Zoeken naar leven. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Zoeken naar leven. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO"

Transcriptie

1 Zoeken naar leven Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok VX Amsterdam Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

2 Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief aanbod, waarmee u uw bezoek aan NEMO kunt verdiepen. Al het aanbod sluit aan op de kerndoelen uit het curriculum van het primair onderwijs. Lesmateriaal Zoeken naar leven Voor u ligt het lesmateriaal Zoeken naar leven van Science Center NEMO. Dit lesmateriaal is geschikt voor groep 7 en 8. Na het uitvoeren van dit materiaal, hebben uw leerlingen een beeld van wat leven is en van wat het verschil tussen leven, dood en levenloos is. Ze gaan op zoek naar de antwoorden op de vragen: Hoe begon het leven miljarden jaren geleden? En hoe zou buitenaards leven eruit kunnen zien? Doelgroep Groep 7 en 8 Lesdoelen Kerndoelen Inhoud Leerlingmateriaal De leerlingen: denken na over de vraag: Wat is leven? ; kennen het verschil tussen levend, dood en levenloos. Kerndoel 40, leergebied Natuur en Techniek. Het lesmateriaal bestaat uit 4 onderdelen: een inleidende les in de klas over de vraag Wat is leven? ; een bezoek aan de tentoonstelling Zoeken naar leven in NEMO met werkbladen; een workshop Microscopen in NEMO die u gratis kunt boeken; een verdiepende les in de klas, waarbij de leerlingen een dier ontwerpen dat is aangepast aan het leven in de diepzee of een plant die is aangepast aan het leven in een woestijn. De vier modules sluiten inhoudelijk op elkaar aan en vormen een logische lessenreeks. U kunt ook ervoor kiezen om alleen de werkbladen bij de tentoonstelling en/of de workshop in NEMO te doen. Document Werkbladen in NEMO Zoeken naar leven Document Werkbladen in de klas Zoeken naar leven Leerkrachtenhandleiding In deze leerkrachtenhandleiding zijn per onderdeel instructies opgenomen die u helpen bij de voorbereiding en uitvoering. Ook wordt de opbouw van het lesmateriaal kort uitgelegd. Op de laatste pagina s vindt u aanvullende informatie met onder andere praktische informatie bij het bezoek aan NEMO. Wij wensen u en uw leerlingen veel plezier met het materiaal. Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

3 Inhoud Werken met het NEMO lesmateriaal - Het materiaal in één oogopslag 4 In NEMO Tentoonstelling Zoeken naar leven bezoeken 6 Een bezoek aan de interactieve tentoonstelling Zoeken naar leven in NEMO, waarbij de leerlingen gebruik maken van de werkbladen in NEMO met thema Zoeken naar leven dat u als apart document van de website kunt downloaden. De tentoonstelling gaat over de definitie van leven, het ontstaan van leven op aarde en de zoektocht naar buitenaards leven. Workshop Microscopen 11 Deze module betreft de workshop Microscopen in NEMO. U kunt deze workshop gratis boeken voorafgaand aan uw bezoek aan NEMO. De leerlingen een experiment met gist. Ze leren onder andere met een microscoop te werken en bekijken gistcellen onder de microscoop. In de klas Inleidende les Wat is leven? 14 Een inleidende les op school, die bedoeld is om vragen bij de leerlingen op te roepen. De centrale vraag hierbij is Wat is leven?. Verdiepende les Leven onder moeilijke omstandigheden 18 Een verdiepende les op school, waarbij de leerlingen een dier ontwerpen dat is aangepast aan het leven in de diepzee of een plant die is aangepast aan het leven in een woestijn. Meer informatie - Praktische informatie voor uw bezoek aan NEMO 22 Meer informatie - Plattegrond NEMO 24 Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

4 Werken met het NEMO lesmateriaal Het materiaal in één oogopslag In de leerkrachtenhandleiding wordt waar nodig verwezen naar de leerlingwerkbladen. In de klas Inleidende les Onderzoek aan magneten Leerkrachtenhandleiding Het leerlingmateriaal bestaat uit twee documenten, één met werkbladen voor in de klas en één met werkbladen voor in NEMO. Het cijfer geeft aan over welke exhibit (onderdeel van de tentoonstelling) de vragen op het werkblad gaan. Dit cijfer vindt u terug op de plattegrond van NEMO die in het boekje voor de leerlingen is opgenomen. Lesbeschrijving Uw leerlingen maken in deze les kennis met onderzoek doen en volgen net als wetenschappers verschillende stappen om hun ideeën te testen. In onderstaande opdracht worden deze stappen doorlopen aan de hand van een onderzoek met magneten. Op het werkblad worden de stappen met pictogrammen aangegeven. Leerlingmateriaal werkbladen in NEMO Opdracht 1 Verkennen Op verkenning In opdracht 1 doen de leerlingen de eerste stap uit de onderzoekscyclus: verkennen. De leerlingen komen er in deze stap achter dat een magneet alleen metalen voorwerpen aantrekt en geen voorwerpen die gemaakt zijn van een ander materiaal. In de rest van het onderzoek gaan ze kijken naar magneten en metalen. In deze stap wordt de voorkennis van de leerlingen geactiveerd en komt u erachter wat de leerlingen al weten. Hier kunt u op inspelen. Werkblad 1 Fluisteren op afstand Opdracht 2 Introduceer het onderwerp magneten door een brainstorm. De centrale vragen: Welke magneten ken je? De leerlingen kennen vaak wel de koelkastmagneet, magneten voor op het bord en magneten in bordspelletjes voor onderweg. Waar worden ze voor gebruikt? Wat doet een magneet? De leerlingen weten meestal wel dat een magneet voorwerpen aan kan trekken. Trekt een magneet alle materialen aan? Dit kunt u op twee manieren aanpakken. Bij beide manieren vullen de leerlingen opdracht 1 op het werkblad Magneten in. De volgende materialen zijn nodig: kurk, kunststof dopje van een pen, potlood, stukje stof, haar elastiekje, spijker, paperclip. 1 Laat het de leerlingen zelf uitproberen. De leerlingen werken in groepjes. Geef elk groepje een magneet en de voorwerpen. 2 Doe dit klassikaal. Conclusie: Een magneet trekt metalen voorwerpen aan, en geen voorwerpen van een ander materiaal. In de klas > werkblad magneten > opdracht 1 Onderzoeksvraag Wat ga je onderzoeken? In deze stap bepaalt u samen met de leerlingen de onderzoeksvraag. Meestal begint een onderzoek met een vraag om de wereld om ons heen beter te begrijpen. Soms alleen om meer kennis te hebben of te begrijpen hoe iets werkt, soms om een probleem op te lossen. Onderzoeksvragen mogen niet te breed zijn en hebben bij voorkeur een gesloten vorm. De onderzoeksvraag: Trekt een magneet alle metalen voorwerpen aan? De leerlingen schrijven de vraag op het werkblad bij opdracht 2. In de klas > werkblad magneten > opdracht 2 Hypothese Wat denk jij? In deze stap bepaalt u samen met de leerlingen wat jullie denken dat het antwoord op de onderzoeksvraag is. Het is niet goed of fout, het is wat je denkt. Werkblad Opdracht 1 Magneten Vraag Kun je een zacht geluid over een lange afstand nog horen? Wat denk jij? Je kunt elkaar wel verstaan als jij in de schotel praat en een klasgenoot aan de andere schotel luistert. Je kunt elkaar niet verstaan als jij in de schotel praat en een klasgenoot aan de andere schotel luistert. Aan de slag! Doe deze opdracht met een z n tweeën. Ga ieder bij een schotel staan. De een fluistert kun je mij verstaan? in de ring van een schotel. Kan de persoon bij de Verkennen andere schotel jou verstaan? Nee, het geluid is te zacht. Welke voorwerpen trekt een magneet aan? Ja, ik ben nu duidelijk te verstaan zelfs als ik zachtjes praat. Ja, maar ik moet nog steeds hard praten. Aangetrokken door de magneet Voorwerp Wel Niet Wat doen de schotels? kurk plastic dopje van een pen potlood Onderzoeken Groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding versie stukje stof haar elastiekje spijker paperclip Wat gebeurt er als er iemand tussendoor loopt? Trekt een magneet alle voorwerpen aan? Opdracht 2 Wat ga je onderzoeken? Ga verder op de volgende pagina Onderzoeken Groep 5-6 Leerlingen In NEMO versie Wat denk jij? Ga verder op de volgende pagina Onderzoeken Groep 5-6 Leerlingen In de klas versie Leerlingmateriaal werkbladen in de klas Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

