Zelf%doelen%centraal%stellen%% in%het%stedelijk%waterbeheer%

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Zelf%doelen%centraal%stellen%% in%het%stedelijk%waterbeheer%"

Transcriptie

1 Zelf%doelen%centraal%stellen%% in%het%stedelijk%waterbeheer% Ontdek-samen- ontmoeten,'transparan3e' Durf-te-veranderen- ini3a3ef,'loslaten' Maatschappelijk-nut- mens,'leefomgeving,'welvaart' Laat-instrumenten-voor-je- werken- van'belemmering'naar'kans' - Maatwerk- crea3viteit,'aansluiten,' temporiseren'

2 Zelf%doelen%centraal%stellen%% in%het%stedelijk%waterbeheer Handelingsperspectievenomhetstedelijkwaterbeheer doelmatigenomgevingsgerichtintevullen meteffectiefgebruikvanjuridischeinstrumenten oktober2014

3 Inhoudsopgave Zelfdoelencentraalstellen Inleiding Ontwikkelingstedelijkwaterbeheer Deintegraliteitvanhetstedelijkwaterbeheer Deuitdaging:meebewegenmetbeidebenenopdegrond Denkraamomsamendegoededingentedoen Gezamenlijkeaanpak Handelingsperspectiefstedelijkwaterbeheer Praktijkvoorbeelden Inspirerendehandelingsperspectieven Watals Inzetjuridischeinstrumentenbijeenbredegebiedsgerichteaanpak Aandeslag...28 BIJLAGE Voorbeeldenuitdehuidigepraktijk...29 KeurHoogheemraadschapvanRijnland:Van Nee,tenzij naar Ja,mits...30 AanpakwateroverlastgemeenteWestlandenHoogheemraadschapvanDelfland...34 AanpakstedelijkewateropgaveEmmen...38 BIJLAGE Takenenbevoegdhedengemeentenenwaterschappen...41 COLOFON...44

4 VOORWOORD Zelf%doelen%centraal%stellen% HetBestuursakkoordWaterdaagtgemeentenenwaterschappenuitomvanuiteengezamenlijke verantwoordelijkheidvraagstukkenindewaterketenoptelossen.kosteneffectiviteitvaninvesteringen enefficiëntieinuitvoeringstaanvoorop.dekomendejarenzaldewerkwijzeingrijpendveranderen. Datkosttijd,vraagtlefenisindekernmensenwerk. Dezebrochuregaatinophet denken en doen inhetstedelijkwaterbeheer.vanuitgoede voorbeeldeniseenalgemeendenkraamvooreennieuweaanpakenwerkwijzeopgesteld,bedoeldals handvat.hetdenkraamheeftdriebelangrijkekenmerken. Teneersterichtenweonsopbewustwording:Ongemerktwerkenwevanuitnormenendogma s.we lossenproblemensectoraalop,compenserenoplokaleschaalofgaanuitvaneenstandaardbehoefte aanwaterbergingperhectare.dezenormenendogma szullenweeerstmoetenherkennen,voordat wezeloskunnenlatenendemaatschappelijkedoelenweercentraalstellen. Hettweedekenmerkisdenkenvanuitgezamenlijke%doelen:Inhetstedelijkwaterbeheerwordtvaker ingespeeldopmaatschappelijkeontwikkelingen,zoalsaandachtvoorduurzaamheid,actief burgerschap,samenhangendoptredendooroverheden,klimaatveranderingetc.eriseenomslagnodig vanhetuitwerkenvannormenenregelsnaarhetcentraalstellenvanmaatschappelijkedoelen.die doelenkunnenookbuitenhetgebiedvanstedelijkwaterbeheerliggen,denkaanruimtelijkekwaliteit enstadsontwikkeling.enhetgaatnietalleenomdoelenvanoverheden,maarookomdoelenvan bewonersenbedrijvenvoordeinrichtingvandeleefomgeving. Alslaatstewilhetdenkraamhandelingsperspectiefbieden:Zakenveranderenalleenalswezaken andersdóén.wijallennbestuurder,beleidsmedewerkereninhoudelijkdeskundigenkunnenhetverschil maken.doormaatschappelijknutcentraaltestellen,doormaatwerkderuimtetegevenendoorelkaar optezoekenensamenteontdekken. Wijhopendatdebespiegelingenindezebrochureendehandvattendiewordenaangereiktuinspireren eenvolgendestaptezettenindoelmatigstedelijkwaterbeheer drs.c.j.g.m.devet ir.ing.a.j.vermuë

5 Hetlerenvanervaringeneldersenhetbenuttenvannieuweenbestaandekennisisbelangrijkomde nieuweaanpakenwerkwijzeinuweigenpraktijktoetepassen.deverenigingvannederlandse Gemeenten(VNG)enUnievanWaterschappen(UvW)zettendeambtelijkeenbestuurlijkenetwerken inomditzoveelmogelijktefaciliteren.hetzelfdegeldtvoordekenniskoepelsstichtingrioneden STOWA.Zijwerkeninproeftuinenaankennisontwikkelingenverspreidendezekennisvia bijeenkomsten,nieuwsbrievenendeeigenwebsites.ookiserdewebsitesamenwerkenaanwater.nl waaropvoorbeeldenenervaringenwordengedeeld.daarnaastzijndekenniscoachesbeschikbaarom regio steondersteunen. Zoektuinspiratieenondersteuning?Neemdaneenseenkijkjeop:

6 1 Inleiding Gemeentenenwaterschappenzorgensamenvoorhetomgaanmetwaterinstedelijkgebied. Gemeentenzamelenhuishoudelijkenbedrijfsafvalwaterin,waterschappenzuiverendat.Zodragenzij bijaaneengoedewaterkwaliteit.daarnaastmakenzijsamenkeuzesoverhoeomtegaanmet hemelwater,grondwaterenoppervlaktewater.dooropenwater,rioolstelselsenhetoptimaal benuttenvandeopenbareruimte,zorgenzijvoordrogevoeten. Gemeentenenwaterschappenstaangezamenlijkaandelatomdebeleidsvrijheid,diedeWaterwet biedt,vormtegeven.hetgaathierzowelombestaandeopgavenalsomuitdagingenvoorde toekomst.dekomendejarenwordenkeuzesgevraagdopgebiedenalshetcreërenvaneenprettigeen schoneleefomgeving,wateroverlastenctekort,hittebestrijding,devervangingvanbestaande infrastructuur,nieuwestoffeninafvalwater,innovatiesopdethema sgrondstoffenenenergie,en beschikbaarheidvanvakmensen.dekerndoelenstaanhierbijvoorop:volksgezondheid,drogevoeten enkwaliteitvandeleefomgevingnuenindetoekomst. Bijdeuitvoeringvandebeheertakenspelendethema skwaliteit,kwetsbaarheid,kostenenkennis eenbelangrijkerol.inhetbestuursakkoordwateruit2011zijnondermeerafsprakengemaaktover intensievesamenwerkingtussengemeentenenwaterschappenbijdeuitvoeringvandebeheertaken inhetstedelijkwaterendeafvalwaterketen.bijdeinvullingvandebeheertakenissamenhang belangrijk.hetgaathierzowelomdesamenhangvandeverschillendeonderdelenvanhetstedelijk watersysteem(o.a.afvalwater,hemelwater,grondwater,oppervlaktewaterendeleefomgeving),als ookomdesamenhangtussendetakenvangemeentenenwaterschap(ruimtelijkeontwikkeling, beheeropenbareruimte,beheerregionaalwatersysteem).heterkennenvanenrespecterenvan elkaarsbelangenishierbijhetvertrekpunt.hiermeekunnenwijburgersenbedrijvennogbetervan dienstzijn. BijdeafsprakenuithetBestuursakkoordishetuitgangspuntvanbestaandewetcenregelgeving bevestigd,dathetgaatomsamenwerkenopbasisvanafsprakenengelijkwaardigheidinplaatsvan eenzijdigevoorschriftenenvergunningen.opzichzelfeenopendeur,maardepraktijkblijktsoms weerbarstig. Figuur1:Samenwerkenopbasisvanafsprakenengelijkwaardigheid Zelfdoelencentraalstelleninhetstedelijkwaterbeheer pagina6

7 Indeuitvoeringspraktijkontstaatinvoorkomendegevallendiscussieoverhettoepassenvan bestaandejuridischeinstrumentenindecontextvandebeleidsvrijheid.dezediscussievindtzowel tussenalsbinnenorganisatiesplaats.eenbekendspanningsveldishetstrakkekadervoor vergunningsverlening,toezichtenhandhavingendemeeropontwikkeling,kansenencreativiteit gerichtecontextvanhetrealiserenvandewateropgaven. InopdrachtvanhetambtelijkkernteamVNGenUvWenondersteunddoorhetMinisterievan InfrastructuurenMilieuwordtindezebrochurehethandelingsperspectiefgeschetstomopeffectieve wijzemethetgenoemdespanningsveldomtegaan.hetdoelvandebrochureishetondersteunenvan gemeentenenwaterschappenbijdeintensievesamenwerkinginhetstedelijkwaterbeheerende afvalwaterketen.hiermeewillenbeidekoepelsdeontwikkelrichtingvoorhetstedelijkwaterbeheer nogmaalsbenadrukken: Gemeentenenwaterschappengevengezamenlijkvormaanhetstedelijkwaterbeheer metafsprakengebaseerdopwederzijdsvertrouwenenerkenningvanelkaarstakenen belangen;ditvormtdebasisomjuridischeinstrumenteneffectiefintekunnenzetten. Injanuari2011hebbenVNGenUvWsamenmetIPOenhetRijkeenhandreikinguitgebrachtonder detitel Samenwerkenopbasisvanafspraken,handreikingtoepassenregelgevingafvalwaterinde praktijk.dezehandreikingisopgesteldnaaraanleidingvandeveranderdewetgevingmetde inwerkingtredingvandewaterwetenonderliggendelozingenbesluiten.dehandreikingismetname gerichtophettoepassenvanderegelsrondomhetlozenvanstedelijkafvalwater. Dehandreikingisinhoudelijknogsteedsvankracht.Tochiserbehoefteomdecontextteverbreden vanspecifiekhetaspectlozenvanafvalwatertothetvolledigespeelveldvanhetstedelijk waterbeheerendeafvalwaterketen.devoorliggendehandreikingvoorzietdaarin. Naastdezehandreikingiserookeenmeerspecifiekehandreikingontwikkeldvoorhetthema indirectelozingen.dezehandreikingkuntuvindenop: Leeswijzer% Inhoofdstuk2wordendeontwikkelingeninhetstedelijkwaterbeheergeschetsteneenaanpak geschetstomopefficiëntewijzeintekunnenspelenopdezeontwikkelingen.inhoofdstuk3wordtdit, medeopbasisvanpraktijkvoorbeelden,vertaaldineenhandelingsperspectiefvoordegenendiebij hetstedelijkwaterbeheerbetrokkenzijn. Zelfdoelencentraalstelleninhetstedelijkwaterbeheer pagina7

