Nieuws ASML-instituut mag best iets esoterisch doen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nieuws ASML-instituut mag best iets esoterisch doen"

Transcriptie

1 Nieuws ASML-instituut mag best iets esoterisch doen Nieuws Aderverkalking in kaart met beeld en geluid 6 Maandelijks magazine voor de hightechindustrie // 28 juni - 13 september 2013 // Hordelopen in de hightech De ups en downs van het midden- en kleinbedrijf

2 Bits&Chips 2013 EMBEDDED SYSTEMS Sponsor 7 November 2013 s-hertogenbosch NL We welcome your conference proposals on the following topics: Big science Co-development Distributed sensing Electric vehicles Healthcare Smart cities CALL FOR PAPERS Go to and fill out the submission form Organiser Co-organiser Coffee sponsor Deadline 1 September 2013

3 Opinie Redactioneel Paul van Gerven is redacteur van Bits&Chips. Nikkelen Neelie Ik wil onze chipproductie verdubbelen tot twintig procent van de wereldproductie. Ik wil dat Europa meer chips produceert dan de Verenigde Staten op eigen bodem. Dat zei eurocommissaris Neelie Kroes bij de lancering van haar offensief om de Europese halfgeleiderindustrie te revitaliseren. Nikkelen Neelie heeft in het recente verleden wel meer van dit soort bommetjes gedropt, maar wennen doet het nog steeds niet. Iedereen die een beetje weet hoe het ervoor staat in de halfgeleiderwereld weet dat Kroes hier een ambitie uitspreekt die velen voor onmogelijk houden. Wat houdt het offensief precies in? De Europese Commissie en lidstaten leggen vijf miljard euro publiek geld op tafel voor zeven jaar onderzoek en innovatie in de héle IC-toeleverketen, dus van machinebouwers en materiaalleveranciers tot chipproducenten en -ontwerpers. Het geld gaat naar publiek-private samenwerkingsverbanden, waarin de deelnemers zorgdragen voor de andere helft van de kosten. De industrie heeft eerder al honderd miljard aan niet- R&D-investeringen toegezegd op voorwaarde dat, in de woorden van Kroes, we onze zaakjes op orde krijgen. De Commissie co-financiert daarnaast samen met een aantal andere publieke fondsen vijf pilotproductielijnen: voor powerelektronica (op galliumnitride en verdunde siliciumplakken), Mems, 450 millimeter wafers en FDSOI-technologie. 450-millimeterproductie moet niet per se als een opstapje naar een Europese 450-millimeterfabriek worden gezien, maar meer ter ondersteuning van Imec en ASML. Al weet je het natuurlijk nooit met Kroes. De FDSOI-plannen, waarvoor onlangs ook nog een ondersteunend Eniac-project à 360 miljoen euro werd gestart, zijn een verhaal apart. Deze technologie is Europa s laatste kans om nog iets in voor te stellen in de geavanceerde chipproductie. Pc-processoren zijn allang een gepasseerd station, met het opdoeken van ST-Ericsson is de exit uit draadlooschips ook compleet, maar ST heeft de hoop toch nog niet opgegeven om iets te betekenen in de zeer lucratieve processoren voor consumentenelektronica. Met FDSOI probeert het een comeback te orkestreren, terwijl de andere grote jongens opteren voor de alternatieve Finfet-technologie. Het zijn allemaal plannen waar het hart van de gemiddelde techneut sneller van gaat kloppen. Maar getuigen ze ook van enige rea liteitszin? Tien miljard euro geeft Intel in één jaar uit aan R&D, niet in zeven. Honderd miljard euro aan investeringen klinkt veel, maar de betreffende club telt 29 grootbedrijven, 36 mkb ers en 52 onderzoeksorganisaties. En het publieke geld is op zijn Het publieke geld is op zijn Europees weer lekker over alles en iedereen uitgesmeerd Europees weer lekker over alles en iedereen uitgesmeerd. Keuzes worden niet gemaakt. Het verleden biedt ook al weinig hoopvolle aanknopingspunten. Van liefde tussen Europese spelers in en rond de halfgeleiderproductie is nooit sprake geweest. Ook al concurreert bedrijf A niet met bedrijf B, ze strijden wel om dotaties uit dezelfde Europese subsidiepotjes. Niet voor niets heeft Kroes twee jaar lang koppen tegen elkaar moeten slaan voordat zij haar initiatief kon ontvouwen. Hoe goed bedoeld ook, de bedragen die nu over tafel gaan, zijn veel te laag om het versnipperde Europese IC-landschap uit het moeras te trekken. Kroes weet dat zelf ook wel. In De wereld draait door fulmineerde ze tegen die stakkers in de Europese Raad die maar niet willen inzien waar het Europese verdienvermogen ligt. De EU spendeert 41 procent van haar begroting aan landbouw, terwijl Kroes en collega Geoghegan- Quinn voor iedere miljard voor onderzoek en innovatie moeten vechten. Die twintig procent van de wereldproductie kunnen we voorlopig dus wel vergeten. Het beste dat we van het huidige voorstel kunnen hopen, is dat het de dalende trend tot stilstand brengt. Om Kroes ambities te realiseren, moet de Unie fundamenteel op de schop en de afgelopen jaren hebben laten zien dat dat niet eenvoudig is. 6 3

4 Inhoud Deze keer in Bits&Chips Nieuws Door ASML gesponsord instituut goed voor heel Nederland Met de cofinanciering van een publiek onderzoeksinstituut betreedt ASML een spanningsveld, maar de wetenschap klaagt niet. Nieuws Licht en geluid in de slagader Het Erasmus MC gaat een prototype katheter ontwikkelen waarmee artsen kunnen beoordelen hoe gevaarlijk aderverkalking is in slagaders. 3 Nikkelen 16 Zonnecelpolymeer 18 Neelie organiseert zichzelf Een weekendje hacken met ASD Nieuws 7 In 140 woorden 8 Overzicht 11 Door ASML gesponsord instituut goed voor heel Nederland 15 Licht en geluid in de slagader 16 Zonnecelpolymeer organiseert zichzelf 16 Een elektrische schakelaar voor magnetisme 18 Een weekendje hacken met ASD En verder 68 Trainingen 69 Events 72 Wegwijzer 75 Colofon Opinie 3 Nikkelen Neelie Paul van Gerven 13 Testautomatisering is onvermijdelijk Derk-Jan de Grood 17 Onbestemd gevoel Angelo Hulshout 19 De communicatietrainer Jaco Friedrich 67 Systeemautisme Joost Backus 4 6

5 Thema Mkb s in de hightech Achtergrond Ondernemers moeten pijn gaan verkopen De honderden adviseurs, instanties en subsidieregelingen sturen de ondernemer de verkeerde kant op. In bedrijf Spin-off Kernfysisch Versnellerinstituut brengt straling in kaart Waar radioactieve materialen gedetecteerd moeten worden, ziet het Groningse Medusa een rol weggelegd voor zijn producten. 33 Een duidelijk gezicht in 34 De obstakels van dienstverlening een zee van concurrentie naar productontwikkeling Nieuws 22 Ondernemers moeten pijn gaan verkopen 33 Een duidelijk gezicht in een zee van concurrentie 54 Gimv laat kleine bedrijven doorgroeien tot wereldspeler 60 De ongelijke strijd tussen het mkb en de diepe zakken 64 Brainport Development heeft startblokken klaar staan Opinie 45 Runner-up Aad Vredenbregt 53 De headhunter Anton van Rossum 61 Industriële eiken Henne van Heeren In bedrijf 24 Ambient Systems 24 Litams 26 Medusa 30 Single Quantum 31 CMosis 32 Vinotion 34 Verum 37 Controllab Products 37 Matinspired 38 Target Compiler Technologies 40 Vector Fabrics 41 Anderis Technology 42 Streamit 44 Dynamic Ear Company 46 Nemo Healthcare 47 Nightbalance 48 Technolution 50 Embed Engineering 51 Zenso 56 Greenpeak 58 Ansem 59 BlueIce 62 Delmic 63 Cytocentrics 6 5

6 How do you keep multilayer mirrors cool, even when blasted by EUV? Join us to find out At ASML we re solving some fascinating challenges, including those of EUV. That s why we ve brought together the most creative minds in physics, electronics, mechatronics, software and precision engineering - to develop machines that are key to producing cheaper, faster, more energy-efficient microchips. Our machines need to image billions of structures in a few seconds with an accuracy of a few silicon atoms. So if you re a team player who enjoys the company of brilliant minds, who is passionate about solving complex technological problems, you ll find working at ASML a highly rewarding experience. Per employee we re one of Europe s largest private investors in R&D, giving you the freedom to experiment and a culture that will let you get things done. Join ASML s expanding multidisciplinary teams and help us to continue pushing the boundaries of what s possible. /ASML /company/asml