5 In NEMO Zoeken naar leven Tentoonstelling Zoeken naar leven bezoeken 6 Workshop Microscopen 11 Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

6 In NEMO Tentoonstelling Zoeken naar leven bezoeken U gaat met de klas naar NEMO om daar de tentoonstelling Zoeken naar leven te bezoeken. De leerlingen doen in de tentoonstelling bij verschillende exhibits (tentoonstellingsonderdelen) een klein onderzoek. De werkbladen leiden de leerlingen de tentoonstelling door. De tentoonstelling gaat over de definitie van leven, het ontstaan van leven op aarde en de zoektocht naar buitenaards leven. Belangrijkste informatie op een rijtje Locatie Tijdsduur Lesdoelen Voorbereiding Materialen In NEMO 45 minuten De leerlingen: denken na over de kenmerken van leven; leren hoe het leven op aarde ontstaan is; maken kennis met de voorwaarden voor leven. Kopieer voor alle leerlingen Werkbladen in NEMO - Zoeken naar leven. Regel voldoende begeleiders (1 per 10 leerlingen). Voor elke leerling: Werkbladen in NEMO - Zoeken naar leven. Dit is gratis te downloaden op Potlood (liever geen pennen in NEMO); Plattegrond van de tentoonstelling Zoeken naar leven. Deze vindt u achterin deze handleiding bij Meer informatie. Voor elke begeleider: Informatie en antwoordenbladen voor begeleiders. Deze vindt u in deze handleiding. Organisatie van de les Deze activiteit vindt in NEMO plaats. De leerlingen volgen een route door de tentoonstelling die ze zelfstandig kunnen uitvoeren. De leerlingen werken in tweetallen, maar ze vullen elk hun eigen werkbladen in. Kijk bij Meer informatie voor praktische tips over uw bezoek aan NEMO met de klas. Laat ieder groepje bij een andere exhibit beginnen. Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

7 In NEMO Tentoonstelling Zoeken naar leven bezoeken Informatie voor de begeleider NEMO gaat om onderzoeken en experimenteren. Het gaat niet om goed of fout. De antwoorden op de volgende pagina s dienen daarom vooral ter ondersteuning van de begeleiders. In NEMO spelen leerlingen met exhibits (tentoonstellingsonderdelen) en daarbij doen ze kennis op. Niet iedereen leert daarbij hetzelfde. Als begeleider kunt u hun spel verdiepen. Dit kan bijvoorbeeld door hen vragen te stellen terwijl ze bezig zijn met een exhibit. Als iemand verwoordt wat hij doet, verwerkt hij deze informatie makkelijker. De opbouw van de werkbladen in NEMO In de werkbladen maken we gebruik van de didactiek Onderzoekend Leren. Hierin komen steeds de volgende stappen van onderzoek terug: Vraag Ieder werkblad begint met een vraag. Dit is de onderzoeksvraag. Wat denk jij? De leerling vult in wat hij of zij denkt dat het antwoord op de vraag is; dit is de hypothese. Aan de slag! De leerling probeert de exhibit 0en beantwoordt de vraag. Conclusie Er wordt een open vraag gesteld. Het antwoord hierop is de conclusie. Meer weten! Uitleg over de exhibit. Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

8 In NEMO Tentoonstelling Zoeken naar leven bezoeken Antwoorden op de werkbladen in NEMO Werkblad 1 Wat is leven? Wat denk jij? Hier vullen de leerlingen in wat zij denken. Aan de slag! Antwoord: De kinderen in het eerste filmpje. Breinbreker Leeft alles dat beweegt? Nee, want bijvoorbeeld een auto en een boot bewegen, maar leven niet. Beweegt alles dat leeft? Nee, niet alles dat leeft beweegt. Veel bacteriën kunnen bijvoorbeeld niet uit zichzelf bewegen. Een plant kan wel bewegen; de plant draait zijn bladeren zo dat het zonlicht er goed op valt. Maar ook binnenin een plant beweegt van alles, bijvoorbeeld water en sapstromen. Werkblad 2 Is dit leven? Wat denk jij? Hier vullen de leerlingen in wat zij denken. Aan de slag! Antwoord: Dit robotreptiel is levenloos. De robot kan niet groeien en voortplanten. Hij kan wel reageren op prikkels uit de omgeving. Ook kan hij bewegen. Maar hij kan zichzelf niet in leven houden, als de batterij leeg is, stopt hij met bewegen en reageren. De robotreptiel kan niet zijn eigen batterij vervangen. Dit sponsdier is dood. Dit is het skelet van een sponsdier. Een sponsdier is niet meer dan een verzameling levende cellen, die kleine buisjes en kanaaltjes vormen. Hij heeft geen zenuwen of zintuigen. De cellen kunnen zichzelf voortplanten en ze groeien. Zijn hele leven lang leeft een sponsdier op een vaste plek op de bodem van de zee. Hij voedt zichzelf door water met eetbare deeltjes naar binnen te zuigen. Wij gebruiken zijn skelet als badspons, om onszelf lekker mee te wassen. Sponsachtigen waren 750 miljoen jaar terug de eerste dieren. Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