8 2 Ontwikkeling*stedelijk'waterbeheer Hetstedelijkwaterbeheerblijftinontwikkeling.Erisvolopaandachtvoordeintegraliteitvanhet beheer.daarnaastvragenmaatschappelijkeontwikkelingenvoortdurendomaanpassingen.kennis delenentoepassendoorintensievesamenwerkingeneenaanpakwaarbijdoelencentraalstaan,zijn hierbijbelangrijkevoorwaarden. Te-veel-water- Te-weinig-water- HiCe-in-de-stad- Waarde-uit-afvalwater- Nieuwe-stoffen- Gebrek-aan-personeel- Informa(sering- Hergebruik- Flexibiliteit- Verduurzamen- Decentralisa(e- Ac(ef-burgerschap- Goede-kwaliteit- Minder-kwetsbaarheid- Minder-meerkosten- Meer-kennis- Figuur2.Ontwikkelingendiehetstedelijkwaterbeheerbeïnvloeden 2.1 De%integraliteit%van%het%stedelijk%waterbeheer% Hetbeheervanstedelijkwatersysteemrichtzichopallefacettenvandestedelijkewatercyclus: hemelwater,grondwater,oppervlaktewaterenafvalwater.hetgaatnietalleenomwaterinbuizen, maarnadrukkelijkomalhetwaterinstedelijkgebied.alsdeverschillendewaterstromengescheiden zoudenzijnengeeninteractiemetelkaarzoudenhebben,zouhetbeheervanhetstedelijk watersysteemrelatiefeenvoudigzijn.dewerkelijkheidisanders:alleshangtmetallessamen(zie tekstkader). Zelfdoelencentraalstelleninhetstedelijkwaterbeheer pagina8

9 Alleshangtmetallessamen Deverschillendewaterstromeninhetstedelijkwatersysteembeïnvloedenelkaarvoortdurend.Enkelevoorbeeldenomdit teillustreren: o Hetgemengderioolstelselisontworpenvoorhetinzamelenentransporterenvanafvalwaterenhemelwater.Bij intensievebuienloopthetrioolvolenfungerenoverstortenalsventielenvanhetsysteem.bijoverstortingenkomt afvalwatergemengdmethemelwaterterechtinhetoppervlaktewatersysteem.ditkantijdelijkeenverslechteringvan dewaterkwaliteitveroorzaken. o Bijextremeregenvalfungeertdeopenbareruimtealsberging.Ditkansomstotschadeleiden.Bijhetvoorkómenvan schadeaangebouwendoorhevigeregenvalzaldemaatschappelijkeafwegingmoetenwordengemaaktoverde kosteneffectiviteitvaninvesteringen.kortom:accepterenvanschadeofinvestereninhetvoorkomenervan? o Intoenemendematewordthemelwaterafgekoppeldvanhetvuilwaterriool.Hetovertolligehemelwaterwordt afgevoerdnaarhetoppervlaktewaterofdebodem.bijlangdurigezwareregenkanhetwatersomsonvoldoendeuit hetbebouwdegebiedwordenafgevoerdmetpeilstijgingtotgevolg.hetoppervlaktewaterkanviaoverstortenhet rioolinstromen:zogenaamde negatieveoverstorten. o Dekosteneffectiviteitvanderioolwaterzuiveringwordtmedebepaalddoordehoeveelheidhemelwaterinhette zuiverenafvalwaterendevariatieerin.civieltechnischwordtdezuiveringgedimensioneerdopderegenwaterafvoer; eengrootaandeelregenwatervraagthogereinvesteringskosten.bovendienzullendeenergiekostenvoorverpompen enbeluchtentoenemenalshetaandeelregenwatertoeneemt.naarmatedeaanvoervanafvalwaterstabieleris,zal dezuiveringbetergeoptimaliseerdkunnenworden. Eenmooivoorbeeldvantoenamevansamenhanginhetstedelijkwaterbeheerendewijzewaarop gemeentenenwaterschappenmeeomgaanisdeontwikkelingvandeoptimalisatiestudies(oas).het kadervaneenoptimalisatiestudiekomtvoortuitdevraag:waarrichtdeoptimalisatiezichop?de eerstegeneratieoptimalisatiestudieswasmetnamegerichtopeenefficiëntewerkingvande rioolwaterzuivering.bijtweedegeneratieoptimalisatiestudies,waarnuaangewerktwordt,staan meerdere(maatschappelijke)doelencentraal.inveelgevallenleidtdattotandereuitkomsten,waarbij delaagstemaatschappelijkekostenvaninvesteringeninhetgehelestedelijkwaterbeheerende afvalwaterketenvooropstaan. Zelfdoelencentraalstelleninhetstedelijkwaterbeheer pagina9

10 Dekernvandecomplexiteitvanhetstedelijkwatersysteemisderolvanhemelwatereninmindere mategrondwater.bij70%vandewoningenissprakevaneengemengdrioolstelsel.hierbijworden afvalwaterenhemelwatergemengdingezameldengetransporteerdnaarderioolwaterzuivering. OndankshetfeitdatbijnieuwbouwenherstructureringinNederlandveelalgescheidensystemen wordenaangelegd,zaldesituatievangemengderioleringzichnogdecenniavoordoen.hetis eenvoudigwegtekostbaaromdebestaandesystemeninkortetijdomtebouwenensomsookin technischopzichtongewenst. Eenbelangrijkaspecthierbijzijndeboekwaardeenkapitaallastenvandeinvesteringeninde bestaandeinfrastructuurenvoorzieningen.eengrootdeelvandezeinvesteringenzijn geactiveerd enwordenjaarlijkseafgeschreven.zolangdeinvesteringennognietvolledigisafgeschreven,hebben dekapitaallasten(rentekostenenafschrijving)eengroteinvloedopdejaarlijksekostenvanhet rioleringscenzuiveringsbeheer.langeafschrijvingstermijnen,hoebegrijpelijkookineenaantal gevallen,belemmerendaarmeedeflexibiliteitvanhetfysiekesysteemeninnovatiesdiezijngericht systeemaanpassingen. Derolvanhemelwaterinhetstedelijkwaterbeheerendeafvalwaterketen Hemelwaterisdecomplexefactorinhetstedelijkwatersysteem.Hetkanwordengeborgenen verwerktindeopenbareruimte,ingrondcenoppervlaktewatereninderiolering.intoenemende matewordtbijdeinrichtingvandeopenbareruimtegezorgdvoorbergingsvoorzieningen,waarin overtollighemelwatertijdelijkkanwordengeborgen,bv.openbaargroen,pleinen,stratene.d. Hiermeewordtschadedoorwateroverlastvoorkomen.Bijhevigebuienisovertollighemelwater tijdelijkzichtbaarindeopenbareruimte. Keuzesmakenopbasisvaninzichtindetoestandenhetfunctionerenvanhetsysteem Geziendeonderlingesamenhangtussendeverschillendewaterstromeninhetstedelijkwatersysteem énderelatietussendewaterstromenendeopenbareruimteisinzichtindetoestandenhet functionerenvanhetsysteeminz ngeheeleenbasisvoorwaarde.datklinktalseenopendeur,maar depraktijkkenttalvanvoorbeelden,waarbijsuboptimalekeuzeszijngemaaktalsgevolgvanhet dogmatischtoepassenvansectoralenormen(zieookparagraaf2.3)eneengebrekkiginzichtinde toestandenhetfunctionerenvanhetsysteem.ombijvoorbeeldaandebasisinspanningtevoldoen zijnvelebergbezinkbassinsaangelegd.dieblijkenindepraktijkinsommigegevallenminderfrequent voltelopendanopbasisvanberekeningenwasvoorzien.deinvesteringenbehalendaardoorniethet milieurendementdatbijaanlegwasverondersteld. Inzichtindetoestandenhetfunctionerenvanhetsysteemwordtverkregendoormetenenmonitoren endebeschikbaarheidvandejuisteervaringskennis.debasisishetmetenenregistrerenvandejuiste gegevens,zoalsoverstortingenenwaterstanden,alsmedehetanalysereneninterpreterenvandeze gegevens.dezeinformatieleidtincombinatiemetdejuistekennistotinzichtopbasiswaarvan maatschappelijkverantwoordekeuzeskunnenwordengemaakt.hetgaatdusomdecombinatievan data,informatieenkennisdieleidttotinzichtalsbasisvoorbewustekeuzesindeuitvoeringvande beheertaken.metanderewoorden:doordedingengoedtedoen,wordtinzichtverkregenenbenjein staatomdegoededingentedoen.dezerelatieisgeïllustreerdin Figuur3. Zelfdoelencentraalstelleninhetstedelijkwaterbeheer pagina10