7 Analyse In 140 woorden Open source Never ending story Als een slangenkop die blijft bijten na te zijn afgehakt, zo blijft de rechtszaak van het inmiddels failliete Sco tegen IBM terugkomen. De opensourcegemeenschap bekijkt de ontwikkelingen met argusogen. In 2003 bedacht Unix-leverancier Sco een tactiek om een slaatje te slaan uit de groeiende populariteit van Linux: gebruikers moesten gaan betalen voor IP van Unix dat in Linux terechtgekomen zou zijn. Een gerechtelijke uitspraak bij een grote Linux-gebruiker zou de claim kracht bij moeten zetten. Toen bleek dat het Unix-IP vooral bij Novell ligt en Sco in de juridische strijd ten onder ging, slaakte de opensourcegemeenschap een zucht van verlichting. Waarom eigenlijk? Tien jaar later is Sco s tactiek via een andere weg gemeengoed geworden: professionele Linux-gebruikers betalen dikke bedragen voor elkaars patenten. Het Linuxgebaseerde Android is bijvoorbeeld een aardige melkkoe voor Microsoft. Een licentie kan daar nog wel bij. PE Displays Liquavista, wat moet je ermee? Naast legioenen bloggers blijkt er toch nog een partij enthousiast over de technologie van Liquavista: de online boekwinkel Amazon, ook bekend van zijn Kindle-e-readers en Kindle Fire-tablets. Het bedrijf nam de Philips-spin-off onlangs over van Samsung, naar verluidt voor tientallen miljoenen dollars. Het blijft echter de vraag waarom. De link met zijn eigen tablets is snel gelegd, maar met de rap eroderende prijs moet Amazon wel snel zijn. Dat lijkt er niet in te zitten. We zijn altijd op zoek naar nieuwe technologieën die we wellicht op de lange termijn in onze producten zouden kunnen verwerken, verklaarde Amazon aan CNet. Wat dan wel? Amazon is er zeker niet vies van om agressief nieuwe business aan te boren zie de tablets of de cloud-infrastructuur en heeft een stevige R&D-tak. Het kan alle kanten op. PE Onderzoek Borrelpraat in toga Bezuinigingen op wetenschap en innovatie worden begrijpelijkerwijs in de onderzoekswereld steevast onthaald met doemscenario s. Zo ook de bezuinigingen van het kabinet-rutte II. Maar volgens de man die er misschien wel het beste zicht op heeft, valt het alleszins mee met de Nederlandse kenniseconomie. Er is nog te veel borrelpraat: Universiteiten zijn arm, TNO bakt er niks van, NWO is te veel naar binnen gekeerd. Allemaal mythes die met cijfers gemakkelijk kunnen worden weerlegd, zegt directeur Jan Staman van het Rathenau Instituut in TNO Time. Wij zijn als klein, efficiënt landje uitstekend in staat met beperkte middelen in de wetenschappelijke wereldtop mee te draaien. Waarmee hij overigens niet wil zeggen dat het niet goed zou zijn om extra te investeren, voegt hij daar onmiddellijk aan toe. PvG Arbeidsmarkt Waar blijven de banen? Waar de crisis aan het begin van dit decennium de Nederlandse hightech spaarde, sloeg deze in 2012 toch toe: de sector kromp 4,5 procent. Gelukkig verwachten ondernemers betere tijden: één procent groei dit jaar en zelfs 2,75 procent in Dat hebben ze althans gezegd tegen onderzoeksbureau Panteia. Met die cijfers zou HTSM aanzienlijk beter presteren dan de andere acht topsectoren (0,25 procent respectievelijk bijna twee procent groei in 2013 en 2014), en ook dan de Nederlandse economie als geheel. Gek genoeg levert de opleving geen extra werkgelegenheid op. Integendeel: het aantal werkenden in de techniek neemt met 1,5 procent per jaar af. Hoe kan dat, in tijden van tekorten aan technisch personeel? Panteia weet het ook niet zeker, maar suggereert dat de banen die verdwijnen niet technisch zijn. Of werknemers vertrekken zonder dat er vervanging wordt gevonden. PvG Arbeidsmarkt Gewenste ontslagen Het Financieele Dagblad inventariseerde jaarverslagen van bedrijven die hoofdkantoor houden op de Amsterdamse Zuidas en concludeerde dat daar sinds de aanvang van de crisis vijf jaar geleden 18,5 procent minder mensen werken. In dezelfde periode nam het aantal banen in Nederland licht toe. Moeten we daar om treuren? De meeste experts zijn het erover eens dat de financiële sector met gebakken lucht een gigantische zeepbel heeft opgeblazen, en toen die knapte de hele wereldeconomie in het verderf heeft gestort. Een correctie lijkt daarom niet alleen logisch, maar ook gewenst. De volgende stap zou moeten zijn dat de op de vleugels van de zeepbel disproportioneel gegroeide salarissen nog wel iets mogen krimpen, zoals enkele maanden geleden ook de Tweede Kamer van links tot rechts vond. PvG Illustratie: Arthena 6 7

8 Nieuws Overzicht Dienstverlening ICT wijst fusievoorstel van de hand De Amsterdamse detacheringsgroep DPA en ICT Automatisering hebben in april verkennende gesprekken gevoerd over een fusie. De Barendrechtse dienstverlener ziet vooralsnog echter weinig basis voor een samengaan. DPA s puredetacheringsstrategie verschilt daarvoor te veel van de eigen business en met de voorgestelde aandelenuitruil voelt ICT zich ondergewaardeerd. NR /ict Medisch Demcon neemt minderheidsbelang in Mems-specialist QMicro De Enschedese technologieleverancier Demcon heeft een minderheidsbelang genomen in plaatsgenoot QMicro. Dit bedrijfje ontwikkelt Memsproducten voor onder meer analytische toepassingen en is afgelopen voorjaar ontstaan na sluiting van de Enschedese vestiging van Thermo Fisher Scientific. Demcon hoopt via QMicro nieuwe markten te kunnen betreden. AP /qmicro Consumentenelektronica Softkinetic op eerste rij bij Intel-push voor gebaaraansturing Softkinetic heeft een belangrijke licentieovereenkomst gescoord bij Intel. De chipmaker gaat aan pc-oem s een optionele licentie op de Brusselse software voor gebaardetectie meeleveren met zijn platforms. Eindgebruikers kunnen dan 3D-camera s direct gebruiken, zonder installatie van drivers of andere software. PE /softkinetic Halfgeleidermachines ASML mag Cymer overnemen ASML heeft de laatste hindernis geslecht voor de inlijving van Cymer. Na de Verenigde Staten, Duitsland, Taiwan, Israël en Japan heeft nu ook Zuid-Korea groen licht gegeven. ASML en Cymer verwachten de overname uiterlijk begin juni af te ronden. PvG /cymer Verkeer en vervoer Brabant In-Car III pakt A67 aan De nieuwe subsidieregeling Brabant In-Car III richt zich op intelligente systemen en diensten die de interactie tussen personenauto s en vrachtwagens in het verkeer positief beïnvloeden. Projecten moeten zich toeleggen op de filegevoelige snelweg A67 en de toe- en afritten daarvan. In totaal is anderhalf miljoen euro beschikbaar. NR /in-car ICT verbindt elektrische voertuigen met stadsinfrastructuur ICT Automatisering bouwt een telematicaoplossing voor de elektrische stadsvoertuigen van het Haagse GConcepts. Het platform moet de verbindende schakel vormen tussen de vervoermiddelen en de stedelijke infrastructuur en on-board features toevoegen zoals optimale routing, omgevingsinformatie en entertainment. Andersom biedt het de mogelijkheid om de wagens op afstand te volgen. NR /gconcepts Volkswagen en NXP werken mee aan verbeterde benchmark voor auto-mcu s Het Embedded Microprocessor Benchmark Consortium ( EEMBC) is een werkgroep gestart om een verbeterde benchmark te ontwikkelen voor het energieverbruik van automotive-microcontrollers. Volkswagen heeft de leiding en NXP is een van de deelnemers. Verder bestaat de werkgroep uit onder meer Freescale, Fujitsu, Infineon, Microchip, Renesas, ST en Texas Instruments. NR /eembc Han deelt kennis modelgebaseerd ontwikkelen met mkb Met veertien Nederlandse mkb ers en twee andere hbo-instellingen is de Hogeschool Arnhem en Nijmegen een project gestart rond zijn gereedschappen voor modelgebaseerde ontwikkeling van automotive- en industriële controlesystemen. Het Raak-project Fast & curious wil in een gesloten community kennis delen en gereedschappen ontwikkelen. De looptijd is twee jaar. PE /han Sensoren Foto: Koen&Co Maastricht Instruments neemt Holst-sensoren onder zijn hoede Maastricht Instruments gaat de draadloze sensortechnologie van het Holst Centre in kleine volumes in productie nemen en doorgeven aan mkb en academische onderzoeksinstellingen. Zo moet het onderzoek sneller een weg naar de markt vinden. Het betreft comfortabel draagbare sensoren die op afstand hart-, hersen-, spier- of oogactiviteit kunnen meten. PvG /maastricht Holst ontwikkelt volledig flexibele beeldsensor Imec en het Holst Centre hebben een volledig organische beeldsensor gepresenteerd die geschikt is voor röntgen-imaging. Het voordeel van organische actieve lagen is dat ze een zeer hoge absorptiecoëfficiënt hebben, waardoor dunne lagen volstaan. Ze kunnen bovendien op flexibele substraten worden aangebracht en worden getuned op het gewenste golflengtegebied. PvG /holst Innovatie Hightech goed vertegenwoordigd in top mkb-innovatieranglijst De hightech blaast zijn partijtje mee in de MKB Innovatie Top 100 van Syntens, Mercedes-Benz en NRC Handelsblad. ThermoIQ, Tempress, Exsilent, Alsi, Focal Meditech en Virtual Proteins staan in de top tien. Syntens telt meer dan twintig industriële bedrijven in de ranglijst, vrijwel allemaal in de bovenste helft. NR /top100 De volledige artikelen zijn te vinden op gevolgd door het label bij het betreffende stuk. 8 6