9 In NEMO Tentoonstelling Zoeken naar leven bezoeken Werkblad 3 Oernieuws Wat denk jij? Hier vullen de leerlingen in wat zij denken. Wat weet je nu? Antwoord: bacteriën. Werkblad 4 Leven in de ruimte? Wat denk jij? Hier vullen de leerlingen in wat zij denken. Wat weet je nu? Antwoord: bevroren water. Breinbreker Water bevriest, op aarde, bij 0ºC. Werkblad 5 De levende planeet Wat denk jij? Hier vullen de leerlingen in wat zij denken. In Meer weten staat het antwoord. Wat weet je nu? Als er weinig water op de planeet is, heeft de alien kamelentenen om goed over de droge bodem te lopen. Als er weinig water op de planeet is, heeft de alien flipper-vormige handen en voeten. Hij heeft kieuwen om onderwater mee te kunnen ademen. Meer weten Als er veel water op zijn planeet is, kan de alien goed zwemmen met zijn flippervormige handen en voeten. Ook heeft hij geen neus maar kieuwen om mee adem te halen, net als vissen op aarde. Op een planeet met weinig water heeft een alien meer aan kamelenvoeten om goed over de droge bodem te lopen. Misschien is het leven alleen op de aarde ontstaan. Maar wie weet kan het leven ook op heel andere planeten ontstaan. En lijken de levende wezens dan helemaal niet op het leven dat we kennen. De omstandigheden, zoals de hoeveelheid water en zuurstof, bepalen hoe het leven eruit ziet. Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

10 In NEMO Tentoonstelling Zoeken naar leven bezoeken Werkblad 6 Ruimtefiets Wat denk jij? Hier vullen de leerlingen in wat zij denken. Wat weet je nu? Antwoord: Een lichtjaar is de afstand die licht in één jaar aflegt. Breinbreker In één minuut legt het licht kilometer af. Dat is 18 miljoen kilometer in één minuut. Meer weten Dit een stukje meteoriet. Deze is in 1836 is gevonden in Afrika. Wetenschappers denken dat deze meteoriet lang geleden is afgebroken van een planetoïde. Een planetoïde is een hele grote rots uit het heelal. De hele meteoriet woog wel kilogram. Tijdens zijn reis door de dampkring van de aarde is hij kapot gegaan en in heel veel stukken uit een gevallen. Het stuk dat hier ligt weegt 92 kilogram en is 4,65 miljard jaar oud. Werkblad 7 Bezoeken Meteorieten! Wat denk jij? Hier vullen de leerlingen in wat zij denken. Het antwoord staat in Meer weten. De meteoriet is 4,65 miljard jaar oud. Breinbreker Oude mensen worden wellicht genoemd. Oude gebouwen zijn vaak veel ouder, denk aan kerken en monumenten. Ook gesteentes zijn veel ouder, steenkool is al miljoenen jaren oud. Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

11 In NEMO Workshop Microscopen In deze workshop doen de leerlingen een experiment met gist. Verder leren ze met een microscoop werken. Dat doen ze door eerst hun eigen haar en daarna de gistcellen onder een microscoop te bekijken. Belangrijkste informatie op een rijtje Locatie Tijdsduur Lesdoelen Voorbereiding Materialen In NEMO (de zaal hoort u bij aankomst) 60 minuten De leerlingen: ervaren dat leven heel klein kan zijn; maken kennis met het gebruik en de mogelijkheden van een microscoop. Geen U hoeft zelf niet voor materialen te zorgen. Alle benodigdheden liggen klaar in de workshopzaal. De workshop is gratis! U dient een workshop in NEMO vooraf te boeken. Voor contactgegevens, zie het hoofdstuk Praktische informatie voor uw bezoek aan NEMO. Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

12 Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

13 In de klas Zoeken naar leven Inleidende les Wat is leven? 14 Verdiepende les Leven onder moeilijke omstandigheden 18 Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

14 In de klas Inleidende les Wat is leven? Deze les bestaat uit een brainstorm over de vraag: Wat is leven? en het invullen van het werkblad Leeft dit?. De brainstorm is niet bedoeld om antwoorden te geven maar juist om vragen op te roepen. Op het werkblad staan foto s van objecten die ook in NEMO te zien zijn. De leerlingen geven aan of iets dood of levenloos is. Belangrijkste informatie op een rijtje Locatie Tijdsduur Lesdoelen Voorbereiding Materialen Organisatie van de les In de klas 30 minuten De leerlingen: maken kennis met het onderwerp Wat is leven? ; denken na over wat leven is. Neem het lesmateriaal door. Kopieer voor alle leerlingen van Zoeken naar leven het werkblad Leeft dit?. Geen De les begint met een klassikale brainstorm waarbij de leerlingen nadenken over de vraag: wat is leven? Daarna vullen de leerlingen het werkblad Leeft dit? zelfstandig in. Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

15 In de klas Inleidende les Wat is leven? Lesbeschrijving Het lijkt zo simpel: wij leven, een poes leeft, een boom leeft. Maar een steen leeft niet. En leeft een afgebroken tak? Tijdens de klassikale brainstorm denken de leerlingen na over de vraag: Wat is leven?. Daarna vullen de leerlingen op het werkblad in of objecten dood, levend of levenloos zijn. Inleiding Brainstorm: wat is leven? De brainstorm is niet bedoeld om antwoorden te geven maar juist om vragen op te roepen, het doel van deze opdracht is dan ook de leerlingen laten nadenken over wat leven is. U hoeft daarom geen kant en klare antwoorden op de vragen te hebben, het gaat erom dat de leerlingen aan het denken worden gezet. Vraag: Noem drie dingen die leven. Zet de antwoorden van de leerlingen in een kolom op het bord. Geef de kolom de titel leeft. Vraag: Noem drie dingen die niet leven. Schrijf de antwoorden van de leerlingen op het bord in een nieuwe kolom. Geef de kolom nog geen titel. Vraag: Is er een verschil tussen een afgebroken tak en een computer? Neem hiervoor uit de eerdere antwoorden van de leerling iets dat dood is. Bijvoorbeeld een afgebroken tak. En iets dat levenloos is, bijvoorbeeld een computer. Introduceer de termen dood en levenloos. In de tweede kolom staan allemaal objecten die dood of levenloos zijn. Iets dat levenloos is, heeft nooit geleefd. Iets dat dood is, heeft wel geleefd. Alle dingen kun je dus in drie categorieën indelen; dood, levend of levenloos. Vraag: Hoe kun je zien of een dier leeft? Hoe kun je zien of een plant leeft? Stel deze als open vragen en laat de leerlingen hierop antwoorden. Benoem daarna de kenmerken van leven. Kenmerken van leven In het lesmateriaal worden de termen levend, dood en levenloos gebruikt. De term levenloos wordt gebruikt voor dingen die niet levend of dood kunnen zijn. Bijvoorbeeld een computer, een raam of een tegel. Het leven op aarde is in vier rijken ingedeeld. Het rijk der dieren, het rijk der planten, het rijk der bacteriën en het rijk der schimmels. Een levend organisme vertoont kenmerken van leven. Die kenmerken zijn: groeien Je wordt geboren als baby en wordt groter. Ook volwassenen groeien nog, bijvoorbeeld als je een bot breekt, groeit het weer aan of als je ergens een wondje hebt, groeit het weer dicht. zich voortplanten Honden krijgen puppy s. Planten maken zaden. Een zaad ontkiemt en daaruit komt weer een nieuwe plant. Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

