteria: het moet lange tijd meekunnen en bovendien moet de structuur zo zijn dat die in de loop der jaren aangepast kan worden aan veranderende eisen. Zo'n omgeving heeft toekomstwaarde. Selectieve nota De Vierde nota heeft een andere opzet, een ander uitgangspunt, dan de eerdere nota's. In die vorige nota's werd een zo volledig mogelijk beeld gegeven van de ruimtelijke inrichting die de regering op dat moment gewenst vond voor ons hele land. Bestaand beleid werd bevestigd, nieuw beleid uiteengezet en toegelicht. Deze nota en dat blijkt ook uit dit boek is selectief: alleen die maatschappelijke veranderingen worden besproken die ingrijpende gevolgen hebben voor de wijze waarop we de ruimte in Nederland gebruiken. Dat bete- 5

8 kent ontegenzeggelijk dat veel onbesproken blijft. Daarbij gaat het vooral om ontwikkelingen en veranderingen die met behulp van het bestaande beleid in goede banen geleid kunnen worden. In hoofdstuk 5 wordt een overzicht gegeven van het bestaande beleid. De nota is ook selectief in het noemen van beleidsmaatregelen. Er wordt alleen aandacht besteed aan maatregelen die samenhangen met het ruimtelijk beleid. Dat kunnen bestaande beleidsinstrumenten zijn van een of meer departementen, maar ook nieuwe of aangepaste. Concrete besluiten over nieuwe of aangepaste instrumenten zullen over het algemeen gepresenteerd worden in eigen beleidsstukken van de betrokken departementen. De hoofdlijnen van het beleid staan in deze nota en in de bijbehorende planologische kernbeslissing (pkb), die als bijlage integraal achterin dit boekje is opgenomen. De pkb-procedure Voor goed begrip nog iets over de procedure van die planologische kernbeslissing, die vastgelegd is in de Wet op de ruimtelijke ordening. De nu gepubliceerde Vierde nota is het begin van deze procedure, namelijk het beleidsvoornemen van de regering. Dat beleidsvoornemen wordt begeleid met een uitgebreide voorlichtingscampagne en is bedoeld als onderwerp van inspraak, overleg en advies. De regering beraadt zich vervolgens op de resultaten daarvan en brengt tenslotte de regeringsbeslissing uit. Het beleidsvoornemen van de Vierde nota ligt vanaf 17 maart 1988 drie maanden voor iedereen ter inzage. Door middel van advertenties en televisiespotjes wordt dat breed bekend gemaakt. Bovendien hebben zo'n 2000 organisaties (waaronder provincies, gemeenten, Kamers van Koophandel, werkgevers- en werknemersorganisaties, organisaties op het gebied van natuur en milieu, landbouw, recreatie en dergelijke) een inspraakkoffer gekregen. Daarin zit de Vierde nota zelf, dit boek, een videoprogramma, een publieksbrochure, een overzicht van de voorlichtingsactiviteiten en een bestelformulier. Het is 6

9 de bedoeling dat de organisaties met behulp van dat materiaal de discussie in hun eigen kring op gang brengen. Iedereen kan tot 17 juli schriftelijk reageren. Daarnaast voert de regering overleg met de betrokken overheden en buurlanden. Het is de bedoeling het overleg zoveel mogelijk voor de zomer te voeren en het uiterlijk in september 1988 af te ronden. Advies vraagt de regering aan de Raad van advies voor de ruimtelijke ordening, de Raro. Daarmee zijn inspraak, overleg en advies afgerond en kan de regeringsbeslissing worden genomen. Tenslotte is het woord aan het parlement. De tekst van de regeringsbeslissing zal uiterlijk negen maanden na 17 maart (dus op z'n laatst medio december 1988) aan de Tweede Kamer en tenslotte aan de Eerste Kamer worden voorgelegd. Op weg naar 2015 Het is duidelijk dat het de moeite waard is om mee te denken over de toekomst van ons land. Dit boekje kan daarbij helpen. Het verschaft inzicht in de ontwikkelingen waarmee we te maken (zullen) krijgen op weg naar het jaar 2015 en de gevolgen daarvan voor het ruimtegebruik. Die ontwikkelingen spelen zich af op tal van terreinen: nationaal en internationaal, op economisch, technologisch en demografisch gebied, op het gebied van natuur en milieu. Ontwikkelingen en veranderingen die niet alleen gevolgen hebben voor Nederland als geheel, maar ook voelbaar zijn in de dagelijkse leefomgeving waarin we wonen, werken en recreëren. Of we willen of niet, we hebben ermee te maken. Sterker, we hebben nu de kans om onze sterke punten te versterken en ongunstige ontwikkelingen om te buigen. Die kans moeten we benutten. Hoe de regering dat wil doen, samen met andere overheden, bedrijfsleven en burgers, leest u in de nota en in dit boek. De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, Drs. E.H.T.M. Nijpels 7

10

11 De economie en de ruimte Het voorspellen van economische ontwikkelingen is een hachelijke zaak. Misschien is dat maar goed ook. Om te beginnen hebben wij in Nederland een open economie, zodat we erg afhankelijk zijn van invloeden vanuit het buitenland, bijvoorbeeld van de dollarkoers. Bovendien heeft de individuele burger in de westerse samenleving een ruime mate van vrijheid van handelen. Iedere economische beslissing van het individu (koop ik dat huis of zal ik, nu de dollar zo goedkoop is, eerst die langgewenste reis door Amerika gaan maken?) heeft gevolgen voor anderen. In het eerste geval is er een effect voor de Nederlandse economie. Als u een eigen huis koopt, verdienen de notaris en de makelaar er aan. De schatkist ontvangt over de koopsom overdrachtsbelasting, en de hypotheekbank of verzekeraar verdient aan het verlenen van de hypotheek. In het tweede geval komt de besteding van het geld grotendeels in het buitenland terecht. Wellicht is het de KLM die een ticket mag verkopen. Maar de uitgaven voor reizen en verblijf in Amerika komen terecht bij de Amerikaanse hotelier, de middenstand en de binnenlandse luchtvaartmaatschappijen of busondernemingen. Uit de veelheid en gevarieerdheid van alle individuele beslissingen ontstaat het algemene beeld van de economie. Sommige beslissingen compenseren elkaar. Tegenover een vakantie in Zuid-Frankrijk staat de Amerikaanse toerist die hier dollars besteedt. Tegenover de koper van een huis staat de verkoper ervan. Maar de onvoorspelbaarheid van het gedrag van de individuele consument (weet u waaraan u uw geld over drie maanden zal uitgeven?) maakt het lastig algemene voorspellingen te doen over de ontwikkeling van de nationale of internationale economie. De toekomst voorspellen kan niet. Vooruitzien naar de economische ontwikkelingen in de komende zevenentwintig jaar biedt dan ook niet de zekerheid dat wat we nu vermoeden wis en zeker ook zal gebeuren. Vooruit kijken betekent: weten hoe we er nu voor staan, onderzoeken wat er voor 9