9 Materialen Fujifilm en Differ starten onderzoeksgroep Fujifilm in Tilburg start samen met energie-instituut Differ een nieuwe onderzoeksgroep voor functionele films gemaakt met atmosferische plasmadepositie. Om dergelijke folies grootschalig toe te passen, is er fundamenteel begrip en controle nodig over het grillige plasma tijdens het productieproces. Samen met Differ gaat Fujifilm die noodzakelijke kennis uitbouwen. PvG /differ Onderzoek NWO deelt 86 beurzen uit voor vernieuwend onderzoek NWO heeft een recordaantal van 86 Vidi-subsidies toegekend. Deze beurzen zijn bedoeld voor excellente wetenschappers om gedurende vijf jaar een vernieuwend onderzoek uit te werken en een of meerdere mensen aan te nemen. Onder de gehonoreerden zijn researchers van Astron, de TU Delft, de TUE en het UMC Utrecht. NR /vidi STW kent zeven Demonstrator-subsidies toe STW heeft zeven projecten gehonoreerd in het nieuwe Demonstrator-programma. Deze beurs van maximaal honderdvijftigduizend euro is net als de Valorisation Grant bedoeld om onderzoeksresultaten naar de markt te brengen. Het nieuwe instrument mikt echter vooral op de overdracht naar het bedrijfsleven en niet zozeer op het starten van spin-offs. PE /stw Spinozapremie voor grafeentheoreticus De Nijmeegse hoogleraar theoretische fysica Mikhail Katsnelson ontvangt dit jaar een NWO- Spinozapremie, Nederlands hoogste wetenschappelijke onderscheiding. Katsnelson was betrokken bij de ontdekking van grafeen en heeft sindsdien veel gedaan om de geheimen ervan te ontsluieren. Oud-collega in Nijmegen André Geim noemde zijn bijdragen in de beginperiode onmisbaar. PvG /spinoza Halfgeleiders Europa betaalt mee aan pilotlijnen De Europese Commissie heeft nog eens vier pilotlijnprojecten bekendgemaakt. Imec in Leuven krijgt een 450-millimeterwaferlijn, het Franse Soitec een proefproductiefaciliteit voor galliumnitride-op-siliciumsubstraten, Infineon steun voor zijn thinned wafer-activiteiten in Dresden en Villach, en STMicroelectronics een Mems-lijn in Agrate Brianza en Silicië. De totale kosten bedragen zevenhonderd miljoen euro. PvG /pilotlijnen NXP investeert in GaN NXP steekt 7,5 miljoen pond (8,8 miljoen euro) extra in de ontwikkeling van powerelektronica op galliumnitride. Het geld gaat naar de locatie in Stockport, nabij Manchester, waar honderd nieuwe banen komen boven op de bestaande vierhonderd. De Britse overheid ondersteunt het initiatief met twee miljoen pond (2,3 miljoen euro). PvG /gan Meest geklikt 1 Arbeidsmarkt Beloon technici beter dan managers Uit onderzoek van Yacht blijkt dat hoogopgeleide technici salaris verreweg het belangrijkst vinden bij het kiezen van een nieuwe baan. De hogere vergoedingen zijn echter alleen te vinden in management- of stafposities. Om te voorkomen dat de bèta s daarheen vluchten, moeten we technische functies beter belonen, aldus Yacht. PvG /yacht 2 Halfgeleiders Kroes kondigt miljardenoffensief voor IC-industrie aan Eurocommissaris Neelie Kroes stelt vijf miljard euro publiek geld beschikbaar om de concurrentiepositie van de Europese halfgeleidersector te versterken. De industrie moet zelf evenveel bijleggen. De EC wil het geld de komende zeven jaar verdelen over R&D- en andere innovatieprojecten in de hele Europese IC-toeleverketen. PvG /kroes 3 Zonnecellen Doorstart Scheuten mislukt De Roermondse rechtbank heeft drie bv s van Scheuten Solar failliet verklaard. Nekslag voor de PV-tak van het Venlose bedrijf was de waarschuwing van de NVWA voor brandgevaar in zijn panelen. Eind mei vorderde het Chinese moederbedrijf Aikosolar de uitstaande leningen terug, waarop Scheuten uitstel van betaling moest aanvragen. PvG /scheuten 4 Processoren Eric Meurice in directieraad Arm Scheidend ASML-CEO Eric Meurice krijgt een plekje in de directieraad van Arm als nietuitvoerend (onafhankelijk) directeur. Dat betekent dat hij geen managementfunctie zal bekleden. Arm telt al vijf van dergelijke directeuren. Meurice voegt zich met deze functie bij onder meer ex-logica-ceo Andy Green en ex-ibm Emea-topman Larry Hirst. PE /meurice 5 Arbeidsmarkt Geen tekort op arbeidsmarkt in Brainport In de Brainport hoeft geen tekort aan kenniswerkers te ontstaan de komende jaren. Uit onderzoek blijkt dat de regio over een grote hoeveelheid talent kan beschikken: zeker 45 miljoen hoogopgeleide bèta s zijn bereid om naar Nederland te verhuizen. De uitdaging is deze mensen te bereiken en te rekruteren. PvG /tekort 6 9

10 Over one million people around the world speak MATLAB. Engineers and scientists in every field from aerospace and semiconductors to biotech, financial services, and earth and ocean sciences use it to express their ideas. Do you speak MATLAB? Solar Image taken by the X-Ray Telescope: supplied courtesy of Smithsonian Astrophysical Observatory. See related article at Image Credit: SAO, NASA, JAXA/ISAS, NAOJ 2013 The MathWorks, Inc. The language of technical computing MathWorks Benelux Now hiring for technical and sales positions

11 Foto: Amolf Foto: UvA, Bram Belloni Bart Noordam: We hebben een goede balans gevonden. Albert Polman: We zouden er natuurlijk niet aan zijn begonnen als er geen hoogstaande wetenschap bedreven zou worden. Nieuws Er is er altijd wel eentje die het feestje probeert te bederven. Dit wordt nu een lab waarin de maatschappij de wetenschap ten dienste stelt aan een onderneming, in plaats van andersom. Waarom laat ASML de maatschappij meebetalen?, schreef NRCcolumnist Maarten Schinkel naar aanleiding van de oprichting van het Instituut voor Nanolithografie in Amsterdam (INL, zie kader), dat de komende tien jaar zo n honderd miljoen gaat stukslaan op fundamenteel onderzoek in gebieden die innovatie ontsluiten in de halfgeleiderindustrie. In een voor Nederland ongebruikelijke constructie draagt ASML daar ongeveer een derde aan bij. Aan de telefoon reageert Bart Noordam kalm op de publiek gestelde vraag van Schinkel. Ik ga het niet ontkennen: we denken dat we wat aan het INL hebben. En ik weet heel goed dat we daarmee een spanningsveld betreden. Je wilt niet dat bedrijven de academische vrijheid platslaan, maar je wilt ook niet dat academici met de rug naar de samenleving staan, zegt Noordam. De vicepresident research bij ASML kan de kwestie uitstekend Onderzoek Door ASML gesponsord instituut goed voor heel Nederland ASML betreedt met de cofinanciering van een publiek onderzoeksinstituut een spanningsveld, erkent vicepresident research Bart Noordam, maar de wetenschap klaagt niet. Integendeel. Paul van Gerven van beide kanten bekijken; tot eind vorig jaar was hij decaan op de bètafaculteit van de UvA. Volgens ingewijden komt het initiatief voor het INL uit zijn koker, maar zelf spreekt hij van een group effort binnen ASML. Noordam vervolgt: We willen zeker niet dat ASML te veel invloed krijgt. Als je originele ideeën wilt genereren en sterspelers wilt aantrekken en dat willen we dan moet het instituut vrijheid bieden. ASML krijgt medezeggenschap over de onderzoeksthema s, maar niet over individuele projecten. Een onderzoeksleider mag dus best eens iets esoterisch proberen, bijvoorbeeld. Zo creëren we een omgeving met internationale aantrekkingskracht, die goed is voor heel Nederland. We hebben een goede balans gevonden, vind ik. Dynamiek Directeur Albert Polman van het Fom-instituut Amolf, vanwaaruit het INL opstart, sluit zich daar desgevraagd helemaal bij aan: We zouden er natuurlijk niet aan zijn begonnen als er geen hoogstaande wetenschap bedreven zou worden. ASML betaalt de helft van de basisfinanciering van het instituut, dus is het logisch dat het inspraak krijgt, maar het is wel degelijk publiek fundamenteel onderzoek dat we gaan doen. Niemand die weet wat daar voor nieuwe ideeën, toepassingen of patenten uit komen. Bovendien leert de ervaring dat ongeveer de helft van de buitenlandse onderzoekers die we aantrekken in Nederland blijft. Dat is belangrijk voor de Nederlandse kenniseconomie. Amolf werkt al prettig samen met een bedrijf, vertelt Polman. De Surface Photonicsonderzoeksgroep ontrafelt samen met Philips Research in Eindhoven de geheimen van de interactie tussen licht en nano-oppervlakken, met als mogelijke toepassing ledlampen. Ook hier is de financiering ruwweg fiftyfifty verdeeld over de publieke en private partner. Resteert de vraag waarom ASML ervoor kiest mee te betalen aan de huur van een instituut, in plaats van het bestaande netwerk van onderzoekspartners in binnen- en buitenland aan te spreken. Noordam: We hebben verschillende oplossingen overwogen voor de vragen waar wij op de lange termijn antwoord op zouden willen krijgen. Uiteindelijk zijn we tot de conclusie gekomen dat een fysiek instituut, waar onderzoekers dagelijks met elkaar van gedachten kunnen wisselen, de beste dynamiek en dus het snelst resultaten oplevert. De oprichting van het INL betekent echter niet dat ASML andere onderzoeksactiviteiten terugschroeft, ook niet met andere onderzoekspartners. Ik zie ons netwerk eerder groeien dan krimpen, zegt Noordam. Elk onderzoeksprobleem heeft zijn optimale manier om aangepakt te worden. Het INL in het kort Start 1 september 2013, intrek in eigen gebouw 1 december (na voltooiing verbouwing). Looptijd tien jaar, met de intentie daarna verder te gaan. Budget honderd miljoen euro voor tien jaar, waarvan ASML dertig miljoen bijdraagt, Fom/NWO 25 miljoen, de UvA en VU samen 12,5 miljoen en de gemeente Amsterdam vijf miljoen. De rest wordt gefinancierd met behulp van andere nationale en internationale onderzoeksprogramma s. Biedt plaats aan honderd onderzoekers, verdeeld over zeven onderzoeksgroepen. Het onderzoek start met onderwerpen gerelateerd aan EUV-lichtbronnen, die op den duur nog een factor tien intenser moeten worden dan de bronnen die ASML nu op zijn roadmap heeft staan. Belangrijke thema s daarin zijn onder meer laserfysica, licht-materie-interactie en de chemie van fotolak. 6 11

12 Tim Groeit En jij? Persoonlijke groei, dat vinden wij belangrijk. Groeien als mens, groeien als professional. Wij bieden jou als embedded software of hardware expert de ruimte en de mooiste merken. Zodat jij Groeit. Onze arbeidsvoorwaarden en ons Employment Benefi t Program zijn uitstekend. Zeker zo belangrijk is dat je bij TOPIC een unieke kans krijgt om jezelf te ontwikkelen in de top van de markt. Onze software en hardware professionals werken voor en bij klanten zoals ASML, Océ, Philips en TomTom. Op dat allerhoogste niveau kun jij je talent en ambities optimaal ontwikkelen. Op dat niveau kun je wérkelijk groeien. Als professional en als mens. Wij bieden je de kans. Zodat jij Groeit. TOPIC zoekt Software- & Hardware-engineers. Interesse? Kijk snel op voor onze vacatures. Topic. Blijf groeien