16 In de klas Inleidende les Wat is leven? waarnemen en reageren op veranderingen Veel planten richten hun bladeren naar het zonlicht. bewegen Dit is voor ons niet altijd zichtbaar. Planten lijken altijd stil te staan, maar onderdelen ervan bewegen wel degelijk. Dat gebeurt zo langzaam, dat je het niet kunt zien. opnemen Mensen nemen voedsel en zuurstof op. Planten water en voedingstoffen uit de grond. stoffen veranderen in andere stoffen Wij gebruiken voedsel als brandstof en bouwstof voor ons eigen lichaam. Een koe verandert voedsel (gras) in melk voor het kalf. uitscheiden De mens scheidt plas, poep en zweet uit. En we ademen uit. Planten scheiden o.a. zuurstof uit. Die wij weer kunnen gebruiken. Bijna elk organisme vertoont al deze levenskenmerken. Er zijn uitzonderingen. Sommige organismen vertonen niet álle levenskenmerken. Bijvoorbeeld gist. Gist is een schimmel en beweegt niet uit zichzelf. Toch is het leven. Dit maakt het soms lastig te beantwoorden of iets leeft, ook voor wetenschappers. Maar meestal geldt bovenstaande regel. Onthoud ook dat deze les niet is bedoeld om antwoorden te geven, maar juist om vragen op te roepen. Opdracht Afsluiting Werkblad Leeft dit? Op het werkblad Leeft dit? staan foto s van objecten die in NEMO in de tentoonstelling Zoeken naar leven te zien zijn. De leerlingen vullen in of zij denken dat het object dood of levenloos is. In de tentoonstelling worden de termen ding en plant / dier gebruikt. In het lesmateriaal is gekozen voor de termen dood en levenloos omdat dat beter in de lijn van het lesmateriaal past. De term ding komt overeen met de term levenloos. De planten en dieren die in de tentoonstelling te zien zijn, zijn dood. Bespreken werkblad Leeft dit? Neem het werkblad Leeft dit? met de leerlingen door. Als ze nog niet hadden opgeschreven wat de objecten zijn, kunnen ze dat nu doen. Hieronder vindt u meer informatie over de objecten. Reuzenpaddenstoel Dit object is dood. Deze reuzen paddenstoel komt uit Suriname. De bolle hoed kan meer dan twintig centimeter groot worden. Het is een schimmel. Schimmels zijn een apart rijk, het zijn geen dieren en geen planten. Maar ze leven wel. Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

17 In de klas Inleidende les Wat is leven? Glasspons Dit object is dood. Het is het skelet van een glasspons. De glasspons is een dier dat leeft op de bodem van de zee. Het skelet lijkt breekbaar, maar is heel sterk. Het bestaat uit hele dunne laagjes glas met een soort lijm ertussen. Mocht er een laagje glas breken, dan zorgt de lijm ervoor dat de scheur niet verder loopt. Chalcedon Dit object is levenloos. Het is een steen, chalcedoon. Het is een vorm van het mineraal kwarts, dat ook veel voorkomt in grind en zand. Deze schelpachtige ronde vormen kreeg het doordat het ontstond in holtes in steen. Zanddollar Dit object is dood. Het is het skelet van een zee-egel: de zanddollar. Zanddollars leven in ondiep water. De levende dieren zijn bedekt met een fluweelachtige laag van beweeglijke geelbruine stekels. Daarmee kunnen ze zich ingraven in de bodem of rondscharrelen over de bodem. Zebrasteen Dit object is levenloos. Het is een zebrasteen. Deze steen is 600 miljoen jaar oud en komt uit Australië. Hoe de strepen zijn ontstaan is nog een mysterie. Bliksembuis Dit object is levenloos. Het is een bliksembuis. Als de bliksem in een zandvlakte slaat, kan er een bliksembuis ontstaan. Door de extreme hitte van de bliksem smelten de zandkorrels aan elkaar tot een lange holle buis van glas. Een bliksembuis kan wel tien meter lang worden. In NEMO kunnen de leerlingen de objecten in het echt bekijken. Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

18 In de klas Verdiepende les Leven onder moeilijke omstandigheden In deze verdiepende les ontwerpen de leerlingen een dier dat is aangepast aan het leven in de diepzee of een plant die is aangepast aan het leven in een woestijn. Belangrijkste informatie op een rijtje Locatie Tijdsduur Lesdoelen Voorbereiding Materialen Organisatie van de les In de klas 45 minuten De leerlingen: denken na over leven onder extreme omstandigheden; beseffen dat er ook plekken op aarde zijn waar de mens niet of lastig kan leven. Kopieer voor alle leerlingen de werkbladen Leven in de diepzee en Leven in de woestijn kleurpotloden / stiften De leerlingen kiezen tussen het werkblad Leven in de diepzee en het werkblad Leven in de woestijn. Ze werken daar zelfstandig aan. Daarna vertellen de leerlingen wat ze getekend hebben en waarom het dier of de plant eruit ziet zoals op de tekening. Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

19 In de klas Verdiepende les Leven onder moeilijke omstandigheden Lesbeschrijving Werkblad Leven onder moeilijke omstandigheden In scenario 1 Leven in de diepzee ontwerpen de leerlingen een dier dat is aangepast aan het leven in de diepzee. In scenario 2 Leven in de woestijn ontwerpen de leerlingen een plant die is aangepast aan het leven in een woestijn. 1 Leven in de diepzee De leerlingen ontwerpen een dier dat zich heeft aangepast aan de omstandigheden in de diepzee. Het dier kan getekend worden op het werkblad Leven in de diepzee. Hieronder vindt u achtergrondinformatie over de diepzee. Op het werkblad Leven in de diepzee staat de informatie voor de leerlingen. De diepzee De diepzee is de zone van 1000 meter diep tot de oceaanbodem die wel tot 6000 meter diep kan zijn. Het is er heel donker en koud. Ook is er weinig voedsel doordat er maar weinig tot geen zonlicht kan doordringen. Hierdoor groeien er geen planten die als voedsel kunnen dienen. De dieren die hier leven, eten elkaar op of leven van voedsel dat naar beneden komt dwarrelen. Op deze diepte leven maar weinig soorten organismen. Dieren die op meer dan 1000 kilometer diepte leven, hebben vaak grote ogen. Hiermee kunnen ze het kleine beetje licht dat er is opvangen. Om prooien te lokken, maken sommige diepzeedieren in samenwerking met bacteriën zelf licht. Bij dieren die leven in een gebied waar helemaal geen licht is, zijn de ogen vaak verdwenen of hebben ze geen functie meer. Om energie te sparen, gaan ze niet zelf op jacht naar prooi, maar wachten ze tot er een prooi komt langs zwemmen. 2 Leven in de woestijn De leerlingen ontwerpen een plant die zich heeft aangepast aan de omstandigheden in de woestijn. Hieronder vindt u informatie voor uzelf over de woestijn. Op het werkblad Leven in de woestijn staat informatie voor de leerlingen. De woestijn In woestijnen is het overdag heel heet (40 ºC) en s nachts heel koud (0 ºC en lager). Er is weinig water, veel zon en weinig schaduw. Planten die in warme gebieden groeien, hebben zich aangepast aan de hoge verdamping. Er zijn verschillende strategieën om zo min mogelijk water te verliezen; het hebben van kleine bladeren, de bladeren in periode van erge droogte laten vallen en het hebben van bijvoorbeeld was en hars aan de buitenkant van stengels en bladeren waardoor er minder vocht kan verdampen. Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