11 Figuur3:Derelatietussendata,informatie,kenniseninzichtdieleidttotbewustekeuzes inhetbeheervanhetstedelijkwatersysteem(bron:archwise) Deuitdagingenverantwoordelijkheidvoorgemeentenenwaterschappenisombijkeuzesinhet beheervanhetstedelijkwatersysteemdeintegraliteitvanhetsysteemenkosteneffectiviteitvan investeringenenlokaalmaatwerkalsleidendprincipetelatengelden.dieuitdagingbeperktzich overigensnietalleentothetstedelijkwaterindebebouwdekom,maargeldtzekerookvoorde buitengebieden.dezorgplichtenvangemeentenenwaterschappen(ziebijlage)biedenvoldoende beleidsvrijheidomhierinvullingaantegeven. 2.2 De%uitdaging:%meebewegen%met%beide%benen%op%de%grond% Voordekomendejarenzijnvoorhetbeheervanhetstedelijkwatersysteemeenaantal maatschappelijkeontwikkelingenrelevant: 1. Technologischeontwikkeling Voorhetstedelijkwatersysteemisereenaantaltechnologischeontwikkelingengaandediede komendejarenvaninvloedzullenzijnopdeuitvoeringvandebeheertaken: o Informatisering Dooro.a.sensortechnieken,mobieletoepassingen,radarensatellietbeeldenneemthetaantal gegevensexponentieeltoe.ookdeuitwisselbaarheidvanentoegangtotgegevensviainternet neemtsneltoe.dezeontwikkelingbiedttalvanmogelijkhedenomhetinzichtindetoestand enhetfunctionerenvanhetsysteemtevergroten.ookzaldetransparantierichtingburgersen bedrijvenoverhetsysteemendebeheerpraktijkaanzienlijktoenemen. o Techniekenvoorhetterugwinnenvangrondstoffenenhernieuwbareenergie Intoenemendematekomentechniekenbeschikbaaromenergieengrondstoffenterugte winnenuithetafvalwater.voorbeeldenhiervoorzijnhetbenuttenvantemperatuurverschillen Zelfdoelencentraalstelleninhetstedelijkwaterbeheer pagina11

12 Zelfdoelencentraalstelleninhetstedelijkwaterbeheer pagina12 tussenafvalwaterenomgeving,slibvergisting(biogas)endeproductievanbioplastics.vanuit hetbestaandecentraleafvalwatersysteemzijnconceptenalsdeenergiefabriekende grondstoffenfabriekinopkomst.ookdecentraletechniekenkomenop. Kortom:hetthemawaardecreatieuitafvalwaterisrelevantgeworden.Datlevertnieuwe vragenopoverafzetmarktvanproductenendiensten,detaakopvattingvandeoverheidende relatiemetmarktpartijen. o Flexibilisering Hetdenkenoveromgaanmetafvalwaterverandertsnel.Technologischzijnervoortdurend innovaties(neredazuiveringstechniek,mogelijkhedenrelining,etc.)endemografischkent eenaantalregio skrimp.voloponzekerheiddus,maartegelijkheeftdeinfrastructuurdie aangelegdwordteentechnischeafschrijvingstermijnvanveledecennia.erligteengrote uitdagingomflexibiliteittecreëreninhetsysteem,zoweltechnischalsfinancieel,omsnelin tekunnenspelenopnieuweomstandighedeneninzichten. 2. Klimaatveranderingenverstedelijking Klimaatontwikkelingiseenfactoromrekeningmeete houdenbijdekeuzesinhetbeheervanhet watersysteem,zowelstedelijkalsindebuitengebieden. Datgebeurtalvolopenzaldekomendejarenalleen maartoenemen.toenemendeextremeninhetweer, zoalsperiodenvandroogteenintensievebuienzijn bepalendvoorderobuustheidvanhetstedelijk watersysteem. Alsgevolgvandeeconomischecrisisisdestedelijke uitbreidingbeperktenligtdenadrukinderuimtelijke dynamiekmetnameopherstructureringenrenoveren inbestaandstedelijkgebied.alsdecrisisvoorbijis,kan datveranderen. Naastherstructureringenrenovatieisookdetrendvan hetverhardenvanparticulierterreinrelevant.steeds meertuinenwordenverhardenvoordeafvoervanhemelwateraangeslotenophetrioolstelsel. Eenpercentagevan50%vanhetaangeslotenverhardoppervlakopderioleringdatbestaatuit particulieregebouwenenterreinenisgeenuitzondering. 3. Demografischekrimp Inspecifiekeregio sisintoenemendematesprakevandemografischekrimp.debevolking vergrijstalsgevolgvandedemografischeopbouw,deeconomischeontwikkelingstaatonderdruk endejongeregeneratiestrekkenweg.hetfenomeenvandemografischekrimpkanzoweleen bedreigingzijnalseenkans. Debedreigingvandemografischekrimphangsamenmetdetoekomstbestendigefinancieringvan debeheertakeninhetstedelijkwaterbeheerendeafvalwaterketen.steedsminderburgersen bedrijvenbrengendeheffingsinkomstenopmetalsgevolgdathetinbedrijfhoudenvanhet collectievesysteemvoordezebelastingbetalerssteedsduurderwordt.

13 Dekansvandemografischekrimpisdatdedrukopderuimteafneemt.Hierdoorontstaatruimte voorde(her)ontwikkelingvan blauw en groen indeleefomgeving,waardoorderuimtelijke kwaliteitindebebouwdeomgevingtoeneemt. 4. Toenemendeaandachtvoorduurzame ontwikkeling Demaatschappelijkevraagnaarduurzaamheid neemttoe,nietalleenmilieutechnisch,maarook economischensociaal.hetgaatomtrendsals voorkomenvanenergieverspilling,decirculaire economieendeaandachtvoor arbeidsomstandighedenindegeheleketenbijde productievangoederen.omdezeduurzame ontwikkelingvormtegevenzijninnovatieve arrangemententussenoverheden,bedrijven,burgers,ngo s,kennisinstellingenenonderwijs nodig. Eenmooivoorbeeldvandezeduurzameontwikkelinginhetstedelijkwaterbeheerende afvalwaterketenishetsluitenvankringlopenophetgebiedvanwater,energieengrondstoffen.in deroutekaartafvalwaterketenvanvngenuvw(2012)zijnvoorbeeldenopgenomenvoorhet sluitenvandekringlopen. 5. Actiefburgerschapensamenhangendoptredenoverheid Burgersenbedrijvenverwachtenvandeoverheideensamenhangendeenverantwoordeinvulling vandezorgplichteninhetbeheervanhetstedelijkwatersysteem.eentoegankelijkeoverheiddie handeltvanuiteenbreedmaatschappelijkbelangensamenwerktbijdeuitvoeringvanhaartaken iseenvanzelfsprekendheid. Burgersenbedrijvenzijnmondigerenbetergeïnformeerd,zijaccepterenoverlastminderen nemenzelfintoenemendemateinitiatiefomdingenteorganiseren.ookhebbenzijeigenplichten tenaanzienvanhetomgaanmethemelwater,hetvoorkomenvangrondwaterproblemenenhet aansluitenopderioleringofhetanderszinsverwerkenvangebruiktwater.daarvanzijnzijvaak nietopdehoogte.eengoedevoorlichtingdoordeoverheidoverrisico sopwateroverlast,de beleidskeuzesdiewordengemaakt,uitvoeringsaspectenvanprojectenendeeigen verantwoordelijkheidvanburgersenbedrijveniscruciaal. 6. Decentralisatieenregionalisering Deeconomischecrisisversneltdetrendvandecentraliseren.Incombinatiemeteenbezuinigingsc opgavemaaktditorganisatieskwetsbaarintermenvancontinuïteit,capaciteitenkennis.een reactiehieropisschaalvergrotingenhetregionaliserenvandeuitvoeringvantakenintalvan sectoren.ditheeftzowelbetrekkingopdeorganisatieszelf(fusieswaterschappenen gemeentelijkeherindelingen)alsookopdegezamenlijkeuitvoeringvantaken(o.a.sharedservice centers,vergunningverlening,toezichtenhandhavinginregionaleuitvoeringsdiensten). Deoptimaleaanpakenschaalkanperwerkprocesoftaakinhetstedelijkwaterbeheerende afvalwaterketenverschillen.zoiseennetwerkaanpakbijplanvorminginteressantomkenniste delenenbindingtehoudenmetdossiersalsstadsontwikkelingenwegbeheer.eendergelijke, flexibeleaanpakisookgeschiktomsteedsdejuistepartnerstevindenvoorinnovatieve Zelfdoelencentraalstelleninhetstedelijkwaterbeheer pagina13

14 Zelfdoelencentraalstelleninhetstedelijkwaterbeheer pagina14 ontwikkelingen.voormeeroperationele,uitvoerendetaken,zoalsmetenenmonitorenis samenwerkingopgroteschaalmogelijk.erontstaatzohetprincipevanmultischaligheid:per werkproceswordtbezienwateenoptimaleschaalisomhetprocesteorganiseren. Deuitdagingvoorhetbeheervanhet stedelijkwatersysteemdekomende jarenisomteanticiperenopde maatschappelijketrendsende toepassingvannieuwetechniekenin hetstedelijkwaterbeheerte bevorderenenzonodigregisseren.in hetbelangvanvolksgezondheiden kwaliteitleefomgevingvormthetin standhoudenvande basisvoorzieningenhierbijhet uitgangspuntenwordtflexibiliteit gevraagdomtekunnenanticiperenop degeschetstemaatschappelijke ontwikkelingen.zozalerzoveelmogelijk rekeningmoetenwordengehoudenmet dezeontwikkelingbijlangetermijninvesteringeninhetkadervanvervangingvanderioleringen zuiveringsinstallaties.hoedathetbestekan,issterkafhankelijkvandelokalesituatie. 2.3 Denkraam%om%samen%de%goede%dingen%te%doen% DeverantwoordelijkhedenrondafvalwaterbeheerzijnverankerdindeWetmilieubeheer(2008),de Waterwet(2009)enverschillendeuitvoeringsbesluiten(AMvB s).dekomendejarenkrijgendeze verantwoordelijkhedeneenplaatsindenieuweomgevingswet.debasisgedachtebijdewettelijke taakverdelingissamenwerkenomdevolksgezondheidoptimaalteborgenendeleefomgevingzoveel mogelijknaardeeisenenwensenvanburgersenbedrijvenvormtegeven.gemeentenen waterschappenzettendaarbijdehengegevenbevoegdhedengezamenlijkinbinnende(wettelijke) beleidsvrijheid. Ondanksdeopzichzelfhelderetaakverdelingisuitvoeringindepraktijksomsweerbarstig.Deinvulling indepraktijkiszekergeen businessasusual ;hetvraagtomeenanderemaniervanwerken.het tijdperkvansamenwerkenopbasisvannormeneneenzijdigevoorschriftenenvergunningenis voorbij.ditbetekentdatdeeneoverheiddeanderenietmeerdwingendoplegtwelkemaatregelen dieandermoetnemenofconfronteertmetalgemaaktekeuzes.deessentieisnusamenwerkenop basisvanafspraken.basisvoorwaardehiervoorzijna)hetgevoelvanurgentieenwederzijdse afhankelijkheid(metanderewoorden:deovertuigingdatsamenwerkendaadwerkelijkeen maatschappelijkprobleemoplost),b)eenvertrouwensrelatieenc)heterkennenvanelkaars belangen. Uitgangspunt:"in"stand"houden"basisvoorzieningen" (volksgezondheid,"kwaliteit"leefomgeving)" Uitdaging:"Inspelen"op"nieuwe" ontwikkelingen" Figuur4.Uitdaginginhetstedelijkwaterbeheer