13 Opinie Groods greep Derk-Jan de Grood helpt organisaties meer grip te krijgen op hun (test)project. Testautomatisering is onvermijdelijk De economie bepaalt hoe organisaties opereren en hoeveel geld ze willen steken in IT. Ze moeten investeren om te kunnen voldoen aan steeds uitgebreidere wet- en regelgeving, om hun dienstverlening uit te breiden en mee te gaan met de technologische ontwikkelingen. De systemen worden steeds complexer en het aantal koppelingen neemt toe. De terugverdientijd van IT-investeringen wordt daarbij korter. De opkomst van de Bric-landen met hun grote aanbod aan goedkope IT-professionals legt extra druk op de tarieven. De aanpassingen die de business wil, bezorgen de IT-afdelingen veel werk, maar het moet allemaal wel snel en goedkoop. Dure professionals die weken achtereen handmatig regressietests uitvoeren, passen niet meer in dit plaatje. Ook de aard van de systemen verandert. Er is een toenemende differentiatie in devices, OS en en webbrowsers. Dit betekent dat we functionele tests moeten herhalen voor verschillende configuraties. Doe dat maar eens met hand. Voor het testen van mobiele toepassingen gebruiken steeds meer organisaties daarom dockingstations waarin tien of meer devices hangen, die worden aangestuurd door één geautomatiseerd testscript. Locatieafhankelijke functies worden vaak in een laboratorium getest door middel van simulatoren. Virtualisatie maakt het mogelijk hele backoffices na te bootsen, zodat er een compleet testharnas ontstaat dat de automatische tests ondersteunt. Softwareontwikkeling verandert continu. Agile heeft inmiddels kritische massa bereikt en het aantal organisaties dat kiest voor Scrum neemt nog steeds rap toe. Dit heeft gevolgen voor hoe we testen. Enerzijds herhalen Scrum-projecten tests veel vaker dan traditionele watervaltrajecten. Eindeloos handmatig tests herhalen is echter vervelend en past niet in het time frame van de sprint. Anderzijds kijken Agile-projecten steeds vaker naar executable design. Behaviour-driven development slaat bijvoorbeeld de brug tussen specificatie en testontwerp en binnen modelgebaseerd testen is het model het executable design en kunnen we daaruit tests genereren. Beide aanpakken maken gebruik van automatiseringstools. Bij continuous delivery gelden de effecten nog sterker. Als we een paar keer per dag met onze code naar productie willen, kan het niet zo zijn dat er een groepje testers met zweetparels op hun voorhoofd de boel tegenhouden omdat ze nog niet klaar zijn met hun werk. Voor continuous delivery zullen de tests daarom geïntegreerd moeten zijn in het automatische build- en deployment-proces. Daarnaast is er een verschuiving naar productie. Door hun voorspelbaarheid zijn geautomatiseerde tests hierbij veiliger dan handmatige. Om het reallife gedrag van de keten in productie te De huidige generatie testers is vaak te huiverig voor automatisering kunnen analyseren, worden grote hoeveelheden data verzameld. Hoe meer data, hoe nauwkeuriger, dus de analyse ervan gebeurt uiteraard geautomatiseerd. Tot voor kort haalden we onze voldoening en trots uit het handmatig opstellen van een beslissingstabel of het vullen van grote Excel-sheets. Vanuit een model zijn tests echter veel sneller en vollediger af te leiden. Er zijn voldoende testtools beschikbaar die testcombinaties voor ons kunnen genereren en deze meteen kunnen koppelen aan een geautomatiseerd script. Handmatig een testontwerp maken is daarmee eigenlijk niet meer te verantwoorden naar managers die kritisch zijn op de kosten. Ik wil zeker niet beweren dat alleen automatisch testen volstaat. Handmatig testen is nog steeds iets anders dan automatisch checken. De huidige generatie testers is vaak echter te huiverig voor automatisering, terwijl alles erop wijst dat tooling ook in de testprofessie bezig is aan een opmars. De generatie die nu van de scholen komt, heeft dit allang begrepen en zal bijdragen aan een grotere adoptie van geautomatiseerd testen. Daarmee krijgen alle testers er vroeg of laat mee te maken, ook degenen die tot nu toe hebben getracht tests, tooling en techniek op een afstand te houden. 6 13

14 Ontelbaar veel applicaties, één platform Maak kennis met de meest complete systeemontwerpomgeving NI LabVIEW is de enige complete ontwikkelomgeving met de beste hardwareintegratie en compatibiliteit waarmee u elke meet- en testapplicatie met vertrouwen kunt realiseren. LabVIEW staat centraal in de grafische systeemontwerpmethode. Met deze methode wordt u niet langer beperkt in uw mogelijkheden en ontwikkelt u uw systeem sneller door de combinatie van een open platform van productieve software en herconfigureerbare hardware. De LabVIEW ontwerpsoftware biedt een ongeëvenaarde hardware-integratie en helpt u programmeren precies op de manier zoals u denkt: grafisch. >> Realiseer uw systemen sneller. Bezoek ni.com/labview-platform National Instruments Netherlands BV Pompmolenlaan 10 Postbus AC Woerden Tel Fax Chamber of Commerce # Utrecht 2013 National Instruments. All rights reserved. LabVIEW, National Instruments, NI, and ni.com are trademarks of National Instruments. Other product and company names listed are trademarks or trade names of their respective companies

15 Nieuws Medisch Licht en geluid in de slagader Met een ultrageluidkatheter kunnen artsen aderverkalking binnen in de slagader bekijken, maar ze kunnen niet goed beoordelen hoe gevaarlijk deze is. Met financiering van STW gaat het Erasmus Medisch Centrum een prototype ontwikkelen van een katheter die dat wel kan. Pieter Edelman Begin deze maand maakte technologiestichting STW de eerste zeven honoreringen bekend voor haar Demonstrator-subsidie. Wanneer de industrie aarzelt om een wetenschappelijke vinding tot product te ontwikkelen, kunnen de wetenschappers met behulp van de subsidie een prototype bouwen. Als die eerste belangrijke hobbel eenmaal is geslecht, wordt het veel makkelijker om de ontdekking bij het bedrijfsleven te krijgen, hoopt STW. Een van de ontvangers is Gijs van Soest, onderzoeker bij het Rotterdamse Erasmus Medisch Centrum. Zijn groep werkt aan het verbeteren van de ultrageluidkatheters waarmee tijdens dotterbehandelingen naar aderverkalking in een slagader wordt gekeken. In het lab, waar zo n probe net een stuk van een vrij geprepareerde slagader in beeld brengt, toont hij de vinding: een katheter die, als je goed kijkt, niet alleen een ultrageluidtransducer bevat maar ook een glasvezel. Dat moet de samenstelling van de probleemgebieden onthullen. Bij aderverkalking zet zich overal in het lichaam op de wanden van bloedvaten een plaque af. Die komt in twee vormen voor, de een vrij onschuldig, de ander levensgevaarlijk. Stabiele plaques vormen een verdikking die langzaam groter wordt. Als die in je kransslagader zit, kun je pijn op de borst krijgen. De cardioloog zal dat oplossen met een dotterbehandeling of door een stent te plaatsen, legt Van Soest uit. Maar de andere manifestatie is dat die plaque een vetophoping is. Je lichaam legt daar een kapje overheen om het van de bloedbaan te scheiden, maar dat is vrij fragiel. Als het scheurt en die troep in het bloed komt, ontstaat er een bloedpropje dat het vat kan blokkeren. En als dat in de kransslagader gebeurt, heet dat een hartaanval. Vandaar dat artsen tijdens een dotterbehandeling even de tijd nemen om de plaques met een katheter te bekijken. Alleen geeft dat geen uitsluitsel over het type plaque is het de stabiele variant of de gevaarlijke onstabiele? Van Soests groep heeft aangetoond dat die vraag kan worden beantwoord met technologie die bekendstaat als fotoakoestiek. De aanpak bestaat uit twee stappen: eerst wordt er een kort maar fel lichtpulsje op het weefsel afgevuurd, waardoor dat plotseling opwarmt. Die opwarming is slechts minimaal in de orde van millikelvins maar genoeg om schokgolven te veroorzaken die een ultrageluidtransducer kan oppikken. Omdat het absorptiespectrum van vet anders is dan van bijvoorbeeld bindweefsel, is de samenstelling van de plaque te achterhalen. Stevige draad Het principe is in het lab aangetoond, maar er is nog behoorlijk wat sleutelwerk nodig voor een functioneel prototype: de laserbron moet worden doorontwikkeld en de fiber ingepast in een katheter van slechts een millimeter doorsnede. Er is nog een andere complicatie. Een ultrageluidelement kan maar één kant op kijken. Er wordt wel gewerkt aan katheters met meerdere elementen, maar dat is erg complex en betekent vaak een compromis op bijvoorbeeld bandbreedte, gevoeligheid of beeldkwaliteit, licht Van Soest toe. Er zit dus maar één ding op: het element wordt op een stevige draad geplaatst en met een motor aan de basis wordt het geheel fysiek rondgedraaid. Een optische vezel erbij maakt het koppelstuk dus een stuk ingewikkelder, vooral omdat de vermogens best hoog zijn en een goede optische afsluiting vereisen terwijl de diameter van de vezel erg klein is. Een mooi klusje voor instrumentenmakerij van het EMC, plus een postdoc die nog aangetrokken moet worden. Uiteraard hebben we wel de gesprekken gevoerd met de bestaande marktpartijen om dit te ontwikkelen, zegt Van Soest. Maar die zien ook nog wel wat er nog allemaal mis aan zou kunnen gaan. Het ontwikkelen van een nieuw product duurt ook jaren en vergt een investering, dat moet wel een duidelijke plek op hun roadmap hebben. Ik hoop dat we dat plaatsje hiermee zullen krijgen. Fotoakoestiek kan op twee manieren worden ingezet. Door een plaatje op de absorptiepiek (c) te vergelijken met een plaatje net ernaast (d) wordt vet in beeld gebracht. Een spectrogram behoort ook tot de mogelijkheden door stapsgewijs verschillende frequenties af te vuren. Dat kan vanwege tijdgebrek maar in één richting, hoewel diepteinformatie wel uit de reistijd van het geluid kan worden gehaald. 6 15