20 In de klas Verdiepende les Leven onder moeilijke omstandigheden In de ochtend is er vaak dauw die kan blijven hangen aan haartjes op bladeren en stengels. Er verschillende manieren om meteen gebruik te maken van het vocht. De zaden van eénjarige planten ontkiemen tot plant, groeien, bloeien en maken zaad in de periode na slechts één regenbui. Tijdens zo n regenbui valt heel veel neerslag. Bij gebrek aan water kan het jaren duren tot een zaadje ontkiemt. Al die tijd rusten de zaden, wachtend op regen. Andere planten hebben heel lange wortels waarmee ze bij het diepe grondwater komen. Weer andere planten hebben juist een groot oppervlakkig wortelstelsel waarmee ze de neerslag meteen opzuigen en opslaan. De dieren van de leerlingen hoeven er niet uit te zien als echte diepzeedieren of woestijnplanten, als ze maar kunnen uitleggen waarom ze het zo hebben getekend. Afsluiting Bespreek de tekening van de leerlingen en vraag waarom ze bepaalde eigenschappen zo hebben getekend. Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

21 Meer informatie N Praktische informatie voor uw bezoek aan NEMO 22 Plattegrond van NEMO 24 Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

22 Praktische informatie voor uw bezoek aan NEMO Speciaal schooltarief Leerlingen primair onderwijs 5,50 Begeleiders gratis Reserveren kan via het boekingsformulier. U kunt ons natuurlijk ook bellen. Gratis begeleiders mee NEMO vindt het heel belangrijk dat er voldoende begeleiders meegaan met de leerlingen. Begeleiders mogen daarom gratis naar binnen. We hanteren de stelregel: minimaal één begeleider op tien leerlingen, maar liever één begeleider op zes leerlingen en bij sommige opdrachten of leeftijdsgroepen één op vier. Scholen worden verzocht vooraf te boeken, alleen dan betaalt u ons schooltarief. Een schoolbezoek duurt ongeveer 2-3 uur. Begeleide workshops zijn gratis, mits deze vooraf gereserveerd zijn. Tickets voor schoolbezoek op de dag zelf kunt u afrekenen bij de kassa met pin of contant. Rugzakken, tassen en jassen worden opgehangen in de garderobe. Hier zijn ook kluisjes aanwezig voor waardevolle bezittingen. Voor scholen zijn enkele garderobekisten beschikbaar. Deze zijn geschikt voor jassen / tassen. Gebruik is gratis, u betaalt alleen een borg van 10,00. Vraag ernaar bij de kassa. Iedere dag vindt twee keer een voorstelling Kettingreactie (duur: 15 minuten) plaats, onder voorbehoud om uur en uur. Openingstijden NEMO is van dinsdag t/m zondag geopend van uur. Voor afwijkende openingstijden zie onze website; Eten en drinken Eten en drinken kan op verdieping 2 en verdieping 5. Eigen meegebrachte consumpties kunnen genuttigd worden in de daarvoor geschikte ruimtes of op ons dak. Het is ook mogelijk om vooraf kant-en-klare lunchpakketjes te bestellen bij het boekingsbureau. Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

23 Praktische informatie voor uw bezoek aan NEMO Bereikbaarheid Openbaar vervoer NEMO is het eenvoudigst te bereiken per openbaar vervoer en ligt op nog geen kwartier lopen van Amsterdam CS. Of neem vanaf het station bus 22 en 48 en stap uit bij Halte Kadijksplein. Vanaf hier is het nog een paar minuten lopen. Parkeren NEMO heeft geen eigen parkeerplaatsen. Er zijn verschillende parkeergarages in de buurt. Zie Boekingsbureau Science Center NEMO Oosterdok VX Amsterdam e-nemo.nl Touringcar Touringcars kunnen parkeren op de speciale parkeerplaats voor bussen: P2 aan de Prins Hendrikkade richting Centraal Station. Wilt u de touringcar eerst de leerlingen laten afzetten, dat kan op de westkade naast NEMO, maar niet bij reguliere bushaltes of ergens anders langs de Prins Hendrikkade. Amsterdamse scholen Amsterdamse Basisscholen kunnen gebruik maken van de cultuurbus. Voor meer informatie kunt u terecht op Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

24 Filmzaal NEMO Theater Plattegrond van NEMO Columbus Foyer (beperkt open) Op deze plattegrond zien de leerlingen waar ze moeten zijn om een werkblad te kunnen invullen. De nummers op de plattegrond staan voor de exhibits waarover vragen worden gesteld. Deze nummers staan ook op de bijbehorende werkbladen van de leerlingen. Waterrijk De exhibits die bij de werkbladen horen zijn te vinden op verdieping 2. Ballenfabriek Krachtpatsers Zoeken naar leven Water kracht Wat is leven? Is dit leven? Oernieuws Leven in de ruimte? De levende planeet Ruimtefiets Meteorieten! Glazen Balzaal bereikbaar via verdieping 1 Café Renzo Piano Kluisjes Theater Verdieping 1 naar Glazen Balzaal Science Live Workshopruimtes Ruimte douche Codenaam: DNA Kaart controle Fenomena Kettingreactie Fenomena NEMO Theater Columbus Foyer (beperkt open) Vermakelijke Wetenschap Lumière Filmzaal Waterrijk Zoeken naar leven verdieping 2 Waterklok Science Shop Centrale Kassa Da Vinci Hal Zaal Entree Waterwiel BG verdieping 1 verdieping 2 verdieping 3 Techno Lab Krachtpatsers Water kracht You, Me, Electricity Teen Facts Wonder Lab Teen Facts Smart Technology Innovatiezaal Reis door de Geest verdieping 4 Fototentoonstelling Café Dakterras Dakpanorama Fototentoonstelling naar de kade verdieping 5 Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

25 Colofon Science Center NEMO Het is toegestaan om zonder winstoogmerk het materiaal of delen van het materiaal te kopiëren en te distribueren, zolang vermelding van de herkomst van het materiaal goed is aangegeven. Auteurs en redactie Science Learning Center, Science Center NEMO Design management Starkx, Groningen Ontwerp en Grafische vormgeving Bloemvis, Groningen Vormgeving en realisatie Sander Visser, Ligaturen grafisch ontwerp Fotografie Tenzij anders vermeld, Daan van Eijndhoven Foto klas voorzijde Met dank aan Platform Beta Techniek Fotografie pagina 16 & 17 Bsited, Hanne Nijhuis Illustraties Henk Stolker Science Center NEMO Oosterdok VX Amsterdam Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding versie

Zoeken naar leven. Leerkrachtenhandleiding. Lesmateriaal groep 7-8. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Zoeken naar leven. Leerkrachtenhandleiding. Lesmateriaal groep 7-8. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Zoeken naar leven Leerkrachtenhandleiding Lesmateriaal groep 7-8 Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief aanbod,

Nadere informatie

Maak > test > verbeter

Maak > test > verbeter Maak > test > verbeter Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Zoeken naar leven Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Algemene informatie. In NEMO. Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.