15 DebeleidsvrijheiddiedevernieuwderegelgevingenhetBestuursakkoordWaterbiedenenhet samenwerkingsprocesdathiervoornodigis,vragenwelomhetnemenvanverantwoordelijkheid.er bestaatgeenblauwdrukdiemetwatknippenenplakkenvoorelkesituatieeenoplossinggeeft.het vraagtomeennieuweaanpak,omhetsamenzoekennaaroptimaleoplossingenvoor watervraagstukkenindebebouwdeomgeving. DevoorgesteldeanderewerkwijzeisgeïllustreerdinhetdenkraaminFiguur5.Inhetdenkraamgaan partijengezamenlijkoppad.zijnemenzelfhetinitiatiefomgezamenlijkedoelenteformuleren.op basisvankenniseninzichtenwordenoplossingsrichtingenbepaald.hierbijwordtzoweldeervaring Handreiking voor de aanpak van vraagstukken over stedelijk water Het denkstappenmodel vandeeigenorganisatiealsvankennisinstellingen,bedrijvenenbewoners ingezet.bijhetzoekennaaroplossingenwordtrekeninggehoudenmet maatschappelijkeontwikkelingen(zie2.2)enwordendebelangenvanalle betrokkenpartijengerespecteerd. Hetvindenvandejuistemaatregelenvergtinzichtinhetfeitelijk functionerenvanhetsysteemeninzichtinheteffectendekostenvan mogelijkeoplossingsrichtingen.ervaringskennisishierbijvangrootbelang. Hetzoekennaaroplossingsrichtingenvindtmetopenvizierplaats.Het denkstappenmodeldatdoorstowaenrionedisontwikkeld,ishierbijeen nuttighulpmiddel. Alternatievenwordenvergelekenopbasisvanbatenenkosten.Pasalsdegewensteoplossingis bepaald,wordtbezienoferbelemmeringenzijninnormen,regelgeving,wettenofcultuuromde oplossingookdaadwerkelijkterealiseren.alsopdezewijzeoplossingenwordengevondendiealle belanghebbendenonderschrijven,magverwachtwordendatergeenmajeurebelemmeringenzullen optreden.immersmaatschappelijkgewensteoplossingenzoudenzichdoorgaansgesteundmoeten ziendoorwetcenregelgeving.erkanzelfsgezochtwordennaarmogelijkhedenomjuridische instrumentenintezettenomdegewensteoplossingteversterken 1.Alsertochbelemmeringenzijn, kanbezienwordenofbeperkteaanpassingenaanhetontwerpdebelemmeringkunnenwegnemen. Ookeenkritische(her)interpretatievanderegelskanhelpen:zijndenormenenregelsechtzostriktof biedenzijruimtevoordegewensteoplossing?eenbekendvoorbeeldisdebasisinspanning:dieisvaak alshardenormtoegepastterwijlhetinfeitenietmeerdaneengeneriekeafspraakwas.als belemmeringenblijvenbestaan,kannagegaanwordenofderegelsopredelijketermijnkunnen wordenaangepast.alsdatnietmogelijkis,zullensecondcbestoplossingeninogenschouwgenomen moetenworden. Bijdeuiteindelijkgewensteénhaalbareoplossingwordtaangegevenaanwelketoetsbare voorwaardendeoplossingdienttevoldoen.dittoetsingskaderwordtgebruiktbijtoezichten handhavingtijdensderealisatiecengebruiksfase.envanuitdefeitelijkehandhavingworden ervaringenopgehaald,diebenutkunnenwordenbijhetvindenvandemeestgeschikteoplossingin nieuwesituaties. 1 ZiebijvoorbeelddecasusEmmeninbijlage1 Zelfdoelencentraalstelleninhetstedelijkwaterbeheer pagina15

16 Figuur5:Denkraamwerkwijzeinhetstedelijkwaterbeheer:samenoppadomdoelenterealiseren ROmiek.nl Zelfdoelencentraalstelleninhetstedelijkwaterbeheer pagina16

17 2.3.1 Gezamenlijkeaanpak Intensievesamenwerkingiseenbelangrijkmiddelomdenieuwewerkwijzeterealiseren.Samen werkenmaakthetmogelijkomelkaarskennis,inzichtenervaringtebenutteneneenaanpakte hanterenmetbredeinhoudelijkeafwegingenenlokaalmaatwerk.samenwerkenmaakthetmogelijk omnogbetertedoenwaarjezelfenalsorganisatievoorstaat.datvraagtookomreflectie:waarsta ikvoor?neemikmijnverantwoordelijkheid?doeikdedingen,dievanmijverwachtmogenworden, goed?zorgikvooreenzorgvuldigeafwegingenonderbouwingbijhetformulerenvanmaatregelen? Bijhetbeheervanhetstedelijkwatersysteemzijnvelesamenwerkingsverbandenrelevant(Figuur6:) Samenwerken)met)burgers,)instellingen,)organisa/es) 0)par/cipa/e;)integrale)oplossingen) Samenwerken)met)bedrijven)en)kennisinstellingen) 0)kennis)en)innova/e)versterken) Samenwerken)in)de)keten) 0)denken)in)gesloten)ketens)(bijvoorbeeld)waterketen)+)hergebruik)) Samenwerken)tussen)gelijke)organisa/es) 0)versterken)kennis)en)verminderen)kwetsbaarheid) Samenwerken)binnen)organisa/es) 0)thema s)verbinden) Figuur6.Verschillendeassenvansamenwerkinginhetstedelijkwaterbeheer 1. Samenwerkenmetdirectbetrokkenen:participatiemetburgersenbedrijven Stedelijkwaterbeheereninrichtingvandeopenbareruimtezijnnauwverweven.Bijhet vervangenvaneenrioolbuisgaatvrijweldegehelestraatopen;alsernieuwegebouwenof terreinenaangelegdworden,wordtnaarmogelijkhedenvoorwaterberginggezocht.voordirect betrokkenen(burgersenbedrijven)betekentditeenimpactophunleefomgeving.vanbelang daaromomsamenmethentezoekennaaroplossingenenmogelijkhedenomnaasthet watervraagstukookgelijkanderevraagstukkenoptelossen,zoalsbijvoorbeeld Zelfdoelencentraalstelleninhetstedelijkwaterbeheer pagina17

18 parkeerproblemenofgeluidoverlastvandrempels.bovendienkandelokalekennisvaak uitstekendhelpenbijhetslimoplossenvanbijvoorbeeldwateroverlast:waarstaaterheteerst wateropstraat,watbelemmerteengoedewaterafvoer,etc. 2. Samenwerkentussenoverheidenbedrijfsleven Bijhetbeheervanhetstedelijkwatersysteemvindtvolopsamenwerkingplaatstussenoverheid enbedrijfsleven.demarkt(adviesbureausenuitvoerendbedrijfsleven)zet50tot75%vande beheerkostenom.hetisdanookzinvolkritischtekijkenofmarktpartijenopdejuistewijze wordeningeschakeld:wordtdebijprivatepartijenaanwezigekennisgoedbenut,wordtruimte gebodenvoorinnovatieenwordenweldejuistepartnersgevonden?hetinschakelenvan marktpartijenopbasisvan meestetoegevoegdewaarde (prestatieinkoop)lijkteenbelangrijke ontwikkelrichtinginhetsamenwerkentussenoverheidenbedrijfsleven.goed opdrachtgeverschapishierbijcruciaal. Voorbeelden: DegemeenteSchouwencDuivelandheefthetprocesvanreinigen,inspecteren, beoordelenenverwerkenvananalysegegevensdoormiddelvanprestatieinkoop aanbesteed.datleverdeeenbesparingopvan15%endedoorlooptijdismet eenjaarteruggebracht. WaterschapNoorderzijlvestheeftviaprestatieinkoopdezuiveringGarmerwolde aanbesteed.ditbooddemarktderuimteomeennieuwetechniekalsnereda aantebieden.hetheefttotforslagerekostengeleid 3. Samenwerkentussenoverheidenkennisinstellingen Kennisvormteenbelangrijkesleutelomtekomentotdoelmatigbeheer.Hetgaathierover kenniseninzichtindetoestandenhetfunctionerenvanhetgehelestedelijkwatersysteemen kennisovermaatregelceffectrelaties.bijkennisontwikkelingspelenkennisinstellingeneen belangrijkerol.daarnaastiskennisdoorwerkingvanbelang.hoekandebestaandekennis concreetwordentoegepastindepraktijk?zoisbijvoorbeeldkennisnodigoverdeeffectenvan lozingenophetwatersysteemomdenadeligegevolgengerichtaantekunnenpakken:waarheeft eengeïnvesteerdeeurohetgrootsterendement?kennisovereffectiviteitvan beheermaatregelenalsreinigenvankolkenenriolensteltonsinstaateenoptimaal beheerprogrammauittevoeren.enbijvoorbeeldinzettingsgevoeligegebiedenspeeltdevraagop welkewijzebijvervangingbeterrekeninggehoudenkanwordenmetdekarakteristiekvanhet gebied.doorsamenwerkingtussenpraktijkenkennisinstellingenkannieuwekennisworden ontwikkeldenontsloten.eenmooivoorbeeldvandezesamenwerkingishetzogenaamdenereda conceptdatdooreenconsortiumvanoverheid,universiteit,kennisinstellingenen ingenieursbureau sisontwikkeld. 4. Samenwerkentussengemeentenenhetwaterschap Desamenwerkingtussengemeentenenwaterschappenheeftbetrekkingopzoweldebeleidscen investeringsprogrammering(vervangingscenverbeterinvesteringen)alsdeuitvoeringvan Zelfdoelencentraalstelleninhetstedelijkwaterbeheer pagina18