16 Technieuws Onderzoek Zonnecelpolymeer organiseert zichzelf Paul van Gerven Zonnecellen van polymeren maken zou je net zo goed een kunst of een ambacht kunnen noemen als wetenschap. De beste manier om een polymeren zonnecel te maken, is door twee fotoactieve polymeren op elkaar te stapelen of niet-volledig te mengen. Op het grensvlak dat zo ontstaat, worden excitonen namelijk veel effectiever uit elkaar getrokken dan ooit in een monolaagzonnecel het geval zou kunnen zijn. Excitonen zijn elektron-gatparen die ontstaan als elektronen worden aangeslagen door invallende fotonen. Hoe meer elektronen en gaten de elektrodes bereiken, hoe beter de zonnecel. Het frustrerende is echter dat het heel nauw luistert welke polymeren je mengt. Als ze te veel van elkaar verschillen, proberen ze elkaar te ontlopen zoals water en olie dat doen en is er slechts een minimaal grensvlak. Lijken ze te veel op elkaar, dan mengen ze volledig en is er niet eens een grensvlak. En als de juiste balans is gevonden, moeten ook de elektrische eigenschappen nog eens logisch op elkaar passen. Wat je mengt om een goede zonnecel te krijgen, is dan ook niet echt op papier uit te rekenen. Natuurlijk bieden de chemie en de fysica houvast, maar toch blijft er veel ruimte over voor de intuïtie en handigheid van de onderzoeker. Deze eigenschappen Twee polymeren die liever niet mengen, leveren een veel betere zonnecel op als ze aan elkaar worden geknoopt. zijn niet noodzakelijkerwijs onwetenschappelijk; ze horen misschien toch meer thuis in het domein der kunsten of ambachten. Onderzoekers van Rice University en Penn State besloten een deel van de controle over het grensvlak terug op te eisen. Zij plakten twee fotoactieve polymeren aan elkaar vast en constateerden dat dit zogeheten blokcopolymeer een veel betere zonnecel oplevert dan het mengsel van de twee losse ketens. De blokcopolymeercel heeft een rendement van ongeveer drie procent, terwijl de losse constituenten niet verder komen dan 0,1 procent, rapporteren de Amerikanen in Nano Letters. De spectaculaire efficiëntieverbetering is toe te schrijven aan de nanostructuren die het blokcopolymeer uit zichzelf vormt. In een poging van elk van de twee verknoopte strengen om zichzelf met zo veel mogelijk gelijksoortige strengen te omringen, ontstaan lamellen van zestien nanometer breed. Aangezien excitonen gemiddeld tien nanometer kunnen afleggen voordat ze uit elkaar vallen, is dat vrij dicht bij de optimale breedte. Bovendien organiseren de lamellen zich op vooralsnog mysterieuze wijze het liefst loodrecht op de elektrodes, wat elektronen en gaten een relatief korte ontsnappingsroute biedt. De blokcopolymeercel kan zich wat rendement betreft aardig meten met de beste zonnecellen van polymeermengsels. Vooral mengsels van polymeren met superieure elektronacceptoren, zoals buckyballen, doen het echter nog veel beter: meer dan tien procent is haalbaar met drie of meer fotoactieve lagen. De Rice- en Penn State-onderzoekers richten zich daarom in het vervolgonderzoek vooral op performanceverbetering. Een elektrische schakelaar voor magnetisme Paul van Gerven Dat elektriciteit en magnetisme intrinsiek met elkaar zijn verbonden, weet iedere middelbare scholier. Toch was het honderden jaren alleen mogelijk om de magnetisatierichting in een magnetisch materiaal te veranderen door er een andere magneet bij te halen. Nu zijn onderzoekers van MIT er in het klein in geslaagd om het met elektriciteit te doen. In een publicatie in Nature Nanotechnology laten zij zien hoe zij piepkleine magnetische domeintjes zeer energiezuinig omdraaien met een verandering in spanning. Magnetische velden zijn erg moeilijk te lokaliseren. Als je een magnetisch domein probeert te manipuleren, hebben de velden de neiging zich uit te waaieren. Interactie met aanpalende gebieden is bijna niet te vermijden, zeker naarmate de domeinen kleiner en kleiner worden, legt hoofdauteur Geoffrey Beach van MIT uit. Het probleem is technologisch relevant omdat magnetische domeinen als basis voor opslagmedia zouden kunnen dienen. Zo ontwikkelde IBM-onderzoeker Stuart Parkin het zogeheten racebaangeheugen, waarin magnetische domeinen heen en weer bewegen in een nanodraad. Het ontbrak hem echter aan een praktische en energiezuinige manier om bits te lezen en te schrijven. Beach en collega s maakten de ontbrekende schakelaar door magnetisme op dezelfde manier te manipuleren als een transistor dat doet met stroom. Het hoofdingrediënt is een materiaal rijk aan mobiele ionen, dat afhankelijk van de spanningsrichting een magnetische film uitricht. In zijn geheel vormt deze magneto-ionische stapel (een onderdeel van) de langgezochte lees- of schrijfkop van een racebaanachtig geheugen. 16 6

17 Opinie Software-engineering Angelo Hulshout Onbestemd gevoel Toen de redactie mij benaderde met de vraag of ik weer een software-engineeringcolumn kon schrijven, gaf ik aan dat tijd en inspiratie geen probleem waren. De praktijk blijkt een maand later toch anders te zijn. Het is 22:36 uur op de dag van mijn deadline als ik dit schrijf en ik ben net tot de conclusie gekomen dat het idee dat ik een maand geleden had niet columnfähig is. Eigenlijk zit ik me af te vragen of software-engineering nog wel iets betekent, en in hoeverre ik er momenteel mee bezig ben. Natuurlijk, ik ben een architectuurbeschrijving aan het maken op basis waarvan iemand straks mijn eigen product gaat realiseren. De vraag is echter of ik daarbij software-engineering aan het bedrijven ben of enkel de randvoorwaarden schep om dat door iemand anders te laten doen. Daarnaast zie ik in mijn werk voor andere partijen dingen gebeuren waardoor ik me af en toe serieus afvraag of software-engineering zichzelf niet de das om aan het doen is. De reden voor dat laatste is tweeledig: enerzijds zie ik dat zelfs de grootste hightechorganisaties (niet alleen in Nederland) software ontwikkelen op dezelfde manier als dertig jaar terug, en dat was een manier waarvan (een deel van) de software-engineeringgemeenschap vijftien jaar geleden al vond dat ze achterhaald was. Anderzijds zie ik dat een kleine gemeenschap nog steeds probeert hier verandering in te brengen, door modelgedreven softwareontwikkeling te promoten en toe te passen. Na twintig jaar (!) is er echter nog bitter weinig gevolg gegeven aan de roep om softwareontwikkeling te moderniseren langs deze weg. Veel van de bedrijven waaraan ik hierboven al refereerde, hebben hun eigen succesverhaal over modelgedreven ontwikkeling, maar in veel gevallen blijft het bij dat ene, zeer lokale succesje. Hoe dat komt? Ik heb allerlei redenen die ik zou kunnen onderbouwen, maar de waarheid zal wel per geval ergens anders liggen. Angst voor verandering, gebrek aan continuïteit, gebrek aan draagvlak, hoge ontwik- kelkosten door alles zelf te willen doen, niet begrijpen dat software anders is dan staal... Soms krijg ik hierbij een onbestemd gevoel dat aan al die redenen nog een gemeenschappelijke oorzaak ten grondslag ligt: gebrek aan technisch vernuft en mensen met inzicht in echte software-engineering, vooral in Nederland. Zou naast de harde disciplines ook software-engineering slachtoffer kunnen zijn van het gebrek aan bèta s en de voortdurende misvatting dat wie een website kan bouwen ook een machine kan Na twintig jaar is er nog weinig gevolg gegeven aan de roep om softwareontwikkeling te moderniseren besturen? Ik hoop het niet, want dat zou betekenen dat ik weliswaar nog zeker dertig jaar zonder problemen mijn geld kan verdienen met software-engineering en alles eromheen (ook organisaties en processen waar ik me mee bemoei, hebben uiteindelijk met die discipline te maken), maar steeds met dat stemmetje in mijn achterhoofd dat ik enkel dertig, en straks wel vijftig, jaar stilstand aan het compenseren ben. Ach, al met al is het nu 22:50 uur en staat deze column gewoon op papier. Dat geeft toch weer even voldoening en afleiding. Welterusten. 6 17

18 Nieuws Modelgebaseerd ontwikkelen Een weekendje hacken met ASD Op vrijdag 24, zaterdag 25 en zondag 26 mei organiseerde Nspyre met medewerking van Unit040 en Verum het eerste ASD Hackathon Weekend. Een fotoreportage. Nieke Roos De deelnemers van de ASD Hackathon, medewerkers van Nspyre en van relaties, kwamen op vrijdag bijeen bij groepsaccommodatie De Putse Hoeve in Bergeijk. De uitdaging: in ASD de controlesoftware ontwikkelen voor een containerterminal, op schaal nagebouwd in lego. De deelnemers dienden twee subsystemen, truck en laadplatform, te modelleren en de gegenereerde code te valideren. De deelnemers verdeelden zich over meerdere teams, die elk hun eigen aanpak volgden: sommige gingen voor incrementeel, andere voor big bang. De lunch vormde een welkome onderbreking, maar na het eten zetten de deelnemers de strijd direct voort met standupmeetings waarin ze hun voortgang bespraken. De diehards hielden het vol tot ruim na enen. Uiteindelijk slaagde de validatie van de eerste besturing voor het laadplatform die avond nog, met slechts één enkele testrun op de lego-opstelling De organisatie beoordeelde de teams op de kwaliteit van de architectuur, het ontwerp van de controllers en de samenwerking. Het winnende team had als enige beide subsystemen geheel af.