12 De steden zijn dan volledig plannen en ideeën bestaan hier en in het buitenland, nagaan wat er straks zeker moet gaan gebeuren (zoals het opruimen van gifbelten) en proberen te ontdekken wat daarvan dan wel de gevolgen zouden kunnen zijn. Het gedrag van mensen wijzigt zich voortdurend, beleid van de overheid is ook geen zaak van starre scenario's. Iedere nieuwe beslissing lokt nieuwe reacties uit, die het ontworpen, 'toekomstbeeld' veranderen. De blik die wij nu werpen op de jaren tot 2015 zal dan ook voortdurend moeten worden bijgesteld, willen we niet vastlopen in achterhaalde visies. De jonge mensen van dat jaar moeten immers nog geboren worden. Het Sociaal en Cultureel Planbureau, dat de ontwikkelingen voorspelt op sociaal en cultureel gebied, zei in september 1987 dat de omvang van de bevolking in het jaar 2005 op z'n top zal zijn. Daarna gaat het inwonertal afnemen. Daarbij stelde het bureau vast dat deze top in de bevolkingsomvang alweer 4 procent groter was dan in 1984 was gedacht. In januari 1988 zegt het Centraal Bureau voor de Statistiek (de instantie die alle mogelijke cijfers en gegevens verzamelt): nee hoor, het zit anders. Pas in 2020 bereikt de omvang van de bevolking haar maximum. We hebben namelijk gemerkt dat er veel meer immigranten het land binnenkomen dan we eerst dachten. De groei van de bevolking zal langer voortduren en er zullen meer mensen bijkomen dan we vorig jaar nog verwachtten. Daarom zal ook de vergrijzing van de bevolking (de procentuele toename van het aantal ouderen, en de vermindering van het aantal jongeren) niet zo'n vaart lopen als we eerst hebben gezegd. Binnen een jaar wordt een voorspelde ontwikkeling verschoven met maar liefst vijftien jaar. En volgend jaar zal het weer anders zijn, en het jaar daarop weer anders. Het is niet dat het Centraal Bureau voor de Statistiek zijn werk slecht doet, dat het Sociaal en Cultureel Planbureau maar wat zit te zwammen. Er zijn geen zekerheden naar de toekomst toe. Zelfs een jong echtpaar blijkt doorgaans niet te weten of het ooit kinderen zal krijgen, laat staan hoeveel. Toch is het werk van dit soort instellingen van groot belang. Want, hoezeer de cijfers van jaar op jaar ook mogen verschillen, vast staat dat er wel degelijk sprake is van een vergrijzing van de bevolking. Dat voorlopig het aantal mensen dat werk wil hebben, nog zal toenemen. Onzeker is slechts de mate waarin, de exacte hoeveelheid, het jaar waarop een 10

13 dichtgeslibd en onbereikbaar CD z c -3 Er zijn steeds meer ouderen die om de drommel hun leven nog niet achter zich hebben. Er zijn er al heel wat die graag met 60 jaar met VUT gaan om een nieuw, derde leven van plezierige activiteiten op te bouwen. omslag komt dat de bevolkingsomvang afneemt. We moeten dus roeien met de beschikbare riemen, maar gevaren moet er. We kunnen ontwikkelingen zien die gevolgen hebben voor Nederland en waarop we dus een antwoord moeten zien te vinden. Weliswaar weten we niet precies waartoe die ontwikkelingen zullen leiden, maar zeker is dat ze een effect zullen hebben. Ieder jaar gaan meer Nederlanders met vakantie in het buitenland. Dat heeft de regering al eerder aan het denken gezet. Want alle Nederlandse vakantiegangers samen geven meer geld uit in het buitenland dan buitenlandse toeristen in Nederland. Er is een nadelig verschil. Dat betekent dat er minder geld in Nederland wordt uitgegeven, wat weer nadelig is voor de omzet van de binnenlandse bedrijven en dus voor de economische groei en dus voor de werkgelegenheid. Het is allang gebleken dat we gemakkelijker mensen ergens toe kunnen brengen dan ze van iets afhouden. Een 11

14 antwoord van de overheid kan dus zijn: bevordering van het binnenlandse toerisme. Een van de mogelijkheden daartoe is uitbreiding van het aantal kampeerterreinen. Dat legt weer een extra belasting op de toch al schaarse ruimte en nog schaarsere vrije natuur, want daar willen de kampeerders natuurlijk hun vakantie doorbrengen. Dat moet dus leiden tot een hernieuwde afweging van de belangen van industrie, landbouw, steden en dorpen en natuurbeheer bij de verdeling van de nationale ruimte. Internationalisering Het buitenland heeft invloed op Nederland en die invloed neemt toe. De twaalf leden van de Europese Gemeenschap hebben afgesproken dat in 1992 de grenzen tussen die landen worden afgeschaft. Dat betekent in de praktijk dat er geen douane-formaliteiten meer nodig zullen zijn. Burgers van de EG kunnen gaan en staan waar het hun belieft en ze kunnen ook overal werken waar ze dat willen. In beginsel kan een Nederlandse onderneming net zo gemakkelijk produkten verkopen in Drachten als in Nice. Het omgekeerde geldt natuurlijk ook. Iedere buitenlander, als hij of zij maar woont in een EG-land, zal zich vrij kunnen vestigen in Nederland, hier zijn diensten aanbieden of produkten verkopen. De internationale vervlechting neemt geweldig toe. De moderne informatie-technologie maakt het mogelijk dat, bijvoorbeeld, een onderneming in Nederland de directie vestigt, in Griekenland een fabriek en in Frankrijk en West- Duitsland verkoop-apparaten. Het zal er steeds minder toe doen op welke plaats je werkt en woont. Het toch al kwetsbare milieu kan gevoelige klappen krijgen als we niet tijdig nadenken over deze ontwikkelingen en proberen de verwachte gevolgen in te dammen met een ordenend beleid. Van oudsher is Nederland sterk internationaal gericht. Afgezien van aardgas hebben we nauwelijks eigen grondstoffen. De economische industriële activiteit bestaat dus voornamelijk uit het importeren van grondstoffen en halfprodukten en daarvan maken we eindprodukten. Meer dan de helft van de totale produktie gaat naar het buitenland en daarvan weer het leeuwedeel naar andere EG-landen. Van die EGlanden is West-Duitsland verreweg de grootste klant; als de Westduitse economie verkouden is, niest de Nederlandse. 12