Voorwoord) ( De(diabeteszorg(in(Nederland(begeeft(zich(op(hoog(niveau.(In(internationaal(verband(wordt(ons(land( alom(geprezen(om(de(toewijding(die(aan(de(dag(wordt(gelegd(om(het(leven(voor(mensen(met(

Nadere informatie

Waterschappen en Energieakkoord

Waterschappen en Energieakkoord Waterschappen en Energieakkoord Energiekansen in het Waterbeheer Hennie Roorda/Rafaël Lazaroms Unie van Waterschappen mei 5, 2014 1 Waar staan de waterschappen voor? Waterveiligheid (veilig wonen en werken

Nadere informatie

Het belang van een goede samenwerking

Het belang van een goede samenwerking Het belang van een goede samenwerking Voorbeeld stresstest samenwerking onderwijs-bedrijfsleven Versie 1.0 24 februari 2016 Inhoud 1. Voorwoord... 2 Het belang van een goede samenwerking... 2 De stresstest...

Nadere informatie

BESTUURLIJKE SAMENVATTING AFSTEMMEN INVESTERINGEN

BESTUURLIJKE SAMENVATTING AFSTEMMEN INVESTERINGEN BESTUURLIJKE SAMENVATTING AFSTEMMEN INVESTERINGEN Aanpak De opdracht Afstemmen investeringen is voortvarend opgepakt door de werkgroep, bestaande uit vertegenwoordigers van de Gelderse waterschappen en

Nadere informatie

Rol van intermediairs bij zelforganisatie

Rol van intermediairs bij zelforganisatie Rol van intermediairs bij zelforganisatie Mentoren als begeleiders van werkdagen in het groen Studiedag Zelforganisatie is beter voor de natuur, Wageningen 21 maart 2013 Maurice Kruk, Landschapsbeheer

Nadere informatie

Modelverordening Wmo 2015. 25 juni 2014 bijeenkomst nieuwe wethouders te Utrecht - Linda Hazenkamp

Modelverordening Wmo 2015. 25 juni 2014 bijeenkomst nieuwe wethouders te Utrecht - Linda Hazenkamp Modelverordening Wmo 2015 25 juni 2014 bijeenkomst nieuwe wethouders te Utrecht - Linda Hazenkamp Wijzigingen Wmo 2015 Maatwerkvoorziening i.p.v. compensatieplicht (maar let op amendement 89 verplichting

Nadere informatie

ons kenmerk BAWI/U201002598 Lbr. 10/120

ons kenmerk BAWI/U201002598 Lbr. 10/120 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8020 betreft Besluitvorming over Digitaal Klantdossier en Mens Centraal uw kenmerk ons kenmerk BAWI/U201002598 Lbr. 10/120

Nadere informatie

Wat wordt nu precies afgeschaft en wat betekent dit financieel voor de chronisch zieken en gehandicapten.

Wat wordt nu precies afgeschaft en wat betekent dit financieel voor de chronisch zieken en gehandicapten. Werk en Inkomen Team 3 gemeente@amstelveen.nl Aan de leden van de gemeenteraad Amstelveen Postbus 4, 1180 BA Amstelveen Vermeld bij reactie ons kenmerk en datum van deze brief Datum 24 juni 2014 Betreft

Nadere informatie

agendapunt 04.B.17 Aan Commissie Stedelijk water en watersysteem STARTNOTITIE VISIE EN STRATEGIE OP BODEMDALING

agendapunt 04.B.17 Aan Commissie Stedelijk water en watersysteem STARTNOTITIE VISIE EN STRATEGIE OP BODEMDALING agendapunt 04.B.17 1252397 Aan Commissie Stedelijk water en watersysteem STARTNOTITIE VISIE EN STRATEGIE OP BODEMDALING Voorstel Commissie Stedelijk water en watersysteem 06-09-2016 Kennis te nemen van

Nadere informatie

Het V.O.S.-model. De maatschappelijke rol van vrijwilligerscentrales

Het V.O.S.-model. De maatschappelijke rol van vrijwilligerscentrales Het V.O.S.-model De maatschappelijke rol van vrijwilligerscentrales Het V.O.S.-model De maatschappelijke rol van vrijwilligerscentrales Auteur(s) Datum MOVISIE Wendy Stubbe, Koos Berkelaar, Hanneke Mateman

Nadere informatie

De verbinding tussen gezondheidsachterstanden en de 3 D s in het sociaal domein: de rol van het (wijk)team

De verbinding tussen gezondheidsachterstanden en de 3 D s in het sociaal domein: de rol van het (wijk)team De verbinding tussen gezondheidsachterstanden en de 3 D s in het sociaal domein: de rol van het (wijk)team STUDIEOCHTEND GEZOND IN 11 DECEMBER 2014 Opzet Wijkteams in alle soorten en maten Stand van zaken

Nadere informatie

JUDITH LEKKERKERKER 11 FEBRUARI 2016

JUDITH LEKKERKERKER 11 FEBRUARI 2016 JUDITH LEKKERKERKER 11 FEBRUARI 2016 Verdere verstedelijking Groei concentreert zich in grotere steden o omvang van de stad o ligging ten opzichte van het economisch kerngebied o aanwezigheid van hoger

Nadere informatie

Pensioenactualiteiten en ontwikkelingen bij PGB

Pensioenactualiteiten en ontwikkelingen bij PGB Presentatie voor ledenraad KVGO Ruud Degenhardt 29 mei 2013 Pensioenactualiteiten en ontwikkelingen bij PGB Inhoud Inhoud PGB Financieel Pensioenactualiteiten Wet Versterking Pensioenfondsbestuur Ontwikkeling

Nadere informatie

Cloud Economics in Education

Cloud Economics in Education Cloud Economics in Education SURFnet Cloud Vendor Dag 21 september 2011 Verdonck, Klooster & Associates (VKA) Sander van Geest Sander.vangeest@vka.nl +31 6 14929834 Wie van u kent (hand omhoog als ja)

Nadere informatie

FLO/U Lbr. 12/033

FLO/U Lbr. 12/033 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8020 betreft Onderhandelaarsakkoord verpakkingen en statiegeld uw kenmerk ons kenmerk FLO/U201200457 Lbr. 12/033 bijlage(n)

Nadere informatie

Business Information Management Library. BiML Introductie

Business Information Management Library. BiML Introductie Business Information Management Library BiML Introductie Auteur Remko van der Pols Redactie René Sieders Pauline van Boven Illustraties Remko van der Pols Status en versie Status: Versie 0.5 Datum: 5 oktober

Nadere informatie

ZORGBEDRIJF ANTWERPEN

ZORGBEDRIJF ANTWERPEN 1 ZORGBEDRIJF ANTWERPEN Hoe inpikken op een snel veranderende samenleving? Visie,strategie,organisatie en mensen tony jossa 25.03.2010 WAAROM Toenemende vergrijzing en verwitting Veranderende behoeften,

Nadere informatie

Factsheet Competenties Ambtenaren

Factsheet Competenties Ambtenaren i-thorbecke Factsheet Competenties Ambtenaren Competenties van gemeenteambtenaren - nu en in de toekomst kennis en bedrijf Gemeenten werken steeds meer integraal en probleemgestuurd aan maatschappelijke

Nadere informatie

Herprogrammering in Maastricht Maastricht-LAB 29.10.2013. - www.maastrichtlab.nl

Herprogrammering in Maastricht Maastricht-LAB 29.10.2013. - www.maastrichtlab.nl Herprogrammering in Maastricht Maastricht-LAB 29.10.2013 - www.maastrichtlab.nl Reeds genomen stappen 2009 - herijking stedelijke programmering Ruimtelijke selectiecriteria vastgesteld Keuze voor acht

Nadere informatie

Analyse horeca

Analyse horeca Onderwerpen_3 Aantal cafés Binnen 5 km 757 739,3 730,1 726,6 692,3 Alkmaar 55,2 53,6 51,4 52,3 49,8 Alphen aan den Rijn 17,1 18,9 20,8 20,9 16 Delft 49,5 54 58,1 59,1 58,9 Dordrecht 43,3 39,9 40,8 40,1

Nadere informatie

Maatschappijwetenschappen

Maatschappijwetenschappen Maatschappijwetenschappen Staatsexamen havo Programma van toetsing en afsluiting (vernieuwde profielstructuur) 2010 Inhoudsopgave Opzet van het examen...3 Het examenprogramma...3 Beschrijving eindtermen...4

Nadere informatie

Vrijwilligers in de zorg voor en ondersteuning van ouderen in de nieuwe Wmo. Mieke Biemond

Vrijwilligers in de zorg voor en ondersteuning van ouderen in de nieuwe Wmo. Mieke Biemond Vrijwilligers in de zorg voor en ondersteuning van ouderen in de nieuwe Wmo Mieke Biemond Inhoud presentatie Kern- en knelpunten van de nieuwe Wmo Vrijwilligers in Nederland Toekomstagenda Informele zorg

Nadere informatie

Herbestemming in het onderwijs

Herbestemming in het onderwijs Herbestemming in het onderwijs Aanzet tot profielen voor herbestemmingsprofessionals e s- f een sch 'Logo omgeving derden' op witte achtergrond 'Logo omgeving derden' op gekleurde of fotografisch achtergrond

Nadere informatie

Strategische planning drinkwater Lange termijnvisie Vitens

Strategische planning drinkwater Lange termijnvisie Vitens Strategische planning drinkwater Lange termijnvisie Vitens Peter Salverda Omgevingsmanager Vitens 20 Maart 2013 Opzet presentatie Waarom strategische planning? Ambitie en lange termijn visie Duurzaamheid

Nadere informatie

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3)

Bouwlokalen INFRA. Het riool in Veghel. Veghel in cijfers en beeld (1) Veghel in cijfers en beeld (2) Veghel in cijfers en beeld (3) Bouwlokalen INFRA Innovatie onder het maaiveld / renovatie van rioolstelsels Het riool in Veghel Jos Bongers Beleidsmedewerker water- en riolering Gemeente Veghel 21 juni 2006 Veghel in cijfers en beeld

Nadere informatie

Samenhang en samenvatting vgrp+, Waterplan, BRP

Samenhang en samenvatting vgrp+, Waterplan, BRP Samenhang en samenvatting vgrp+, Waterplan, BRP Uden gastvrij voor water Kenmerk: 11-10044-JV 14 september 2011 Ingenieursbureau Moons 1 Inhoudsopgave 1 SAMENHANG... 3 2 SAMENVATTING... 4 2.1 KOERSWIJZIGINGEN...