19 Opinie De communicatietrainer Jaco Friedrich is softskillstrainer bij het High Tech Institute. Hoe bel ik een potentiële klant? Een projectleider vraagt: Mijn manager wil dat ik meer ga netwerken. Daarbij hoort ook het telefonisch benaderen van potentiële klanten die ik op een bijeenkomst of beurs heb ontmoet en nog niet zo goed ken. Hoe pak ik zo n telefoongesprek aan? De communicatietrainer antwoordt: Het zogeheten koud bellen is iets waar de meeste technici ver weg van blijven. Begrijpelijk, want je moet jezelf verkopen en dat voelt voor veel mensen ongemakkelijk. Dus als je ertegen opziet, ben je in ieder geval niet de enige. Toch is het echt iets dat je kunt leren en ook kunt leren leuk vinden. Koud bellen is een potentiële klant telefonisch benaderen met wie je nog niet eerder of slechts heel kort hebt gesproken. Een contact is warmer als je de ander al beter kent. Hoe beter de relatie, hoe gemakkelijker het is om een keer te bellen. Een warm contact zit dus al in je netwerk, een koud contact niet. Netwerken is het leggen van potentieel functionele relaties en acquireren is werk binnenhalen. Het leggen van contacten en het vervolgens kunnen gaan praten over wat je al dan niet voor de potentiële klant kunt betekenen, verloopt stap voor stap. Om te beginnen, gaat het erom om een keer aan tafel te komen of in ieder geval met elkaar in contact te komen. Hoe pak je dat aan? Allereerst is het belangrijk dat je een rea listisch doel hebt als je gaat bellen. Een groot project haal je niet binnen in een enkel gesprek. Maar wat is wel mogelijk? Bijvoorbeeld dat je een keer kunt komen praten. Of dat degene die je belt, verwijst naar iemand met wie je eens zou kunnen gaan praten. Dus maak van tevoren voor jezelf helder wat je doel is en maak wat je wilt vragen zo klein mogelijk. Zo klein dat de ander eigenlijk geen nee kan zeggen. Het mooie effect hiervan is dat als iemand een keer ja heeft gezegd, er automatisch een mechanisme in de hersenen in werking treedt dat de gegeven ja innerlijk verantwoordt. Met andere woorden: de ander zal vanaf dat moment redenen bedenken waarom het goed is dat hij tegen jou ja heeft gezegd. De volgende ja zal gemakkelijker zijn. Als je belt en de ander kent jou nog helemaal niet, stel je jezelf voor. Je vertelt kort wat je doet, voor welke doelgroep en wat het oplevert: Ik ben Piet van bedrijf X en ik ben gespecialiseerd in deze oplossingen voor middelgrote ondernemingen. De oplossing die ik biedt, levert meestal een kostenreductie op van minimaal twintig procent. Heb je de ander al een keertje gesproken, bijvoorbeeld op een beurs, verwijs daar dan naar. Het voorstellen kun je dan achterwege laten. Heb je het eerste contact eenmaal gelegd, dan is de volgende stap: met de deur in huis vallen. Vertel gewoon wat je wilt of wat je wilt Hou het klein en licht vragen. Bijvoorbeeld: Ik ben bezig een nieuw concept te ontwikkelen om specifiek dit en dat soort problemen op te lossen. Ik wil u vragen een keer mee te denken. Of: Ik wil graag een keer met u praten over een specifieke oplossing die we hebben voor een probleem waar u mogelijk ook mee te maken heeft. In het gesprek is het belangrijk het licht te houden. Misschien kun je samen even lachen, dat zou geweldig zijn. Verder moet je jezelf durven te verkopen. En bedenk dat je ook echt wat te bieden hebt. Tot slot: wees recht door zee. Ga de ander niet vertellen dat het toch echt beter voor hem is dat hij een keer met jou praat. Dat vindt niemand fijn. Zeg gewoon dat jij het heel graag zou willen omdat je denkt dat je wat te bieden hebt. Bereid je goed voor en hou het klein en licht. 6 19

20 Ding mee naar de HTNL Award 2013 Dé prijs voor de beste prestatie in de hightech. Niet alleen technologische innovatie telt. Bewezen samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen is minstens zo belangrijk. De HTNL Award betekent erkenning en zichtbaarheid. En een mooi beeldje natuurlijk (van de bekende beeldhouwer Hans van Eerd). Inzenden kan tot 1 oktober. De uitreiking vindt plaats tijdens het Bits&Chips Embedded Systems event op 7 november. Meer informatie? Kijk op De HTNL Award wordt mogelijk gemaakt door

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

innovaphone case study

innovaphone case study innovaphone case study ARCNL en AMOLF kiezen met het oog op geplande uitbreidingen flexibele IP telefonie en UC oplossing van innovaphone ARCNL en AMOLF: Eind 2014 nam het Advanced Research Center for

Nadere informatie

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 Ontwikkeling en groei van binnenuit We leven niet in een tijdperk van veranderingen, maar in een verandering van

Nadere informatie

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen

Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Holland High Tech High Tech Solutions for Global Challenges Topsector High Tech Systemen en Materialen Amandus Lundqvist Voorzitter Topteam HTSM 21 maart 2014 Topteam HTSM advies toename private én publieke

Nadere informatie

Join the Innovation Makers!

Join the Innovation Makers! Join the Innovation Makers! Personal development in hard and soft skills Many career opportunities Embedded & Technical software Connected Devices 4 locations in the Netherlands and Belgium Social after-work

Nadere informatie

Customer Success Story: Frencken Europe

Customer Success Story: Frencken Europe Customer Success Story: Frencken Europe 2 Frencken Europe komt voort uit Machinefabriek Gebrs. Frencken in Eindhoven. Groot gegroeid in onderdelenfabricage bouwde het bedrijf de afgelopen twintig jaar

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Werk aan de winkel wat betreft openheid, onderscheidingsvermogen en communicatiekanalen from Accenture and Microsoft 1 Werk aan de winkel wat betreft

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN

CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN Exact Online CASE STUDY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY MDM LEERT KLANTEN ZELF VISSEN MDM accountants & belastingadviseurs uit Den Haag is hard op

Nadere informatie

Factsheet CONTINUOUS VALUE DELIVERY Mirabeau

Factsheet CONTINUOUS VALUE DELIVERY Mirabeau Factsheet CONTINUOUS VALUE DELIVERY Mirabeau CONTINUOUS VALUE DELIVERY We zorgen ervoor dat u in elke volwassenheidsfase van uw digitale platform snel en continu waarde kunt toevoegen voor eindgebruikers.

Nadere informatie

Smart Industry 4.0. Edwin van Rensch/Eric Megens

Smart Industry 4.0. Edwin van Rensch/Eric Megens Smart Industry 4.0 Edwin van Rensch/Eric Megens Agenda o Introductie Hotraco Group o Introductie Smart Industry 4.0 o Data model Hotraco Product improvement Remote service Benchmark Additional service

Nadere informatie

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s

Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Excellente partnerschappen binnen Europa: de KIC s Martin Bakker, 18 februari 2014 Eind 2014 gaan twee nieuwe Europese samenwerkingsverbanden van start. Verspreid over Europa zullen universiteiten, kennisinstellingen,

Nadere informatie

Factsheet KICKSTARTERS Mirabeau

Factsheet KICKSTARTERS Mirabeau Factsheet KICKSTARTERS Mirabeau KICKSTARTERS We lanceren binnen twee maanden een nieuw digitaal platform waarmee u in hoog tempo business value genereert. De digitale transformatie is in volle gang. Consumenten

Nadere informatie

BCS in 2011 een bewogen jaar..!

BCS in 2011 een bewogen jaar..! BCS in 2011 een bewogen jaar..! Roel Fonville Eindhoven, 19 December 2011 Supported by Business Cluster Semiconductors Totaal Ecosysteem - Circa 150 bedrijven - Circa 15.000 werknemers - R&D omzet 10 miljard

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top!

Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie. Samen naar de top! Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie Topsectoren aanpak en de Nederlandse Defensie & Veiligheid gerelateerde industrie Samen naar de top! Drs. G.M. Landheer Directeur Topsectoren en Industriebeleid

Nadere informatie

Business Cluster Semiconductors East Netherlands

Business Cluster Semiconductors East Netherlands Business Cluster Semiconductors East Netherlands Ledenbijeenkomst 2 november 2010 Roel Fonville Supported by Roel Fonville Ruim 30 jaar Philips: 20 jaar Philips Components & Semiconductors Ontwikkelaar

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl 13 Acquisitietips AngelCoaching Coaching en training voor de creatieve sector Tip 1 Wat voor product/dienst ga je aanbieden? Maak een keuze, niemand kan alles! Tip 1 Veel ondernemers zijn gezegend met

Nadere informatie

De cloud die gebouwd is voor uw onderneming.

De cloud die gebouwd is voor uw onderneming. De cloud die gebouwd is voor uw onderneming. Dit is de Microsoft Cloud. Elke onderneming is uniek. Van gezondheidszorg tot de detailhandel, van fabricage tot financiële dienstverlening: geen twee ondernemingen

Nadere informatie

Talent, Creativiteiten en Innovatie in je Bedrijf Centre for Innovation - Leiden University

Talent, Creativiteiten en Innovatie in je Bedrijf Centre for Innovation - Leiden University Talent, Creativiteiten en Innovatie in je Bedrijf Centre for Innovation - Leiden University Gideon Shimshon Twitter: gideon.shimshon g.j.shimshon@cdh.leidenuniv.nl The Future is already here, it s just

Nadere informatie

SNN namens SNN Verzonden: donderdag 21 mei 2015 15:17 Aan:

SNN <communicatie=snn.eu@mail203.atl81.rsgsv.net> namens SNN <communicatie@snn.eu> Verzonden: donderdag 21 mei 2015 15:17 Aan: Rienks, Diane Van: SNN namens SNN Verzonden: donderdag 21 mei 2015 15:17 Aan: Statengriffie provinsje Fryslân Onderwerp: Waar verdient

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR SUCCES OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity

Nadere informatie

Symposium Groene chemie in de delta

Symposium Groene chemie in de delta DPI Value Centre als onderdeel van TKI SPM en het valorisatienetwerk 2.0 Symposium Groene chemie in de delta A. Brouwer, 12 November 2012 TKI Smart Polymeric Materials Topresearch in polymeren 5-10 jaar

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Omarm de cloud. Een onderzoek naar de acceptatie van cloud computing onder Europese MKB s

Omarm de cloud. Een onderzoek naar de acceptatie van cloud computing onder Europese MKB s Omarm de cloud Een onderzoek naar de acceptatie van cloud computing onder Europese MKB s Introductie Cloud computing symboliseert een grote verschuiving in de manier waarop ITdiensten worden geleverd binnen

Nadere informatie

Workplace Transformation

Workplace Transformation Workplace Transformation Workplace Transformation Ruimte om productief, creatief en inzichtelijk te werken Met een waardering van 10 miljard dollar is huisverhuurdienst Airbnb meer waard dan een aantal

Nadere informatie

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl

The Netherlands of 2040. www.nl2040.nl The Netherlands of 2040 www.nl2040.nl 1 Tijden veranderen 2 Tijden veranderen 3 Nieuwe CPB scenario studie Vraag Waarmee verdienen we ons brood in 2040? Aanpak Scenario s, geven inzicht in onzekerheid

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen Deze week organiseerde de Vrije Universiteit Brussel een De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen congres over de recente ontwikkelingen in fotonica: Spie Photonics Europe. Fotonica heeft alles te

Nadere informatie

Wereldwijd arbeidsmarktonderzoek bekendheid Eindhoven & Brainport Eindhoven Region