15 De internationale verbindingen zijn dus van vitaal belang. Het geldt voor waterwegen, autowegen en railverbindingen. Maar ook, en steeds belangrijker, voor telecommunicatie. Binnen West-Europa tekent zich een trend af dat economische zwaartepunten afzakken naar het zuiden. In Frankrijk komt Lyon op (mede als gevolg van de nieuwe snelle treinverbinding naar Parijs, de TGV) en het gebied tussen Grenoble en Marseille. In West-Duitsland vermindert het belang van het Roer-gebied met zijn zware industrie. Tegelijk komt in Zuid-Duitsland de nieuwe technologie sterk op. Het zwaartepunt van de Westduitse economie is op reis naar de Alpen. alw! nl ap 1.19 a! w Ou 00a aq Door het wegvallen van de landsgrenzen en de gelijktijdige opkomst van de communicatie-technologie worden de mogelijkheden voor Noord-, Oost- en Zuid-Nederland gunstig beïnvloed. De helft van de Nederlandse export naar West-Duitsland komt terecht in het Roer-gebied, waar een kwart van de bevolking woont. In het zuiden, waar de helft van de Westduitsers wonen, stelt de Nederlandse export veel minder voor. Dat heeft gevolgen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Er moeten nieuwe afnemers worden gevonden en er zullen andere produkten en diensten moeten worden geleverd. Dat geldt niet in de laatste plaats voor de landbouw, voor wie de grensstreek een belangrijk afzetgebied is. Modernisering van de internationale verbindingen en de transportmogelijkheden lijkt voor de hand te liggen. Temeer, omdat Nederland ook een belangrijk doorvoerland is. 13

16 Schiphol neemt in West-Europa de vijfde plaats in wat betreft passagiersvervoer. Voor het jaar 2000 wordt een verdubbeling van het goederenvervoer en een verdrievoudiging van het aantal passagiers verwacht. Rijnmond is nog altijd de toegangspoort van West-Europa en Schiphol wordt steeds belangrijker voor het luchtverkeer. De aandacht van het economisch beleid van de regering zal zich steeds meer richten op versterking van deze twee centra. Het betekent ook dat de druk op de verbindingen vanuit deze havens naar het achterland en het omringende buitenland sterk toeneemt. Nieuwe railverbindingen en eventueel nieuwe vliegvelden vormen wederom een extra belasting voor de vrije ruimte en het milieu. Op het gebied van de distributieve dienstverlening heeft Nederland altijd al een vooraanstaande plaats ingenomen. Moderne communicatiemethoden stimuleren de ontwikkeling ervan. Op wereldniveau groeit een netwerk, waarin New York, Tokio, Londen en Parijs knooppunten zijn. Binnen Europa wordt de toon daarnaast ook aangegeven door Frankfort, Dusseldorp, Mnchen, Genève en Brussel. Met deze steden moeten Rotterdam, Amsterdam en Den Haag concurreren. Voor Amsterdam geldt bovendien het bewaken en uitbouwen van zijn positie als toonaangevend internationaal centrum voor het geld- en kapitaalverkeer. De nauwe verwevenheid met andere landen betekent dat 14

17 ook buitenlandse bedrijven zich in Nederland zullen willen vestigen en wel meer naarmate de betekenis van de centra wint aan invloed. De aanwezigheid van kennis, een goede organisatie en een hoge graad van betrouwbaarheid zijn even belangrijk als goede internationale verbindingen en een aantrekkelijk werk- en woonklimaat, ook in de grote steden. De inspanningen op dit gebied moeten worden vergroot als de verschuiving van economische zwaartepunten richting Alpen doorzet. De kwaliteit van Nederland als vestigings- plaats moet zo groot zijn, dat vergelijking met zuidelijker regionen van Europa in ieder geval niet uitvalt in het nadeel van Nederland. Het kan niet anders of vergroting van de aantrekkelijkheid van Nederland heeft gevolgen voor het peil van de aanwezige voorzieningen en gevolgen voor wat we noemen het landelijke gebied. De kwaliteit van het groene Nederland moet verbeterd. Maar tegelijkertijd lijken veel nieuwe ontwikkelingen even- zovele claims op deze ruimte te leggen. De druk op de Randstad blijft aanwezig. Er zal ook druk ontstaan op het gebruik van de ruimte in de grensgebieden. De grenzen binnen Europa vervagen immers en zullen spoedig verder worden opgeruimd. We zagen al dat bedrijven zich allengs gemakkelijker in andere landsdelen zullen vestigen. Voor milieu en ruimte kan dit een extra belasting betekenen, maar positief is natuurlijk de economische impuls voor deze toch al niet royaal bedeelde streken. Kansen liggen er dan vooral voor Zuid-Limburg, de regio Breda-Terneuzen en voor Twente. Wegvallende barrières met het buurland maken het mogelijk dat de economieën van voorheen gescheiden gebieden nauwer met elkaar worden verbonden. a;w! na ap ua a! w ou ooa aa Welvaart Het welbevinden van de burgers is voor een belangrijk deel gebaseerd op de economische groei en de verdeling daarvan. De Nederlandse bevolking blijft voorlopig groeien. Wil iedereen tenminste hetzelfde inkomen behouden, dan zal alleen daarom al jaarlijks de economie met anderhalf tot twee procent moeten groeien, om gelijk te kunnen blijven. Er is ook extra geld nodig om bestaande voorzieningen te verbeteren, nieuwe in te voeren, de voorwaarden te blijven scheppen voor groei op termijn, om het milieu te schonen, 15