Algemene informatie. In NEMO. Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo. Algemene informatie In NEMO 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl Algemene informatie versie 11-2014 1 Praktische informatie voor uw bezoek aan NEMO Speciaal schooltarief Leerlingen primair

Nadere informatie

Maak > test > verbeter

Maak > test > verbeter Maak > test > verbeter Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-09-2015 1 Zoeken naar leven

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Zoeken naar leven Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Fenomena. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Fenomena Groep 5-6 Leerlingen In NEMO versie

Fenomena. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Fenomena Groep 5-6 Leerlingen In NEMO versie Fenomena Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Fenomena Groep 5-6 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 Wetenschap overal om ons heen Je leest

Nadere informatie

Energie. Docentenhandleiding. Lesmateriaal, onderbouw havo/vwo. Dit lesmateriaal is bedoeld voor gebruik bij het bezoek aan NEMO

Energie. Docentenhandleiding. Lesmateriaal, onderbouw havo/vwo. Dit lesmateriaal is bedoeld voor gebruik bij het bezoek aan NEMO Energie Lesmateriaal, onderbouw havo/vwo Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is bedoeld voor gebruik bij het bezoek aan NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl

Nadere informatie

Zeker weten?! Lesmateriaal, 1-2 havo/vwo Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Zeker weten?! Lesmateriaal, 1-2 havo/vwo Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Zeker weten?! Lesmateriaal, 1-2 havo/vwo Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In de klas versie 10-2013 1 Zoeken naar leven

Nadere informatie

Werkbladen In NEMO. Zoeken naar leven. Naam. School. groep 7-8. Klas

Werkbladen In NEMO. Zoeken naar leven. Naam. School. groep 7-8. Klas Zoeken naar leven groep 7-8 Naam School Werkbladen In NEMO Klas Zoeken naar leven Wat is leven, wat is dood en wat is levenloos? Jij leeft, een plant leeft en een hond ook. Een steen leeft niet. Maar leeft

Nadere informatie

You, Me, Electricity

You, Me, Electricity You, Me, Electricity Jouw werkbladen In NEMO Naam: School: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! You, Me, Electricity Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 You, Me, Electricity Hallooooo!!!!

Nadere informatie

Krachtpatsers. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Krachtpatsers. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Krachtpatsers Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Maak > test > verbeter Groep 5-6

Maak > test > verbeter Groep 5-6 Maak > test > verbeter Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Zoeken naar leven Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Wereld van Wiskunde. Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Wereld van Wiskunde. Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Wereld van Wiskunde Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, 4-5 VWO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, 4-5 VWO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Zoeken naar leven Lesmateriaal, 4-5 VWO Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Zoeken naar leven

Nadere informatie

Krachtpatsers. Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Krachtpatsers. Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Krachtpatsers Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Krachtpatsers. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Krachtpatsers. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Krachtpatsers Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

You, Me, Electricity. Docentenhandleiding. Lesmateriaal, onderbouw VO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

You, Me, Electricity. Docentenhandleiding. Lesmateriaal, onderbouw VO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO You, Me, Electricity Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Energie. Docentenhandleiding. Lesmateriaal onderbouw havo/vwo. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Energie. Docentenhandleiding. Lesmateriaal onderbouw havo/vwo. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Energie Docentenhandleiding Lesmateriaal onderbouw havo/vwo Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief aanbod

Nadere informatie

Spiegels. Lesmateriaal, groep 3-4 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Spiegels. Lesmateriaal, groep 3-4 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Spiegels Lesmateriaal, groep 3-4 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Spiegels en zeepbellen

Spiegels en zeepbellen Spiegels en zeepbellen Lesmateriaal, groep 3-4 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl

Nadere informatie

Wonderlijke Wetenschap

Wonderlijke Wetenschap Wonderlijke Wetenschap Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Wonderlijke Wetenschap Groep 5-6 Leerlingen In NEMO versie 09-01-2015 1 Wetenschap

Nadere informatie

You, Me, Electricity

You, Me, Electricity You, Me, Electricity Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! You, Me, Electricity Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 You, Me, Electricity

Nadere informatie

Teen Facts. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Teen Facts. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Teen Facts Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Energie. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In NEMO versie 12-2013 1

Energie. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In NEMO versie 12-2013 1 Energie Jouw werkbladen In NEMO Naam: School: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In NEMO versie 12-2013 1 Energie Energie is overal. Denk aan de zon, aan beweging

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Zoeken naar leven Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Spiegels. Lesmateriaal, groep 3-4 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Spiegels. Lesmateriaal, groep 3-4 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Spiegels Lesmateriaal, groep 3-4 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Zoeken naar leven Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Reis door de Geest. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Reis door de Geest. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Reis door de Geest Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Kettingreacties. Lesmateriaal, 1-3 VMBO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Kettingreacties. Lesmateriaal, 1-3 VMBO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Kettingreacties Lesmateriaal, 1-3 VMBO Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, 4-5 VWO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, 4-5 VWO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Zoeken naar leven Lesmateriaal, 4-5 VWO Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Ruimteschip Aarde. Lesmateriaal, groep 5-7 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Ruimteschip Aarde. Lesmateriaal, groep 5-7 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Ruimteschip Aarde Lesmateriaal, groep 5-7 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Onderzoeken. Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Onderzoeken. Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Onderzoeken Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Kettingreacties. Lesmateriaal, 1-3 VMBO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Kettingreacties. Lesmateriaal, 1-3 VMBO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Kettingreacties Lesmateriaal, 1-3 VMBO Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Fenomena. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Fenomena. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Fenomena Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Wereld van Wiskunde. Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Wereld van Wiskunde. Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Wereld van Wiskunde Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Reis door de geest. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Reis door de geest. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Reis door de geest Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Reis door de Geest Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 Reis door de Geest

Nadere informatie

Fenomena. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Fenomena Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-2016 1

Fenomena. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Fenomena Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-2016 1 Fenomena Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Fenomena Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-2016 1 Fenomena Welkom bij Fenomena! Deze hele