Wereldwijd arbeidsmarktonderzoek bekendheid Eindhoven & Brainport Eindhoven Region Rapportage: 1 Data: Mogelijk gemaakt door: Wereldwijd arbeidsmarktonderzoek bekendheid Eindhoven & Brainport Eindhoven Region Highlights uniek enquête-onderzoek Maart 2015 2 BEKENDHEID BRAINPORT EINDHOVEN

Nadere informatie

het starters lab het Starters Lab starters4communities werkt met jong talent aan maatschappelijke innovatie.

het starters lab het Starters Lab starters4communities werkt met jong talent aan maatschappelijke innovatie. het starters lab In het Starters Lab bouwen jonge talenten in teams sociale ondernemingen. Samen sterker! Jij bent: starters4communities werkt met jong talent aan starters4communities presenteert het Starters

Nadere informatie

MEET, LEARN, EXPERIENCE

MEET, LEARN, EXPERIENCE MEET, LEARN, EXPERIENCE Dynamiek, het is de energie die ons in beweging houdt, en ons sterk maakt in een wereld die constant verandert. Het houdt ons scherp en alert. Het doet ons bewegen, stappen vooruit

Nadere informatie

Brainport 2020 wordt Brainport Network

Brainport 2020 wordt Brainport Network Een soepel draaiende arbeidsmarkt waar overheden, bedrijfsleven, werknemers en onderwijs moeiteloos hun weg kunnen vinden en constant beschikken over de meest actuele informatie, om de afstand tussen vraag

Nadere informatie

CASE STUDY JOANKNECHT & VAN ZELST DENKT VOORUIT

CASE STUDY JOANKNECHT & VAN ZELST DENKT VOORUIT Exact Online CASE STUDY JOANKNECHT & VAN ZELST DENKT VOORUIT www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY GROEI DOOR PROACTIEF ADVIES Het gaat goed bij Joanknecht & Van Zelst: dit Eindhovens

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot:

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: Jac. Gofers 16 april 2015 1 Smart Industry Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: de productvraag (specificaties,

Nadere informatie

JUST BE YOU.NL. Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen. Marian Palsgraaf - www.justbeyou.

JUST BE YOU.NL. Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen. Marian Palsgraaf - www.justbeyou. JUST BE YOU.NL Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen Marian Palsgraaf - www.justbeyou.nl Het mooiste wat je kunt worden is jezelf. Mijn passie is mensen te helpen

Nadere informatie

Brief aan Hans Dijkman Brief aan Han Smits De plek van het Design Institute: de analyse

Brief aan Hans Dijkman Brief aan Han Smits De plek van het Design Institute: de analyse TIM 5 Agenda Brief aan Peter Blees Innovation Asset Recovery Brief aan Hans Dijkman Brief aan Han Smits De plek van het Design Institute: de analyse Brief aan Hans de Gier De plek van het Design Institute

Nadere informatie

INNOVATIEVE PROCESSEN in de voertuigindustrie in Vlaanderen

INNOVATIEVE PROCESSEN in de voertuigindustrie in Vlaanderen INNOVATIEVE PROCESSEN in de voertuigindustrie in Vlaanderen Prof.dr.ir.. Hendrik Van Landeghem Onderzoekscentrum voor In-Plant Logistics (AoG) Lean Enterprise Research Center Vakgroep Industrieel Beheer

Nadere informatie

Master Of Code voor haar opdrachtgevers

Master Of Code voor haar opdrachtgevers Master Of Code voor haar opdrachtgevers nov12 Een trend: mobiel in zakelijk verkeer Een trend: mobiel in zakelijk verkeer(2) 1,6 miljoen x online boekjes bekeken waarvan 600.000 keer via mobiele apparaten

Nadere informatie

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren.

Ik hoop dus dat dit congres nieuwe ideeën gaat opleveren. Alleen de uitgesproken tekst geldt. Toespraak bij de opening van het Innoversum Innovatiecongres door Commissaris van de Koningin, drs. Ank Bijleveld-Schouten, op woensdag 25 mei 2011 om 9:20 te Enschede.

Nadere informatie

IT Job market report. IT Job Board, Januari 2013

IT Job market report. IT Job Board, Januari 2013 IT Job market report 2013 IT Job Board, Januari 2013 De Nederlandse IT kandidaat Freelance 39% Werkzaam in 85% 15% Man Vrouw 61% Vaste dienst 74% Private sector 26% Publieke sector Top 15 Skills 1 Helpdesk

Nadere informatie

wat zijn je kansen? Jij toch ook!? Ik wil later leuk werk! Wist je dat 55% van de jongeren bij het kiezen

wat zijn je kansen? Jij toch ook!? Ik wil later leuk werk! Wist je dat 55% van de jongeren bij het kiezen wat zijn je kansen? Je hebt vast al nagedacht over wat je na de middelbare school wilt gaan doen! Waarschijnlijk ga je nog een opleiding volgen. Maar kun je daarmee straks een baan vinden? Dat gaan we

Nadere informatie

Young People Coaching Experience

Young People Coaching Experience Hét loopbaanprogramma voor Young Professionals Young People Coaching Experience In 5 stappen naar je ideale baan! Ga jij met tegenzin naar je werk? Heb je er genoeg van om werk te doen dat niet bij je

Nadere informatie

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België

Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica. België Kansendossier : Machinebouw en Mechatronica België Inleiding Aanleiding De industrie wordt wereldwijd steeds hoogwaardiger en heeft alsmaar meer behoefte aan ondernemingen die uitblinken in een hightech

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2014 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut UITNODIGING Bestuursleden, Ambassadeurs, Young Ambassadors, Vrienden en Donateurs: bedankt! 2 Het Hubrecht Instituut

Nadere informatie

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy Finding the optimal solution is An our open standard mind comes standard... Burdock is de verbindende schakel tussen opdrachtgevers

Nadere informatie

Dames en heren, 1 DVHN, 9 september 2015.

Dames en heren, 1 DVHN, 9 september 2015. Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, opening bijeenkomst Klantengroep Samenwerking Noord (Holland Web Week), Groningen, 16 september 2015 Dames en heren, Goed nieuws is geen nieuws, zeggen

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Internationalisering > wegnemen barrières grensoverschrijdend vervoer > werken waar je wilt > meer innovatie over de grenzen heen Internationalisering Maastricht is de meest internationale

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

BIG DATA INSIGHTS VOOR ONLINE RETAILERS. Hoe om te gaan met de online consument?

BIG DATA INSIGHTS VOOR ONLINE RETAILERS. Hoe om te gaan met de online consument? BIG DATA INSIGHTS VOOR ONLINE RETAILERS Hoe om te gaan met de online consument? An Experian Marketing Services White Paper December 2014 INHOUD Wie doet online aankopen?...3 Wanneer worden de meeste online

Nadere informatie

Aantal financials dat actief een andere functie zoekt bijna verdubbeld

Aantal financials dat actief een andere functie zoekt bijna verdubbeld Persbericht Yacht, 23 februari 2010 Aantal financials dat actief een andere functie zoekt bijna verdubbeld Trends en ontwikkelingen op de financiële arbeidsmarkt Door: mr.drs. E. Kolthof, Yacht, Competence

Nadere informatie

PRESENTATIE NML DESIGN, VT W ONEN&DESIGN BEURS. W aarom zou jij m oeten kiezen voor een interieurstylist?

PRESENTATIE NML DESIGN, VT W ONEN&DESIGN BEURS. W aarom zou jij m oeten kiezen voor een interieurstylist? PRESENTATIE NML DESIGN, VT W ONEN&DESIGN BEURS W aarom zou jij m oeten kiezen voor een interieurstylist? Ik ben Nathali Meurs-Pas, mijn bedrijf heet NML Design Interieurontwerp & Styling. Ik woon in Amsterdam,

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

HR deep dive into Enterprise IT. HR bouwt aan de Enterprise IT functie voor de 21 e eeuw

HR deep dive into Enterprise IT. HR bouwt aan de Enterprise IT functie voor de 21 e eeuw HR deep dive into Enterprise IT HR bouwt aan de Enterprise IT functie voor de 21 e eeuw 1 HR deep dive into Enterprise IT De HR voor IT opgave. Nieuwe informatietechnologie heeft enorme impact op organisaties.

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum:

O&O-competentietest. Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: O&O-competentietest Ben je een onderzoeker of een ontwerper, een denker of een doener? O&O-competentietest van: Ingevuld door: Datum: Ontwikkeld door Expertisecentrum technasium Januari 007 Vormgeving

Nadere informatie

Toonaangevend in open source collaboration

Toonaangevend in open source collaboration Toonaangevend in open source collaboration Open in technologie en onderlinge communicatie ENTERPRISE OPEN COMPATIBLE Zarafa is een toonaangevend Europees softwarebedrijf op het gebied van open source groupware

Nadere informatie

De kansen van online samenwerken

De kansen van online samenwerken De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 INDEPENDENT INSURANCES Introductie De

Nadere informatie

Aangenaam kennis te delen!

Aangenaam kennis te delen! AGILE/SCRUM Introductie Make Tech Platform bijeenkomst 23 april 2015 Erik'Philippus'''''''''''''''''''Erik'Elizen'!! Aangenaam kennis te delen! Erik Philippus IMPROVEMENT BV >35 jaar ervaring in de industriële

Nadere informatie

Werkboek MEER KLANTEN OP JOUW MANIER! ANNEMIEKE TISSINK KRIJG MEER KLANTEN DOOR MARKETING IN TE ZETTEN OP EEN MANIER DIE BIJ JOU PAST

Werkboek MEER KLANTEN OP JOUW MANIER! ANNEMIEKE TISSINK KRIJG MEER KLANTEN DOOR MARKETING IN TE ZETTEN OP EEN MANIER DIE BIJ JOU PAST Werkboek MEER MANIER! ANNEMIEKE TISSINK KRIJG MEER DOOR MARKETING IN TE ZETTEN OP EEN MANIER DIE BIJ JOU PAST MANIER! Hoofdstuk 1 Nieuwe klanten nodig? Marketing is een vakgebied waar veel om te doen is.

Nadere informatie

Kennis als economische motor ONDERZOEK NAAR HET RUIMTELIJK-ECONOMISCH EFFECT VAN HOGER ONDERWIJS

Kennis als economische motor ONDERZOEK NAAR HET RUIMTELIJK-ECONOMISCH EFFECT VAN HOGER ONDERWIJS Kennis als economische motor ONDERZOEK NAAR HET RUIMTELIJK-ECONOMISCH EFFECT VAN HOGER ONDERWIJS ST UD E NT E N ST E D E N IN NE D E R L A ND B E T E R EC O N O MI S C H K L IM A AT R O ND K N A P P E

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020

Inhoud presentatie Cohesiebeleid 2014-2020 Situatie 2007-2013 Uitdaging 2014-2020 EU2020 OP EFRO OOST-NEDERLAND 2014-2020PRESENTATIE KENNISPARK, 23 APRIL 2014 JOLANDA VROLIJK, PROGRAMMAMANAGER EFRO OP EFRO Oost-Nederland 2014-2020 Inhoud presentatie 1. Inleiding Europese Fondsen: cohesie beleid

Nadere informatie

Hoe zorgt u voor maximale uptime met minimale inspanning?

Hoe zorgt u voor maximale uptime met minimale inspanning? Hoe zorgt u voor maximale uptime met minimale inspanning? Qi ict Delftechpark 35-37 2628 XJ Delft T: +31 15 888 04 44 F: +31 15 888 04 45 E: info@qi.nl I: www.qi.nl De service-overeenkomsten van Qi ict

Nadere informatie

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden

De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden De Staat van Nederland Innovatieland: een gouden ei? Walter Manshanden Van der Zee, F., W. Manshanden, F. Bekkers, T. van der Horst ea (2012). De Staat van Nederland Innovatieland 2012. Amsterdam: AUP

Nadere informatie

Op zoek naar nieuwe business modellen

Op zoek naar nieuwe business modellen Op zoek naar nieuwe business modellen Oegstgeest, 15 november 2012 Vandaag leg ik uit waarom business as usual dood is Centrale vraag Wie voegt op welk moment waarde toe? Welk gereedschap kunnen we hiervoor

Nadere informatie

7 INGREDIENTEN VOOR ENTHOUSIASTE MEDEWERKERS (SPECIAL MANAGER)

7 INGREDIENTEN VOOR ENTHOUSIASTE MEDEWERKERS (SPECIAL MANAGER) E-blog 7 INGREDIENTEN VOOR ENTHOUSIASTE MEDEWERKERS (SPECIAL MANAGER) In leidinggeven Er zijn 7 interessante ingrediënten voor leidinggevenden om uit hun medewerkers te halen wat er in zit en hun talent

Nadere informatie

Smart Factory: Voordelen communicatieve infrastructuur

Smart Factory: Voordelen communicatieve infrastructuur Smart Factory: Voordelen communicatieve infrastructuur Wereldwijde veranderingen vereisen nieuwe manieren van denken en doen op het gebied van wereldwijde megatrends Demografische veranderingen Globale

Nadere informatie

Samenvatting - Nederlands

Samenvatting - Nederlands Samenvatting - Nederlands Deze studie beschrijft aspecten van het Braziliaanse Kennis en Innovatiesysteem die van invloed zijn op de Nederlands-Braziliaanse samenwerking op het gebied van onderzoek, technologie

Nadere informatie

HOE EEN BEDRIJF 180 GRADEN DRAAIT

HOE EEN BEDRIJF 180 GRADEN DRAAIT Exact Online CASE STUDY HOE EEN BEDRIJF 180 GRADEN DRAAIT www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY HOE TENSING BINNEN 1 JAAR 180 GRADEN DRAAIDE Tensing, een mobility en Geo- ICT software

Nadere informatie

E BOOK HOE ORGANISEER IK EEN SUCCESVOLLE. o.a. aandachtspunten hoe BENADER JE JE GASTEN? WAT DOE JE WEL EN WAT DOE JE NIET?

E BOOK HOE ORGANISEER IK EEN SUCCESVOLLE. o.a. aandachtspunten hoe BENADER JE JE GASTEN? WAT DOE JE WEL EN WAT DOE JE NIET? E BOOK Vol met handige, onmisbare tips om uw relatiedag te laten slagen! HOE ORGANISEER IK EEN SUCCESVOLLE o.a. aandachtspunten hoe BENADER JE JE GASTEN? WAT DOE JE WEL EN WAT DOE JE NIET? BEDRIJFSFEEST.NL

Nadere informatie

Transformatie Structureel leegstaande kantoorgebouwen. Presentatie ilab Rogier Laterveer

Transformatie Structureel leegstaande kantoorgebouwen. Presentatie ilab Rogier Laterveer Transformatie Structureel leegstaande kantoorgebouwen Presentatie ilab Rogier Laterveer Voorstellen Rogier Laterveer Docent, onderzoeker en architect Kenniscentrum voor Technologie & Innovatie Initiatiefnemer

Nadere informatie

ONLINE SAMENWERKEN IN HET DNA VAN ACCOUNTANTSKANTOOR JOINSON & SPICE

ONLINE SAMENWERKEN IN HET DNA VAN ACCOUNTANTSKANTOOR JOINSON & SPICE Exact Online CASE STUDY ONLINE SAMENWERKEN IN HET DNA VAN ACCOUNTANTSKANTOOR JOINSON & SPICE www.exactonline.nl 2 EXACT ONLINE CASE STUDY ACCOUNTANCY INZICHT DELEN OM TE GROEIEN JOINSON & SPICE is druk.

Nadere informatie

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: APQ rapportage Naam: Bea Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea Voorbeeld / 16.06.2015 / APQ rapportage 2 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in jouw inzetbaarheid. We bespreken hoe

Nadere informatie

MODULE #6 DREAMBOARD PROCES

MODULE #6 DREAMBOARD PROCES MODULE #6 DREAMBOARD PROCES Welkom bij het 90 dagen mindset coachings programma. Dit programma heeft de potentie om jouw leven compleet te veranderen de komende 90 dagen. Daarin is het belangrijk dat je

Nadere informatie

Hoe ontwikkel je een regionale economy?

Hoe ontwikkel je een regionale economy? 1 Hoe ontwikkel je een regionale economy? Model van 5 elementen Excellent Science World leading and accessible positions in sciences People make the difference Attracting world class scientists and talented

Nadere informatie

You, Me, Electricity

You, Me, Electricity You, Me, Electricity Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! You, Me, Electricity Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 You, Me, Electricity

Nadere informatie

NANO. Vraag 1. Crazy little things called. Bert Koopmans Faculteit Technische Natuurkunde / center for NanoMaterials (cnm)

NANO. Vraag 1. Crazy little things called. Bert Koopmans Faculteit Technische Natuurkunde / center for NanoMaterials (cnm) Crazy little things called NANO Bert Koopmans Faculteit Technische Natuurkunde / center for NanoMaterials (cnm) Vraag 1 /Eureka!Cup Docentendag, Eindhoven 2012 31-1-2012 1 Vraag 2 /Eureka!Cup Docentendag,

Nadere informatie

De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid. Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief

De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid. Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief De ontwikkeling en toepassing van games voor gezondheid Een verkenning van de Nederlandse situatie in internationaal perspectief HKU, Applied Games R&D programma Lector Jeroen van Mastrigt In opdracht

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

De Uitdagingen van Mobiele Apparaten Managen

De Uitdagingen van Mobiele Apparaten Managen Kaseya Onderzoek De Uitdagingen van Mobiele Apparaten Managen 2011 www.kaseya.nl Over dit rapport In dit rapport worden de resultaten gepresenteerd van een onderzoek dat door Kaseya is geïnitieerd en uitgevoerd

Nadere informatie

Eenvoudig nieuwe klanten. Voor adviseurs, trainers en coaches

Eenvoudig nieuwe klanten. Voor adviseurs, trainers en coaches Eenvoudig nieuwe klanten Voor adviseurs, trainers en coaches Leer hoe ideale klanten naar je toe komen. Wiep de Jong Online Business Trainer Eenvoudig nieuwe klanten 2 Welkom bij mijn E-Book 'Eenvoudig

Nadere informatie

Staan de beste stuurlui aan wal?

Staan de beste stuurlui aan wal? Staan de beste stuurlui aan wal? ir. Harry Droog, voorzitter van het Energietransitie Platform Duurzame Elektriciteitsvoorziening / Jaap t Hooft, adviseur EOS Welkom, opening, doelen De heer Droog gaat

Nadere informatie

De voorzitter: Een hartelijk woord van welkom aan de minister. Er zijn vijf deelnemers aan dit debat, van wie er twee gaan spreken.

De voorzitter: Een hartelijk woord van welkom aan de minister. Er zijn vijf deelnemers aan dit debat, van wie er twee gaan spreken. Bedrijfslevenbeleid Aan de orde is het VAO Bedrijfslevenbeleid (AO d.d. 19/11). Een hartelijk woord van welkom aan de minister. Er zijn vijf deelnemers aan dit debat, van wie er twee gaan spreken. Mevrouw

Nadere informatie

Innovatie support gids

Innovatie support gids Innovatie support gids Uw gids naar resultaat 1 Uw gids naar resultaat Innovatief duurzaam drukwerk Het drukwerk van deze gids is uitgevoerd in waterloos offset met inkt op plantaardige basis, dit resulteert

Nadere informatie

SALARISADMINISTRATIE

SALARISADMINISTRATIE SALARISADMINISTRATIE Zelf doen of uitbesteden? Leuk dat je ons partner kennisdocument hebt gedownload. In kennisdocumenten in samenwerking met horecabranche experts brengen wij je op de hoogte van de voor

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development

Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Linco Nieuwenhuyzen Adviseur Strategie Brainport Development Brainport Development ontwikkelingsmaatschappij nieuwe stijl Bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid Strategie-ontwikkeling-uitvoering

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy. Continuous effort is our standard

Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy. Continuous effort is our standard Burdock, the standard in project management, recruitment & consultancy Continuous effort is our standard Burdock lost kennis- en capaciteitsvraagstukken op bij opdrachtgevers in de civiele techniek, infrastructuur,

Nadere informatie

Met onderscheidend en gemeenschappelijk beleefd organisatie DNA het beste toekomstperspectief. Verbeteren kan alleen van binnenuit.

Met onderscheidend en gemeenschappelijk beleefd organisatie DNA het beste toekomstperspectief. Verbeteren kan alleen van binnenuit. Met onderscheidend en gemeenschappelijk beleefd organisatie DNA het beste toekomstperspectief Verbeteren kan alleen van binnenuit. Onze visie, missie en strategie Visie: dat er in alle organisaties een

Nadere informatie

Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar

Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar Kinderverhoor Je ouders gaan uit elkaar Als je ouders uit elkaar gaan is dat heel ingrijpend. Vaak verandert er nogal wat in je leven. Een rechter wil hierover met je praten tijdens een kinderverhoor.

Nadere informatie