18 Negen miljoen auto's vrijwel om nieuwe internationale ontwikkelingen aan te kunnen. Als het begrip, `onzekerheid' ergens van toepassing is, dan wel op de economische ontwikkeling en dus op de economische groei. Het Centraal Planbureau is de instantie die onder meer voor regering en parlement de vinger aan de pols houdt van de economische ontwikkelingen. In 1985 hebben deze rekenmeesters een poging gedaan om, gewapend met de kennis van toen, een voorzichtige blikte wagen in de periode tot Als we uitgaan van de meer pessimistische (en dus vaak realistische) benadering, zou in de voor ons liggende 22 jaar jaarlijks de economische groei kunnen liggen tussen de 1 en 3 procent. Dat is niet veel. We zagen al hoeveel nodig is om ook in de toekomst iedere Nederlander hetzelfde inkomen als nu te blijven geven. We hebben echter ook nog eens met een omvangrijke werkloosheid te kampen. De groei van de beroepsbevolking en het doorgaans versluierde stuwmeer van vrouwen die graag een betaalde baan zouden willen hebben, vergen een economische groei van minstens 4 procent, als we voor deze groepen werk willen scheppen. Er zal dus heel veel moeite moeten worden gedaan om de groei zo hoog mogelijk te maken en tegelijkertijd dat zo te doen dat het milieu niet nog verder wordt verpest. Dat lijkt een moeilijke, zo niet onmogelijke opgave. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, WRR, is speciaal opgericht om de regering te adviseren over toekomstige ontwikkelingen en te wijzen op mogelijke knelpunten en problemen. In het rapport `Ruimte voor groei' van 1987 betoogt de WRR dat het heel wel mogelijk is de groei groter te maken, omdat onze uitgangspositie voldoende sterk is. De basisvoorwaarden daarvoor zijn aanwezig. Een redelijk moderne industrie, hoge kwaliteit van de arbeid en een gunstige ligging ten opzichte van de rest van Europa. Het is dan wel nodig een beleid te voeren waarbij overheid, werkgevers en vakbeweging eendrachtig samenwerken. In beginsel zouden we zelf dus heel wat kunnen doen met eigen handen de welvaart omhoog te schroeven, ook al is Nederland als weinig andere landen sterk afhankelijk van de internationale economie. Dat het niet onmogelijk is, leert Zwitserland, dat immers eveneens vrijwel geen grondstoffen heeft en de kost moet verdienen door goederen en diensten te verkopen aan het buitenland. 16

19 ermanent in de file Als de welvaart groeit en volgens het Centraal Planbureau zou de komende kwart eeuw het gemiddelde besteedbare inkomen kunnen toenemen met maar liefst 40 procent - dan is het nog de vraag of die welvaartsgroei ook eerlijk zal worden verdeeld onder de bevolking. Het bevestigende antwoord ligt niet onmiddellijk voor de hand. Er zijn mensen die verwachten dat onder invloed van moderne technologieën de produktie zal toenemen, terwijl het aantal daarvoor benodigde werknemers zal dalen. Groei van de economie dus, zonder groei van werkgelegenheid. Hier en daar valt dit al te bespeuren, maar het is alweer de vraag of deze trend zich zal blijven voortzetten. Het Planbureau verwacht dat, bij een matige economische groei, de werkloosheid de komende kwart eeuw hoog zal blijven. Combinatie van beide gegevens leidt tot de verwachting dat de inkomensverdeling weer ongelijker zal worden. De werkenden zijn in staat een inkomen te verwerven, de werk- lozen en anderen die geen betaalde arbeid kunnen verrichten krijgen minder. Die ongelijkheid kan nog worden ver- sterkt door de vergrijzing, dat wil zeggen dat in aantallen en in procenten het aantal gepensioneerden zal blijven toenemen. De pensioenvoorzieningen zijn van dien aard dat voorlopig velen niet het pensioen zullen krijgen dat menig werknemer van nu voor ogen staat: zeventig procent van het laatste loon. De een heeft het volle pensioen niet kunnen opbouwen, de ander heeft te kampen met pensioenbreuken die de koopkracht van reeds opgebouwde rechten stelselmatig aantasten. Een derde zag zijn pensioenopbouw onderbroken door langdurige werkloosheid en een vierde werkte bij een bedrijf met een slechte pensioenvoorziening. In de vele jaren die komen zal een grote groep Nederlanders afhankelijk blijven van de gemeenschapsvoorzieningen. De kwaliteit daarvan hangt niet alleen af van de economische mogelijkheden. De politieke wil is minstens even belangrijk. a] t ap U OU 0Da aa De pijlers onder de economie De uitgangspositie voor een voortgezette welvaartsontwikkeling is beter dan tien jaar geleden. De Nederlandse landbouw en de industrie, die deze produkten verder verwerkt, zijn zeer modern. Ze hebben een aandeel in de totale produktie van 7 procent. Dat zal wel zo blijven. De aard van de 17

20 Een lucht die dik is van giftige produktie kan echter gaan veranderen. Houdt u van een kotelet van scharrelvarken? Dan moet u wel bedenken dat scharrelvarkens veel meer grond nodig hebben dan de produkten die welhaast fabrieksmatig worden gefokt in de zogenaamde intensieve varkenshouderij. Maar juist dit onderdeel van de bedrijfstak veroorzaakt weer grote milieuproblemen, door de massale hoeveelheden mest. Er zullen ook verschuivingen in de produktie optreden door het beleid om landbouwoverschotten op te ruimen en te voorkomen dat deze opnieuw ontstaan. De internationale concurrentie zal toenemen. Er is een tendens naar grote landbouwbedrijven met nog meer mechanisatie. Daardoor valt werkgelegenheid weg, die echter voor een deel weer kan worden gecompenseerd door nieuwe activiteiten die zijn gericht op natuur en recreatie. Het Centraal Planbureau verwacht dat de werkgelegenheid in de industrie niet verder meer zal inkrimpen. Bedrijven gaan zich steeds meer specialiseren. De vergrote koopkracht van de consument leidt tot meer en gevarieerdere verlangens. Bedrijven moeten hierop inspelen met een grote variatie in produkten in kleinere series. Dat kan weer leiden tot meer bedrijven met kleine tot middelgrote omvang, maar daar zit traditiegetrouw de meeste werkgelegenheid. De nieuwe communicatietechnieken leiden enerzijds tot de oprichting van nieuwe bedrijven met nieuwe produkten. Anderzijds tot een ander vestigingsbeleid. Als transport van produkten van het ene bedrijf naar het andere niet het hoofdprobleem is, zullen bedrijven zich juist daar vestigen waar het klimaat en omstandigheden het meest aangenaam zijn. Waar voldoende werknemers met een goede opleiding zijn. Waar royale en betaalbare huizen staan, met voldoende scholen en het bos om de hoek. De grote groeier, ook internationaal is de dienstverlening. Nu al geeft zij werk aan meer dan de helft van de beroepsbevolking en naar verwachting zal dit toenemen. Distributie van goederen en diensten neemt hierbij een belangrijke plaats in. Ook binnen de industrie wordt de dienstverlening belangrijker. Dat betekent dat de onderlinge toelevering tussen bedrijven belangrijker wordt. 18

21 dampen Arbeidsmarkt 0 De Nederlandse arbeidsmarkt is ongunstiger dan die van 3 de meeste andere Westeuropese landen. Dat heeft ver- 0 schillende oorzaken. In Nederland kwam de daling van het aantal kinderen per vrouw later dan in omringende landen. In Frankrijk stagneert de bevolkingsgroei en in West-Duitsland daalt ze al enkele jaren. Op dit moment neemt de beroepsbevolking in Nederland jaarlijks fors toe met 70 duizend mannen en vrouwen. Dat is het saldo van nieuwkomers op de arbeidsmarkt en mensen die met vut (vrijwillige vervroegde uittreding) gaan of gepensioneerd worden. Ook werken in Nederland nog minder gehuwde vrouwen dan in het buitenland; deze ontwikkeling is hier later op gang gekomen. Dat geeft een extra druk op de arbeidsmarkt. Tot 2010 zal de beroepsbevolking kunnen toenemen van nu 6,1 miljoen tot 7,4 miljoen vrouwen en mannen. De groei van de werkgelegenheid met gemiddeld 1 procent per jaar, zoals het Centraal Planbureau becijfert, is onvoldoende om zowel de nieuwkomers werk te geven als de gehuwde vrouwen en de werklozen. Daarom houdt het Planbureau rekening met een blijvende hoge werkloosheid. Het zou nog wel eens een graadje erger kunnen worden. Als de economische groei laag blijft dan zal de werkloosheid zelfs fors toenemen, zegt het Planbureau. De aard van de arbeid en de wijze van werken zullen sterk veranderen. Van alle vrouwen heeft nu 33 procent in 2010 en ook dan hangt Nederland onderaan in de rij, vergeleken met de vrouw in het buitenland. Net als nu zullen veel van deze vrouwen werken in de een of andere vorm van deeltijd. Flexibele arbeid, dat is werken of afroepcontract, een volledige baan hebben en allerlei mogelijkhe vormen daar tussen in. Die ontwikkeling zal doorgaan, verwachten arbeidsdeskundigen. Maar ook het deel van de dag en van de week waarop men werkt, zal voor veel mensen verschillend zijn. De zaterdag is niet lang meer de heilige vrije dag en ook aan de zondag zal worden geknabbeld. Daar staat wel tegenover dat er vrije uren komen door de week, op tijden dat vrijwel iedereen nu nog werkt. Als dat zal gebeuren, kunnen allerlei voorzieningen, zoals recreatieve, beter worden benut en misschien worden dan ook de files wel korter, ook zonder dat er allerlei tunnels worden gebouwd. Nu ga je met pensioen als je 65 bent en vaker nog met vut als je 60 bent. Daarin zal zeker een keer verandering ko- 19

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Krimp in Fryslân. Inwonertal

Krimp in Fryslân. Inwonertal Krimp in Fryslân Bevolkingsdaling, lokaal en regionaal, is een vraagstuk van nu én de komende jaren. Hoewel pas over enkele decennia de bevolking van Fryslân als geheel niet meer zal groeien, is in sommige

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Internationalisering > wegnemen barrières grensoverschrijdend vervoer > werken waar je wilt > meer innovatie over de grenzen heen Internationalisering Maastricht is de meest internationale

Nadere informatie

Pensioenaanspraken in beeld

Pensioenaanspraken in beeld Pensioenaanspraken in beeld Deel 1: aanspraken naar geslacht en burgerlijke staat Elisabeth Eenkhoorn, Annelie Hakkenes-Tuinman en Marije vandegrift bouwen minder pensioen op via een werkgever dan mannen.

Nadere informatie

Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast

Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast Tekst 4 Emigrerende Nederlander heeft nooit heel erge haast 5 10 15 20 25 30 35 40 (1) Postbodes gezocht. Standplaats: Reykjavik. Vereist: een goede conditie. Kennis van de IJslandse taal niet nodig. Zomaar

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 215 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 215 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

Een eigen bedrijf is leuk!

Een eigen bedrijf is leuk! M200815 Een eigen bedrijf is leuk! Ervaringen van starters uit de jaren 1998-2000 drs. A. Bruins drs. D. Snel Zoetermeer, december 2008 2 Een eigen bedrijf is leuk! Een eigen bedrijf geeft ondernemers

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II Opgave 1 Armoede en werk 1 Het proefschrift bespreekt de effecten van het door twee achtereenvolgende kabinetten-kok gevoerde werkgelegenheidsbeleid. / De titel van het proefschrift heeft betrekking op

Nadere informatie

Informatie 10 januari 2015

Informatie 10 januari 2015 Informatie 10 januari 2015 ARMOEDE: FEITEN EN CIJFERS ARMOEDE WERELDWIJD Wereldwijd leven ongeveer 1,2 miljard mensen in absolute armoede leven: zij beschikken niet over basisbehoeften zoals schoon drinkwater,

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Werk > flexibelere arbeidsmarkt > verminderen bureaucratie > betere kansen voor startende (jonge) ondernemers Werk Algemeen Op dit moment hebben mensen die langs de kant staan te weinig kans

Nadere informatie

De verdeling van arbeid en zorg tussen vaders en moeders

De verdeling van arbeid en zorg tussen vaders en moeders De verdeling van arbeid en zorg tussen vaders en moeders Marjolein Korvorst en Tanja Traag Het krijgen van kinderen dwingt ouders keuzes te maken over de combinatie van arbeid en zorg. In de meeste gezinnen

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB08-049 8 juli 2008 9.30 uur In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad Sterkste groei aan noordoostzijde Randstad Ook meer huishoudens in Noord-Brabant

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: kosten van politie-inzet

Nadere informatie

Sterkste groei bij werknemers

Sterkste groei bij werknemers In 1994 stagneerde de ontwikkeling van de koopkracht nog. In de daarop volgende jaren nam de koopkracht echter steeds sterker toe: met 1% in 1995 tot 1,5% in 1997. De grootste stijging,,7%, deed zich voor

Nadere informatie

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020

SOCIAAL PERSPECTIEF. sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 SOCIAAL PERSPECTIEF sociale structuurvisie Zaanstad 2009-2020 De sociale ambitie: Zaanstad manifesteert zich binnen de metropoolregio Amsterdam

Nadere informatie

Bevolkingsspreiding. Waar zit iedereen? Juist of onjuist: China is het grootste land ter wereld. A. Juist. B. Onjuist

Bevolkingsspreiding. Waar zit iedereen? Juist of onjuist: China is het grootste land ter wereld. A. Juist. B. Onjuist Bevolking Waar zit iedereen? Waar zit iedereen? Bevolkingsspreiding Vraag 1 van 9 Juist of onjuist: China is het grootste land ter wereld. A. Juist B. Onjuist De manier waarop de bevolking over een gebied

Nadere informatie

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt Tussen maart en mei is het aantal mensen met een baan met gemiddeld 6 duizend per maand gestegen. De stijging is volledig aan vrouwen toe te schrijven. Het

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Tempo vergrijzing loopt op

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Tempo vergrijzing loopt op Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB10-083 17 december 2010 9.30 uur Tempo vergrijzing loopt op Komende 5 jaar half miljoen 65-plussers erbij Babyboomers leven jaren langer dan vooroorlogse

Nadere informatie

CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren

CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren Het aantal mensen met een baan is de afgelopen drie maanden met gemiddeld 6 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren hadden vaker werk. De beroepsbevolking

Nadere informatie

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord

Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt. platform woningcorporaties noord-holland noord Kiezen, Delen én Doen Samen voor een sterke woningmarkt platform woningcorporaties noord-holland noord Voorwoord Op 15 december 2011 is door ruim 20 corporaties uit de subregio s Noordkop, West-Friesland,

Nadere informatie

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030

Kwetsbaar alleen. De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Kwetsbaar alleen De toename van het aantal kwetsbare alleenwonende ouderen tot 2030 Cretien van Campen m.m.v. Maaike

Nadere informatie

Meting economisch klimaat, november 2013

Meting economisch klimaat, november 2013 Meting economisch klimaat, november 2013 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers,

Nadere informatie

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen Het aantal mensen met werk is in de periode februari-april met gemiddeld 2 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren en 45-plussers gingen aan de slag.

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012

The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 The Netherlands of 2040 en de Olympische Spelen George Gelauff Hogeschool Amsterdam 1 februari 2012 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Kortetermijnontwikkeling

Kortetermijnontwikkeling Artikel, donderdag 22 september 2011 9:30 Arbeidsmarkt in vogelvlucht Het aantal banen van werknemers en het aantal openstaande vacatures stijgt licht. De loonontwikkeling is gematigd. De stijging van

Nadere informatie

wat zijn je kansen? Jij toch ook!? Ik wil later leuk werk! Wist je dat 55% van de jongeren bij het kiezen

wat zijn je kansen? Jij toch ook!? Ik wil later leuk werk! Wist je dat 55% van de jongeren bij het kiezen wat zijn je kansen? Je hebt vast al nagedacht over wat je na de middelbare school wilt gaan doen! Waarschijnlijk ga je nog een opleiding volgen. Maar kun je daarmee straks een baan vinden? Dat gaan we

Nadere informatie

www.nl2040.nl Taak en plaats in 2040 26-9-2011 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 Tijden veranderen Tijden veranderen Scenariostudies

www.nl2040.nl Taak en plaats in 2040 26-9-2011 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 Tijden veranderen Tijden veranderen Scenariostudies 26-9-2011 Tijden veranderen Taak en plaats in 2040 George Gelauff NOBCO conferentie 2011 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Scenariostudies Lange termijn vraagstukken Grote investeringen: bv wegen, dijken

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012 Nr. 229 BRIEF

Nadere informatie

Arbeidsmarktprognoses Noord-Holland 2012

Arbeidsmarktprognoses Noord-Holland 2012 Arbeidsmarktprognoses Noord-Holland 2012 t.b.v. Monitor Arbeidsmarkt en Onderwijs Provincie Noord-Holland IJmuiden, 23 november 2012 Arjan Heyma www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Belangrijkste

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Concept-GS-besluit: Voortgaande groei luchtvaart alléén binnen harde randvoorwaarden

Concept-GS-besluit: Voortgaande groei luchtvaart alléén binnen harde randvoorwaarden 15 mei 1997 97-000635 strategische luchtvaartontwikkeling Concept-GS-besluit: Voortgaande groei luchtvaart alléén binnen harde randvoorwaarden Gedeputeerde Staten van Noord-Holland (GS) stellen harde randvoorwaarden

Nadere informatie

Programma. Welkom Inleiding WLO Presentatie WLO Aanbieding rapport Reactie Minister van IenM Tijd voor vragen Afronding. #wlo

Programma. Welkom Inleiding WLO Presentatie WLO Aanbieding rapport Reactie Minister van IenM Tijd voor vragen Afronding. #wlo Programma Welkom Inleiding WLO Presentatie WLO Aanbieding rapport Reactie Minister van IenM Tijd voor vragen Afronding #wlo Toekomstverkenning Welvaart en Leefomgeving (WLO) Demografische en macro-economische

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

Huidig economisch klimaat

Huidig economisch klimaat Huidig economisch klimaat 1.1 Beschrijving respondenten Er hebben 956 ondernemers meegedaan aan het onderzoek, een respons van 38. De helft van de respondenten is zzp er (465 ondernemers, 49). Het aandeel

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid M201207 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1987-2010 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins Zoetermeer, mei 2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid In de periode 1987-2010 is het aantal bedrijven per saldo

Nadere informatie

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep

Zzp ers in de provincie Utrecht 2013. Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Zzp ers in de provincie Utrecht 2013 Onderzoek naar een groeiende beroepsgroep Ester Hilhorst Economic Board Utrecht Februari 2014 Inhoud Samenvatting Samenvatting Crisis kost meer banen in 2013 Banenverlies

Nadere informatie

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd?

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Bijdrage prof. dr. Kees Goudswaard / 49 Financiering van de AOW: solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Deze vraag staat centraal in de bij drage van bijzonder hoogleraar Sociale zekerheid prof.

Nadere informatie

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Persbericht PB14 56 11 9 214 15.3 uur CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Meer werklozen aan de slag Geen verdere daling aantal banen, lichte groei aantal vacatures Aantal banen

Nadere informatie

Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed

Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed dem s Jaargang 8 Mei ISSN 69-47 Een uitgave van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut Bulletin over Bevolking en Samenleving inhoud Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed

Nadere informatie

Bevolkingsprognose Nieuwegein 2011

Bevolkingsprognose Nieuwegein 2011 Postbus 1 3430 AA Bezoekadres Martinbaan 2 3439 NN www.nieuwegein.nl Communicatie, Juridische & Personeelszaken Bevolkingsprognose Nieuwegein 2011 Raadsnummer Datum 7 mei 2012 Auteur Tineke Brouwers Versie

Nadere informatie

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet nummer 7 november 2005 Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking Het inwonertal van Amsterdam is in 2004 met ruim 4.000 personen tot 742.951

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

De arbeidsmarkt: crisistijd en trends

De arbeidsmarkt: crisistijd en trends De arbeidsmarkt: crisistijd en trends 06 Werkzame beroepsbevolking krimpt tijdens crisis Arbeidsmarkt reageert vertraagd op conjunctuur Krimp vooral onder mannen en jongeren Daling flexwerkers snel voorbij

Nadere informatie

Nederlands-Duitse grensstreek Sociaal-economische foto

Nederlands-Duitse grensstreek Sociaal-economische foto Nederlands-Duitse grensstreek Sociaal-economische foto 1 Rabobank Groep Duits-Nederlandse grensstreek Inhoudsopgave Demografie Dynamiek, groen-grijs, beroepsbevolking, inkomen, migratie Werkgelegenheid

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Samenleven > niet gelijk, maar gelijkwaardig > aantrekkelijke, ecologische woonstad > iedereen een eerlijke kans op de arbeidsmarkt Samenleven Mensen zijn niet allemaal gelijk, maar wel gelijkwaardig.

Nadere informatie

Vrouwen op de arbeidsmarkt

Vrouwen op de arbeidsmarkt op de arbeidsmarkt Johan van der Valk Annemarie Boelens De arbeidsdeelname van vrouwen lag in 23 op 55 procent. De arbeidsdeelname van vrouwen stijgt al jaren. Deze toename komt de laatste jaren bijna

Nadere informatie

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen

Mannen geven veel vaker leiding dan vrouwen nen geven veel vaker leiding dan vrouwen Astrid Visschers en Saskia te Riele In 27 gaf 14 procent van de werkzame beroepsbevolking leiding aan of meer personen. Dit aandeel is de afgelopen jaren vrijwel

Nadere informatie

3.2 De omvang van de werkgelegenheid

3.2 De omvang van de werkgelegenheid 3.2 De omvang van de werkgelegenheid Particuliere bedrijven en overheidsbedrijven nemen mensen in dienst. Collectieve sector = Semicollectieve sector = De overheden op landelijk, provinciaal en lokaal

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2006-I

Eindexamen maatschappijleer vwo 2006-I Opgave 4 Mens en werk: veranderingen op de arbeidsmarkt tekst 9 5 10 15 20 25 30 35 Volgens de auteurs van het boek Weg van het overleg? komen de nationale overheid en de sociale partners steeds verder

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 17

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 17 Statistisch Bulletin Jaargang 71 2015 17 23 april 2015 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 CBS: Meer mensen aan het werk, vooral jongeren 3 Werkloze beroepsbevolking 4 2. Inkomen en bestedingen 5 Vertrouwen

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

Economie Elementaire economie 3 VWO

Economie Elementaire economie 3 VWO Economie Elementaire economie 3 VWO Les 13 Introductie overheid Ontwerp power point: Henk Douna docent: Jeannette de Beus De komende weken: de overheid Consumenten De markt Producenten Bijvoorbeeld Goederenmarkt

Nadere informatie

11 september 2001; de oorlog in Irak; de SARS epidemie; de fusie tussen Air France en de KLM; de opkomst van de goedkope luchtvaartmaatschappijen.

11 september 2001; de oorlog in Irak; de SARS epidemie; de fusie tussen Air France en de KLM; de opkomst van de goedkope luchtvaartmaatschappijen. Kan Schiphol de reizigers nog wel aan in 2020? Eric Kroes Directeur van Significance Hoeveel luchtreizigers zijn er op Schiphol te verwachten in 2020? Kan de luchthaven die aantallen nog wel aan? Levert

Nadere informatie

H2: Europa, verenigd of versnipperd?

H2: Europa, verenigd of versnipperd? H2: Europa, verenigd of versnipperd? Klas 2 Geo Vragen 5 1. Europa is te herkennen aan een aantal natuurkenmerken. Noem er drie. 6 2. Het aantal inwoners verandert door natuurlijk bevolkingsgroei (geboorte

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Nog steeds in. Helmond 77%

Nog steeds in. Helmond 77% De trends volgens de Helmonders Bijlage 4 Resultaten enquête Stadspanel Onderzoek en Statistiek Gooitske Marsman Augustus 2011 Inleiding Helmond heeft een start gemaakt met het project dat uiteindelijk

Nadere informatie

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12 inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Bevolking 9 1.1 Bevolkingsontwikkeling 9 1.2 Bevolkingsopbouw 10 1.2.1 Vergrijzing 11 1.3 Migratie 11 1.4 Samenvatting 12 2. Ontwikkelingen van de werkloosheid 13 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

De Geo. 3 havo/vwov Aardrijkskunde voor de onderbouw. Antwoorden hoofdstuk 2. www.degeo-online.nl. 1ste druk

De Geo. 3 havo/vwov Aardrijkskunde voor de onderbouw. Antwoorden hoofdstuk 2. www.degeo-online.nl. 1ste druk De Geo 3 havo/vwov Aardrijkskunde voor de onderbouw Antwoorden hoofdstuk 2 www.degeo-online.nl 1ste druk 2 De toekomst van Nederland Start 1 a Onbereikbaarheid Randstad; vergrijzing; waterberging op de

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014 Een uitdagende arbeidsmarkt Erik Oosterveld 24 juni 2014 Wat waren de gevolgen van de recessie? Hoeveel banen zijn er verloren gegaan? In welke sectoren heeft de recessie het hardst toegeslagen? Werkgelegenheid

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

7.2 Terugblik. Een slechte gezondheidszorg in de negentiende eeuw zorgde voor een hoge kindersterfte. Willem-Jan van der Zanden

7.2 Terugblik. Een slechte gezondheidszorg in de negentiende eeuw zorgde voor een hoge kindersterfte. Willem-Jan van der Zanden Een slechte gezondheidszorg in de negentiende eeuw zorgde voor een hoge kindersterfte. 1 Er was onvoldoende voeding, de arbeidsomstandigheden waren slecht, verzekeren tegen ziektekosten was nauwelijks

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 3 ONDERNEMERS, LAAT ZIEN DAT FLEXWERKERS WAARDEVOL ZIJN 4 OMZET FREELANCERS EN FLEXWERKERS DAALT DOOR TOENEMENDE

Nadere informatie

CBS-berichten: Verschuivingen in het arbeidspotentieel van ouderen

CBS-berichten: Verschuivingen in het arbeidspotentieel van ouderen CBS-berichten: Verschuivingen in het arbeidspotentieel van ouderen Ferdy Otten en Clemens Siermann* Inleiding In de afgelopen jaren zijn tal van beleidsmaatregelen genomen om de arbeidsparticipatie van

Nadere informatie

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014

Vier Trends rond Regio Zwolle. Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 Vier Trends rond Regio Zwolle Hans Peter Benschop Trendbureau Overijssel Zwolle, 31 oktober 2014 1. Waar verdienen we ons geld? In de Stad (maar ga niet te makkelijk uit van trends) Aan de ene kant Dynamiek

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland Vierde kwartaal 2012 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd 2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd Mensen moeten steeds de keuze maken tussen werken en vrije tijd: 1. Werken * Je ontvangt loon in ruil voor je arbeid; * Langer werken geeft meer loon (en dus kun

Nadere informatie

Examen HAVO - Compex. economie 1

Examen HAVO - Compex. economie 1 economie 1 Examen HAVO - Compex Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 23 mei totale examentijd 2,5 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 19 In dit deel staan de vragen waarbij de computer niet

Nadere informatie

De dagelijkse dichtheid van het bestaan. Paul Schnabel Rotary s Gravenhage Sociaal en Cultureel Planbureau Universiteit Utrecht

De dagelijkse dichtheid van het bestaan. Paul Schnabel Rotary s Gravenhage Sociaal en Cultureel Planbureau Universiteit Utrecht De dagelijkse dichtheid van het bestaan Paul Schnabel Rotary s Gravenhage Sociaal en Cultureel Planbureau Universiteit Utrecht Iedereen aan het werk Meer mensen - M. 80% - V. 55% Meer jaren - 61/62 jr.

Nadere informatie

Een Werkende Arbeidsmarkt

Een Werkende Arbeidsmarkt Een Werkende Arbeidsmarkt Bas ter Weel 16 mei2014 Duurzame inzetbaarheid Doel Langer werken in goede gezondheid Beleid gericht op Binden: Gezondheid als voorwaarde voor deelname Ontbinden: Mobiliteit als

Nadere informatie

Eijsden. Economische activiteit

Eijsden. Economische activiteit Eijsden Eijsden Eijsden is met ruim 8000 inwoners de grootste kern van de Limburgse gemeente Eijsden-Margraten. Deze fusiegemeente, die in 2011 ontstond, bestaat verder uit 14 andere kernen, en 25 gehuchten

Nadere informatie

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf Artikelen Een terugblik op het ouderlijk gezin Arie de Graaf Driekwart van de kinderen die in de jaren zeventig zijn geboren, is opgegroeid bij twee ouders. Een op de zeven heeft een scheiding van de ouders

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Aan de raad AGENDAPUNT 11 Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Voorstel: 1. de foto van de sociaal-economische situatie in Doetinchem voor kennisgeving aannemen; 2. het beleidskader

Nadere informatie

14 Hoofdstuk 1: Politieke ruimte voor Nederlanders in het buitenland

14 Hoofdstuk 1: Politieke ruimte voor Nederlanders in het buitenland Inhoudsopgave 6 Inleiding 14 Hoofdstuk 1: Politieke ruimte voor Nederlanders in het buitenland 16 Frankrijk 19 Italië 22 Kroatië 25 Portugal 28 Zwitserland 33 Deelconclusies (I) 34 Hoofdstuk 2: Economische

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

CBS: Koopkracht van werknemers in de zorg gestegen

CBS: Koopkracht van werknemers in de zorg gestegen Persbericht PB14 037 02 06 2014 16.00 uur CBS: Koopkracht van werknemers in de zorg gestegen Koopkracht van werknemers in gezondheids- en welzijnszorg steeg in 2008-2012 elk jaar Zelfstandigen en pensioenontvangers

Nadere informatie

Demi Smit Sarah Lingaard. Atlas van de toekomst

Demi Smit Sarah Lingaard. Atlas van de toekomst Demi Smit Sarah Lingaard Atlas van de toekomst 1 Introductie: Wij hebben de Atlas van onze toekomst gemaakt met daarin onze ideeën voor Nederland in 2040. Hierin hebben wij geprobeerd weer te geven hoe

Nadere informatie

Eindexamen economie compex vmbo gl/tl 2006 - I

Eindexamen economie compex vmbo gl/tl 2006 - I BEOORDELINGSMODEL Vraag Antwoord Scores Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. VRAGEN STAAT VRIJ 1 maximumscore 1 8,46 : 1,88 = 4,5 uur 2 A 3 maximumscore 1 Er is sprake

Nadere informatie

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 Investeren in vertrouwen Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 1 Pensioenfonds Zorg en Welzijn: het pensioenfonds voor de sector zorg en welzijn Het meerjarenbeleidsplan 2011-2015 beschrijft welke

Nadere informatie

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch

CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch CO2-monitor 2013 s-hertogenbosch Afdeling Onderzoek & Statistiek Maart 2013 2 Samenvatting In deze monitor staat de CO2-uitstoot beschreven in de gemeente s-hertogenbosch. Een gebruikelijke manier om de

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 32 729 Evaluatie Wet inkomensvoorziening oudere werklozen Nr. 1 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter

Nadere informatie

Perspectief voor de Achterhoek

Perspectief voor de Achterhoek Perspectief voor de Achterhoek 1 Perspectief voor de Achterhoek Aanleiding Op 23 september organiseerde De Maatschappij met Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek een interactieve bijeenkomst met als doel

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2014. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2014. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR OKTOBER 2014 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 4 WERKGEVERS KIEZEN STEEDS VAKER VOOR FLEXWERKERS 5 FLEXWERKERS ZIJN IN ALLE REGIO S IN TREK 6 OMZET FREELANCERS

Nadere informatie

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE 3 E KWARTAAL 211 Gemaakt voor NVM Wonen Gemaakt door NVM Data & Research Inhoudsopgave 1 Introductie enquête... 3 1.1 Periode... 3 1.2 Respons... 3 2 Staat van de woningmarkt...

Nadere informatie

Einde in zicht voor de VUT

Einde in zicht voor de VUT Einde in zicht voor de VUT 11 0 Drs. J.L. Gebraad en mw. T.R. Pfaff Publicatiedatum CBS-website: 1 september 2011 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** =

Nadere informatie

Meer kansen, meer banen. SW-bedrijven als banenmakelaar

Meer kansen, meer banen. SW-bedrijven als banenmakelaar Meer kansen, meer banen Inleiding Mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt hebben terecht de volle aandacht van de politiek. Vrijwel alle verkiezingsprogramma s besteden er aandacht aan. Het gaat

Nadere informatie

Artikelen. Meer ouderen aan het werk. Hendrika Lautenbach en Marc Cuijpers

Artikelen. Meer ouderen aan het werk. Hendrika Lautenbach en Marc Cuijpers Meer ouderen aan het werk Hendrika Lautenbach en Marc Cuijpers Het aantal werkzame 5-plussers is sinds 1992 bijna verdubbeld. Ouderen maken ook een steeds groter deel uit van de werkzame beroepsbevolking.

Nadere informatie