Nadere informatie

LOKALE DUURZAME ENERGIEBEDRIJVEN

LOKALE DUURZAME ENERGIEBEDRIJVEN Community of Practice LOKALE DUURZAME ENERGIEBEDRIJVEN Uitnodiging en programma Symposium Van vonk naar vlam Samenwerking energiecoöperaties en Gelderse gemeenten 3 December 2015, 16:30 20:30 uur DeCommunityofPracticevanGelderseenergiecoöperatiesbestaatdriejaarenorganiseertzijntiendemasterclass.

Nadere informatie

Toelichting bij Verordening maatschappelijke ondersteuning Utrecht 2015

Toelichting bij Verordening maatschappelijke ondersteuning Utrecht 2015 Toelichting bij Verordening maatschappelijke ondersteuning Utrecht 2015 Inleiding De wet bepaald dat de gemeente een verordening dient vast te stellen ten behoeve van de uitvoering van het door de gemeenteraad

Nadere informatie

Toelichting op GAP-analyse. Een operationeel product op basis van de Baseline Informatiebeveiliging Rijksdienst (BIR)

Toelichting op GAP-analyse. Een operationeel product op basis van de Baseline Informatiebeveiliging Rijksdienst (BIR) Toelichting op GAP-analyse Een operationeel product op basis van de Baseline Informatiebeveiliging Rijksdienst (BIR) Colofon Onderhavig operationeel product, behorende bij de Baseline Informatiebeveiliging

Nadere informatie

Veehouderij en volksgezondheid

Veehouderij en volksgezondheid Veehouderij en volksgezondheid Stand van zaken wetgeving en jurisprudentie Peter Bokelaar Inleiding Gezondheidseffecten veehouderij nog steeds een actueel thema. Q-koorts uitbraak in 2008/2009: bewustwording

Nadere informatie

(070) 373 8393. Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad. Samenvatting. informatiecentrum tel. ons kenmerk BAOZW/U201300267 Lbr.

(070) 373 8393. Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad. Samenvatting. informatiecentrum tel. ons kenmerk BAOZW/U201300267 Lbr. Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8393 betreft Archiefconvenant; wijzigingen in de Archiefwet en -regelgeving Samenvatting uw kenmerk ons kenmerk BAOZW/U201300267

Nadere informatie

Aan : -de Colleges van B&W van de Drechtstedengemeenten. - de leden van het Drechtstedenbestuur

Aan : -de Colleges van B&W van de Drechtstedengemeenten. - de leden van het Drechtstedenbestuur Postbus 619 3300 AP Dordrecht. Aan : -de Colleges van B&W van de Drechtstedengemeenten - de leden van het Drechtstedenbestuur Bezoekadres Noordendijk 250 3311 RR Dordrecht BNG 28.51.27.748 Telefoon (078)

Nadere informatie

Softs. Connecting the energy abonnementen. Geldig tot 1 februari 2017

Softs. Connecting the energy abonnementen. Geldig tot 1 februari 2017 Softs 240 - en Geldig tot 1 februari 2017 Connecting the energy Softs Energiesponsoring Zonne-energie in, door en voor je stad. Gratis beschikbaar stellen aan maatschappelijke organisaties en bedrijven.

Nadere informatie

Gemeentelijke samenwerking juridische functie - workshop

Gemeentelijke samenwerking juridische functie - workshop Gemeentelijke samenwerking juridische functie - workshop Lustrumcongres Prettig Contact met de Overheid Den Haag, Dr. Henriëtte van den Heuvel Prof.dr. Heinrich Winter Bespreking essentie Handreiking Juridisch

Nadere informatie

Onderhoud, hoe organiseer ik het? Sector Stadsontwikkeling/ Vastgoed Periode inkoop stelt scherp

Onderhoud, hoe organiseer ik het? Sector Stadsontwikkeling/ Vastgoed Periode inkoop stelt scherp Onderhoud, hoe organiseer ik het? Sector Stadsontwikkeling/ Vastgoed Periode 2012-2015 24-9-2015 Programma Introductie en kaders Vastgoed Rotterdam De mindset Overwegingen Proces Resultaten > planfase

Nadere informatie

Leiderschap. in de publieke sector. Over richting geven en ruimte laten bij verandering. Henk Doeleman Herman Fijn Nico Helder Jos Kok

Leiderschap. in de publieke sector. Over richting geven en ruimte laten bij verandering. Henk Doeleman Herman Fijn Nico Helder Jos Kok Leiderschap in de publieke sector Over richting geven en ruimte laten bij verandering Henk Doeleman Herman Fijn Nico Helder Jos Kok DE AUTEURS Dr. Henk J. Doeleman is algemeen directeur van TNO Management

Nadere informatie

informatief en besluitvormend Ontwerpbesluit\ kennisnemen van

informatief en besluitvormend Ontwerpbesluit\ kennisnemen van GEMEENTE SON EN BREUGEL B & W ADVIESNOTA Onderwerp Jaarverslag kinderopvang 2010 en handhaving kwaliteit kinderopvang Portefeuillehouder J.P. Frenken Agendanummer Opsteller W. H. van den Adviesnota integraal

Nadere informatie

agendapunt 04.01 Aan Commissie Watersystemen - kwaliteit en kwantiteit WATERKWALITEITSRAPPORTAGE GLASTUINBOUWGEBIED

agendapunt 04.01 Aan Commissie Watersystemen - kwaliteit en kwantiteit WATERKWALITEITSRAPPORTAGE GLASTUINBOUWGEBIED agendapunt 04.01 910789 Aan Commissie Watersystemen - kwaliteit en kwantiteit WATERKWALITEITSRAPPORTAGE GLASTUINBOUWGEBIED Voorstel Commissie Watersystemen - kwaliteit en kwantiteit 1-2-2011 Kennis te

Nadere informatie

Ontwerp begroting 2008

Ontwerp begroting 2008 Ontwerp begroting 2008 Colofon Datum/versie: januari 2007 Documentnaam: ontwerp begroting 2008 Opgesteld door: stuurgroep Regio Groningen-Assen 2030 Ondersteund door: projectbureau Regio Groningen-Assen

Nadere informatie

Duurzaamheid in het Masterplan KVL. Maatregelen voor een duurzame ontwikkeling van het KVL terrein in Oisterwijk. Mott MacDonald, Arnhem

Duurzaamheid in het Masterplan KVL. Maatregelen voor een duurzame ontwikkeling van het KVL terrein in Oisterwijk. Mott MacDonald, Arnhem Maatregelen voor een duurzame ontwikkeling van het KVL terrein in Oisterwijk Mott MacDonald, Arnhem INLEIDING De Gemeente Oisterwijk heeft een aanvang gemaakt met de ontwikkeling van het KVL terrein in

Nadere informatie

Voorbeelden van brongerichte aanpak op planniveau en wijkniveau. Dominique Van Erdeghem Namens ORI, Organisatie voor Advies- en Ingenieursbureaus

Voorbeelden van brongerichte aanpak op planniveau en wijkniveau. Dominique Van Erdeghem Namens ORI, Organisatie voor Advies- en Ingenieursbureaus Voorbeelden van brongerichte aanpak op planniveau en wijkniveau Dominique Van Erdeghem Namens ORI, Organisatie voor Advies- en Ingenieursbureaus Voorbeelden brongerichte aanpak Inhoud Praktijkvoorbeelden

Nadere informatie

Datum 14 januari 2011 Opgemaakt door afdeling Planvorming. Huidige samenwerking in de Veluwse afvalwaterketen

Datum 14 januari 2011 Opgemaakt door afdeling Planvorming. Huidige samenwerking in de Veluwse afvalwaterketen Datum 14 januari 2011 Opgemaakt door afdeling Planvorming Huidige samenwerking in de Veluwse afvalwaterketen Blad 2 van 6 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Huidige situatie; wat is er al bereikt?... 4

Nadere informatie

Afleiding biologische doelen voor vrijwel ongestoorde, sterk veranderde en kunstmatige waterlichamen...

Afleiding biologische doelen voor vrijwel ongestoorde, sterk veranderde en kunstmatige waterlichamen... BIJLAGE F Afleiding biologische doelen voor vrijwel ongestoorde, sterk veranderde en kunstmatige waterlichamen....................................................................... De milieudoelstellingen

Nadere informatie

Whitepaper. Harmoniseren van arbeidsvoorwaarden Het recept voor één arbeidsvoorwaardenpakket

Whitepaper. Harmoniseren van arbeidsvoorwaarden Het recept voor één arbeidsvoorwaardenpakket Whitepaper Harmoniseren van arbeidsvoorwaarden Het recept voor één arbeidsvoorwaardenpakket Mei 2015 1662358 1 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 1 Inleiding... 2 Hoofdstuk 1 Waarom harmoniseren?... 3 Hoofdstuk

Nadere informatie

De link tussen organisatie- en huisvestingsdoelen. Jan Gerard Hoendervanger

De link tussen organisatie- en huisvestingsdoelen. Jan Gerard Hoendervanger De link tussen organisatie- en huisvestingsdoelen Jan Gerard Hoendervanger 1. Huisvesting als managementopgave - Huisvesting als strategisch bedrijfsmiddel - Speelveld en spelers - Integrale aansturing

Nadere informatie

Naar een nieuwe Woonvisie voor Vught

Naar een nieuwe Woonvisie voor Vught Naar een nieuwe Woonvisie voor Vught Stec Groep aan gemeente Vught Esther Geuting en Joep Arts 12 november 2015 Waar staan we nu? 10 september Informatieavond raad (startdocument) 17 september Commissie

Nadere informatie

Handreiking D&C Contracten. 26 September 2005

Handreiking D&C Contracten. 26 September 2005 Handreiking D&C Contracten 26 September 2005 Ministerie van Verkeer en Waterstaat Rijkswaterstaat BIBLIOTHEEK RIJKSWATERSTAAT UTRECHT NR Z4Z).5...qo& RWS bibliotheek locatie Utrecht Postbus 20.000 3502

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

Bestuurssecretaris en...

Bestuurssecretaris en... het Zijlstra Center for Public Control and Governance www.hetzijlstracenter.nl Bestuurssecretaris en... Oriëntatie op de functie bestuurssecretaris het Zijlstra Center for Public Control and Governance

Nadere informatie

Module C2310 Meetplan. Inhoud. 1 Inleiding Verantwoording Wat is veranderd? Opstellers en begeleidingscommissie 4 1.

Module C2310 Meetplan. Inhoud. 1 Inleiding Verantwoording Wat is veranderd? Opstellers en begeleidingscommissie 4 1. Module C2310 Meetplan Inhoud 1 Inleiding 3 1.1 Verantwoording 3 1.2 Wat is veranderd? 3 1.3 Opstellers en begeleidingscommissie 4 1.4 Leeswijzer 4 2 Functie van een meetplan 5 2.1 Doel van het meetplan

Nadere informatie

Duurzame daken Groen of Blauw

Duurzame daken Groen of Blauw Droge voeten en schoon water Duurzame daken Groen of Blauw Een visie op de inzet van daken in het waterbeheer Agnes van Zoelen 23-04-15 Intro Intro Daadkracht en Samenwerken De meerwaarde van duurzame

Nadere informatie

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat?

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad Klimaatadaptatie van stedelijk gebied staat sinds kort prominent op de publieke agenda. Op Prinsjes dag heeft het kabinet de Deltabeslissing

Nadere informatie

Overheveling buitenonderhoud. 4 juni 2014 Maarten Groenen

Overheveling buitenonderhoud. 4 juni 2014 Maarten Groenen Overheveling buitenonderhoud 4 juni 2014 Maarten Groenen Inhoud Resumé wetwijziging Impact van de regeling Eerste resultaten database Denkrichtingen en Plan van aanpak Praktijkvoorbeeld IHP Langedijk Resumé

Nadere informatie

ArbeidsFit BLIJVEND INZETBAAR IN VERANDERENDE ORGANISATIES

ArbeidsFit BLIJVEND INZETBAAR IN VERANDERENDE ORGANISATIES ArbeidsFit BLIJVEND INZETBAAR IN VERANDERENDE ORGANISATIES 1 Zijn uw medewerkers ArbeidsFit? Blijvend inzetbaar in veranderende organisaties Meebewegen met de toekomst Welzijn Nieuwe Stijl, kantelingen

Nadere informatie

en compensatieregelingen

en compensatieregelingen Het regeerakkoord: gevolgen voor de Wmo en compensatieregelingen Cliëntenbelang Amsterdam 11 februari 2013 Onderwerpen Bezuinigingen Wmo Decentralisaties AWBZ - Wmo Maatregelen compensatieregelingen Maatregelen

Nadere informatie

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking

Nadere informatie

Verhoogde asielinstroom en veiligheid Netwerkdag Grote Steden. Laurens van der Varst COT Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement

Verhoogde asielinstroom en veiligheid Netwerkdag Grote Steden. Laurens van der Varst COT Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement Verhoogde asielinstroom en veiligheid Netwerkdag Grote Steden Laurens van der Varst COT Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement COT Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement 2 3 Handreiking

Nadere informatie

b Onvermijdelijk Ambtelijke huisvesting is onvermijdelijk onderdeel van het ambtelijke apparaat.

b Onvermijdelijk Ambtelijke huisvesting is onvermijdelijk onderdeel van het ambtelijke apparaat. gemeente Eindhoven Inboeknummer 14bst00096 Beslisdatum B&W 28 januari 2014 Dossiernummer 14.05.451 Raadsvoorstel Ambtelijke huisvesting lange termijn vanaf 2020 Inleiding In juni 2012 heeft de raad besloten

Nadere informatie

Woningtoewijzing en zorg

Woningtoewijzing en zorg Woningtoewijzing en zorg VNG-handreiking Steven Kromhout 19 oktober 2015 D e R u y t e r k a d e 1 1 2 C 1 0 1 1 A B A m s t e r d a m w w w. r i g o. n l De aanleiding Grote veranderingen in de langdurige

Nadere informatie

Op zoek naar de rol van de raadsgriffie

Op zoek naar de rol van de raadsgriffie Op zoek naar de rol van de raadsgriffie Door: Simone van den Hurk en David Kok Uit het onderzoek hoe gemeenten sociale media gebruiken, blijkt dat raadsleden veel gebruik maken van sociale media. De vraag

Nadere informatie

Handreiking Strategisch Informatie Overleg Decentrale Overheden

Handreiking Strategisch Informatie Overleg Decentrale Overheden Handreiking Strategisch Informatie Overleg Decentrale Overheden Wijziging Archiefbesluit 1-1-2013. Aanleiding: - moet aansluiten bij de informatiehuishouding Selectie van archiefbescheiden van een digitaal

Nadere informatie

Woonruimtebemiddeling: samen leven met minder regels

Woonruimtebemiddeling: samen leven met minder regels POSITION PAPER Woonruimtebemiddeling: samen leven met minder regels VNG-INZET VOOR DE NIEUWE HUISVESTINGSWET Inleiding In delen van het land is nog steeds sprake van knelpunten op de woningmarkt, met gevolgen

Nadere informatie

High trust High penalty. Inzicht en externe oriëntatie

High trust High penalty. Inzicht en externe oriëntatie High trust High penalty Inzicht en externe oriëntatie Presentatie Hans Niemeijer, Strategisch Businesscontroller Antoine Nikkessen, Senior auditor / Risicomanager 1 Nu wordt een steeds groter deel van

Nadere informatie

Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling

Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling Bestedingskader middelen Stedelijke Herontwikkeling Inleiding Stedelijke herontwikkeling Voor de ruimtelijke ontwikkeling van Utrecht is de Nieuwe Ruimtelijke Strategie opgesteld die in 2012 door de Raad

Nadere informatie

Registratie in het AMHK

Registratie in het AMHK Registratie in het AMHK Congres Huiselijk Geweld 18 november Hans Versteeg VNG Gegevensuitwisseling en Privacy 1. In en romdom het AHMK 2. In en rondom het sociaal domein gemeenten Gegevensuitwisseling

Nadere informatie

Steenwinkel Kruithof Associates Management en Informatica Consultants. Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg

Steenwinkel Kruithof Associates Management en Informatica Consultants. Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg Hoe zet je gezamenlijk een nieuw en succesvol (ICT) Shared Service Center (SSC) op? En hoe zorg je ervoor dat de samenwerking tussen de deelnemende

Nadere informatie

De parels benutten! Meedoen, meepraten en meedenken! Samenspraak! Medezeggenschap en participatie van vrijwilligers in de besluitvorming!

De parels benutten! Meedoen, meepraten en meedenken! Samenspraak! Medezeggenschap en participatie van vrijwilligers in de besluitvorming! Drie workshops over medezeggenschap en participatie van vrijwilligers in de besluitvorming 1. De parels benutten - voor leidinggevenden en medewerkers van organisaties 2. Meedoen, meepraten en meedenken

Nadere informatie

ECSD/U201600288 Lbr. 16/010

ECSD/U201600288 Lbr. 16/010 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8393 betreft Hoogte eigen bijdragen Wmo uw kenmerk ons kenmerk ECSD/U201600288 Lbr. 16/010 bijlage(n) 1 datum 1 maart 2016

Nadere informatie

HVC-bijeenkomsten Feiten en vragen maart 2013. Wim van Lieshout Algemeen directeur

HVC-bijeenkomsten Feiten en vragen maart 2013. Wim van Lieshout Algemeen directeur HVC-bijeenkomsten Feiten en vragen maart 2013 Wim van Lieshout Algemeen directeur Introductie Vragen n.a.v. verwarrende berichten in pers Startpunt Organisatie HVC Jaarverslag HVC 2011 Marktontwikkelingen

Nadere informatie

Energie uit afvalwater

Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater Energie uit afvalwater Warm afvalwater verliest een groot deel van zijn warmte in de afvoer en het riool. Als we deze warmte weten terug te winnen, biedt dat grote mogelijkheden

Nadere informatie

Collegevoorstel. Advies: Wij stellen u voor bijgaand besluit vast te stellen

Collegevoorstel. Advies: Wij stellen u voor bijgaand besluit vast te stellen College Onderwerp: V200700988 aanvraag van verklaring van geen bezwaar bij Gedeputeerde Staten met betrekking tot de vrijstellingsprocedure ten behoeve van de uitbreiding van de woning aan de Inlaagdijk

Nadere informatie

Landelijke aanpak Inkoop Jeugd-GGZ

Landelijke aanpak Inkoop Jeugd-GGZ Landelijke aanpak Inkoop Jeugd-GGZ Lancering Ondersteuningsprogramma Maart 2014 Inhoud Landelijke aanpak Inkoop Jeugd-GGZ Stip op de horizon Inhoud akkoord gemeenten en verzekeraars Doelstelling Ondersteuningsprogramma

Nadere informatie

Woningtoewijzing en zorg

Woningtoewijzing en zorg Woningtoewijzing en zorg VNG-handreiking Sjoerd Zeelenberg 26 oktober 2015 D e R u y t e r k a d e 1 1 2 C 1 0 1 1 A B A m s t e r d a m w w w. r i g o. n l De aanleiding Grote veranderingen in de langdurige

Nadere informatie

Hoogheemraadschap van Delfland

Hoogheemraadschap van Delfland Hoogheemraadschap van Delfland Beleidskader ten behoeve van adaptatie aan klimaatverandering Beleidsveld: Aard voorstel: 150 Besluitvormend Vergaderdatum: Agendapunt: Kenmerk VV: Aantal bijlagen: 18 december

Nadere informatie

FLEXIBILISERING WORDT DE NORM

FLEXIBILISERING WORDT DE NORM 6 ARTIKEL BEN JANSEN WORDT DE NORM MAAR WEL IN DUURZAME VORM OP WEG NAAR EEN SMART HIGH PERFORMING ORGANIZATION Voorspelbaarheid HET TIJDDOSSIER DUURZAME 7 HOEWEL NIET IEDEREEN HET EEN PRETTIGE GEDACHTE

Nadere informatie

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012

Nameting Scan Mijn Bedrijf 2.0 2011-2012 Sociale innovatie De volgende vragen gaan over sociale innovatie en innovatief ondernemingsbeleid. Sociale Innovatie is een vernieuwing of een verbetering in de arbeidsorganisatie en in de arbeidsrelaties

Nadere informatie

EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht. Monique Roso, 12 maart 2014!

EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht. Monique Roso, 12 maart 2014! EBU College Snapshots van de economie in regio Utrecht Monique Roso, 12 maart 2014! Inhoud presentatie 1. economische trends en ontwikkelingen!! 2. economische monitor provincie Utrecht! - economische

Nadere informatie

Voorwoord. Een enthousiaste werkgroep van de NIAV, met vertegenwoordigers uit de overheid, Werkgroep speerpunt 2 van de NIAV

Voorwoord. Een enthousiaste werkgroep van de NIAV, met vertegenwoordigers uit de overheid, Werkgroep speerpunt 2 van de NIAV met elkaar Inhoud Voorwoord NAD De wereld is veranderd Horizontaal organiseren Verleg de focus van problemen naar perspectief Leerlus; Individueel Leerlus; Organisatie Leerlus; Netwerk 4 6 9 11 13 14 15

Nadere informatie

Meerjarenstrategie

Meerjarenstrategie Meerjarenstrategie 2015 2019 VERBINDING 1. Verantwoording 2. Missie en Visie 3. Strategie 2015 2019: Doelstellingen 1. Verantwoording Deze meerjarenstrategie is getiteld Verbinding. Waar we in de periode

Nadere informatie

Doelmatig beheer waterketen samenvatting-

Doelmatig beheer waterketen samenvatting- euro/jaar Doelmatig beheer keten samenvatting- -eindrapport commissie feitenonderzoek- 200 Drinkprijs, rioolrecht en zuiveringsheffing gecorrigeerd voor belastingen en kostendekkendheid (prijspeil 2009)

Nadere informatie

Forum Standaardisatie. Consultatiedocument

Forum Standaardisatie. Consultatiedocument <project> FS 36-02-6A5 Forum Standaardisatie Consultatiedocument Datum Colofon Projectnaam Versienummer Locatie Organisatie Forum Standaardisatie Postbus 96810 2509 JE Den Haag

Nadere informatie

Nooit het model, altijd de mens

Nooit het model, altijd de mens Nooit het model, altijd de mens Principal Principal www.bisnez.com/principal Colofon Oktober 2013, Bisnez Management BV Auteurs: Frans den Boer, Michiel Dijkman, Vincent van Doorn, Peter-Willem van Lindenberg

Nadere informatie

Workshop. Hoe het werkt Inrichten van de samenwerking. 14 november 2013 Charlène van Belle & Maaike Veenvliet

Workshop. Hoe het werkt Inrichten van de samenwerking. 14 november 2013 Charlène van Belle & Maaike Veenvliet Workshop Hoe het werkt Inrichten van de samenwerking 14 november 2013 Charlène van Belle & Maaike Veenvliet Iedereen wil veranderen, niemand wil veranderd worden! Werkwijze 1. Introductie Voorstellen begeleiders

Nadere informatie

Bemanning Paraat voor Water Rijk. Promotie in het buitenland

Bemanning Paraat voor Water Rijk. Promotie in het buitenland Bemanning Paraat voor Water Rijk Promotie in het buitenland Even voorstellen Remco Wachelder Docent Marketing en luchtvaart NHTV Breda Op het programma: Bemanning paraat voor water rijk Markten voor expansie

Nadere informatie

Een gemengd woningfonds

Een gemengd woningfonds Een gemengd woningfonds Cathelijne van den Berg 1/43 Inhoudsopgave Introductie Opzet onderzoek Literatuurstudie Onderzoeksresultaten Conclusie & aanbevelingen 2/43 Introductie Housing Woningcorporaties

Nadere informatie

Woningtoewijzing en zorg

Woningtoewijzing en zorg Woningtoewijzing en zorg VNG handreiking Sjoerd Zeelenberg 2 november 2015 De Ruyterkade 112 C 1011AB Amsterdam www.rigo.nl De aanleiding Grote veranderingen in de langdurige zorg Gemeentelijke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

China. Chinese karakters. Vakgebied: Beeldende Vorming. Lesduur: 60 minuten

China. Chinese karakters. Vakgebied: Beeldende Vorming. Lesduur: 60 minuten China Chinese karakters Vakgebied: Beeldende Vorming Lesduur: 60 minuten Pagina 1 Colofon Chinese karakters Les voor groep 7/8 60 minuten Tekenen China - Chinese karakters - Leerkracht - handreiking Inleiding

Nadere informatie

De NSA i.s.m. de KNSB. Vrijwilligersbeleid

De NSA i.s.m. de KNSB. Vrijwilligersbeleid De NSA i.s.m. de KNSB Vrijwilligersbeleid Programma Opening Vrijwilligerswerk Ervaringen uit de praktijk Motieven voor vrijwilligerswerk Werven Behouden Vragen Vrijwilligers Vrijwilliger Iemand die zich

Nadere informatie

Energie coöperaties: Hoe en waarom?

Energie coöperaties: Hoe en waarom? Energie coöperaties: Hoe en waarom? Bob Duindam, Woerden Donald van den Akker Wethoudersconferentie, 26-11-2014 Programma Klimaatverbond Nederland Veranderende wereld Transitie Circulaire economie Bestuurlijke

Nadere informatie

Armoedebeleid. Welkom bij deze presentatie!

Armoedebeleid. Welkom bij deze presentatie! Armoedebeleid Welkom bij deze presentatie! Algemeen Armoede is een complex fenomeen waarin de dimensies van inkomen, gezondheid, opleiding, zelfredzaamheid en mogelijkheden tot participatie een belangrijke

Nadere informatie

Raet HR Benchmark: Zakelijke markt special

Raet HR Benchmark: Zakelijke markt special Raet HR Benchmark: Zakelijke markt special Actuele HR-trends door de ogen van medewerkers en HR-managers uit de zakelijke markt Inhoudsopgave Voorwoord 3 Samenvatting 4 Inleiding 5 1 HR prioriteiten in

Nadere informatie

Naar een leidraad Assetmanagement voor het Afvalwatersysteem

Naar een leidraad Assetmanagement voor het Afvalwatersysteem Oplegnotitie Voor u ligt een generieke beschrijving van assetmanagement instrumenten voor toepassing in de afvalwatersector. Dit werkrapport is bedoeldd voor achtergrondinformatie en bevat nog niet door

Nadere informatie

Flexibel werken en organiseren

Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Inhoud Inhoud Inleiding De kracht van flexibiliteit Differentiatie in ontwikkeling en doorstroom gebaseerd op organisatieverschillen Aspecten

Nadere informatie

Rob van Veen. 22 mei 2013. Algemeen Bestuur waterschap De Dommel

Rob van Veen. 22 mei 2013. Algemeen Bestuur waterschap De Dommel Rob van Veen 22 mei 2013 Algemeen Bestuur waterschap De Dommel Waarom ook al weer Winnend Samenwerken? In het verlengde van de actie Storm zochten ook de waterschappen Brabantse Delta, De Dommel en Aa

Nadere informatie

Handreikingen voor de leerkracht en antwoordenbladen

Handreikingen voor de leerkracht en antwoordenbladen letterrijk Handreikingen voor de leerkracht en antwoordenbladen Werkboek Letterrijk - Handreiking & Antwoorden 1 Pauline Buit - www.paulinebuit.nl Handreikingen voor de leerkracht Het werkboek Letterrijk

Nadere informatie

Methodiek Werkveldonderzoek Hogeschool INHOLLAND

Methodiek Werkveldonderzoek Hogeschool INHOLLAND Methodiek Werkveldonderzoek Hogeschool INHOLLAND ROA-W-00/ Ger Ramaekers, Jim Allen, Hans Heijke, Jasper van Loo, Rolf van der Velden Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt Faculteit der Economische

Nadere informatie

Voorbeelden generieke inrichting Digikoppeling

Voorbeelden generieke inrichting Digikoppeling Voorbeelden generieke inrichting Versie 1.1 Datum 19/12/2014 Status Definitief Colofon Logius Servicecentrum: Postbus 96810 2509 JE Den Haag t. 0900 555 4555 (10 ct p/m) e. servicecentrum@logius.nl Documentbeheer

Nadere informatie

VMS Implementatie in SAP Omgevingen

VMS Implementatie in SAP Omgevingen VMS Implementatie in SAP Omgevingen Ervaringen van Business Case tot Realisatie Huub Waterval, Directeur TheNextFlex TheNextFlex BV Amerikastraat 3 5232 BE s-hertogenbosch Tel. 084-8305764 E-mail: info@thenextflex.nl

Nadere informatie