Nadere informatie

Teen Facts. Docentenhandleiding. Lesmateriaal, onderbouw VO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Teen Facts. Docentenhandleiding. Lesmateriaal, onderbouw VO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Teen Facts Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Kettingreacties. Docentenhandleiding. Lesmateriaal 1-3 VMBO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Kettingreacties. Docentenhandleiding. Lesmateriaal 1-3 VMBO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Kettingreacties Docentenhandleiding Lesmateriaal 1-3 VMBO Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Docentenhandleiding. Lesmateriaal onderbouw VO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Zoeken naar leven. Docentenhandleiding. Lesmateriaal onderbouw VO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Zoeken naar leven Docentenhandleiding Lesmateriaal onderbouw VO Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief aanbod,

Nadere informatie

Onderzoeken. Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Onderzoeken. Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Onderzoeken Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Wereld van Vormen. Leerkrachtenhandleiding. Lesmateriaal groep 5-6. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Wereld van Vormen. Leerkrachtenhandleiding. Lesmateriaal groep 5-6. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Wereld van Vormen Leerkrachtenhandleiding Lesmateriaal groep 5-6 Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief aanbod

Nadere informatie

Zeker weten?! Docentenhandleiding. Lesmateriaal 1-2 havo/vwo. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Zeker weten?! Docentenhandleiding. Lesmateriaal 1-2 havo/vwo. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Docentenhandleiding Lesmateriaal 1-2 havo/vwo Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief aanbod,

Nadere informatie

Teen Facts. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek de wetenschap achter de puberteit. Mijn naam: Teen Facts Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1

Teen Facts. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek de wetenschap achter de puberteit. Mijn naam: Teen Facts Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 Teen Facts Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek de wetenschap achter de puberteit Teen Facts Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 Teen Facts De puberteit, misschien

Nadere informatie

Spiegels. Leerkrachtenhandleiding. Lesmateriaal groep 3-4. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Spiegels. Leerkrachtenhandleiding. Lesmateriaal groep 3-4. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Spiegels Leerkrachtenhandleiding Lesmateriaal groep 3-4 Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief aanbod waarmee

Nadere informatie

Krachtpatsers. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Krachtpatsers Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie

Krachtpatsers. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Krachtpatsers Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie Krachtpatsers Jouw werkbladen In NEMO Naam: School: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Krachtpatsers Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 Krachtpatsers Waarom stort een brug niet in? Hoe

Nadere informatie

Het brein. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Het brein. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Het brein Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Ruimteschip Aarde. Lesmateriaal, groep 5-7 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Ruimteschip Aarde. Lesmateriaal, groep 5-7 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Ruimteschip Aarde Lesmateriaal, groep 5-7 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Teen Facts. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Teen Facts. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Teen Facts Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Leerkrachtenhandleiding. Lesmateriaal groep 7-8. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Leerkrachtenhandleiding. Lesmateriaal groep 7-8. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Teen Facts Leerkrachtenhandleiding Lesmateriaal groep 7-8 Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief aanbod, waarmee

Nadere informatie

Proefjes. Jouw werkbladen in de klas. In de klas. versie A. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Proefjes. Jouw werkbladen in de klas. In de klas. versie A. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Proefjes Jouw werkbladen in de klas In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! versie A Onderzoek in de klas Groep 7-8 Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Onderzoek

Nadere informatie

Onderzoeken. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Onderzoeken Groep 5-6 Leerlingen In de klas versie 10-2013 1

Onderzoeken. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Onderzoeken Groep 5-6 Leerlingen In de klas versie 10-2013 1 Onderzoeken Jouw werkbladen In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Onderzoeken Groep 5-6 Leerlingen In de klas versie 10-2013 1 Wetenschap overal om ons heen

Nadere informatie

Kettingreacties. Lesmateriaal, 2-3 VMBO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Kettingreacties. Lesmateriaal, 2-3 VMBO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Kettingreacties Lesmateriaal, 2-3 VMBO Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Spiegels en zeepbellen

Spiegels en zeepbellen Spiegels en zeepbellen Lesmateriaal, groep 3-4 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl

Nadere informatie

Wereld van Wiskunde. Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Wereld van Wiskunde. Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Wereld van Wiskunde Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Docentenhandleiding. Lesmateriaal bovenbouw 4-5 VWO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Zoeken naar leven. Docentenhandleiding. Lesmateriaal bovenbouw 4-5 VWO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Zoeken naar leven Docentenhandleiding Lesmateriaal bovenbouw 4-5 VWO Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief

Nadere informatie

Wonderlijke Wetenschap

Wonderlijke Wetenschap Wonderlijke Wetenschap Leerkrachtenhandleiding Lesmateriaal groep 5-6 Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief

Nadere informatie

Ontcijfer je wereld. Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Ontcijfer je wereld. Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Ontcijfer je wereld Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl

Nadere informatie

Krachtpatsers. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Krachtpatsers Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 04-2014 1

Krachtpatsers. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Krachtpatsers Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 04-2014 1 Krachtpatsers Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Krachtpatsers Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 04-2014 1 Krachtpatsers Waarom stort een

Nadere informatie

Werkbladen In NEMO. Wonderlijke Wetenschap. Naam. School. groep 5-6. Klas

Werkbladen In NEMO. Wonderlijke Wetenschap. Naam. School. groep 5-6. Klas Werkbladen In NEMO Wonderlijke Wetenschap groep 5-6 Naam School Klas Wetenschap, overal om ons heen! Je leest of hoort vast wel eens over wetenschappers die onderzoek hebben gedaan. Er is iets uitgevonden

Nadere informatie

Proefjes. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Proefjes. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Proefjes Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Zoeken naar leven Onderbouw VO Leerlingen In NEMO

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Zoeken naar leven Onderbouw VO Leerlingen In NEMO Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Naam: School: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Onderbouw VO Leerlingen In NEMO 01-09-2015 1 Zoeken naar leven Jij leeft, een plant leeft

Nadere informatie

Teen Facts. Docentenhandleiding. Lesmateriaal, onderbouw VO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Teen Facts. Docentenhandleiding. Lesmateriaal, onderbouw VO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Teen Facts Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Proefjes. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Proefjes. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Proefjes Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Het brein. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Het brein Groep 7-8 Leerlingen In de klas versie 04-2014 1

Het brein. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Het brein Groep 7-8 Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Het brein Jouw werkbladen In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Het brein Groep 7-8 Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Het brein Hersenen zijn ontzettend

Nadere informatie

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie Jouw werkbladen In de klas Naam: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie op aarde Energie, fossiele brandstoffen, groene

Nadere informatie

Energie. Docentenhandleiding. Lesmateriaal onderbouw havo/vwo. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Energie. Docentenhandleiding. Lesmateriaal onderbouw havo/vwo. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Energie Docentenhandleiding Lesmateriaal onderbouw havo/vwo Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief

Nadere informatie

Teen Facts. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek de wetenschap achter de puberteit. Naam: Teen Facts Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie

Teen Facts. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek de wetenschap achter de puberteit. Naam: Teen Facts Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie Teen Facts Jouw werkbladen In NEMO Naam: School: Klas: Ontdek de wetenschap achter de puberteit Teen Facts Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 Teen Facts De puberteit, misschien zit je er

Nadere informatie

You, Me, Electricity. Jouw werkbladen. In NEMO. Naam:

You, Me, Electricity. Jouw werkbladen. In NEMO. Naam: You, Me, Electricity Jouw werkbladen In NEMO Naam: School: Klas: k Ontde e zélf ho ld re de we t! werk You, Me, Electricity Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie 04-2014 1 You, Me, Electricity Hallooooo!!!!

Nadere informatie

Werkbladen In NEMO. Zoeken naar leven. Naam. School. onderbouw VO. Klas

Werkbladen In NEMO. Zoeken naar leven. Naam. School. onderbouw VO. Klas Werkbladen In NEMO Zoeken naar leven Naam onderbouw VO School Klas Zoeken naar leven Jij leeft, een plant leeft en een hond ook. Een steen leeft niet. Maar leeft een robot? Wat is leven eigenlijk? Hoe

Nadere informatie

Wereld van Wiskunde. Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Wereld van Wiskunde. Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Wereld van Wiskunde Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl

Nadere informatie

Ruimteschip Aarde. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Ruimteschip Aarde. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Ruimteschip Aarde Jouw werkbladen In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Ruimteschip Aarde Groep 5-7 Leerlingen In de klas versie 10-2013 1 Ruimteschip Aarde

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Lesmateriaal onderbouw VO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Docentenhandleiding. Lesmateriaal onderbouw VO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Teen Facts Docentenhandleiding Lesmateriaal onderbouw VO Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief aanbod, waarmee

Nadere informatie

You, Me, Electricity

You, Me, Electricity You, Me, Electricity Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! You, Me, Electricity Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 04-2014 1 You, Me, Electricity

Nadere informatie

Leerkrachtenhandleiding. Lesmateriaal groep 7-8. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Leerkrachtenhandleiding. Lesmateriaal groep 7-8. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Teen Facts Leerkrachtenhandleiding Lesmateriaal groep 7-8 Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief aanbod, waarmee

Nadere informatie

Zoeken naar Leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Zoeken naar leven Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie

Zoeken naar Leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Zoeken naar leven Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie Zoeken naar Leven Jouw werkbladen In NEMO Naam: School: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie 04-2014 1 Zoeken naar leven Jij leeft, een plant

Nadere informatie

Fenomena. Leerkrachtenhandleiding. Lesmateriaal groep 7-8. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Fenomena. Leerkrachtenhandleiding. Lesmateriaal groep 7-8. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Fenomena Leerkrachtenhandleiding Lesmateriaal groep 7-8 Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief aanbod, waarmee

Nadere informatie

Teen Facts. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek de wetenschap achter de puberteit. Mijn naam: Teen Facts Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1

Teen Facts. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek de wetenschap achter de puberteit. Mijn naam: Teen Facts Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1 Teen Facts Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek de wetenschap achter de puberteit Teen Facts Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1 Teen Facts De puberteit, misschien

Nadere informatie

Krachtpatsers. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Krachtpatsers Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie

Krachtpatsers. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Krachtpatsers Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie Krachtpatsers Jouw werkbladen In NEMO Naam: School: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Krachtpatsers Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie 01-09-2015 1 Krachtpatsers Waarom stort een brug niet in?

Nadere informatie

Technium. Docentenhandleiding. Lesmateriaal onderbouw VO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Technium. Docentenhandleiding. Lesmateriaal onderbouw VO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Technium Docentenhandleiding Lesmateriaal onderbouw VO Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief aanbod, waarmee

Nadere informatie

Werkbladen In NEMO. Energie. Naam. onderbouw havo/vwo School. Klas

Werkbladen In NEMO. Energie. Naam. onderbouw havo/vwo School. Klas Werkbladen In NEMO Energie Naam onderbouw havo/vwo School Klas Energie Energie is overal. Denk aan de zon, aan beweging (bijvoorbeeld de wind en waterstromingen), en aan brandstoffen. Om de energie te

Nadere informatie

Spiegels en zeepbellen

Spiegels en zeepbellen Spiegels en zeepbellen Leerkrachtenhandleiding Lesmateriaal groep 3-4 Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid

Nadere informatie

Reis door de Geest. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Reis door de Geest. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Reis door de Geest Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Reis door de Geest Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 04-2014 1 Reis door de Geest

Nadere informatie

Ruimteschip Aarde. Lesmateriaal, groep 5-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Ruimteschip Aarde. Lesmateriaal, groep 5-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Ruimteschip Aarde Lesmateriaal, groep 5-8 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Werkbladen In de klas. Onderzoeken. Naam. groep 5-6. School. Klas

Werkbladen In de klas. Onderzoeken. Naam. groep 5-6. School. Klas Werkbladen In de klas Onderzoeken groep 5-6 Naam School Klas Wetenschap, overal om ons heen! Je leest of hoort vaak over wetenschappers die onderzoek hebben gedaan. Er is iets uitgevonden of iets nieuws

Nadere informatie

Energie. Docentenhandleiding. Lesmateriaal, onderbouw havo/vwo. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Energie. Docentenhandleiding. Lesmateriaal, onderbouw havo/vwo. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Energie Lesmateriaal, onderbouw havo/vwo Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

THEMA 2 ALLES WAT LEEFT. LES 3 Biodiversiteit. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Biodiversiteit rondom de school

THEMA 2 ALLES WAT LEEFT. LES 3 Biodiversiteit. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Biodiversiteit rondom de school Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 2 ALLES WAT LEEFT LES 3 Biodiversiteit Deze les gaat over: Biodiversiteit rondom de school Bij dit thema horen ook: Les 1 Ecosystemen en voedselketens Les 2

Nadere informatie

Zoeken naar Leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam:

Zoeken naar Leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Zoeken naar Leven Jouw werkbladen In NEMO Naam: School: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Bovenbouw 4-5 VWO Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 Zoeken naar leven Jij leeft, een plant

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Lesmateriaal onderbouw VO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Docentenhandleiding. Lesmateriaal onderbouw VO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Teen Facts Docentenhandleiding Lesmateriaal onderbouw VO Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Informatie bij dit lesmateriaal NEMO en onderwijs NEMO heeft een uitgebreid gratis educatief aanbod, waarmee

Nadere informatie

Werkbladen In de klas. Energie. Naam. onderbouw havo/vwo School. Klas

Werkbladen In de klas. Energie. Naam. onderbouw havo/vwo School. Klas Werkbladen In de klas Energie Naam onderbouw havo/vwo School Klas Energie op aarde Energie, fossiele brandstoffen, groene stroom en duurzaamheid. Je hoort er vast wel eens iets over. Maar wat betekent

Nadere informatie

Energie. Docentenhandleiding. Lesmateriaal, onderbouw havo/vwo. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Energie. Docentenhandleiding. Lesmateriaal, onderbouw havo/vwo. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Energie Lesmateriaal, onderbouw havo/vwo Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie