D O O R T E U N B A A N

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "D O O R T E U N B A A N"

Transcriptie

1 DE AARDBEI G E S C H I E D E N I S, T E E L T & B E S C H R I J V I N G D E R S O O R T E N D O O R T E U N B A A N

2 DE AARDBEI G E S C H I E D E N I S, T E E L T & B E S C H R I J V I N G D E R S O O R T E N D O O R T E U N B A A N D E G O E D E A A R D E, G R U B B E N V O R S T

3 D O U B T L E S S G O D C O U L D H A V E M A D E A B E T T E R B E R R Y, B U T D O U B T L E S S G O D N E V E R D I D D r. W i l l i a m B u t l e r 17 e - e e u w s e s c h r i j v e r D i t b o e k i s e e n h o m m a g e a a n L a x t o n, J. L. L a m i n, J o s e p h d e J o n g e, G o t t l i e b G ö s c h k e, O t t o S c h i n d l e r, D r. R u d o l f B a u e r, M. J e a n - L a m b e r t L o r i o, M i c h a e l K e e n s, T h o m a s A n d r e w K n i g h t, N i c o l a s D u c h e s n e, H a r l o w R o c k m i l l, S a m u e l C o o p e r, D. H S c o t t, H e s t e r K r o n e n b e r g, C h i e l W a s s e n a a r e n n i e t t e v e r g e t e n A m é d é e - F r a n ç o i s F r é z i e r. Z o n d e r h u n p a s s i e e n t o e w i j d i n g h e b b e n w i j g e e n a a r d b e i e n z o a l s w i j d i e n u k e n n e n.

4 I N H O U D S O P G A V E Pagina Voorwoord..... De Geschiedenis van de Aardbei.. De Ontwikkeling van de Ananasaardbei... De Moderne Aardbei... De Aardbeienteelt in Nederland.. Geloof en Ongeloof... Vitaminebommetjes.. Smullen met Aardbeien De teelt van Aardbeien. Catalogus Wilde Aardbeien Musk Aardbeien. Historische Aardbeien Vescana Aardbeien Tuinaardbeien

5 V O O R W O O R D W a a r k o m t d i e f a s c i n a t i e v o o r a a r d b e i e n v a n d a a n? W a a r o m e e n b o e k s c h r i j v e n o v e r s l e c h t s é é n g e w a s, o o k al is h i j k o n i n k l i j k? E e n m o g e l i j k a n t w o o r d is d a t de r o e m n e r g e n s zo v e r g a n k e l i j k is a l s b i j de a a r d b e i. D u i z e n d e n s o o r t e n a a r d b e i e n z i j n g e k w e e k t en d u i z e n d e n s o o r t e n z i j n o o k w e e r v a n de a a r d b o d e m v e r d w e n e n. M i n u s een p a a r u i t z o n d e r i n g e n. De c u l t u u r - a a r d b e i is p e r t o e v a l o n t s t a a n, m a a r h e e f t h e t w e l b e s t a a n s r e c h t? H e t e e r s t e j a a r g e e f t h i j z i j n v r u c h t e n s p a a r z a a m a f, h e t t w e e d e j a a r w o r d t de o p b r e n g s t de m o e i t e w a a r d m a a r d a n is de p l a n t o o k a l w e e r t e n d o d e o p g e s c h r e v e n. H i j v a l t t e n p r o o i a a n s c h i m m e l s en v i r u s s e n. V e e l o u d e m a a r z e e r s m a a k v o l l e r a s s e n h e b b e n p l a a t s m o e t e n m a k e n v o o r s o o r t e n d i e h o g e r e o p b r e n g s t e n g e v e n en b e t e r b e s t a n d z i j n t e g e n t r a n s p o r t en h u n v e r b l i j f in de w i n k e l. Ze w e r d e n n i e t m e e r g e k w e e k t en s t i e r v e n u i t. M a a r g e l u k k i g w e r d e n s o m m i g e s o o r t e n t o c h n o g, v a a k r e g i o n a a l, b e h o u d e n. S i m p e l w e g o m d a t h u n s m a a k en a r o m a o n g e ë v e n a a r d b l e k e n te z i j n. U z u l t al l e z e n d g a a n o n t d e k k e n d a t je r u s t i g k u n t s p r e k e n v a n c u l t u r e e l e r f g o e d. En e e n h a n d j e v o l e n t h o u s i a s t e l i n g e n p r o b e r e n d i t c u l t u r e e l e r f g o e d in s t a n d te h o u d e n. M a a r h e t o n t s t a a n v a n de a a r d b e i is al f a s c i n e r e n d. H e t w a s de F r a n s m a n A m é d é e - F r a n ç o i s F r é z i e r d i e u i t Z u i d - A m e r i k a é é n v a n de t w e e v o o r o u d e r s v a n de m o d e r n e a a r d b e i m e e b r a c h t. F r é z i e r is een v e r b a s t e r i n g v a n h e t F r a n s e w o o r d F r a i s e A a r d b e i. D i e n a a m k r e g e n z i j n v o o r o u d e r s in h e t j a a r 916. E e n l o t s b e s t e m m i n g. M a a r h e t v e r h a a l b e g i n t al v e e l e e r d e r, b i j o n z e B o s - a a r d b e i. H e t is t o t op h e d e n n i e t g e l u k t om b i j de B o s a a r d b e i een s o o r t te k w e k e n d i e g r o t e r e v r u c h t e n g e e f t d a n de w i l d e v o r m. T o t c i r c a w a s d i t e c h t e r de a a r d b e i d i e E u r o p a t o t z i j n b e s c h i k k i n g h a d W e l k o m in de w e r e l d v a n de a a r d b e i.

6 1 Geschiedenis van de aardbei O v e r de g e s c h i e d e n i s v a n de a a r d b e i is e i g e n l i j k w e i n i g b e k e n d. We m o e t e n a a n n e m e n d a t v o o r h e t b e g i n v a n o n z e j a a r t e l l i n g de a a r d b e i z e k e r op h e t m e n u s t o n d. H e t v o e d s e l b e s t o n d v o o r n a m e l i j k u i t d a t g e n e w a t de n a t u u r te b i e d e n h a d. En d a n h e b b e n we h e t u i t e r a a r d o v e r de B o s a a r d b e i ( F r a g a r i a v e s c a ) en in m i n d e r e m a t e o v e r de G r o t e B o s a a r d b e i ( F r a g a r i a m o s c h a t a ). De G r o t e B o s a a r d b e i is n a m e l i j k r e d e l i j k z e l d z a a m. De e e r s t e v e r m e l d i n g o v e r de a a r d b e i d e d e n de R o m e i n e n, m a a r a a n g e n o m e n w o r d t d a t de a a r d b e i o o k b i j de G r i e k e n e e n b e t e k e n i s h a d. M a a r d a n w a a r s c h i j n l i j k m e e r m e d i c i n a a l. A l l e d e l e n v a n de p l a n t z i j n m e d i c i n a a l te g e b r u i k e n. B l a d en w o r t e l s h e l p e n b i j j i c h t. V a n h e t b l a d w e r d een o p w e k k e n d e t h e e g e m a a k t om w e e r op k r a c h t e n te k o m e n. De v r u c h t e n h e l p e n b i j de s p i j s v e r t e r i n g. P l i n y ( A C ) w a s een R o m e i n s e n a t u u r k u n d i g e d i e een g r o o t s t a n d a a r d w e r k g e s c h r e v e n h e e f t, de N a t u r a l i s H i s t o r i a. In d i t b o e k m a a k t h i j m e l d i n g v a n de F r a g a, een v a n de p r o d u c t e n u i t de n a t u u r v a n I t a l i ë. De e e r s t v o l g e n d e v e r m e l d i n g v a n de a a r d b e i l a a t e v e n op z i c h w a c h t e n. In de 12 de e e u w s c h r e e f de G r i e k s e d o k t e r N i c h o l a s M y r e p s u s een m e d i s c h w e t e n s c h a p p e l i j k b o e k w a a r i n de a a r d b e i w o r d t v e r m e l d. O v e r de d o k t e r is w e i n i g b e k e n d, m a a r z i j n b o e k D y n a m e r o n is v o o r de m e d i s c h e w e t e n s c h a p v a n g r o t e b e t e k e n i s g e w e e s t. T o t h a d h e t b o e k een l e i d e n d e r o l b i j de m e d i s c h e f a c u l t e i t v a n P a r i j s. De b o t a n i s c h e l i t e r a t u u r in d i e t i j d w a s b i j n a a l t i j d de l i t e r a t u u r o v e r m e d i c i j n e n. In 1300 b e g i n t in F r a n k r i j k de e e r s t e t e e l t v a n de b o s a a r d b e i. W a a r b i j de s i e r w a a r d e v a n de b l o e m e n b e l a n g r i j k e r w a s d a n de c o n s u m p t i e. De v r u c h t e n v a n de b o s a a r d b e i z i j n h e e l k l e i n en h e t v r a a g t o n g e v e e r 5 u u r p l u k t i j d om 1 kg a a r d b e i e n te p l u k k e n. In 1368 l a a t k o n i n g K a r e l V a a r d b e i e n p l a n t e n in de k o n i n k l i j k e t u i n e n v a n h e t L o u v r e in P a r i j s. De a a r d b e i h e e f t ook een r e l i g i e u z e b e t e k e n i s. In de m i d d e l e e u w e n g e l o o f d e m e n d a t G o d a l l e s g e s c h a p e n en g e o r d e n d h a d v o l g e n s een v a s t p l a n. H e t w a s de t a a k v a n de m e n s om te z o r g e n d a t d i t p l a n ook w e r d u i t g e v o e r d. H e t w a s de t a a k v a n de k e r k om d e z e o p d r a c h t aan de m e n s h e i d u i t te l e g g e n. D i t d e e d m e n d o o r s y m b o l i e k in a r c h i t e c t u u r N

7 en k u n s t. In een d u i d e l i j k t a a l, e l k e s y m b o l i e k s t o n d v a s t. De a f g e b e e l d e b l o e m e n m o e s t e n de g e l o v i g e n e e n n o g d u i d e l i j k e r b e e l d g e v e n o v e r de b e t e k e n i s v a n de v o o r s t e l l i n g. In de 14 de e e u w z i e n we v e e l v u l d i g a a r d b e i e n g e s c h i l d e r d op r e l i g i e u z e k u n s t w e r k e n. In h e t h i e r o n d e r a f g e b e e l d e s c h i l d e r i j is n i e t s v o o r n i k s g e s c h i l d e r d, a l l e s h e e f t een b e t e k e n i s. Afvg enb se te al ad n d z i en n we M a r i a m e t n a a s t h a a r r o d e r o z e n. R o d e r o z e n s y m b o l i s e r e n h e t b l o e d v a n de m a r t e l a r e n. W i t t e R o z e n s t a a n v o o r z u i v e r h e i d. B i j h a a r v o e t e n w e r d e n de M a r i a p l a n t e n a f g e b e e l d, g e n e e s k r a c h t i g of g e u r e n d. M a a r ook l a a g b l i j v e n d e b l o e m e n. D e z e s t o n d e n v a n w e g e h u n b e s c h e i d e n g r o e i v o o r de n e d e r i g h e i d v a n M a r i a. H e t d r i e l o b b i g e b l a d v e r w i j s t n a a r de H e i l i g e D r i e - e e n h e i d. De a a r d b e i v i n d je op d i t s c h i l d e r i j ( e n t a l l o z e a n d e r e r e l i g i e u z e k u n s t v o r m e n ) o o k a a n de v o e t v a n M a r i a g e s c h i l d e r d. H e t s t a a t v o o r n e d e r i g h e i d m a a r o o k v o o r de H e i l i g e D r i e - e e n h e i d. De v r u c h t e n z o u d e n h e t f e e s t m a a l d e r z a l i g e n in h e t H e m e l s e z Pa l a r a d i j s z i j n. V a n a f o n t s t a a t de h a n d e l in a a r d b e i e n en w a r e n de b o s a a r d b e i e n te k o o p op de m a r k t in L o n d e n. V a n a f 1500 n e e m t h e t s e r i e u z e v o r m e n a a n. B o t a n i c i g a v e n n a a m aan de v e r s c h i l l e n d e c u l t i v a r s, a p o t h e k e r s en m e d i c i k r e g e n i n z i c h t in de m e d i c i n a l e w e r k i n g. V a n a f w e r d de v r a a g n a a r f r u i t zo g r o o t in E n g e l a n d d a t de l a n d b o u w de t e e l t v a n a a r d b e i e n o p p a k t. H i e r b i j w e r d h e t v o o r a l a l s e e n t a a k v a n de b o e r i n g e z i e n, g e t u i g e d i t g e z e g d e : W i f e, i n t o t h e g a r d e n a n d s e t m e a p l o t W i t h s t r a w b e r r y r o o t s, t h e b e s t t o b e g o t ; S u c h g r o w i n g a b r o a d a m o n g t h o r n s i n t h e w o o d, W e l l c h o s e n a n d p i c k e d, p r o v e e x c e l l e n t g o o d. De k e n n i s o v e r l a n d b o u w n e e m t o o k t o e. En zo v e r s c h i j n t er in in L ' A g r i c u l t u r e et M a i s o n R u s t i q u e de e e r s t e t e e l t a a n w i j z i n g d i e o o k h e d e n t e n d a g e z i j n w a a r d e h e e f t. H e r p l a n t h e t v e l d e l k e d r i e j a a r, g e e f j a a r l i j k s m e s t en p l a a t s s t r o t u s s e n de v e l d e n. R o n d h a d de a a r d b e i z i j n p l e k v e r w o r v e n in de t u i n, a l s s i e r p l a n t en a l s l e k k e r n i j. En de b o t a n i c i h a d d e n de 3 a a r d b e i s o o r t e n in k a a r t g e b r a c h t.

8 g e b r a c h t. F r a g a r i a v e s c a ( B o s a a r d b e i ), F r a g a r i a m o s c h a t a ( G r o t e B o s a a r d b e i ) en F r a g a r i a v i r i d i s ( H e u v e l a a r d b e i ). De H e u v e l a a r d b e i k o m t n i e t v o o r in N e d e r l a n d en in W a l l o n i ë ( B e l g i é ) is de H e u v e l a a r d b e i z e l d z a a m. K e n m e r k e n d is d a t de k e l k b l a d e r e n a a n de s t e n g e l b l i j v e n h a n g e n en b i j h e t p l u k k e n o n t s t a a t een k n a k k e n d g e l u i d. B i j de D u i t s e r s is d e z e a a r d b e i b e t e r b e k e n d o n d e r de n a a m K n a c k e r d b e e r e n. De v r u c h t e n w o r d t n o o i t h e l e m a a l r o o d. R e d e l i j k v l e z i g e a a r d b e i n e t e e n d u i d e l i j k a n d e r e s m a a k. K e n n e r s w e t e n de H e u v e l a a r d b e i w e l te w a a r d e r e n. F r a g a r i a v i r i d i s F r a g a r i a v e s c a F r a g a r i a m o s c h a t a M e n b r a c h t o o k al e n k e l e s u b s p e c i e s v a n F r a g a r i a v e s c a in k a a r t. De w i t t e B o s a a r d b e i F r a g a r i a v e s c a a l b a en de A l p e n B o s a a r d b e i F r a g a r i a v e s c a s e m p e r f l o r e n s. De A l p e n B o s a a r d b e i k e n m e r k t z i c h d o o r d a t h e t n i e t of n a u w e l i j k s u i t l o p e r s v o r m t, m a a r d a a r e n t e g e n w e l d o o r l o p e n d b l o e m e n en v r u c h t e n g e e f t. T o t v e r in de h e r f s t. D e z e a a r d b e i s t o n d w e i n i g in de b e l a n g s t e l l i n g t o t d a t Mr. F o u g e r o u x te B o n d a r o i in d e z e s o o r t w e e r in de b e l a n g s t e l l i n g b r a c h t. O v e r F r a g a r i a m o s c h a t a z i j n de m e n i n g e n v e r d e e l d. De E n g e l s e n en D u i t s e r s w e t e n h e m te w a a r d e r e n. De F r a n s e n v o n d e n h e t n i e t v e e l s o e p s. H e t is e e n v e z e l r i j k e a a r d b e i m e t w e i n i g s a p. V a n w e g e de s m a a k w o r d t h i j ook w e l de M u s k a a r d b e i g e n o e m d. H e t is e e n e e n h u i z i g e p l a n t, je h e b t d u s ook een a a n t a l m a n n e l i j k e p l a n t e n n o d i g. T o t aan 1600 w a r e n er g e e n v e r b e t e r i n g e n te b e s p e u r e n in h e t a s s o r t i m e n t. M e n w a s a f h a n k e l i j k v a n de n a t u u r l i j k e s o o r t e n en d e z e w a r e n o n d e r l i n g n i e t te k r u i s e n. De n a t u u r h a d n a m e l i j k g e z o r g d d a t de s o o r t e n, v a a k v o o r k o m e n d in o v e r l a p p e n d e g e b i e d e n, n i e t m e t e l k a a r k o n d e n k r u i s e n. D i t p a t r o o n z i e je o v e r i g e n s w e r e l d w i j d. H e t h e e f t te m a k e n m e t

9 e e n o n d e r l i n g v e r s c h i l in c h r o m o s o m e n. Er z i j n z e v e n b a s i s t y p e s c h r o m o s o m e n d i e de s o o r t e n a l l e m a a l g e m e e n h e b b e n, m a a r ze v e r s c h i l l e n in p o l y p l o ï d i e. S o m m i g e s o o r t e n z i j n d i p l o ï d e ( t o t a a l 14 c h r o m o s o m e n ), s o m m i g e t e t r a p l o ï d e ( t o t a a l 28 c h r o m o s o m e n ), s o m m i g e h e x a p l o ï d e ( 42 c h r o m o s o m e n ), s o m m i g e o c t o p l o ï d e ( 56 c h r o m o s o m e n ) en s o m m i g e d e c a p l o ï d e ( 70 c h r o m o s o m e n ). En zo h a d i e d e r e s t r e e k w e l z i j n e i g e n s o o r t. M a a r e e n a a n t a l t o e v a l l i g h e d e n v a n u i t de n i e u w e w e r e l d b r a c h t e n h i e r v e r a n d e r i n g in. H o e de S c a r l e t a a r d b e i ( F r a g a r i a v i r g i n i a n a ) n a a r E u r o p a is g e k o m e n w e e t n i e m a n d. R o n d v e r s c h i j n e n de e e r s t e v e r m e l d i n g e n v a n een A a r d b e i u i t V i r g i n i a m e t a a n m e r k e l i j k g r o t e r e v r u c h t e n d a n z i j n s o o r t g e n o t e n u i t E u r o p a. We g a a n e r v a n d a t d e z e a a r d b e i v a n u i t h e t v a s t e l a n d v a n E u r o p a n a a r E n g e l a n d is g e b r a c h t. Zo h e e l v e e l b e l a n g s t e l l i n g w a s er n o g n i e t v o o r, v o o r n a m e l i j k b i j B o t a n i c i a. H e t g r o t e p u b l i e k h i e l d n o g s t e e d s v a s t a a n de w i l d e a a r d b e i e n u i t E u r o p a. H e t b l e e k e c h t e r, m e t een f l i n k e d o s i s g e l u k, een v a n de t s t a m o u d e r s te z i j n v a n de m o d e r n e a a r d b e i. De a n d e r e s t a m o u d e r w e r d o n s g e b r a c h t d o o r e e n F r a n s e s p i o n d i e n a a r C h i l i u i t g e z o n d e n w e r d. A m é d é e - F r a n ç o i s F r é z i e r ( O c t o b e r 26, ) w a s e e n F r a n s m i l i t a i r i n g e n i e u r, w i s k u n d i g e, s p i o n, en o n t d e k k i n g s r e i z i g e r. F r é z i e r w a s e e n z e e r g e t a l e n t e e r d e en o n t w i k k e l d m a n, m a a r is v o o r a l b e k e n d v a n h e t f e i t d a t h i j 5 p l a n t e n v a n de F r a g a r i a c h i l o e n s i s v a n u i t C h i l i n a a r E u r o p a h e e f t g e b r a c h t. E e n g r a p p i g d e t a i l is d a t de a c h t e r n a a m F r é z i e r z e e r o u d is en t e r u g g a a t t o t h e t j a a r J u l i u s de B e r r y w a s e e n F r a n s e d e l m a n u i t A u v e r s. H i j h a d een g i f t v o o r de K o n i n g v a n F r a n k r i j k, K a r e l de E e n v o u d i g e, n a m e l i j k e e n a a n t a l r i j p e a a r d b e i e n. D e z e w a r e n zo b i j z o n d e r d a t de k o n i n g J u l i u s h e e f t g e r i d d e r d. J u l i u s de B e r r y k r e e g de a d e l i j k e n a a m de F r é z i e r en een w a p e n s c h i l d m e t 3 a a r d b e i b l o e m e n. E e n d e e l v a n de n a z a t e n g i n g e n n a a r S c h o t l a n d om de S c h o t t e n te h e l p e n t e g e n de i n v a l l e n v a n de D e n e n. A l s d a n k k r e e g de f a m i l i e l a n d en een w a p e n s c h i l d h i e r l i n k s a f g e b e e l d. De F r é z i e r v e r b a s t e r d e n a a r F r a s e r. E e n v a n de v o o r v a d e r s m o e s t e c h t e r v l u c h t e n v o o r p o l i t i e k e o n r u s t en w e e r in F r a n k r i j k t e r e c h t. De v a d e r v a n

10 v o o r p o l i t i e k e o n r u s t en k w a m t e r u g n a a r E n g e l a n d. De v a d e r v a n F r é z i e r w a s een b e k e n d e a d v o c a a t en z a g v o o r z i i n z o o n e e n z e l f d e t o e k o m s t. D e z e z a g e c h t e r een a n d e r e t o e k o m s t v o o r z i c h en g i n g t h e o l o g i e en w e t e n s c h a p p e n s t u d e r e n in P a r i j s. V e r v o l g e n s r e i s d e h i j n a a r I t a l i ë om a r c h i t e c t u u r te s t u d e r e n. H i e r b i j g i n g h i j z i c h s p e c i a l i s e r e n in f o r t e n en m i l i t a i r e v e r d e d i g i n g. R o n d k e e r d e h i j t e r u g n a a r F r a n k r i j k en g i n g in h e t l e g e r in de r a n g v a n l u i t e n a n t. H e t w a s e e n v e e l z i j d i g m a n. Op z i j n p o s t h a d h i j e e n z e e v a n t i j d en s c h r e e f e e n k l a s s i e k e r o v e r h e t m a k e n v a n s i e r v u u r w e r k en p y r o t e c h n i c a. H e t b o e k is n o g s t e e d s een s t a n d a a r d w e r k v o o r v u u r w e r k m a k e r s. V a n w e g e de k e n n i s h i e r o v e r w e r d h i j g e v r a a g d v o o r de m i l i t a i r e i n l i c h t i n g e n d i e n s t. F r é z i e r k r e e g de o p d r a c h t de v e r d e d i g i n g s w e r k e n v a n de S p a n j a a r d e n in C h i l i en P e r u te b e s p i o n e r e n. H i j d e e d z i c h v o o r a l s een k o o p m a n en m e t z i j n b e w a p e n d e k o o p v a a r d i j s c h i p k o n h i j o n g e h i n d e r d z i j n g a n g g a a n. H i j h a d e c h t e r o o k o o g v o o r de c u l t u u r, f l o r a en f a u n a en de l a n d b o u w. O v e r de F r a g a r i a c h i l o e n s i s s c h r e e f h i j : H e l e v e l d e n w o r d e n g e k w e e k t v a n een t y p e a a r d b e i d i e h e e l a n d e r s is d a n de o n z e, d o o r h u n r o n d e l e e r a c h t i g e b l a d en k r a c h t i g e u i t l o p e r s. De a a r d b e i e n z i j n o n g e v e e r zo g r o o t a l s een w a l n o o t, s o m s a l s e e n k l e i n ei. Ze z i j n w i t a c h t i g r o o d en i e t s m i n d e r s m a a k v o l a l s o n z e b o s a a r d b e i. Op 17 a u g u s t u s 1714 k w a m h i j t e r u g in M a r s e i l l e m e t 5 p l a n t e n d i e, v o l s t r e k t t o e v a l l i g, a l l e e n m a a r v r o u w e l i j k w a r e n. M a a r d a t w i s t F r é z i e r n o g n i e t. F r é z i e r h a d n o g een m o o i e c a r r i e r e in h e t l e g e r a l s b o u w k u n d i g i n g e n i e u r en s c h r e e f h i e r o v e r t a l r i j k e s t a n d a a r d w e r k e n. In g i n g h i j m e t p e n s i o e n m a a r b l e e f e e n b r e d e i n t e r e s s e t o n e n in de d i n g e n om h e m h e e n. H i j d w o n g z i c h z e l f e l k e d a g m i n i m a a l 6 uur te l e z e n, v o o r a l o v e r l a n d e n en r e i z e n. V i j f p l a n t e n s t o n d e n a a n de b a s i s v a n de m o d e r n e a a r d b e i z o a l s we d i e nu k e n n e n. T w e e w e r d e n er m e t e e n w e g g e g e v e n a a n e e n b e m a n n i n g s l i d d i e de p l a n t e n h a d v e r z o r g d g e d u r e n d e de r e i s v a n 6 m a a n d e n. E é n p l a n t g i n g n a a r de B o t a n i c u s v a n de K o n i n k l i j k e T u i n e n v a n P a r i j s. E e n a n d e r e p l a n t s c h o n k h i j a a n de M i n i s t e r v a n d e f e n s i e en é é n p l a n t b e h i e l d h i j z e l f. V a n a f de a a n k o m s t v a n de F r a g a r i a c h i l o e n s i s in t o t w a s er in B r e s t een g r o t e, w i n s t g e v e n d e t e e l t in aaa

11 F r a g a r i a c h i l o e n s i s. De p l a n t e n g r o e i d e n a l s o n k r u i d m a a r g a v e n n i e t de g r o t e v r u c h t e n z o a l s F r é z i e r b e s c h r e v e n h a d. S t e r k e r n o g, in h e t b e g i n g a v e n de p l a n t e n h e l e m a a l g e e n v r u c h t e n. O n b e d o e l d h a d F r é z i e r s l e c h t s v r o u w e l i j k e p l a n t e n m e e g e n o m e n. In d i e t i j d w a s er e e n f l i n k e u i t w i s s e l i n g v a n p l a n t e n u i t de N i e u w e W e r e l d d o o r E u r o p e s e b o t a n i c i. In h a d de H o r t u s in L e i d e n ook een a a n t a l p l a n t e n. M a a r n i e m a n d h a d d o o r d a t er m a n n e l i j k e p l a n t e n n o d i g w a r e n v o o r de v r u c h t z e t t i n g. B e h a l v e in B r e s t F r a n k r i j k w a a r m e n o n t d e k t e d a t de F r a g a r i a c h i l o e n s i s r i j k e l i j k v r u c h t e n d r o e g a l s er r i j e n F r a g a r i a m o s c h a t a of F r a g a r i a v i r g i n i a n a t u s s e n w e r d g e p l a n t. H e t o n t s t a a n v a n de t u i n a a r d b e i F r a g a r i a a n a n a s s a is o n t s t a a n u i t t o e v a l l i g e k r u i s i n g e n d i e o v e r a l in E u r o p a o n t s t o n d e n. Nu w e t e n we d a t d i t een k r u i s i n g is t u s s e n F r a g a r i a c h i l o e n s i s en F r a g a r i a v i r g i n i a n a. De e e r s t e v e r m e l d i n g v a n F r a g a r i a a n a n a s s a k o m t u i t H a a r l e m en h e t is z e e r w a a r s c h i j n l i j k d a t v a n u i t N e d e r l a n d in 1762 de p l a n t e n n a a r E n g e l a n d, S p a n j e en Z w i t s e r l a n d z i j n v e r s t u u r d. V a n a f d a t m o m e n t g a a n g e p a s s i o n e e r d e k w e k e r s a a n h e t k r u i s e n op b e s t a a n d e v a r i ë t e i t e n. S o m s m e t e e n p l a n, s o m s o n t s t a a n u i t t o e v a l. In de v o l g e n d e h o o f d s t u k k e n g a a n we e e n a a n t a l k w e k e r s en h u n k w e e k p r o d u c t e n n a d e r b e k i j k e n. D a a r w a a r de A m e r i k a a n s e k w e k e r s h u n f o c u s l e g g e n op h o u d b a a r h e i d en t r a n s p o r t, f o c u s s e n de E u r o p e s e k w e k e r s op s m a a k. De A m e r i k a a n s e s o o r t e n h e b b e n d a n ook w a t h a r d e r e v r u c h t e n, de E u r o p e s e z i j n z a c h t e r. En e r g e n s in de j a r e n 50 k o m e n d e z e t w e e b l o e d l i j n e n w e e r sw ae me r e n s am me et n de moe pt k de o m sot p vk ao n m s t v a n de s u p e r m a r k t e n. M a a r we g a a n te s n e l. In m i j n v e r h a a l z i j n we p a s b i j A n t o i n e N i c o l a s D u c h e s n e. D i e op 13 j a r i g e l e e f t i j d op o n d e r z o e k g a a t en i e t s b e l a n g r i j k s o n t d e k t..

12 2 De ontwikkeling van de Ananas Aardbei De o n t w i k k e l i n g v a n de A n a n a s A a r d b e i ( F r a g a r i a x a n a n a s a ) v e r l o o p t v a n a f z i j n o n t d e k k i n g in 1762 l a n g z a a m en b e s t a a t u i t t o e v a l l i g h e d e n. Er w o r d t a a n g e n o m e n d a t in h e e l E u r o p a n a k o m e l i n g e n o n t s t a a n u i t z a a i l i n g e n v a n de C h i l i - a a r d b e i e n en de S c a r l e t a a r d b e i. De h i e r u i t o n t s t a n e A n a n a s a a r d b e i w o r d t o n d e r l i n g g e r u i l d o n d e r l i e f h e b b e r s en b o t a n i c i w a a r d o o r n i e u w e a a r d b e i r a s s e n o n t s t a a n. H i e r d o o r o n t s t a a n a a r d b e i e n d i e z e k e r e e n v e r b e t e r i n g z i j n t. o. v. de w i l d e s o o r t e n q u a s m a a k, v o r m en o p b r e n g s t. M a a r n o g n i e t s v e r g e l e k e n m e t de h u i d i g e r a s s e n. De r a s s e n z a t e n n o g d i c h t t e g e n de n a t u u r l i j k e v o r m a a n. M e n h a d ook g e e n i d e e h o e de n i e u w e s o o r t e n o n t s t o n d e n. H ea t a rgd rbo et i e np ol ag a tl ja e n g o nk tub nr na k e n. Dc oa na r c u br r ea rc eh n t A n t o i n e N i c o l a s D u c hme se nt e de ( 1A 7n4 a7 n a s a1a 8r2 d7 b) e i v. e r a n d e r i n g in. Z i j n m o e d e r s t i e r f b i j z i j n g e b o o r t e. Op 13- j a r i g e l e e f t i j d z a a i d e h i j al z a d e n v a n F r a g a r i a m o s c h a t a in de k l e i n e t u i n b i j z i j n v a d e r s h u i s. De b e l a n g s t e l l i n g v o o r a a r d b e i e n n a m t o e t o e n h i j in een z a a i s e l v a n F r a g a r i a v e s c a e e n p l a n t o n t d e k t e m e t e n k e l v o u d i g b l a d en b l e e k d a t de p l a n t e n u i t z a a d v a n d i e p l a n t ook e n k e l v o u d i g b l a d k r e g e n. H i j b e s c h r e e f in 1767 h e t v e r s c h i j n s e l in een b r i e f aan C a r l L i n n a e u s. T o e n b l e e k d a t een p l a n t v a n d e z e l f d e s o o r t g e e n u i t l o p e r s v o r m d e en d a t d i t o v e r t w e e g e n e r a t i e s w e r d d o o r g e g e v e n, b e g o n h i j zo v e e l m o g e l i j k a a r d b e i m o n s t e r s u i t a n d e r e l a n d e n te v e r z a m e l e n. In k r e e g h i j v a n de t u i n m a n v a n de b o t a n i s c h e t u i n v a n P e t i t T r i a n o n p l a n t e n v a n F r a g a r i a c h i l o e n s i s d i e g e e n v r u c h t e n w i l d e d r a g e n. D e z e p l a n t e n w a r e n in d o o r F r e z i e r u i t C h i l i F r a n k r i j k i n g e v o e r d. D u c h e s n e o n d e r k e n d e d a t h e t g i n g om p l a n t e n m e t a l l e e n v r o u w e l i j k e b l o e m e n. H i j p l a n t t e e e n m a n n e l i j k p l a n t v a n F r a g a r i a m o s c h a t a n a a s t de v r o u w e l i j k p l a n t e n v o o r b e s t u i v i n g en t o o n d e aan d a t n i e t g o e d e g r o n d en g u n s t i g w e e r, z o a l s t o e n t e r t i j d a l g e m e e n g e d a c h t w e r d, m a a r h e t s t u i f

13 s t u i f m e e l g o e d e v r u c h t z e t t i n g v e r o o r z a a k t e. D u c h e s n e k r e e g u i t B r e s t de s o o r t F r a g a r i a v i r g i n i a n a w a a r d e z e v o o r b e s t u i v i n g, t u s s e n F r a g a r i a c h i l o e n s i s w e r d e n g e p l a n t. O o k k r e e g h i j p l a n t e n v a n F r a g a r i a a n a n a s s a u i t N e d e r l a n d en s t e l d e v a s t d a t d e z e s o o r t een h y b r i d e w a s v a n F r a g a r i a v i r g i n i a n a en F r a g a r i a c h i l o e n s i s. D u c h e s n e h e e f t de t o e n t e r t i j d b e k e n d e a a r d b e i s o o r t e n in e e n m o n o g r a f i e u i t v o e r i g b e s c h r e v e n en v a s t g e l e g d in t e k e n i n g e n. H e t b e l a n g v a n D u c h e s n e is d a t h i j de s t a m b o o m v a n de a a r d b e i e n in k a a r t h e e f t g e b r a c h t. H i j h e e f t a l l e s o o r t e n o n d e r l i n g m e t e l k a a r l a t e n k r u i s e n en in k a a r t g e b r a c h t w e l k e c o m b i n a t i e s v r u c h t b a r e p l a n t e n o p l e v e r d e en w e l k e n i e t. D o o r z i j n w e r k w a r e n k w e k e r s in s t a a t d o e l g e r i c h t ( m e t een p l a n ) n i e u w e v e r b e t e r d e a a r d b e i p l a n t e n te g a a n k w e k e n. P a s v a n a f h e e f t m e n w e t e n s c h a p p e l i j k k u n n e n v e r k l a r e n, w a t D u c h e s n e m e t p r o e v e n h e e f t v a s t g e s t e l d. N i e t a l l e s o o r t e n a a r d b e i e n z i j n v e r e n i g b a a r d o o r een v e r s c h i l in a a n t a l c h r o m o s o m e n. V r e e m d g e n o e g h a d d e n de F r a n s e n d o o r h e t w e r k v a n D u c h e s n e de s l e u t e l tot s u c c e s, m a a r w a r e n h e t de E n g e l s e n d i e de d e u r o p e n d e n a a r de m o d e r n e T u i n a a r d b e i. T w e e p i o n i e r s l e g d e n de b a s i s. T h o m a s A n d r e w K n i g h t h a d een m e e r w e t e n s c h a p p e l i j k m e t h o d e v a n k w e k e n en M i c h a e l K e e n een m e e r p r a k t i s c h e a a n p a k. W a t w i l d e d e z e p i o n i e r s b e r e i k e n : I. G r o t e r e v r u c h t e n II.H e r m a f r o d i e t e n ( en b l o e m e n op één p l a n t ) I I I. S t e v i g e v r u c h t e n I V. V o l d o e n d e o p b r e n g s t K n i g h t w e r d in g e b o r e n in L u d l o w. H i j s t u d e e r d e a a n h e t B a l l i o l C o l l e g e in O x f o r d, w a a r n a h i j de t u i n b o u w g i n g b e s t u d e r e n. H i j g e b r u i k t e z o ' n ha. a a n g e ë r f d l a n d v o o r h e t o n d e r z o e k e n v a n de t e e l t v a n o n d e r m e e r a a r d b e i e n, k o o l s o o r t e n en e r w t e n. O o k l i e t h i j er g r o t e b r o e i k a s s e n b o u w e n. K n i g h t d e e d v e e l f u n d a m e n t e e l en v o o r a l p r a k t i s c h o n d e r z o e k op h e t g e b i e d v a n de p l a n t k u n d e, m e t v e r e d e l i n g a l s h o o f d d o e l. Op v o o r s p r a a k v a n B a n k s w e r d K n i g h t in 1811 g e k o z e n tot v o o r z i t t e r v a n de L o n d o n H o r t i c u l t u r a l S o c i e t y.

14 D e z e f u n c t i e v e r v u l d e K n i g h t t o t a a n z i j n d o o d in , w a a r b i j h i j o n d e r m e e r de i n v l o e d r i j k e g r o n d b e g i n s e l e n v a n d e z e S o c i e t y f o r m u l e e r d e. A a n de l e d e n g a f h i j b e l a n g e l o o s v e e l u i t g a n g s m a t e r i a a l, a l s h i j v o n d d a t z i j n n i e u w e a a r d b e i de m o e i t e w a a r d w a s. Z o n 400 z a a i l i n g e n h e e f t h i j u i t g e w i s s e l d, m e t een n a u w k e u r i g e b e s c h r i j v i n g v a n de o u d e r s. D o w n t o n en E l t o n z i j n b e l a n g r i j k e s o o r t e n d i e K n i g h t o n t w i k k e l d h e e f t in 1817 M i c h a e l K e e n w a s d u i d e l i j k m i n d e r m e t h o d i s t i s c h, m a a r d a t l e v e r d e h e m w e l een a a r d b e i op d i e ee e x t r e e m p o p u l a i r w e r d en u i t b l o n k in g r o t e en s m a a k. In v e r o v e r d e K e e n s S e e d l i n g s n e l de w e r e l d. M e n g a a t e r v a n u i t d a t K e e n s S e e d l i n g n o g s t e e d s in de m o d e r n e r e r a s s e n is t e r u g te v i n d e n. H a v i n g f r e q u e n t l y, in t h e c o u r s e of m a n y y e a r s ' p r a c t i c e, o b s e r v e d t h e d e t e r i o r a t i o n of s e v e r a l k i n d s of f r u i t, w h e n p r o p a g a t e d in t h e u s u a l w a y s of s l i p s, b u d s, c u t t i n g s, s c i o n s, or d i v i s i o n of t h e p a r e n t r o o t, I h a v e f o r a c o n s i d e r a b l e t i m e e m p l o y e d m y s e l f in r a i s i n g n e w v a r i e t i e s f r o m s e e d, w h i c h h a s b e e n n o t o n l y a s o u r c e of g r e a t a m u s e m e n t to m e, b u t a l s o v e r y p r o f i t a b l e in my p r o f e s s i o n, S c h r e e f M i c h a e l K e e n s a a n de H o r t i c u l t u r e S o c i e t y op 10 j a n u a r i V e r v o l g e n s v e r t e l t h i j d a t h i j u i t z a a i l i n g e n v a n een w i t t e F r a g a r i a c h i l o e n s i s in 1806 één z a a i l i n g a a n t r e f t d i e d u i d e l i j k a n d e r s is en s u p e r i e u r a a n de a n d e r e z a a l i n g e n.. D i t is de K e e n s S u p e r i o r. H i j b e s c h r i j f t de a a r d b e i a l s d i e p r o o d v a n k l e u r en m o o i r o n d. De z a d e n z a t e n m o o i aan de b u i t e n k a n t w a a r d o o r de v r u c h t m i n d e r k w e t s b a a r is. M i c h a l e K e e n s w a s e e n m a r k t k o o p m a n en K e e n s S u p e r i o r w a s u i t e r m a t e g e s c h i k t v o o r de h a n d e l. De v r u c h t e n w e r d e n g e d r a g e n d o o r s t e v i g e s t e n g e l s. Op de v o l g e n d e b l a d z i j d e s t a a n de b e s c h r i j v i n g e n v a n E l t o n S e e d l i n g en K e e n s S e e d l i n g u i t P o m o l o g i a B r i t t a n i c a u i t 1841.

15

16

17

18

19

20

21 H e t s u c c e s v a n K e e n s S e e d l i n g k r e e g e e n v e r v o l g. In 1840 i n t r o d u c e e r d e J o s e p h M y a t t de b e k e n d e B r i t i s h Q u e e n. De a a r d b e i s t o n d v o l o p in de b e l a n g s t e l l i n g o m d a t h e t w e r d g e z i e n a l s de e e r s t e g r o o t v r u c h t i g e a a r d b e i. H e t is de b e k e n d s t e a a r d b e i d i e E n g e l a n d h e e f t v o o r t g e b r a c h t en is de v o o r o u d e r v a n v e l e a a r d b e i e n d i e n a d i e n g e k w e e k t z i j n. H i j h e e f t de m a r k t v o o r z e k e r 50 j a a r g e d o m i n e e r d. De v r u c h t e n z i j n g r o o t, s o m s a f g e p l a t r o n d. De k l e u r is v l e e s k l e u r i g r o o d, s o m s w i t of w i t g r o e n aan de o n d e r k a n t. H e t v r u c h t v l e e s is w i t, s t e v i g en e r g s a p p i g. H e t is een s o o r t m e t een z e e r h o o g a r o m a. In k w a m J u c u n d a op de m a r k t. H e t is in de V e r e n i g d e S t a t e n v a n g r o t e r e b e t e k e n i s g e w e e s t d a n in h e t t h u i s l a n d en E u r o p a. D i t k w a m o m d a t in de VS a n d e r e e i s e n aan de a a r d b e i w e r d e n g e s t e l d d a n in E u r o p a. De v r u c h t e n in de VS m o e s t e n g r o o t en s t e v i g z i j n. De v r u c h t e n m o e s t e n b e t e r b e s t a n d z i j n t e g e n t r a n s p o r t en h a n d e l i n g. De k w e k e r w a s J o h n S a l t e r. V o o r de n a a m h e e f t J o h n S a l t e r z i c h l a t e n i n s p i r e r e n d o o r h e t s c h i l d e r i j de M o n a L i s a. M o n a L i s a v e r t a a l d in h e t l a t i j n is J u c u n d a. R o n d o m Z u n d e r t en h e t n a b i j g e l e g e n H o o g s t r a t e n in B e l g i é is de s o o r t t o t in de j a r e n z e s t i g g e t e e l d. H e t w a s een e c h t e c o n s e r v e n a a r d b e i. W a t g e b e u r d e er in de t u s s e n t i j d op h e t v a s t e l a n d aan n i e u w e i n t r o d u c t i e s? E i g e n l i j k n i e t v e e l. D u i t s l a n d t e e r d e t o t n o g op de E n g e l s e en F r a n s e n o v i t e i t e n. De F r a n s e n F r a n s e n h a d d e n g e e n p l a n en n i e u w e i n t r o d u c t i e s o n t s t o n d e n t o e v a l l i g d o o r e n t h o u s i a s t e a m a t e u r s. T o c h o n t s t o n d e n er w a a r d e v o l l e n i e u w e s o o r t e n. In o n t s t o n d V i c o m t e s s e H é r i c a r t de T h u r y. H e t is e e n z a a i l i n g v a n K e e n s S e e d l i n g o n t w i k k e l d d o o r J. L. J a m i n. De k l e i n e r o d e, a

22 g l a n z e n d e v r u c h t e n z i j n zo g o e d v a n s m a a k d a t h e t r a s n o g s t e e d s v e r k r i j g b a a r is. De a a r d b e i w o r d t b e s c h o u w d a l s een v a n de b e s t e F r a n s e v a r i ë t e i t e n. W a n n e e r ze v o l l e d i g r i j p i s, is de v r u c h t d i e p d o n k e r r o o d. Z e l f s h e l d e r r o d e v r u c h t e n s m a k e n n o g e r g g o e d. E e n z e e r p r o d u c t i e f r a s d i e v a a k een t w e e d e o o g s t g e e f t. V a n a f z i e n we in F r a n k r i j k v o o r n a m e l i j k F r a n s e i n t r o d u c t i e s z o a l s D u c de M a l a k o f f, D o c t e u r M o r è r e, en de k i n g - s i z e M a r g u e r i t e. In de V e r e n i g d e S t a t e n is m e n l a n g e t i j d a f h a n k e l i j k v a n de E n g e l s e s o o r t e n. P a s r o n d 1900 m a k e n de A m e r i k a n e n w e r k v a n v e r e d e l i n g e n. U i t z o n d e r i n g is de H o v e y v a n C h a r l e s H o v e y u i t H o v e y is de v a d e r v a n de A m e r i k a a n s e a a r d b e i a a r d b e i i n d u s t r i e. H o v e y w o r d t de s t a m h o u d e r v a n v e l e A m e r i k a a n s e n o v i t e i t e n d i e d a a r n a v e r s c h i j n e n. H e t is e e n k r u i s i n g t u s s e n de A m e r i k a a n s e P i n e b e r r y ( w i t t e a n a n a s a a r d b e i ) en de u i t E n g e l a n d i n g e v o e r d e a a r d b e i e n ( v e r m o e d e l i j k K e e n s S e e d l i n g ). O m d a t de g e g e v e n s h e l a a s v e r d w e n e n z i j n is d i t n i e t m e e r m e t z e k e r h e i d v a s t te s t e l l e n. M a a r H o v e y h a d z i j n b e p e r k i n g e n g e t u i g e een a r t i k e l u i t N e w E n g l a n d a n d B o s t o R a m b l e r F a r m e r a n d B o s t o n R a m b l e r, v a n 7 j u n i H o v e y s S e e d l i n g is t h e l a r g e s t of a l l s t r a w b e r r i e s, a n d of g o o d q u a l i t y, s e l l i n g h i g h in m a r k e t. It y i e l d s v e r y l a r g e l y u n d e r f a v o r a b l e c i r c u m s t a n c e s, b u t t h e p l a n t s a r e m u c h l e s s v i g o r o u s a n d h a r d y t h a n t h e E a r l y V i r g i n i a, a n d m u c h p a i n s is n e c e s s a r y to h a v e a g o o d s e t of p l a n t s ; a n d if a l a r g e c r o p be o b t a i n e d t h e f i r s t y e a r a f t e r p l a n t i n g, t h e r e is u s u a l l y a d e f i c i e n c y t h e n e x t y e a r, f r o m e x h a u s t i o n, or d e f i c i e n c y of p l a n t s. T h e s e t w o p l a n t s a r e c u l t i v a t e d m o r e t h a n a l l o t h e r s in N e w E n g l a n d. B u t o t h e r n e w a n d p r o m i s i n g v a r i e t i e s a r e c l a i m i n g t r i a l. In B e l g i ë z i j n een a a n t a l k w e k e r s o o k s u c c e s v o l in h e t k w e k e n v a n n i e u w e v a r i ë t e i t e n. H i e r b i j s t e k e n t w e e k w e k e r s b o v e n h e t g e m i d d e l d e u i t :

23 b o v e n h e t g e m i d d e l d e u i t : J o s e p h de J o n g h e en J e a n - L a m b e r t L o r i o. J o s e p h de J o n g h e b e k w a a m d e z i c h in e e r s t e i n s t a n t i e in s i e r p l a n t e n, m e t n a m e de C a m e l l i a. In s t o p t h i j m e t de t e e l t v a n s i e r p l a n t e n en g a a t h i j z i c h v o l l e d i g t o e l e g g e n op f r u i t en a a r d b e i e n. D o o r k r u i s e n, z a a i e n en s e l e c t i e, k r e e g h i j m e e r d a n 50 a a r d b e i r a s s e n! Z i j n z a a i l i n g e n w e r d e n in b i n n e n - en b u i t e n l a n d s t e r k a a n g e p r e z e n en s o m m i g e n w e r d e n er op g r o t e s c h a a l g e t e e l d. H i e r o n d e r een k l e i n e o p s o m m i n g v a n z i j n b e s t e s o o r t e n : L a C o n s t a n t e, v o l g e n s de k w e k e r z e l f z i j n b e s t e c r e a t i e, o n t s t a a n in E e n s a p p i g e en z e e r a r o m a t i s c h e a a r d b e i d i e i e t s w e g h e e f t v a n de m u s k a a t a a r d b e i. De v r u c h t e n w a r e n z e e r g o e d b e s t a n d t e g e n t r a n s p o r t. R e i n e d e s F r a i s i e r s E e n v a n z i j n e e r s t e r a s s e n r a s s e n u i t V o o r d i e t i j d v r i j g r o t e w i t t e v r u c h t e n, aan de z o n k a n t w a t r o s e. F i j n, z o e t en w i j n a c h t i g e v r u c h t e n. H e t w a s n i e t z o n p r o d u c t i e f r a s, m a a r w e r d w e l g e z i e n a l s een d e l i c a t e s s e. S o u v e n i r de K i e f f h e e f t l a n g w e r p i g e, g r o t e v r u c h t e n. S m a a k en a r o m a z i j n u i t s t e k e n d. H e t is e e n v r u c h t b a a r, p r o d u c t i e f s o o r t. La C o n s t a n t e R e i n e d e s F r a i s e s S o u v e n i r de K i e f f V a n J e a n L a m b e r t L o r i o is w e i n i g b e k e n d. G e l e e f d h e e f t h i j v a n t o t in L u i k. H i j h e e f t t a l v a n z e e r s m a k e l i j k en g r o t e a a r d b e i e n g e k w e e k t w a a r v a n s l e c h t s é é n v a r i ë t e i t n o g s t e e d s b e s t a a t, de J e a n L a m b e r t u i t M a a r d a t is m e t e e n e e n v a r i ë t e i t d i e n o g l a n g en z e e r o m v a n g r i j k

24 s u c c e s v o l w e r d g e t e e l d, m e t n a m e r o n d o m L u i k. S a i n t L a m b e r t b e z i t d o n k e r r o d e v r u c h t e n en is m i n of m e e r a f g e p l a t en h o e k i g. Ze b e z i t e e n f r i s en z o e t a r o m a. De a a r d b e i ' S a i n t - L a m b e r t ' g e n o o t g r o t e f a a m op de m a r k t v a n L u i k w a a r ze in h e t a a r d b e i e n s e i z o e n w e r d u i t g e s t a l d t u s s e n v e l e a n d e r e l o k a l e en b u i t e n l a n d s e v a r i ë t e i t e n. Ze is p e r f e c t a a n g e p a s t v o o r t e e l t op v o l l e g r o n d en ze is z e e r g e s c h i k t v o o r de e x p o r t d o o r h e t v a s t e v r u c h t v l e e s. De k a r m o z i j n r o d e, s a p p i g e v r u c h t e n s m a k e n a a n g e n a a m. H e t h a r t v a n de a a r d b e i is v o l en d o n k e r r o o d, o o k de o p p e r v l a k k i g i n g e p l a n t e z a d e n h e b b e n d e z e d o n k e r e k l e u r. De a a r d b e i h e e f t een h e e r l i j k, w i j n a c h t i g a r o m a. V a n t o t w a s h e t een v a n de v e e l g e t e e l d e s o o r t e n in T h i e r - à - L i è g e en t e n z u i d e n v a n V o t t e m ( o m g e v i n g L u i k ) We g a a n n o g e v e n t e r u g n a a r E n g e l a n d. H e t is en n o g s t e e d s d o m i n e e r t E n g e l a n d in de o n t w i k k e l i n g v a n n i e u w e a a r d b e i s o o r t e n. In d e z e p e r i o d e b e g i n t T h o m a s L a x t o n een o m v a n g r i j k

25 o m v a n g r i j k k w e e k p r o g r a m m a, h e t g r o o t s t o n d e r n o m e n p r o g r a m m a tot d a n t o e. H i j b e g i n t m e t k r u i s e n in s a m e n w e r k i n g m e t C h a r l e s D a r w i n, e e r s t in b o n e n, v a n a f k o m e n de e e r s t e r e s u l t a t e n v a n a a r d b e i e n. W a t m a a k t e h e t w e r k v a n T h o m a s L a x t o n zo b i j z o n d e r. H i j w a s de e e r s t e k w e k e r d i e een w e t e n s c h a p p e l i j k e b e n a d e r i n g z o c h t in h e t v e r d e r v e r b e t e r e n v a n de a a r d b e i. In d i e t i j d w a s h e t g e b r u i k e l i j k om b e k e n d e s o o r t e n m e t e l k a a r te k r u i s e n in de h o o p d a t er i e t s m o o i s u i t v o o r t k w a m. T h o m a s L a x t o n b r a c h t e c h t e r de f y s i o l o g i s c h e e i g e n s c h a p p e n in k a a r t v a n de i n d i v i d u e l e s o o r t e n. H i j d e f i n i e e r d e z i j n i d e a l e a a r d b e i en z o c h t d a a r v o o r de j u i s t e s t a m o u d e r s. H i j w e r k t e d u s n a a r een b e p a a l d r e s u l t a a t t o e. E e n m o o i v o o r b e e l d w a s d a t h i j v o o r z i j n s u c c e s v o l l e i n t r o d u c t i e s e e n A m e r i k a a n s e o u d e r g e b r u i k t e. De A m e r i c a n S h a r p l e s s. De A m e r i k a a n s e s o o r t e n m i s t e h e t a r o m a en h e t s a p p i g e v r u c h t v l e e s v a n de E n g e l s e s e l e c t i e s. M a a r ze w a r e n w e l s t e v i g e r en k o n d e n b e t e r t e g e n l a g e w i n t e r s e t e m p e r a t u r e n. Nu w a s de v o r s t g e v o e l i g h e i d in h e t m i l d e E n g e l a n d g e e n p r o b l e e m, m a a r v o o r h e t c o n t i n e n t w e l. D o o r d i t A m e r i k a a n s e r a s te g e b r u i k e n in z i j n k r u i s i n g e n k r e e g h i j a a r d b e i e n d i e b e t e r b e s t a n d w a r e n t e g e n s l e c h t w e e r, m a a r o o k b e t e r b e s t a n d w a r e n t e g e n t r a n s p o r t s c h a d e. Z i j n w e r k w e r d g e b r u i k t d o o r C h a r l e s D a r w i n en is v a n g e l i j k n i v e a u a l s h e t w e r k v a n G r e g o r M e n d e l en h e e f t d u s de b a s i s g e l e g d v o o r de g e n e t i c a. T h o m a s L a x t o n h a d ook t o t d o e l om de k w a l i t e i t v a n p l a n t e n te v e r b e t e r e n, n i e t om er r i j k v a n te w o r d e n. De L a x t o n s h e b b e n de w e r e l d m i n i m a a l v e r s c h i l l e n d e v a r i ë t e i t e n g e g e v e n, n i e t a l l e e n a a r d b e i e n m a a r o o k in a p p e l s, p e r e n, k l e i n f r u i t en b o n e n. Z i j n e e r s t e s u c c e s w a s de N o b l e u i t , e e n s o o r t d a t t o t v e e l w e r d a a n g e p l a n t in I t a l i ë en S c a n d i n a v i ë. De N o b l e w a s v r o e g, k o u d e r e s i s t e n t en r e s i s t e n t t e g e n z i e k t e n. In k w a m er n o g een z e e r s u c c e s v o l l e v a r i ë t e i t, de R o y a l S o e v e r e i g n. Z i j n v r o e g e r i j p h e i d, w i n t e r h a r d h e i d, f a n t a s t i s c h e s m a a k, h o g e o p b r e n g s t en r e l a t i e v e g o e d e h a n d l i n g e i g e n s c h a p p e n b r a c h t e n de R o y a l S o e v e r e i g n in t o p p o s i t i e. R o y a l S o e v e r e i g n w a s op z i j n b e u r t w e e r e e n g r a a g g e b r u i k t e s t a m o u d e r v o o r h e t v e r e d e l i n g s w e r k in D u i t s l a n d ( v a n a f 1900) In 1890 h a d h i j m e e r d a n z a a i l i n g e n o p g e k w e e k t. D i t l e v e r d e h e m 17! v a r i ë t e i t e n op. Z i j n z o n e n h e b b e n z i j n w e r k v o o r t g e z e t en o o k een w e z e n l i j k e b i j d r a g e g e l e v e r d aan de v e r b e t e r i n g v a n h e t a s s o r t i m e n t. Ze h e b b e n een t o o n a a n g e v e n d t u i n c e n t r u m o p g e r i c h t en een z a a d h u i s. D o o r f

26 a l l e r l e i f a m i l i e t r a g e d i e s k w a m h i e r in 1957 een e i n d e a a n, en z i j n a l l e b e d r i j v e n v e r k o c h t. B o v e n : L a x t o n s h o p M i d d e n : L a x t o n s h o p O n d e r : T h o m a s L a x t o n ( )

27 3 De moderne aardbei R o n d k o m t een b e l a n g r i j k e o m s l a g. E n g e l a n d is n i e t l a n g e r m e e r de h o f l e v e r a n c i e r v a n n i e u w e v a r i ë t e i t e n. In de V e r e n i g d e S t a t e n is m e n op z o e k n a a r a a r d b e i e n d i e d o o r d r a g e n d z i j n ( d a g l i c h t n e u t r a a l ) V a a k z i j n h e t n i e t m e e r de h o b b y i s t e n m a a r i n s t i t u t e n d i e z i c h g a a n b e z i g h o u d e n m e t n i e u w e v a r i ë t e i t e n. Er w o r d t o o k s t e r k g e k e k e n n a a r de c o m m e r c i ë l e k w a l i t e i t e n : m e e r o p b r e n g s t, h o u d b a a r h e i d en g o e d b e s t a n d t e g e n t r a n s p o r t. Zo m a a r e v e n een o p s o m m i n g v a n b e l a n g r i j k e s o o r t e n d i e r o n d 1900 op de m a r k t k w a m e n : U i t F r a n k r i j k in 1906 M a d a m e M o u t ô t U i t D u i t s l a n d in 1905 K ö n i g i n g L u i s e U i t D u i t s l a n d in 1897 S i e g e r U i t D u i t s l a n d in 1902 D e u t s c h e E v e r n U i t de VS in H o w a r d 17 U i t de VS in 1896 H u x l e y U i t de VS in 1912 P r o g r e s s i v e ( d e e e r s t e g o e d e d o o r d r a g e r ) D a t b o v e n s t a a n d e s o o r t e n al h e e l d i c h t in de b u u r t v a n de nu b e k e n d e c o m m e r c i ë l e r a s s e n k w a m e n, b l i j k t w e l u i t h e t f e i t d a t M a d a m e M o u t ô t 60 j a a r l a n g de m e e s t a a n g e p l a n t e v a r i ë t e i t in F r a n k r i j k w a s. En n o g s t e e d s is de s o o r t in g e b r u i k. O o k H u x l e y w e r d 50 j a a r m a s s a a l a a n g e p l a n t, v o o r a l in E n g e l a n d. W a a r o m o n t s t o n d de b e l a n g r i j k e o m s l a g in de o n t w i k k e l i n g v a n n i e u w e v a r i ë t e i t e n? D a t w a s k e n n i s en e c o n o m i e. T o t o n t s t o n d e n n i e u w e v a r i ë t e i t e n r e d e l i j k t o e v a l l i g. D u c h e s n e b r a c h t al r e d e l i j k in k a a r t h o e de F r a g a r i a a n a n a s s a is o n t s t a a n en T h o m a s L a x t o n h a d d o o r z i j n c o n t a c t e n m e t D a r w i n een d o e l g e r i c h t e b e n a d e r i n g. M a a r de g e n e t i c a v a n de a a r d b e i m o e s t n o g o n t d e k t w o r d e n. V a n a f p r o b e r e n d i v e r s e w e t e n s c h a p p e r s de c h r o m o s o m e n k a a r t v a n de d i v e r s e a a r d b e i e n in k a a r t te b r e n g e n. T o t 1900 w a s de a a r d b e i e n m a r k t v o o r a l d i e v a n de h o b b y t u i n d e r. De t u i n e n v a n t o e n m o e s t e n t o e n v o o r a l i e t s n u t t i g s o p b r e n g e n, v o e d s e l of i e t s a n d e r s n u t t i g s. M a a r de n i e u w e s o o r t e n b r a c h t e n m o g e l i j k h e d e n v o o r g r o o t s c h a l i g e t e e l t en h a n d e l. Z e k e r t o e n A m e r i k a a n s e v a r i ë t e i t e n ( h a r d e r ) w e r d e n E n g e l s e s o o r t e n.

28 w e r d e n g e k r u i s t m e t de E n g e l s e s o o r t e n ( s m a a k v o l l e r ). T o c h h a d d e n de s o o r t e n v a n r o n d n o g w a t o n v o l k o m e n h e d e n. S o m m i g e w a r e n z i e k t e g e v o e l i g, m e t n a m e v o o r v i r u s s e n. D e z e w a r e n er i n g e k r u i s t en m e n i g v e e l b e l o v e n d e n i e u w e v a r i ë t e i t w a s om d i e r e d e n b i n n e n e n k e l e j a r e n w e e r u i t b e e l d. S o m s w a s de o p b r e n g s t te l a a g om er r e n d e r e n d e l a n d b o u w v a n te m a k e n. Of v i e l de s m a a k w a t t e g e n. D o o r de g e n e t i s c h e c o m p o s i t i e v a n de b e s t a a n d e v a r i ë t e i t e n in k a a r t te b r e n g e n, s a m e n m e t z i j n m o r f o l o g i s c h e k a r a k t e r i s t i e k e n k o n m e n g r o t e s t a p p e n m a k e n. De o o r s p r o n g v a n de t e r m m o r f o l o g i e w o r d t t o e g e s c h r e v e n a a n J o h a n n W o l f g a n g v o n G o e t h e ( ). H i j w a s o v e r t u i g d v a n een o n d e r l i g g e n d e f u n d a m e n t e l e o r g a n i s a t i e, h e t b o u w p l a n, in de d i v e r s i t e i t v a n b l o e i e n d e p l a n t e n. In z i j n b o e k g e t i t e l d De M e t a m o r f o s e v a n p l a n t e n s t e l d e h i j v o o r d a t h e t b o u w p l a n o n s in s t a a t s t e l t om de v o r m e n v a n p l a n t e n d i e n o g n i e t w a r e n o n t d e k t te v o o r s p e l l e n. H e t v i n d e n v a n n i e u w e v a r i ë t e i t e n w e r d nu g e d a a n d o o r de w e t e n s c h a p p e r s, in d i e n s t v a n i n s t i t u t e n v a n u n i v e r s i t e i t e n. L a t e n we e e r s t k i j k e n n a a r h e t o n d e r z o e k in c h r o m o s o m e n. In 1926 w a s de w e t e n s c h a p in s t a a t om h e t a a n t a l c h r o m o s o m e n v a n de v e r s c h i l l e n d e a a r d b e i e n in k a a r t te b r e n g e n. In d a t j a a r is d a t ook v o o r de v o o r o n s b e l a n g r i j k e s o o r t e n g e b e u r t. M a a r n o g s t e e d s w o r d e n er n i e u w e a a r d b e i s o o r t e n o n t d e k t. E l k e a a r d b e i h e e f t a l s b a s i s 7 c h r o m o s o m e n. M i n i m a a l 2 p a a r of een v e e l v o u d v a n 7. H e t p l a a t j e z i e t er a l s v o l g t u i t : D i p l o ï d ( 2 X 7 ) v e s c a ( N o o r d e l i j k h a l f r o n d ) n i l g e r r e n s i s ( Z u i d - A z i ë ) r u b i c o l a ( Z u i d - A z i ë ) d a l t o n i a n a ( A z i ë ) T e t r a p l o ï d ( 4 X 7 ) m o u p i n e n s i s ( O o s t e l i j k C e n t r a a l A z i ë ) o c c i d e n t a l i s ( O o s t e l i j k C e n t r a a l A z i ë ) H e x a p l o ï d ( 6 X 7 ) m o s c h a t a ( C e n t r a a l E u r o p a ) O c t o p l o ï d ( 8 X 7 ) c h i l o e n s i s ( K u s t g e d e e l t e A m e r i k a, H a w a ï ) o v a l i s ( W e s t e n v a n N o o r d - A m e r i k a ) v i r g i n i a n a ( ( O o s t e n v a n N o o r d - A m e r i k a ) O n z e T u i n a a r d b e i F r a g a r i a x a n a n a s s a is een n a t u u r l i j k e k r u i s i n g t u s s e n de F. c h i l o e n s i s en F. v i r g i n i a n a en is d u s ook o c t o p l o i d.

29 H e t in k a a r t b r e n g e n v a n h e t a a n t a l c h r o m o s o m e n h a d in b e g i n s e l m e e r een w e t e n s c h a p p e l i j k e b e t e k e n i s. M e n b e g o n e c h t e r te o n t d e k k e n d a t de F r a g a r i a a n a n a s s a a a n w e e r s t a n d b e g o n te v e r l i e z e n. M e t n a m e v i r u s s e n w a r e n o n b e d o e l d i n g e k w e e k t. M e n k o n e c h t e r w a a r n e m e n d a t de s t a m o u d e r s, de w i l d e a a r d b e i, v e e l v i t a l e r w a s. M e n is in de o n t w i k k e l i n g v a n n i e u w e a a r d b e i e n w e e r t e r u g g a a n k r u i s e n m e t w i l d e s o o r t e n om v i t a l i t e i t en r e s i s t e n t i e t e r u g te k r i j g e n. D i t z o r g d e e r v o o r d a t v a n a f de j a r e n d e r t i g er op g r o t e s c h a a l a a r d b e i e n w e r d e n g e k w e e k t v o o r c o n s u m p t i e. E e n a n d e r e u i t d a g i n g w a s om A a r d b e i e n te k w e k e n d i e d o o r d r a g e n d e z i j n. M e n n o e m t d e z e a a r d b e i e n ook d a g l i c h t n e u t r a a l. Z o d r a de d a g e n g a a n k o r t e n, z a l n o r m a a l g e s p r o k e n de b l o e m v o r m i n g s t o p p e n. Er w a r e n o n d e r de n i e u w e a a r d b e i s o o r t e n e c h t e r e x e m p l a r e n d i e o n g e v o e l i g w a r e n v o o r k o r t e r d a g l i c h t, d a g l i c h t n e u t r a a l. D e z e w a r e n e c h t e r n o g n i e t v a n g o e d e w ak rwe an l ip t e i t om s u c c e s v o l te z i j n. In de V e r e n i g d e S t a t e n k o m t de d o o r b r a a k. H e t w a s een n a k o m e l i n g v a n de F. B i s m a r c k, een in d i e t i j d ( ) s u c c e s v o l r a s. De u i t l o p e r s v a n de n i e u w e v a r i ë t e i t m a a k t e n b l o e m e n en v r u c h t e n t o t e i n d s e p t e m b e r. De k w e k e r w a s S a m u e l C o o p e r en in b r a c h t h i j de p l a n t op de m a r k t o n d e r de n a a m F. P a n A m e r i c a n. S a m u e l C o o p e r k w e e k t e v a n u i t F. P a n A m e r i c a n n o g b e t e r e s e l e c t i e s w a a r v a n de F. Su S u p e r b A u t u m n de b e s t e w a s. E e n a n d e r e k w e k e r b o r d u u r d e v e r d e r op h e t w e r k v a n S a m u e l C o o p e r. H a r l o w R o c k h i l l o n t w i k k e l d e v a n u i t F. P a n A m e r i c a n de F. P r o g r e s s i v e. E e n v a r i ë t e i t d i e j a r e n l a n g b e e l d b e p a l e n d w a s in de m a r k t v o o r d o o r d r a g e n d e a a r d b e i e n. V e l e v a r i ë t e i t e n v o l g d e n t o t een n i e u w e t e e l t t e c h n i e k de v e r d e r e o n t w i k k e l i n g v a n d o o r d r a g e n d e a a r d b e i e n s t o p t e. De t e c h n i e k k w a m u i t N e d e r l a n d en k o n a l l e e n o n t s t a a n d o o r de v e r d e r e p r o f e s s i o n a l i s e r i n g en g r o o t s c h a l i g h e i d v a n de a a r d b e i e n t e e l t. D o o r p l a n t e n in te v r i e z e n en v e r v o l g e n s o n d e r l a m p e n ( a l s de d a g e n g a a n k o r t e n ) te k w e k e n, is m e n in s t a a t om j a a r r o n d a a r d b e i e n te k w e k e n. De p l a n t w o r d t a l s h e t w a r e g e f o p t en g r o e i t a l s o f h e t v o o r j a a r is. n i e u w e

30 H e t v o o r d e e l v a n d o o r d r a g e n d e r a s s e n t e n o p z i c h t e v a n e e n m a a l d r a g e n d e r a s s e n is u i t e r a a r d d a t ze o v e r een l a n g e r e p e r i o d e ( v a a k t o t 1 / 2 s e p t e m b e r ) s m a k e l i j k e v r u c h t e n g e v e n. Er z i j n e c h t e r o o k n a d e l e n. D o o r d a t v e e l e n e r g i e n a a r b l o e m e n en v r u c h t e n g a a t, z i j n de v r u c h t e n een s t u k k l e i n e r. Ze m a k e n h i e r d o o r ook w e i n i g u i t l o p e r s w a t l a s t i g is b i j de v e r d e r e v e r m e e r d e r i n g. V o o r de t h u i s m a r k t g e e n p r o b l e e m, z e l f s e e n v o o r d e e l. V o o r de k w e k e r m a a k t d i t de d o o r d r a g e n d e a a r d b e i m i n d e r i n t e r e s s a n t. V a n a f de k o m s t v a n de n i e u w e k w e e k m e t h o d e u i t N e d e r l a n d k o m e n er n o g m a a r s p a a r z a a m n i e u w e d o o r d r a g e n d e s o o r t e n. D e z e z i j n u i t s l u i t e n d v o o r de t h u i s m a r k t, de c o n s u m e n t d i e in z i j n t u i n a a r d b e i e n w i l k w e k e n. T h e e x h i b i t of t h e " P a n - A m e r i c a n " s t r a w b e r r y, m a d e by Mr. S a m u e l C o o p e r, of D e l a v a n, w a s r e m a r k a b l e. F r o m J u l y e i g h t e e n t h u n t i l N o v e m b e r s e c o n d Mr. C o o p e r k e p t a c o n t i n u o u s d i s p l a y of h i s n e w s e e d l i n g s t r a w b e r r y on o u r t a b l e s. T h e q u a l i t y of t h e f r u i t is v e r y g o o d, r e s e m b l i n g t h e B i s m a r c k s o m e w h a t, b u t t h e f a c t of i t s c o n t i n u o u s b e a r i n g t h r o u g h o u t t h e s u m m e r is w o n d e r f u l. U i t : R e p o r t of t h e H o r t i c u l t u r e E x h i b i t v a n ( P a n A m e r i c a n E x p o s i t i o n in N e w Y o r k )

31 T o t aan de t w e e d e w e r e l d o o r l o g g e b e u r d e n i e t v e e l m e e r op h e t g e b i e d v a n k w e k e n v a n n i e u w e s o o r t e n. In de t w e e d e w e r e l d o o r l o g k r e e g de a a r d b e i e n t e e l t, z e k e r in E u r o p a een g r o t e k l a p. Er m o e s t e n v e l e h o n g e r i g e m o n d e n g e v o e d w o r d e n, E u r o p a l a g in p u i n en de a r b e i d s i n t e n s i e v e t e e l t v a n de a a r d b e i h o o r d e n i e t b i j de e e r s t e l e v e n s b e h o e f t e. P a s r o n d 1950 is er w e e r r u i m t e v o o r o n t w i k k e l i n g. M a a r de w e r e l d is v e r a n d e r d. De i n d i v i d u e l e l a n d e n z i j n d o o r de e r v a r i n g v a n e r v a n o v e r t u i g d g e r a a k t d a t je a l s l a n d in je e i g e n v o e d s e l v o o r z i e n i n g m o e t v o o r z i e n. M a a r d a t h e t o o k e f f i c i ë n t e r m o e t w o r d e n. De v e r m e e r d e r i n g en o n t w i k k e l i n g v a n v o e d s e l g e w a s s e n w o r d t e e n t a a k u n i v e r s i t e i t e n en i n s t i t u t e n. H e t o n t w i k k e l e n v a n n i e u w e r a s s e n w o r d t w e t e n s c h a p p e l i j k e r en s y s t e m a t i s c h. En de f o c u s l i g t op een w i n s t g e v e n d e r a s m e t h o g e p r o d u c t i e. En de i n s t i t u t e n h o u d e n z i c h n i e t a l l e e n b e z i g m e t n i e u w e r a s s e n, m a a r ook m e t de t e e l t, n i e u w e t e e l t m e t h o d e n en g e w a s b e s c h e r m i n g. H e t is een i n t e g r a a l s y s t e e m w a a r d o o r er al s n e l n i e u w e r a s s e n op de m a r k t k o m e n d i e de o u d e r a s s e n v a n v o o r v e r v a n g e n. A l l e s is m a a k b a a r en aan de g e z o n d h e i d en v i t a l i t e i t w o r d t m i n d e r a a n d a c h t b e s t e e d. O o k k i j k t m e n b i j de n i e u w e s o o r t e n m e e r n a a r de l i f e - s h e l l, m a x i m a l e h o u d b a a r h e i d en b e s t a n d t e g e n t r a n s p o r t. O n g e m e r k t l e v e r e n we in op de s m a a k. De o n t w i k k e l i n g e n g a a n s n e l en de t o p p e r s v a n v a n d a a g z i j n m o r g e n al w e e r a c h t e r h a a l d. W a s de r o l v a n N e d e r l a n d t o t nu t o e m a r g i n a a l in de o n t w i k k e l i n g v a n n i e u w e a a r d b e i r a s s e n, in v e r o v e r d G o r e l l a de w e r e l d. En v a n a f d a t m o m e n t v o e r t N e d e r l a n d de h i t l i j s t e n a a n. In h e t v o l g e n d e h o o f d s t u k s t a a n we s t i l b i j de N e d e r l a n d s e o p m a r s in de i n t e r n a t i o n a l e a a r d b e i e n w e r e l d. In D u i t s l a n d w e r d ook g o e d w e r k v e r r i c h t. D o o r R e i n h o l d v o n S e n g b u s h w e r d in h e t s o o r t S e n g a S e n g a n a op de m a r k t g e b r a c h t. R e i n h o l d v o n S e n g b u s h z o r g d e g o e d v o o r z i c h z e l f. O n d e r z o e k w e r d g e d a a n d o o r h e t d o o r h e m o v e r g e n o m e n M a x P l a n c k I n s t i t u u t. P a r a l l e l h i e r a a n h e e f t h i j z i j n e i g e n b e d r i j f S e n g a n a G m b H o p g e r i c h t om z i j n v o n d s t e n c o m m e r c i e e l te m a k e n. En d a t d e e d h i j g o e d. S e n g a n a w a s t o t h e t m e e s t v e r b o u w d e a a r d b e i in D u i t s l a n d. S e n g b u s h k o o s n i e t v o o r k w e k e r s r e c h t m a a r v o o r e e n m e r k e n r e c h t. K w e k e r s r e c h t h e e f t e e n m a x i m a l e d u u r v a n 30 j a a r, m e r k e n r e c h t is v o o r o n b e p a a l d e t i j d. En n o g s t e e d s is S e n g a n a een h i t v o o r de t h u i s m a r k t en m o e t er m e r k e n r e c h t

32 m e r k e n r e c h t b e t a a l d w o r d e n. G e l u k k i g is er een s o o r t a a r d b e i m e t d e z e l f d e e i g e n s c h a p p e n a l s S e n g a S e n g a n a. H e t is de F. R a y n a u d de S e i g n b o u s, v e r n o e m d n a a r z i j n o n t d e k k e r. E e n a n d e r e b e l a n g r i j k e o n t w i k k e l i n g z i j n de p o g i n g e n om de s m a a k en h e t a r o m a v a n de B o s a a r d b e i te v e r e n i g e n m e t d i e v a n de p r o d u c t i v i t e i t v a n de T u i n a a r d b e i. En d a n k o m e n we w e e r t e r u g op h e t v e r h a a l v a n de c h r o m o s o m e n. De F. v e s c a en de F. a n a n a s s a k u n n e n n i e t op n a t u u r l i j k e m a n i e r m e t e l k a a r k r u i s e n v a n w e g e h e t v e r s c h i l l e n d e a a n t a l c h r o m o s o m e n. V i a een l a n g p r o c e s b e g o n n e n in d o o r D. H. S c o t t u i t de V e r e n i g d e S t a t e n p r o b e e r t m e n de k r u i s i n g v i a w e t e n s c h a p p e l i j k e w e g. H e t l e v e r t i n d e r d a a d een a a r d b e i op m e t de s m a a k en h e t a r o m a v a n de b o s a a r d b e i. D a a r n a a s t is h e t b e h o o r l i j k v i r u s r e s i s t e n t, d r o o g t e r e s i s t e n t en z e e r w i n t e r h a r d. H e l a a s z i j n de v r u c h t e n te z a c h t v o o r c o m m e r c i e e l g e b r u i k en is de a a r d b e i m e e l d a u w g e v o e l i g. N a k o m e l i n g e n v a n d e z e k r u i s i n g n o e m t m e n F. v e s c a n a. In w o r d t h e t p r o j e c t w e e r o p g e p a k t d o o r B a u e r. Z o w e l in Z w e d e n a l s in D u i t s l a n d w o r d t in s a m e n w e r k i n g v e r d e r o n d e r z o e k g e d a a n. In Z w e d e n o n t w i k k e l d m e n A n n e l i e ( ), S a r a ( ) en R e b e c k a ( 1998) In D u i t s l a n d o n t w i k k e l d m e n S p a d e k a ( ) en F l o r i k a ( ) H o e w e l h e t e x p e r i m e n t g e s l a a g d is w o r d t h e t c o m m e r c i e e l g e e n s u c c e s. V o o r de p r o d u c t i e t u i n b o u w b l i j v e n de a a r d b e i e n te k l e i n. De t h u i s m a r k t p a k t h e t n i e t op. R o n d w o r d t de F. V e s c a n a h e r o n t d e k t. H e t f e i t d a t de a a r d b e i de g e z o n d h e i d h e e f t v a n de w i l d e b o s a a r d b e i en d u s z e k e r 5 a 6 j a a r op h e t z e l f d e s t u k j e g r o n d k a n s t a a n w o r d t g e w a a r d e e r d. De a a r d b e i is i e t s k l e i n e r d a n de T u i n a a r d b e i, m a a r v e e l g r o t e r d a n de b o s a a r d b e i. De s m a a k l i j k t in e e r s t e i n s t a n t i e op d i e v a n de T u i n a a r d b e i, m a a r de s m a a k en a r o m a v a n de b o s a a r d b e i is a c h t e r in de t o n g z e e r g o e d w a a r n e e m b a a r. A l s b o d e m b e d e k k e r w o r d t F l o r i k a d o o r de Z w i t s e r s e k w e k e r L u b e r a g o e d in de m a r k t g e z e t. D a a r n a a s t h e e f t L u b e r a de v e s c a n a v e r d e r d o o r o n t w i k k e l d w a a r b i j m e n v o o r a l op de s m a a k g e l e t h e e f t. De w a a r d e r i n g v o o r de F. V e s c a n a a a r d b e i h e e f t e v e n op z i c h l a t e n w a c h t e n ( 50 j a a r ) m a a r w o r d t v o o r de k o m e n d e j a r e n een h i t.

33 4 Aardbeienteelt in Nederland De g e s c h i e d e n i s v a n de a a r d b e i e n t e e l t b e g i n t v e r m o e d e l i j k in B o s k o o p. R o n d w o r d e n in B o s k o o p v o o r n a m e l i j k f r u i t b o m e n g e k w e e k t. D e z e v r a g e n e c h t e r v e e l r u i m t e en z o m e r s k w a m e n er g e e n i n k o m s t e n b i n n e n. De a a r d b e i e n t e e l t is e e n i n t e r e s s a n t e t u s s e n t e e l t. E e r s t de s o o r t B o s k o p e r, s p o e d i g g e v o l g d d o o r J e c u n d a en L a x t o n N o b l e. De De a a r d b e i e n w e r d e n v r o e g g e p l u k t en in s t e n e n, v a n b i n n e n g e g l a z u u r d e, p o t j e s g e d a a n. De p l u k p o t t e n. De m a r k t w a r e n de g r o t e s t e d e n A m s t e r d a m, D e n H a a g en R o t t e r d a m. Je m a g a a n n e m e n d a t h e t een p r o d u c t w a s v o o r de w e l g e s t e l d e b u r g e r s. V r o u w e n en k i n d e r e n v a n de t e l e r r a n g s c h i k t e de a a r d b e i t j e s n e t j e s in e e n p i r a m i d e v o r m w a a r n a ze v o o r z i c h t in h o u t e n b a k k e n w e r d e n g e p l a a t s t en v i a de G o u w b r a c h t de a a r d b e i s c h i p p e r de k o s t b a r e a a r d b e i e n n a a r de m a r k t. De a a r d b e i s c h i p p e r r e g e l d e ook de v e r k o o p en z o r g d e v i a e e n k e u r i g e a d m i n i s t r a t i e v o o r de a f z e t. O v e r i g e n s w a s de a f z e t g o e d g e r e g e l d, a l l e s l i e p v i a de a f z e t c o ö p e r a t i e de A a r d b e z i ë n c o m p a g n i e. De e e r s t e a f z e t c o ö p e r a t i e op t u i n b o u w g e b i e d. In 1853 w e r d e n er a a r d b e i p o t j e s v e r s c h e e p t v o o r een b e d r a g v a n g u l d e n. D a t w a s v o o r d i e t i j d h e e l v e e l g e l d en de t e e l t v a n a a r d b e i e n h e e f t B o s k o o p v e e l w e l v a a r t g e b r a c h t. P o t j e s en b a k k e n b l e k e n n i e t zo p r a k t i s c h te z i j n en z i j n l a t e r v e r v a n g e n d o o r r i e t e n m a n d j e s. R o n d n e e m t de h a n d e l in a a r d b e i e n af. De v r u c h t b o m e n t e e l t v o n d o v e r w e g e n d e l d e r s in N e d e r l a n d p l a a t s en B o s k o o p w o r d t h e t c e n t r u m v a n de s i e r t e e l t. O o k de a a r d b e i e n t e e l t k a n op a n d e r e p l e k k e n in N e d e r l a n d g o e d k o p e r en e f f i c i ë n t e r. De l a a t s t e z e n d i n g w a s op 20 j u l i B o s k o o p b l e e f n o g w e l t o t a a n de 2 de w e r e l d o o r l o g l e v e r a n c i e r v a n p l a n t m a t e r i a a l v o o r a n d e r e k w e k e r s. V a n a f p r o b e e r d e de v e r e n i g i n g t o t r e g e l i n g en v e r b e t e r i n g v a n v r u c h t s o o r t e n de o n t w i k k e l i n g v a n n i e u w e s o o r t e n te o n t w i k k e l e n. De k w e k e r w e r d een p r e m i e v a n 5 g u l d e n u i t g e l o o f d v o o r e e n a a r d b e i d i e u i t m u n t e n d w a s in s m a a k, g r o o t t e, g e u r en v r u c h t b a a r h e i d In w o n C o r n e l i s v a n d e r W a t e r een r i j k s d a a l d e r

34 r i j k s d a a l d e r m e t z i j n n i e u w i g h e i d F. R e u s v a n Z u i d w i j k. De v e r e n i g i n g k o c h t z i j n p l a n t e n op en h a d h e t a l l e e n r e c h t.

35 H i e r o n d e r de p u b l i c a t i e u i t N e e r l a n d s P l a n t e n t u i n u i t De R e u s w o r d t f l i n k a a n de m a n g e b r a c h t a 1, 50 g u l d e n p e r p l a n t j e. V o o r d i e t i j d een h o o p g e l d! En o o k een b e h o o r l i j k b e d r a g in v e r g e l i j k i n g m e t de 2, 50 d i e de k w e k e r k r e e g v o o r z i j n h e l e v o o r r a a d en h e t k w e k e r s r e c h t w a t n a a r de v e r e n i g i n g g i n g. We g a a n n a a r B e v e r w i j k w a a r de a a r d b e i e n t e e l t r o n d j u i s t z i j n o p w a c h t i n g m a a k t e. R o n d de w i s s e l i n g v a n de 19e e e u w n a a r de 20e e e u w w e r d B e v e r w i j k b e k e n d om de a a r d b e i e n t e e l t en d a n v o o r n a m e l i j k de v e r k o o p op de v e i l i n g. De a a r d b e i e n g r o e i d e n v o o r n a m e l i j k in de t u i n e n r o n d o m W i j k

36 W i j k aan D u i n, V e l s e n, H e e m s k e r k en n o g v e r d e r, m a a r B e v e r w i j k w a s h e t m i d d e l p u n t a l s m a r k t p l a a t s en de p l a a t s v a n w a a r u i t de v o l g e l a d e n s p o o r w e g w a g o n s b e g i n v a n de 20e e e u w v e r t r o k k e n t o t v e r in D u i t s l a n d en z e l f s t o t a a n de R u s s i s c h e g r e n s. De a a r d b e i e n w e r d e n v e r v o e r d in w a g o n s m e t l a t w e r k, d u s o p e n, o m d a t de v r u c h t e n a n d e r s z o u d e n g a a n b r o e i e n. P e r b o o t g i n g e n de a a r d b e i e n o o k n a a r de j a m f a b r i e k e n en m e t een h a n d k a r of p a a r d en w a g e n n a a r H a a r l e m en A m s t e r d a m v o o r de l o s s e v e r k o o p op de m a r k t e n of aan de d e u r. H e t s u c c e s v a n B e v e r w i j k k w a m d o o r d a t t e e l t, h a n d e l en l o g i s t i e k p e r f e c t in o r d e w a r e n. De m e e s t e a a r d b e i e n w a r e n v o o r de E n g e l s e m a r k t ( c o n s e r v e n i n d u s t r i e ) en w a s d o o r de l i g g i n g a a n de N o o r d z e e s n e l b e r e i k b a a r. D a a r n a a s t h a d B e v e r w i j k d r i e v e i l i n g e n ( w a a r o n d e r de e n i g e a a r d b e i v e i l i n g v a n N e d e r l a n d ). De v e i l i n g s t o n d g a r a n t v o o r een e e r l i j k e p r i j s z o d a t k w e k e r s in s t a a t w a r e n h u n b e d r i j f v e r d e r te o n t w i k k e l e n. H e t w a s ook i n t e r e s s a n t v o o r de k o p e r s o m d a t ze op één p l e k h u n t o t a l e i n k o o p k o n d e n r e g e l e n. H e t w a s s n e l en e f f i c i ë n t. V a n d a a g g e o o g s t, m o r g e n b i j de k l a n t. B e v e r w i j k

37 T e n s l o t t e w a s er de g o e d e a a n s l u i t i n g op h e t s p o o r z o d a t de a a r d b e i e n r e l a t i e f s n e l n a a r de g r o t e s t e d e n in h e t R u h r g e b i e d en v e r d e r g e t r a n s p o r t e e r d k o n d e n w o r d e n. B e v e r w i j k h a d ook z i j n e i g e n a a r d b e i, F. B e v e r w i j k s e E x p o r t. D e z e w a s d o o r z i j n s t e v i g e en g o e d s m a k e n d e v r u c h t e n s p e c i a a l g e s c h i k t v o o r de e x p o r t. H e t r a s w e r d r o n d in K e n n e m e r l a n d, w a a r B e v e r w i j k d e e l v a n u i t m a a k t v e e l g e k w e e k t. M a a r m o e s t al s n e l p l a a t s m a k e n v o o r F. J u c u n d a, in K e n n e m e r l a n d F. A m a z o n e g e n o e m d. E e n b e z o e k e r d i e o m s t r e e k s de e e u w w i s s e l i n g in B e v e r w i j k en H e e m s k e r k r o n d k e e k, k o n e c h t e r n i e t om de a a r d b e i e n p l a n t e n h e e n, w a n t ze g r o e i d e n o v e r a l. De b e s c h u t t e l i c h t e b o d e m a c h t e r de d u i n e n b l e e k z e e r g e s c h i k t v o o r de a a r d b e i e n. De r o d e v r u c h t e n w e r d e n v o o r a l a f g e z e t in A m s t e r d a m. G e o g r a f i s c h l a g e n B e v e r w i j k en H e e m s k e r k v r i j g u n s t i g, w a n t b i j g o e d e w i n d w a s een s c h u i t in t w e e uur in de h o o f d s t a d. De k o m s t v a n de s p o o r l i j n in g a f een v e r d e r e i m p u l s a a n de a a r d b e i e n t e e l t. R o n d v e r v o e r d e H e e m s k e r k en B e v e r w i j k a l l e e n al n a a r D u i t s l a n d j a a r l i j k s m e e r d a n v i e r m i l j o e n k i l o a a r d b e i e n. In h e t a a r d b e i e n s e i z o e n, d a t v a n b e g i n j u n i t o t e i n d j u l i d u u r d e, w a r e n er h o n d e r d e n m e n s e n n o d i g b i j h e t p l u k k e n. H e l e g e z i n n e n s t o n d e n s m o r g e n s v r o e g al v a n a f v i j f uur op de v e l d e n. H e t p l u k k e n g i n g d o o r t o t een u u r of v i e r, w a n t d a n b e g o n n e n de a a r d b e i e n v e i l i n g e n. De s c h o o l j e u g d k r e e g e x t r a v a k a n t i e d a g e n om b i j o o g s t te h e l p e n. V o o r de o n d e r w i j z e r s h a d h e t o v e r i g e n s w e i n i g z i n om l e s te g e v e n, w a n t in de a a r d b e i e n t i j d z a t n o g een h a n d j e v o l l e e r l i n g e n in de k l a s. De a a r d b e i e n s o o r t A m a z o n e w e r d z o n d e r d o p g e p l u k t. D a t m a a k t e d e z e s o o r t u i t e r m a t e g e s c h i k t v o o r de j a m f a b r i e k e n. De a a r d b e i e n w e r d e n d a a r v o o r a l l e r e e r s t in B e v e r w i j k g e p u l p t. De g e w a s s e n a a r d b e i e n g i n g e n in g r o t e v a t e n, w a a r n a er e e n c o n s e r v e r e n d e v l o e i s t o f o v e r h e e n g i n g. H o n d e r d e n m a n n e n en v r o u w e n w a r e n in d e z e p u l p f a b r i e k e n a a n h e t w e r k. O o k m o e s t e n de l e g e s l o f f e n ( a a r d b e i m a n d j e s ) w o r d e n g e s o r t e e r d en in p a k k e n v a n 20 s t u k s b i j e l k a a r g e b o n d e n w o r d e n. D e z e p a k k e t t e n w e r d e n v e r v o l g e n s w e e r v e r k o c h t. V a n a f 1955 k o m t er de k l a d in. De g e e s t g r o n d e n in h e t K e n n e m e r l a n d k r i j g e n l a s t v a n v e r d r o g i n g. M a a r een n o g g r o t e r e b e d r e i g i n g k o m t v a n de H o o g o v e n s. De f a b r i e k s a r b e i d w o r d t b e t e r b e t a a l d en b i e d o o k m e e r z e k e r h e i d. En de a r b e i d e r s h e b b e n ook w o n i n g e n n o d i g w a a r d o o r B e v e r w i j k l a n d b o u w g r o n d e n m o e t o p k o p e n v o o r w o n i n g b o u w. M a a r o o k de

38

39 de m a r k t v e r s c h u i f t. T o t w a s een b e l a n g r i j k d e e l v a n de p r o d u c t i e b e s t e m d v o o r de i n d u s t r i e, p u l p en d i e p v r i e s a a r d b e i e n. D o o r c o n c u r r e n t i e u i t l a g e l o n e n l a n d e n v e r d w i j n t de a f z e t s n e l en k r i m p t h e t a r e a a l d r a s t i s c h. De m a r k t v o o r c o n s u m p t i e a a r d b e i e n k o m t e c h t e r op m a a r d e z e v i n d t p l a a t s in N e d e r l a n d w a a r de g r o n d g o e d k o p e r is en a r b e i d v o l d o e n d e v o o r h a n d e n. V o o r a l r o n d Z u n d e r t en B r e d a. De t e e l t in de v r o e g e r e g e b i e d e n B e v e r w i j k, A a l s m e e r en B o s k o o p is d a n n a g e n o e g v e r d w e n e n. V a n w e g e de u i t s t e k e n d e k w a l i t e i t w o r d t de t e e l t v a n c o n s u m p t i e a a r d b e i e c h t e r s t e e d s b e l a n g r i j k e r. V a n a f 1943 is de o n t w i k k e l i n g v a n n i e u w e r a s s e n g e h e e l in h a n d e n v a n h e t I n s t i t u u t v o o r de V e r e d e l i n g v a n T u i n b o u w g e w a s s e n. En m e t z e e r v e e l s u c c e s. V a n a f de s t a r t w e r k t e n H e s t e r K r o n e n b e r g en C h i e l W a s s e n a a r a l s o n d e r z o e k s t e a m s a m e n en z o u d e n in de t i e n t a l l e n j a r e n v a n s a m e n w e r k i n g v e l e m i j l p a l e n b e r e i k e n. H e t b e g o n in 1960 m e t F. G o r e l l a. H e t r a s g a f e e n h o g e o p b r e n g s t en z o u t o t h e t m e e s t g e t e e l d e r a s in N e d e r l a n d en B e l g i ë b l i j v e n. T o t de h i t p a r a d e v a n de I V T k u n n e n we r e k e n e n : G o r e l l a 1960 O s t a r a 1969 T a g o 1972 T e n i r a 1973 I n d u k a 1973 E l v i r a 1977 K o r o n a 1978 E l s a n t a 1981 P o l k a 1987 L a m b a d a 1992 S o n a t a 1998 J i v e 2013 E l s a n t a is e c h t e r de o n g e k r o o n d e k o n i n g i n. In h a d m e n n o g g e e n f l a u w i d e e d a t d i t r a s z o n k a s k r a k e r z o u w o r d e n. H e t k w e k e r s r e c h t is na 30 j a a r a f g e l o p e n, m a a r n o g s t e e d s is d i t v e r u i t h e t m e e s t a a n g e p l a n t e s o o r t in de p r o d u c t i e t u i n b o u w. Er w o r d t a a n g e n o m e n d a t 80% v a n de a a n p l a n t u i t E l s a n t a b e s t a a t. h e t l i c e n t i e g e l d k o n g e b r u i k t w o r d e n v o o r de o n t w i k k e l i n g v a n n i e u w e s o o r t e n. N o g s t e e d s s t a a t E l s a n t a e c h t e r op n u m m e r 1, o n d a n k s v e r w o e d e p o g i n g e n de n i e u w e r e s o o r t e n w a a r v o o r n o g w e l l i c e n t i e b e t a a l d m o e t w o r d e n, n a a r v o r e n te s c h u i v e n.

40 5 Geloof en ongeloof Mythologie rondom aardbeien De m e e s t p r o m i n e n t e p l e k k r e e g de a a r d b e i b i j de S e n e c a i n d i a n e n. H e t is e e n i n d i a n e n s t a m d i e n o g a l a f w e e k o m d a t ze g e e n n o m a d e n b e s t a a n l e i d d e, m a a r l a n d b o u w b e d r e v e n. H u n g e b i e d s t r e k t z i c h t u i t t o t w a t nu o n g e v e e r de s t a a t N e w Y o r k is. De a a r d b e i w e r d h o o g g e w a a r d e e r d en g e ë e r d. H e t h a d z i j n e i g e n f e e s t o m d a t de a a r d b e i de e e r s t e v r u c h t in h e t s e i z o e n w a s en d a a r m e e h e t v o o r j a a r m a r k e e r d e. De v r o u w e n en k i n d e r e n g i n g e n de n a t u u r in om de a a r d b e i e n te p l u k k e n. M e n m a a k t e er een c e r e m o n i ë l e d r a n k v a n d o o r de p u l p te m e n g e n m e t w a t e r en e e n k l e i n b e e t j e E s d o o r n s i r o o p. H e t h e l e d o r p k w a m b i j e l k a a r en er w e r d g e d a n s t, g e z o n g e n en m u z i e k g e m a a k t. T w e e k i n d e r e n b r a c h t e n de b e k e r n a a r h e t f e e s t en e l k l i d v a n de s t a m d r o n k u i t de b e k e r en b e d a n k t e v o o r d e z e g i f t. D e z e d r a n k w e r d g e z i e n a l s een z e e r k r a c h t i g g e z o n d h e i d s d r a n k j e, een c a d e a u v a n h e t a a n k o m e n d e v o o r j a a r. H e t f e e s t g i n g d o o r w a a r b i j m e e r a a r d b e i e n w e r d e n g e n u t t i g d, op d i v e r s e m a n i e r e n b e r e i d. De S e n e c a s g e l o o f d e n ook d a t a a r d b e i e n h e t p a d m a r k e e r d e n n a a r de h e m e l. A l s i e m a n d een b i j n a d o o d e r v a r i n g h a d w a s h e t g e b r u i k e l i j k om te z e g g e n I k at b i j n a a a r d b e i e n. V a n de I r o k e z e n k o m t h e t v e r h a a l v a n h e t o n t s t a a n v a n de a a r d b e i. N a d a t e e r s t de m a n w a s g e m a a k t, w e r d de v r o u w g e m a a k t om e l k a a r s p a r t n e r te w o r d e n. E e n t i j d l a n g l e e f d e n ze h e e l g e l u k k i g s a m e n, m a a r t o e n b e g o n n e n de e e r s t e m e n i n g s v e r s c h i l l e n. Ze k r e g e n s a m e n z o v e e l r u z i e, d a t op z e k e r e d a g er n i e t m e e r m e t e l k a a r g e s p r o k e n w e r d. Op e e n d a g b e s l o o t de v r o u w h a a r m a n te v e r l a t e n en g i n g n a a r h e t l a n d v a n de z o n, o o s t w a a r t s. T o e n de m a n t e r u g k w a m v a n de j a c h t z a g h i j t o t z i j n s c h r i k d a t z i j n v r o u w w a s v e r t r o k k e n. Zo s n e l a l s h i j k o n b e s l o o t h i j h a a r p a s te v o l g e n, m a a r h e t l u k t e h e m n i e t h a a r in te h a l e n. U i t g e p u t en v o l v e r d r i e t v i e l h i j op de g r o n d.

41 De z o n h a d m e d e l i j d e n m e t de m a n en v r o e g h e m of h i j n o g s t e e d s b o o s w a s op z i j n v r o u w. De m a n z e i n e e. De z o n v r o e g of h i j z i j n v r o u w t e r u g w i l d e. V o l v a n v e r l a n g e n z e i h i j ja. En zo m a a k t e de z o n de m o o i s t e v e e n b e s s e n l a n g s h e t p a d v a n de v r o u w. M a a r de v r o u w s c h o n k er g e e n a a n d a c h t a a n en l i e p v e r d e r o o s t w a a r t s. De z o n m a a k t e t o e n e e n b e d v a n b o s b e s s e n p l a n t e n, m a a r o o k d e z e k r e g e n g e e n a a n d a c h t v a n de v r o u w. V e e l a n d e r e b e s s e n w e r d e n d o o r de z o n g e m a a k t, m a a r z e l f s de b e s s e n v a n h e t K r e n t e b o o m p j e k o n d e n h a a r n i e t v e r l e i d e n. Ze l i e p d o o r t o t d a t h a a r a a n d a c h t v i e l op een v e l d m e t p r a c h t i g e a a r d b e i e n. D i t w a r e n de e e r s t e a a r d b e i e n d i e de a a r d e o o i t h a d d e n g e z i e n. Ze p l u k t e er een p a a r om op te e t e n en t i j d e n s h e t p l u k k e n k e e k ze n a a r h e t w e s t e n. H e r i n n e r i n g e n aan h a a r m a n k w a m e n b o v e n en ze k o n n i e t v e r d e r l o p e n. H o e l a n g e r ze d a a r z a t, h o e m e e r ze n a a r h a a r m a n v e r l a n g d e. Ze v e r z a m e l d e w a t a a r d b e i e n en b e s l o o t t e r u g te g a a n om d e z e aan h a a r m a n te g e v e n. H i j b e g r o e t t e h a a r v r i e n d e l i j k en s a m e n g i n g e n ze t e r u g n a a r h u i s. In de G r i e k s e m y t h o l o g i e z o u de a a r d b e i a l s v o l g t z i j n o n t s t a a n. A d o n i s, g o d v a n s c h o o n h e i d en v e r l a n g e n w a s v e r l i e f d op A p h r o d i t e, g o d i n v a n l i e f d e, s c h o o n h e i d, s e k s u a l i t e i t en de v r u c h t b a a r h e i d. A r e s, de g o d v a n de o o r l o g, w a s ook v e r l i e f d op A p h r o d i t e. U i t j a l o e r s h e i d s t u u r d e A r e s een w i l d z w i j n op A d o n i s af d i e h e m d o d e l i j k v e r w o n d e. A p h r o d i t e h o o r d e h e t l i j d e n v a n A d o n i s en h i j s t i e r f in h a a r h a n d e n. De t r a n e n v a n A p h r o d i t e v i e l e n op de g r o n d en v e r a n d e r d e in A a r d b e i e n. A a r d b e i e n h e b b e n een r e p u t a t i e a l s a f r o d i s i a c u m ( l u s t o p w e k k e n d, a f g e l e i d v a n A p h r o d i t e ) v a n w e g e de g r o t e h o e v e e l h e i d z a d e n s y m b o l i s e r e n d de v r u c h t b a a r h e i d. In k u n s t en l i t e r a t u u r w o r d t de a a r d b e i m e e s t a l a f g e b e e l d a l s e e n s y m b o o l v a n s e n s u a l i t e i t en a a r d s v e r l a n g e n en o m s c h r e v e n a l s t e p e l s v a n f r u i t. De k l e i n e r o d e h a r t v o r m i g e v r u c h t e n m a k e n h e t een i d e a l e V a l e n t i n e. Op h e t F r a n s e p l a t t e l a n d is h e t een t r a d i t i e om p a s g e h u w d e a a r d b e i e n s o e p te p r e s e n t e r e n a l s a f r o d i s i a c u m v o o r een r o m a n t i s c h e n a c h t. S o m m i g e g e l o v e n d a t w a n n e e r je een p e r f e c t h a r t v o r m i g e a a r d b e i in t w e e d e e l t en aan i e m a n d a n d e r s g e e f t, de a n d e r v e r l i e f d op je w o r d t.

42 H e t C h r i s t e n d o m h e e f t de a a r d b e i een h e l e a n d e r e b e t e k e n i s g e k r e g e n. Ze is de p l a n t m e t r o z e n v o r m i g e b l o e m e n d i e g e e n d o r e n s h e e f t, w i e n s b e s s e n z o n d e r k e r n en s c h a a l z i j n, d i e g e l i j k t i j d i g v r u c h t g e e f t en b l o e i t. H e t is d a a r o m een s y m b o o l v a n r e c h t s c h a p e n h e i d en de b e g e l e i d e n d e p l a n t v a n M a r i a op m i d d e l e e u w s e s c h i l d e r i j e n. A l s d a a r op een s c h i l d e r i j v a n C h r i s t e l i j k e k u n s t e e n b l o e i e n d e a a r d b e i p l a n t o p d u i k t is d i e a l s een a l l e g o r i e v a n v r o m e en g o e d e g e d a c h t e s te v e r s t a a n. M e t z i j n d r i e s a m e n g e s t e l d e b l a a d j e s s y m b o l i s e e r t h e t b l a d de d r i e - e e n h e i d : de v a d e r, de z o o n en de h e i l i g e g e e s t. V a n de a a r d b e i e n g e l o o f t m e n, d a t ze d o o r h e t b l o e d v a n J o h a n n i s, t o e n h i j op d o o r n e n w a s i n g e s l a p e n, h u n r o d e k l e u r v e r k r e g e n h e b b e n. In S l o w a k i j e is er een e i g e n v a r i a n t v a n A s s e p o e s t e r en h e e t a a r d b e i e n in de w i n t e r. H e t v e r h a a l g a a t o v e r een h e e l m o o i m e i s j e w i e n s v a d e r g e s t o r v e n is. Ze l e e f t s a m e n m e t h a a r s t i e f m o e d e r en s t i e f z u s t e r en m o e t al h e t h u i s h o u d e n d o e n. H a a r s t i e f - z u s t e r h e e f t e e n a f s p r a a k m e t h a a r v e r l o o f d e m a a r z i e t in de b e e l d s c h o n e A s s e p o e s t e r een g e d u c h t e c o n c u r r e n t. H a a r m o e d e r b e s e f t d i t o o k en s t u u r t A s s e p o e s t e r m e t o n m o g e l i j k e o p d r a c h t e n de d e u r u i t. H a a r w e r d g e v r a a g d o m, m i d d e n in de w i n t e r, v i o o l t j e s, a a r d b e i e n en a p p e l s te z o e k e n. Ze h o p e n d a t ze in h a a r z o e k t o c h t n i e t m e e r t h u i s k o m t en z a l d o o d v r i e z e n. Ze k r i j g t h e t o n t z e t t e n d k o u d, m a a r k o m t de R a a d s m a n n e n v a n h e t j a a r g e t i j d e t e g e n en v r a a g b e l e e f t of z i j z i c h m a g w a r m e n a a n h e t v u u r. De R a a d g e e f t t o e s t e m m i m g en g e v e n h a a r v i o o l t j e s. H a a r v o l g e n d e o p d r a c h t is om m e t a a r d b e i e n t h u i s te k o m e n. W e e r o n t m o e t ze de R a a d, v r a a g t om z i c h op te w a r m e n en k r i j g t de a a r d b e i e n. H a a r d e r d e o p d r a c h t is om t h u i s te k o m e n m e t a p p e l s. W e e r o n t m o e t ze de R a a d en d i e g e v e n h a a r t w e e a p p e l s. H a a r s t i e f m o e d e r en s t i e f z u s t e r v i n d e n d i t te w e i n i g en b e s l u i t e n z e l f n a a r de R a a d te g a a n. Ze w a r m e n z i c h aan h e t v u u r, m a a r v e r g e t e n om t o e s t e m m i n g te v r a g e n. W e t e n d e h o e s l e c h t h u n k a r a k t e r i s, s t u u r t de R a a d een s n e e u w s t o r m in h e t l a n d. N i e m a n d h e e f t o o i t m e e r i e t s v a n h u n v e r n o m e n. H e t l e e r t o n s d a t h e t b e t e r is om te z i j n a l s A s s e p o e s t e r en de a a r d b e i e n : b e s c h e i d e n en z o e t in h e t l e v e n en v a n k a r a k t e r.

43 6 Vitaminebommetje A a r d b e i e n z i j n v o o r a l een v i t a m i n e C b o m m e t j e. A l l e e n de K i w i ( e n d a n v o o r a l de K i w i b e s ) h e e f t m e e r v i t a m i n e C. D a a r n a a s t is h e t een u i t s t e k e n d e b r o n v a n f o l i u m z u u r ( v i t a m i n e D) De e n i g e v i t a m i n e d i e we a l s m e n s z e l f k u n n e n a a n m a k e n o n d e r i n v l o e d v a n z o n l i c h t. M a a r ook de e n i g e v i t a m i n e w a a r b e p a a l d e r i s i c o g r o e p e n te w e i n g v a n b i n n e n k u n n e n k r i j g e n. L a t e n we e e r s t g a a n k i j k e n w a t er aan g e z o n d s in o de a a r d b e i z i t. M a a r o o k e n k e l e m y t h e n o n t k r a c h t e n ; w o n d e r m i d d e l t j e s d i e o n s v o o r a l l e s en n o g w a t b e h o e d e n b e s t a a n n i e t. M a a r de s c h i j f v a n v i j f h e l p t z e k e r Om l i c h a a m en g e e s t in b a l a n s te h o u d e n. Je b e n t w a t je e e t! De g e z o n d h e i d v a n f r u i t is o n b e t w i s t, w a a r b i j de v o l g e n d e a s p e c t e n v a a k in b e e l d w o r d e n g e b r a c h t : I. C a l o r i e ë n II.V e z e l s I I I. V i t a m i n e n en m i n e r a l e n I V. A n t i o x i d a n t e n V o o r al h e t f r u i t en g r o e n t e g e l d d a t je er p r a k t i s c h g e s p r o k e n n i e t d i k v a n k a n w o r d e n. T e r i l l u s t r a t i e : W A T M O E T J K D O E N O M G R A M T E V E R B R A N D E N? T V K I J K E N 2 8 M i n M i n. F I E T S E N 5 M i n. 8 0 M i n. W A N D E L E N 6 M i n. 9 6 M i n.

44 W a a r k o m e n de g r o t e v e r s c h i l l e n t u s s e n de a a r d b e i en de s t r o o p w a f e l v a n d a a n? De C a l o r i e ë n! A a r d b e i e n b e v a t t e n p e r 100 g r a m s l e c h t s 36 K c a l., de s t r o o p w a f e l b e v a t 428 K c a l. In d i t v e r b a n d m o g e n de v e z e l s n i e t o n b e n o e m d b l i j v e n. O n s l i c h a a m d o e t n i e t s m e t de v e z e l s, in d i e z i n d a t d e z e n i e t d o o r o n s l i c h a a m w o r d t o m g e z e t in v o e d i n g s s t o f f e n. Z i j s p e l e n e c h t e r een o n m i s b a r e r o l in o n z e s p i j s v e r t e r i n g. O o k g e v e n de v e z e l s e e n s i g n a a l n a a r o n z e h e r s e n e n d a t we v o l d o e n d e h e b b e n g e g e t e n. Z o n d e r d a t h e t o n s d i k m a a k t. S o m m i g e v e z e l s h e b b e n een g u n s t i g e f f e c t op h e t c h o l e s t e r o l g e h a l t e, d i t z i j n v o o r a l de v e z e l s u i t g r a a n p r o d u c t e n en p e c t i n e r i j k e v r u c h t e n. P e c t i n e r i j k e v r u c h t e n z i j n ; a a l b e s ( r o d e b e s ), a p p e l, b r a a m, c i t r u s v r u c h t e n, k r u i s b e s, k w e e p e e r en z w a r t e b e s. P e c t i n e a r m e v r u c h t e n z i j n de a a r d b e i, a b r i k o o s, a n a n a s, d r u i f, f r a m b o o s, k e r s, m e l o e n, p e e r, p e r z i k, p r u i m en r a b a r b e r. A a r d b e i e n z i j n in h e t r i j t j e v r u c h t e n ook n i e t e r g v e z e l r i j k, m a a r b e v a t t e n a l t i j d n o g 10 z o v e e l v e z e l s a l s o n z e s t r o o p w a f e l. E c h t v e z e l r i j k z i j n de a p p e l s, m a a r d a n w e l m e t s c h i l! De k r a c h t v a n de A a r d b e i z i t h e m v o o r a l in de v i t a m i n e n, en d a n m e t n a m e in V i t a m i n e C! A l l e e n de K i w i b e s b e v a t t e n m e e r v i t a m i n e C. M a a r de a a r d b e i h e e f t n o g m e e r v i t a m i n e n. W a t z i t er in en w a a r is h e t g o e d v o o r? Er b e s t a a n d e r t i e n v e r s c h i l l e n d e v i t a m i n e s. V i e r v i t a m i n e s d i e o p l o s b a a r z i j n in v e t en n e g e n v i t a m i n e s d i e o p l o s b a a r z i j n in w a t e r. De v e t o p l o s b a r e v i t a m i n e s z i j n A, D, E en K. D i e k u n n e n in je l i c h a a m w o r d e n o p g e s l a g e n. De w a t e r o p l o s b a r e v i t a m i n e s z i j n B 1, B 2, B 3, B 5, B 6, B 8, B 11, B 12 en v i t a m i n e C. Je l i c h a a m k a n d e z e s t o f f e n n i e t g o e d v a s t h o u d e n en d a a r o m m o e t je ze d a g e l i j k s a a n v u l l e n. V i t a m i n e n h e b je in z e e r k l e i n e h o e v e e l h e d e n n o d i g. In v e e l v o e d i n g s m i d d e l e n en d r a n k e n w o r d e n ze t o e g e v o e g d. E e n t e k o r t a a n v i t a m i n e n z a l b i j een g e z o n d e en g e v a r i e e r d e v o e d i n g n i e t n o d i g z i j n, t e n z i j er s p e c i a l e o m s t a n d i g h e d e n s p e l e n z o a l s b i j v o o r b e e l d z w a n g e r s c h a p. V i t a m i n e D is een v o o r b e e l d v a n een v i t a m i n e w a a r e e n t e k o r t a a n k a n o n t s t a a n i n d i e n m e n a a n een te l a g e p o r t i e z o n l i c h t w o r d t b l o o t g e s t e l d.

45 b l o o t g e s t e l d. W a t z i t er in a a r d b e i e n? ( h o e v e e l h e i d p e r g r a m a a r d b e i e n ) V i t a m i n e B 1 0, 03 mg B 1 z o r g t v o o r de v e r b r a n d i n g v a n k o o l h y d r a t e n. D a a r d o o r k r i j g t je l i c h a a m e n e r g i e. H e t s p e e l t o o k e e n r o l b i j de g e l e i d i n g v a n z e n u w p r i k k e l s. B i j e e n t e k o r t k r i j g je l a s t v a n v e r m o e i d h e i d, d e p r e s s i v i t e i t en een g e b r e k aan e e t l u s t. V i t a m i n e B 2 0, 05 mg V i t a m i n e B 2 is n o d i g v o o r een g o e d e s p i j s v e r t e r i n g. V e r d e r h o u d t h e t je h u i d en h a r e n g e z o n d. T e k o r t e n aan d e z e s t o f z i j n z e l d z a a m. V i t a m i n e B 6 0, 06 mg V i t a m i n e B 6 is b e l a n g r i j k v o o r je s p i j s v e r t e r i n g en w e e r s t a n d. V e r d e r h e l p t h e t b i j de a a n m a a k v a n r o d e b l o e d c e l l e n, is h e t e e n o n m i s b a r e s t o f v o o r je z e n u w s t e l s e l en h e t h o u d t je g e s l a c h t s h o r m o n e n in b a l a n s. V i t a m i n e B µg ( f o l i u m z u u r ) V i t a m i n e B 11 is b e t e r b e k e n d o n d e r de n a a m f o l i u m z u u r. D e z e s t o f is h e e l b e l a n g r i j k b i j de a a n m a a k v a n b l o e d en D N A - m a t e r i a a l. B 11 b e s c h e r m t b o v e n d i e n m e e t e g e n h a r t - en v a a t z i e k t e n. N a a s t h o f l e v e r a n c i e r v a n v i t a m i n e C, is de a a r d b e i z e e r g o e d g e k e n d a l s l e v e r a n c i e r v a n f o l i u m z u u r. A l s je z w a n g e r w i l t w o r d e n, m o e t je e x t r a f o l i u m z u u r s l i k k e n. D a a r m e e v e r m i n d e r t de k a n s op een k i n d m e t een o p e n r u g g e t j e. E e n t e k o r t a a n f o l i u m z u u r k a n l e i d e n t o t v e r m o e i d h e i d, v e r m i n d e r d e e e t l u s t, g e w i c h t s v e r l i e s en g e h e u g e n p r o b l e m e n. V i t a m i n e C 64 mg V i t a m i n e C is g o e d v o o r je w e e r s t a n d. M a a r je k r i j g t er o o k g e z o n d e r e t a n d e n, b o t t e n en b l o e d v a t e n v a n en h e t v e r t r a a g t h e t v e r o u d e r i n g s p r o c e s. A a r d b e i e n, s i n a a s a p p e l s en k i w i ' s b e v a t t e n v e e l m e e r v i t a m i n e C d a n b i j v o o r b e e l d a p p e l s. S l i k e x t r a v i t a m i n e C a l s je v a a k v e r k o u d e n b e n t, w e i n i g e n e r g i e h e b t en w o n d j e s s l e c h t g e n e z e n.

46 H e t m e n s e l i j k e l i c h a a m b e s t a a t u i t 4 % m i n e r a l e n. O n s l i c h a a m is n i e t in s t a a t om d e z e a a n te m a k e n en m o e t d a g e l i j k s v i a o n z e v o e d i n g b i n n e n k o m e n. T e n m i n s t e 18 m i n e r a l e n z i j n o n m i s b a a r in o n z e v o e d i n g. De v o l g e n d e m i n e r a l e n z i t t e n in a a r d b e i e n : N a t r i u m 2 mg N a t r i u m z o r g t er s a m e n m e t K a l i u m v o o r d a t v l o e i s t o f d o o r de o n d e r l i n g e c e l l e n p o m p t K a l i u m 150 mg Z e l f d e f u n c t i e a l s N a t r i u m ( s a m e n s p e l ). A a r d b e i is een b e l a n g r i j k b r o n v a n K a l i u m. C a l c i u m 25 mg A a n m a k e n en o n d e r h o u d e n v a n b o t t e n en t a n d e n. S a m e n t r e k k e n v a n s p i e r e n ( o o k r e g u l e r i n g h a r t s l a g en b l o e d d r u k ) F o s f o r 30 mg B e l a n g r i j k v o o r de s t o f w i s s e l i n g en de o p b o u w v a n D N A. A a r d b e i e n b e v a t t e n v e r h o u d i n g s g e w i j s v e e l f o s f o r M a g n e s i u m 15 mg S t i m u l e e r t e n z y m a c t i v i t e i t e n in de c e l. F r u i t en d u s o o k a a r d b e i e n z i j n b e l a n g r i j k e l e v e r a n c i e r s. D a a r n a a s t s p o r e n v a n k o p e r, i j z e r en z i n k En nu w o r d t h e t s p a n n e n d ; A n t i o x i d a n t e n. Er w o r d t v e e l o v e r g e s c h r e v e n en n i e u w e o n t d e k k i n g e n en i n z i c h t e n v o l g e n e l k a a r s n e l op. S o m m i g e v o e d i n g s c o a c h e s z i j n n o g a l s t e l l i g in de w e r k i n g v a n a n t i o x i d a n t e n. M e n s p r e e k t d a n n o g a l m a k k e l i j k o v e r w o n d e r b e s s e n d i e k a n k e r k u n n e n v o o r k o m e n a l s m e d e o u d e r d o m s v e r s c h i j n s e l e n en p r o b l e m e n r o n d c h o l e s t e r o l en h a r t f a l e n. E e n g e z o n d e, g e v a r i e e r d e v o e d i n g m e t m i n i m a a l 2 p o r t i e s f r u i t d r a a g t b i j t o t v e r m i n d e r i n g v a n b o v e n s t a a n d e r i s i c o s, v o o r k o m e n d o e t d e z e e c h t e r n i e t. Er s p e l e n zo v e e l f a c t o r e n e e n r o l b i j h e t k r i j g e n v a n b o v e n s t a a n d e a a n d o e n i n g e n. En n i e t a l l e s h e b je in de h a n d. F e i t is w e l d a t b o v e n s t a a n d e a a n d o e n i n g e n b e h o r e n t o t de w e l v a a r t s z i e k t e n

47 w e l v a a r t s z i e k t e n. O o k een f e i t is d a t v a n de m e e s t e v o r m e n v a n k a n k e r v a s t s t a a t d a t d e z e n i e t e r f e l i j k o v e r d r a a g b a a r z i j n. E e n r e c e n t o n d e r z o e k s p r e e k o v e r m a x i m a a l 10% d i e e r f e l i j k o v e r d r a a g b a a r z i j n. V r i j e r a d i c a l e n z i j n b i j p r o d u c t e n v a n o n z e s t o f w i s s e l i n g en v e t v e r b r a n d i n g, en k u n n e n ook o n t s t a a n d o o r m i l i e u v e r o n t r e i n i g i n g, g e n e e s m i d d e l e n, a l c o h o l, s t r e s s, r o k e n, z w a r e i n s p a n n i n g, b e s t r i j d i n g s m i d d e l op je g r o e n t e en f r u i t en s t r a l i n g. Je h e b t d u s n i e t a l l e f a c t o r e n in de h a n d. V r i j e r a d i c a l e n d o e n v e e l k w a a d in je l i c h a a m en z o r g e n v o o r een s n e l l e r e v e r o u d e r i n g, t a s t e n o n v e r z a d i g d e v e t z u r e n a a n, k u n n e n D N A s c h a d e v e r o o r z a k e n ( e n d u s k a n k e r v e r o o r z a k e n ), o x i d e r e n c h o l e s t e r o l w a a r d o o r a d e r v e r k a l k i n g k a n o p t r e d e n, s l o p e n de c o l l a g e e n en b l o e d v a t e n in je h u i d, en b e s c h a d i g e n b e l a n g r i j k e e n z y m e n in je l i c h a a m. B e s c h a d i g d e c e l l e n k u n n e n n i e t m e e r h e r s t e l d w o r d e n. M a a r je l i c h a a m k a n de s c h a d e b e p e r k e n d o o r de r a d i c a l e n te v a n g e n m e t b e h u l p v a n a n t i o x i d a n t e n. Z o r g d u s v o o r v o l d o e n d e a a n v o e r v a n a n t i o x i d a n t e n, h i e r m e e k u n je een h o o p e l l e n d e u i t s t e l l e n en v e r o u d e r i n g a f r e m m e n. K i e s zo v e e l m o g e l i j k v o o r de v e r s e n a t u u r l i j k e v o r m. P i l l e t j e s en v o e d i n g s s u p p l e m e n t e n z i j n n i e t n o d i g b i j e e n g o e d e g e v a r i e e r d e v o e d i n g. Er b e s t a a t g e v a a r v o o r o v e r d o s i s, d i e b i j i n n a m e d o o r n a t u u r l i j k e v o e d i n g zo g o e d a l s n i e t k a n g e b e u r e n. O R A C s t a a t v o o r O x y g e n R a d i c a l A b s o r b a n c e C a p a c i t y. K o r t g e z e g d m e e t de O R A C de a n t i o x i d a n t e n w e r k i n g v a n g r o e n t e en f r u i t is. A n i t o x i d a n t e n en f y t o n u t r i ë n t e n v o r m e n s a m e n een t e a m d a t v r i j e r a d i c a l e n o n s c h a d e l i j k m a a k t. E e n v o l w a s s e n p e r s o o n h e e f t t u s s e n de en e e n h e d e n n o d i g. De t o p 10 v a n f r u i t z i e t er a l s v o l g t u i t G o j i b e s G e d r o o g d e p r u i m e n 5770 G r a n a a t a p p e l 4000 R o z i j n e n 2830 B o s b e s s e n 2400 A a r d b e i e n 1540 F r a m b o z e n 1220 P r u i m e n 949 S i n a s a p p e l s 750 D r u i v e n 739

48 De A a r d b e i is d u s een z e e r g e z o n d e v r u c h t! M a d a m e T a l l i e n, e e n p r o m i n e n t f i g u u r a a n h e t h o f v a n K e i z e r N a p o l e o n, w a s b e k e n d v o o r h e t n e m e n v a n een b a d in h e t s a p v a n a a r d b e i e n. P e r b a d h a d ze 10 k i l o a a r d b e i e n n o d i g, d u s je k u n t je w e l v o o r s t e l l e n d a t ze d i t n i e t d a g e l i j k s d e e d. Ze w a s e e n k l e u r r i j k f i g u u r v o o r w i e u i t e r l i j k b e l a n g r i j k w a s. De a f b e e l d i n g h i e r n a a s t b e e l d h e t t a f e r e e l u i t, g e m a a k t d o o r k u n s t e n a r e s K a r h e r i n e S a n d o z. A n t i - a g i n g h e e f t b i j M a d a m e T a l l i e n g e w e r k t, w a n t ze w a s t o t op l a t e l e e f t i j d h e t s e x - s y m b o o l v a n F r a n k r i j k. In d i e t i j d w a s h e t v o o r a l i e t s e x t r a v a g a n t s. T e g e n w o o r d i g o n d e r z o e k t t o o n t a a n d a t a a r d b e i e n i n d e r d a a d w a a r d e v o l l e i n g r ewd ai ëa na tr ed n e v o lb le z i t t e n d i e de h u i d g o e d v e r z o r g e n. D a n k z i j h e t h o g e g e h a l t e a a n v i t a m i n e C is de a a r d b e i een u i t s t e k e n d s c h o o n h e i d, - en g e z o n d h e i d s p r o d u c t. M a s k e r 1 T e g e n d r o g e en s c h r a l e h u i d L a s t v a n een d r o g e h u i d en s c h r a l e l i p p e n? De f r u i t z u r e n z o r g e n v o o r een f i j n e h u i d s t r u c t u u r. V o o r een a a r d b e i m a s k e r n e e m je een h a n d v o l a a r d b e i e n d i e je f i j n p r a k t m e t e e n v o r k. D a a r n a w o r d e n ze g e m e n g d m e t 3 e e t l e p e l s r o o m k a a s en e e n t h e e l e p e l e x t r a v e r g i n e o l i j f o l i e. V e r v o l g e n s a l s m a s k e r a a n b r e n g e n, en na 15 m i n u t e n i n w e r k e n a f s p o e l e n m e t l a u w w a t e r. M a s k e r 2 T e g e n a c n e Je n e e m 1 t h e e l e p e l c i t r o e n s a p, h e t e i w i t v a n 1 e i, 1 e e t l e p e l h o n i n g en een ½ k o p j e a a r d b e i e n. P u r e e r a l l e i n g r e d i ë n t e n in de b l e n d e r t o t e e n h o m o g e n e m a s s a. V e r v o l g e n s h e t m a s k e r a a n b r e n g e n, en na 10 m i n u t e n a f s p o e l e n m e t l a u w w a t e r. A a r d b e i e n k u n n e n v r o u w e n p r i m a g e b r u i k e n om h u n l i p p e n m e e r o o d te k l e u r e n. W r i j f m e e r d e r e m a l e n m e t de. r o d e b u i t e n k a n t o v e r je l i p p e n a l s w a r e h e t e e n l i p p e n s t i f t. H e t r o o d g e e f t af op je l i p p e n. V o o r d e e l a a n d e z e l i p p e n s t i f t is d a t je h e t p u u r n a t u u r is. De c h e m i c a l i ë n v a n de l i p p e n s t i f t z i j n v r i j o n g e z o n d e e n z o r g e n v o o r h e t v r i j k o m e n v a n s c h a d e l i j k e v r i j e r a d i c a l e n in h e t l i c h a a m!

49 W i l je n e t zo m o o i w o r d e n a l s M a d a m m e T a l l i e n? H i e r h e t r e c e p t v o o r h e t m a k e n v a n een a a r d b e i e n - b a d De r o o m w e r k t a l s een n a t u u r l i j k e e m u l g a t o r. Je n e e m t een k o p j e a a r d b e i e n en p u r e e r t d a t m e t 100 ml r o o m t o t een h o m o g e e n m e n g s e l. H e t m e n g s e l w o r d t t o e g e v o e g d a a n h e t b a d w a t e r. N i e t a l l e e n g o e d v o o r de h u i d, m a a r h e t g e e f t ook e n e r g i e. O o k de b l a a d j e s v a n de a a r d b e i h e b b e n ee e n m e d i c i n a l e w e r k i n g. D a n p r a t e n we w e l o v e r de b l a d e r e n v a n de b o s a a r d b e i. Z o w e l b i j de i n d i a n e n a l s b i j de E u r o p e s e k r u i d e n d e s k u n d i g e n w e r d de w a a r d e v a n de a a r d b e i a l s m e d i c i j n e r k e n d. Er k a n e e n t h e e v a n g e m a a k t w o r d e n d i e h e l p t t e g e n n i e r - en m a a g p r o b l e m e n. In de b l a a d j e s z i t v e e l v i t a m i n e C en is d a a r d o o r o n t s t e k i n g s r e m m e n d. H e t v e r h a a l g a a t d a t de e e r s t e r e i z i g e r s v a n E u r o p a n a a r N o o r d A m e r i k a v e e l v a n d e z e t h e e d r o n k e n z o d a t ze g e e n s c h e u r b u i k k r e g e n. O o k h e e f t de t h e e een b l o e d z u i v e r e n d e w e r k i n g en w o r d t de t h e e g e b r u i k t a l s m e d i c i j n t e g e n d i a r r e e. T h e e v a n u i t s l u i t e n d a a r d b e i b l a a d j e s h e e f t w e i n i g s m a a k en w o r d t m e e s t a l g e c o m b i n e e r d m e t a n d e r e i n g r e d i ë n t e n z o a l s m u n t b l a d.

50 7 Smullen met aardbeien 10 smakelijke aardbei recepten S e n e c a A a r d b e i e n - E s d o o r n s i r o o p I n g r e d i ë n t e n ( v o o r 1 ½ k o p ) : 1 k o p s u i k e r 1 k o p w a t e r 2 / 3 k o p o n t k r o o n d e a a r d b e i e n 1 / 3 k o p e s d o o r n s i r o o p ( m a p l e s y r u p ) 1 / 2 t h e e l e p e l v a n i l l e p o e d e r 1 / 2 t h e e l e p e l k a n e e l p o e d e r M e t h o d e : D o e de s u i k e r en h e t w a t e r in e e n p a n n e t j e en v e r w a r m d e z e t o t d a t de s u i k e r is o p g e l o s t. V e r v o l g e n s l a t e n d o o r k o k e n t o t de h e l f t v a n h e t o o r s p r o n k e l i j k v o l u m e is b e r e i k t.

51 O n d e r t u s s e n p u r e e r je de a a r d b e i e n en de e s d o o r n s i r o o p in een b l e n d e r t o t een h o m o g e n e m a s s a is b e r e i k t. H a a l h e t p a n n e t j e v a n h e t v u u r en m e n g de s i r o o p m e t de p u r e e. V o e g o o k h e t v a n i l l e p o e d e r en de k a n e e l p o e d e r t o e D o e h e t p a n n e t j e w e e r op h e t v u u r en l a a t h e t k o k e n t o t w e d e r o m de h e l f t v a n h e t v o l u m e. de W e e s n i e t b a n g d a t na de k o o k t i j d de s i r o o p te d u n i s, t i j d e n s h e t a f k o e l e n w o r d t de s i r o o p n o g d i k k e r. W a t je n i e t d i r e c t n o d i g h e b k a n in de v r i e z e r. S o u p e d e F r a i s e s P a s s i o n e l l e I n g r e d i ë n t e n v o o r ( u i t e r a a r d ) 2 p e r s o n e n : 400 g r a m a a r d b e i e n 3 t a k j e s m u n t 20 cl w a t e r 50 g r a m s u i k e r 3 g l a z e n d r o g e w i t t e w i j n ( 1 g l a s v o o r in de s o e p ) 5 cl m a r a c u j a s a p ( p a s s i e v r u c h t ) of 5 cl j u s de o r a n g e M e t h o d e : D o e de s u i k e r, h e t w a t e r en de m u n t in de p a n en v e r w a r m d e z e. N e t n i e t l a t e n k o k e n, v a n h e t v u u r a f h a l e n en de v l o e i s t o f d o o r een z e e f l a t e n l o p e n. L a a t h e t g e h e e l a f k o e l e n. A f k o e l e n. O n d e r t u s s e n o n t k r o o n je de a a r d b e i e n ( g e b r u i k e n k e l e v o o r g a r n e r i n g ) en p u r e e r d e z e. S c h e n k v o o r j o u en j o u w g e l i e f d e 2 g l a z e n w i j n in en w a c h t t o t de s t r o o p v o l d o e n d e is a f g e k o e l d. M e n g de p u r e e in de a f g e k o e l d e s t r o o p en v o e g h i e r b i j 1 g l a s w i j n en 5 cl s a p n a a r k e u z e. G a r n e e r h e t g e h e e l af m e t s c h i j f j e s a a r d b e i e n en b l a a d j e s m u n t. D i r e c t s e r v e r e n.

52 A a r d b e i S c h o r t c a k e K o e k j e s I n g r e d i ë n t e n ( v o o r 12 k o e k j e s ) : 170 g r a m a a r d b e i e n 1 t h e e l e p e l c i t r o e n s a p 50 g r a m s u i k e r 125 g r a m b l o e m 1 t h e e l e p e l z o u t 75 g r a m b o t e r 150 ml s l a g r o o m M e t h o d e : M e n g a a t e r v a n u i t d a t de I n d i a n e n de u i t - v i n d e r z i j n v a n de s h o r t c a k e. A a r d b e i e n w e r d e n g e p u r e e r d en in e e n m i x v a n m a ï s m e e l t o t k o e k j e s g e b a k k e n. V o o r de w i n t e r - m a a n d e n a l s w e i n i g v o e d s e l v o o r h a n d e n w a s. V e r w a r m de o v e n v o o r op g r a d e n. W a s en o n t k r o o n de aao a a r d b e i e n en s n i j ze in d u n n e p l a k j e s. D o e ze in een k o m s a m e n m e t c i t r o e n s a p en één l e p e l s u i k e r. M e n g in a n d e r e k o m de b l o e m, b a k p o e d e r, z o u t en de o v e r g e b l e v e n s u i k e r ( v a n de 50g). S n i j d de b o t e r in s t u k j e s en k n e e d d i t d o o r h e t m e e l m e n g s e l h e e n. K l o p de s l a g r o o m op en v o e g d i t o o k t o e. V o e g d a a r n a ook de a a r d b e i e n t o e. M a a k m e t een i j s s c h e p ( o f t w e e l e p e l s ) 12 b o l l e t j e s en l e g d i t op een b a k p l a a t b e d e k t m e t b a k p a p i e r. H o u d g e n o e g r u i m t e t u s s e n e l k b o l l e t j e, w a n t de k o e k j e s d i j e n h e e l e r g u i t. B e s p r e n k e l n o g m e t w a t s u i k e r ( g e k l e u r d s u i k e r is l e u k! ) en b a k in h e t m i d d e n v a n de o v e n v o o r o n g e v e e r 25 m i n u t e n. H a a l de k o e k j e s e r u i t w a n n e e r de b u i t e n k a n t g o u d b r u i n i s, t e r w i j l de b i n n e n k a n t n o g z a c h t is.

53 B o n b o n A p r h o d i t e I n g r e d i ë n t e n 500 g r a m a a r d b e i e n 100 g r a m w i t t e c h o c o l a d e 100 g r a m d o n k e r e c h o c o l a d e 2 dl r o o m M e t h o d e : We w a s s e n de a a r d b e i e n en l a t e n de k r o o n t j e s z i t t e n. Z o r g d a t de a a r d b e i e n g o e d d r o o g z i j n en l e g ze in de p a p i e r e n b a k v o r m. S n i j d de t w e e c h o c o l a d e r e p e n in h e e l k l e i n e s t u k j e s. V e r d e e l de c r è m e f r a i c h e o v e r t w e e p a n n e t j e s, s t u k j e s. é é n v o o r de w i t t e en één v o o r de d o n k e r e c h o c o l a d e. V e r w a r m de c r è m e f r a i c h e. A l s d e z e b e g i n t te k o k e n, v o e g d a n de c h o c o l a d e t o e, r o e r een p a a r k e e r en h a a l de p a n n e t j e s v a n h e t v u u r. M e t een p r i k k e r d o m p e l e n we de a a r d b e i e n in de c h o c o l a d e. We k u n n e n de a a r d b e i e n d e c o r e r e n z o a l s op de f o t o. G o e d af l a t e n k o e l e n in de k o e l k a s t en s e r v e r e n a l s een b o n b o n. C u p c a k e A a r d b e i e n M a s c a r p o n e I n g r e d i ë n t e n 2 e i e r e n 2 e e t l e p e l s w a r m w a t e r 100 g r a m s u i k e r 1 z a k j e v a n i l l e s u i k e r 75 g r a m t a r w e b l o e m 75 g r a m m a i z e n a 1 t h e e l e p e l b a k p o e d e r

54 I n g r e d i ë n t e n v o o r de v u l l i n g : g r a m a a r d b e i e n ( e n k e l e b e w a r e n v o o r de g a r n e r i n g ) 250 g r a m m a s c a r p o n e 1 b e k e r r o o m 1 v a n i l l e s t o k j e 50 g r a m s u i k e r 1 p a k j e k l o p r o o m 1 p a k j e v a n i l l e s u i k e r s t r o o i s e l n a a r k e u z e ( b v c h o c o l a d e v l o k k e n ) M e t h o d e : E i w i t o p k l o p p e n. E i g e e l en w a t e r o p k l o p p e n ( c a. 5 M i n. ) en d a n b e e t j e v o o r b e e t j e s u i k e r en v a n i l l e p o e d e r t o e v o e g e n. E i w i t a a n h e t e i g e e l t o e v o e g e n, b l o e m, m a i z e n a en h e t b a p o e d e r t o e v o e g e n en m e t e e n g a r d e a l l e s m e n g e n. In de v o r m p j e s v u l l e n ( c a. 2 / 3 ) en b i j 175 C 20 min. b a k k e n. De c u p c a k e s l a t e n a f k o e l e n op een r o o s t e r. V o o r de v u l l i n g de a a r d b e i e n in z e e r k l e i n e s t u k j e s s n i j d e n ( e v t. k e u k e n a p p a r a a t ). M a s c a r p o n e s a m e n m e t de s u i k e r, h e t m e r g v a n h e t v a n i l l e s t o k j e in een s c h o t e l m e n g e n. De s l a g r o o m s a m e n m e t h e t v a n i l l e p o e d e r en de k l o p r o o m s t i j f o p k l o p p e n en m e t de a a r d b e i e n v e r m e n g e n. De c r e m e o v e r de c u p c a k e s v e r d e l e n en g a r n e r e n m e t h a l v e a a r d b e i e n en de s t r o o i s e l n a a r k e u z e

55 L ` a m o u r P a s s i o n I n g r e d i ë n t e n 100 g r a m a a r d b e i e n 1 f l e s i j s k o u d e p r o s e c c o 1 f l e s t o n i c 1 c i t r o e n M e t h o d e : P r a k de a a r d b e i e n d o o r een z e e f j e om de p i t j e s te v e r w i j d e r e n. B e w a a r de a a r d b e i e n p u r e e d i e u h e e f t v e r k r e g e n in de i j s k a s t. V e r d e e l de a a r d b e i e n p u r e e d a n o v e r t w e e g l a z e n en v o e g p r o s e c c o en t o n i c t o e ( 1 / 3 a a r d b e i e n, 1 / 3 p r o s e c c o en 1 / 3 t o n i c ). G a r n e e r de g l a z e n m e t een a a r d b e i en e e n s c h i j f j e c i t r o e n. a a r d b e i e n, 1 / 3 p r o s e c c o en 1 / 3 t o n i c ). A a r d b e i e n S l a n g I n g r e d i ë n t e n g r a m b l o e m e e t l e p e l s p o e d e r s u i k e r 4 t h e e l e p e l s b a k p o e d e r 3 / 4 t h e e l e p e l z o u t g r a m b o t e r m l m e l k 50 ( m i d d e l ) g r o t e a a r d b e i e n 250 m l s l a g r o o m 1 g r o e n e z u r e m a t 8 g r o e n e M & M ' s M e t h o d e : V e r w a r m d e o v e n v o o r o p C. V e r m e n g d e g e z e e f d e b l o e m, b a k p o e d e r, h e t z o u t e n 2 e e t l e p e l s p o e d e r s u i k e r i n e e n g r o t e k o m. M e n g d e b o t e r e r i n k l e i n e s t u k j e s d o o r h e e n. W a n n e e r j e e e n k r u i m e l i g d e e g h e b t, m e n g j e d e m e l k e r l a n g z a a m

56 L e g h e t d e e g op e e n m e t b l o e m b e s t o v e n w e r k b l a d en r o l h e t u i t t o t e e n r e c h t h o e k v a n o n g e v e e r 16x 20 cm en o n g e v e e r 2-3 cm d i k. P r o b e e r d i t zo s n e l m o g e l i j k te d o e n, a a n g e z i e n h e t d e e g g a a t p l a k k e n a l s h e t w a r m e r w o r d t d o o r h e t k n e d e n en r o l l e n. S n i j d de r e c h t h o e k o v e r de l e n g t e in v i e r g e l i j k e d e l e n ( v a n d u s o n g e v e e r 4 x 20 c m ) en p l a a t s ze in een S - v o r m op een b a k p l a a t. B a k de d e e g s l a n g e n m i n u t e n, t o t d a t de b o d e m s g o u d b r u i n z i j n en l e g ze op een r o o s t e r te k o e l e n. W a n n e e r ze a f g e k o e l d z i j n, s n i j d je de s l a n g e n in de l e n g t e d o o r m i d d e n, z o d a t de v u l l i n g e r t u s s e n k a n. K l o p de s l a g r o o m m e t 2 e e t l e p e l s p o e d e r s u i k e r s t i j f en s n i j d de a a r d b e i e n in p l a k j e s ( b e w a a r er 4!). L e g de h e l f t v a n de s c h i j f j e s a a r d b e i d a k p a n s g e w i j s op de o n d e r s t e d e l e n v a n de s l a n g en l e g h e t b o v e n s t e d e e l e r o p. V e r d e e l de g e k l o p t e s l a g r o o m o v e r de b o v e n k a n t v a n de s l a n g e n en m a a k h e t af m e t de o v e r i g e p l a k k e n a a r d b e i. M a a k v a n de z u r e m a t v i e r s l a n g e n t o n g e n en b e v e s t i g d e z e in de p u n t v a n een a a r d b e i ( s n i j d h i e r v o o r m e t een m e s j e in de a a r d b e i ). P r i k o o k t w e e M & M ' s in d e z e a a r d b e i e n a l s o g e n. P l a a t s de k o p v a n de s l a n g op de c a k e. B e s t r o o i de s l a n g e n m e t de l a a t s t e 2 e e t l e p e l s p o e d e r s u i k e r. D e B e s t e A a r d b e i m i l k s h a k e ( ) I n g r e d i ë n t e n : 1 k o p j e a a r d b e i e n 1 s c h e u t j e r u m 5 b o l l e t j e s v a n i l l e i j s

57 M e t h o d e : O n t k r o o n de a a r d b e i t j e s, s n i j ze in v i e r e n. D o e een s c h e u t j e r u m o v e r de a a r d b e i e n en d o e h e t g e h e e l in de b l e n d e r. P u r e r e n t o t er een h o m o g e n e m a s s a o n t s t a a t. Doe d a n t e l k e n s e e n b o l l e t j e v a n i l l e i j s in de b l e n d e r en mix d e z e t o t je de g e w e n s t e h o e v e e l h e i d en d i k t e h e b t. S e n e c a A a r d b e i e n B r o o d I n g r e d i ë n t e n v o o r h e t b r o o d : 3 k o p j e s b l o e m 2 k o p j e s s u i k e r 1 t h e e l e p e l b a k p o e d e r 1 t h e e l e p e l z o u t 1 t h e e l e p e l k a n e e l p o e d e r 4 e i e r e n 1 k o p j e z o n n e b l o e m o l i e 2 1 / 2 k o p j e a a r d b e i e n in b l o k j e s 1 k o p j e p e c a n n o t e n k o p j e I n g r e d i ë n t e n v o o r de t o p p i n g : 3 k o p j e s p o e d e r s u i k e r 100 g r a m q u a r k 1 t h e e l e p e l v a n i l l e p o e d e r 1 / 4 k o p m a r g a r i n e 1 / 2 k o p p e c a n n o t e n M e t h o d e : M i x de b l o e m, s u i k e r, z o u t, b a k p o e d e r en de k a n e e l p o e d e r in e e n k o m. M i x de e i e r e n, de z o n n e b l o e m o l i e, de a a r d b e i e n en de p e c a n n o t e n en m e n g d e z e b i j de d r o g e mix in de k o m. D o e h e t g e h e e l in de b a k v o r m en b a k op 180 C g e d u r e n d e 1 uur. L a t e n a f k o e l e n. M e n g de i n g r e d i ë n t e n v o o r de t o p p i n g en en b r e n g d e z e a a n op h e t a f g e k o e l d e S e n e c a A a r d b e i e n B r o o d. t o n i c ).

58 A a r d b e i e n S m o o t h i e I n g r e d i ë n t e n : 6 g r o t e a a r d b e i e n 1 / 2 k o p j e v o l l e m e l k 1 / 2 k o p j e a a r d b e i e n i j s 1 / 2 k o p y o g u r t M e t h o d e : Doe de m e l k en de a a r d b e i e n in de b l e n d e r en m i x t o t een h o m o g e e n g e h e e l. V o e g h e t i j s en de y o g u r t t o e. R o e r de m a s s a t o t h e t d i k w o r d t.

59 8 De teelt van aardbeien De b o d e m je b e n t w a t je e e t! We b e g i n n e n b i j h e t m e e s t o n d e r s c h a t t e o n d e r d e e l v a n t u i n i e r e n : de b o d e m U i t e r a a r d z i j n g e z o n d e p l a n t e n b e l a n g r i j k, m a a r h e t s u c c e s h a n g t af v a n de b o d e m w a a r i n de a a r d b e i s t a a t. A a r d b e i e n g r o e i e n g o e d op z o w e l z a n d, - a l s k l e i g r o n d e n m a a r h e t t y p e g r o n d is w e l b e p a l e n d v o o r de t e e l t w i j z e. A a r d b e i e n h e b b e n g r a a g een g o e d d o o r l a t e n d e, v o c h t i g e en v o e d z a m e b o d e m. Z a n d g r o n d e n z i j n g o e d d o o r l a t e n d, m a a r m e e s t a l v o e d i n g s a r m. D i t h e e f t m e t de s t r u c t u u r v a n de z a n d g r o n d te m a k e n. D e z e b e s t a a t u i t r e l a t i e f g r o t e d e e l t j e s w a a r d o o r v o e d i n g s s t o f f e n m a k k e l i j k w e g s p o e l e n. Z a n d g r o n d e n k u n n e n a a n m e r k e l i j k m i n d e r g o e d d e z e w a a r d e v o l l e s t o f f e n aan z i c h b i n d e n. Z a n d g r o n d e n h e b b e n ook v o o r d e l e n. De g r o n d w a r m t er m a k k e l i j k op d a n b i j k l e i g r o n d e n. D i t is e e n n i e t te o n d e r s c h a t t e n v o o r d e e l. H e t s e i z o e n k a n h i e r d o o r o n d e r o m s t a n d i g h e d e n ( v o l d o e n d e z o n ) s o m s 10 d a g e n e e r d e r p l a a t s v i n d e n. In de w i n t e r w o r d t h e t s e i z o e n, v a n w e g e h e t g e n o e m d e v o o r d e e l, j u i s t v e r l a a t. M e n s p r e e k t ook w e l o v e r w a r m e g r o n d e n E e n a n d e r v o o r d e e l is d a t de z a n d g r o n d e n g o e d w a t e r d o o r l a t e n d z i j n. V o r s t s c h a d e t r e e d v a a k o p, n i e t o m d a t t e m p e r a t u r e n zo l a a g z i j n, m a a r v a n w e g e h e t f e i t d a t g r o n d e n v e r z a d i g d z i j n m e t w a t e r in c o m b i n a t i e m e t v o r s t. D i t p r o b l e e m z a l op een z a n d g r o n d n i e t v o o r k o m e n. B e l a n g r i j k s t e a a n d a c h t s p u n t is s a m e n g e v a t e e n d r e i g e n d g e b r e k aan w a a r d e v o l l e v o e d i n g s m i d d e l e n. D o e je n i k s a a n de b o d e m s t r u c t u u r en b l i j f t h e t b i j b e m e s t e n m o e t je: I. V e e l b e m e s t e n ( w a a r b i j h e t m e e s t e u i t s p o e l t s l e c h t v o o r h e t m i l i e u ) II.Z a l de b o d e m d o o r h e t v e l e b e m e s t e n v e r z u r e n Je k u n t d u s b e t e r z o r g e n d a t j o u w b o d e m b e t e r in s t a a t is om de v o e d i n g s s t o f f e n a a n z i c h te b i n d e n. D i t k a n op de v o l g e

60 v o l g e n d e m a n i e r e n : I. O n d e r w e r k e n v a n een f l i n k e h o e v e e l h e i d c o m p o s t II.B e n t o n i e t ( k l e i ) C o m p o s t is g o e d v o o r uw t u i n a l s b o d e m v e r b e t e r a a r. H e t v e r b e t e r t de s t r u c t u u r v a n de g r o n d en r e g e l t de d o o r l a a t b a a r h e i d. V o c h t w o r d t b e t e r v a s t g e h o u d e n, z o d a t in d r o g e p e r i o d e s m i n d e r v a a k h o e f t te w o r d e n g e s p r o e i d. B o v e n d i e n a c t i v e e r t c o m p o s t h e t l e v e n in de b o d e m en s l a a t h e t v o e d i n g s s t o f f e n v o o r p l a n t e n op. In de p r a k t i j k b l i j k t c o m p o s t b o d e m z i e k t e n t e g e n te g a a n. A l s u e e n s p e r j a a r e e n l a a g j e t e r d i k t e v a n o n g e v e e r a n d e r h a l v e c e n t i m e t e r c o m p o s t o v e r uw t u i n u i t s p r e i d t, h e e f t u o n g e v e e r t i e n k i l o c o m p o s t p e r m 2 t u i n o p p e r v l a k n o d i g. D o e d i t in m a a r t of a p r i l ( b i j z w a r e k l e i g r o n d in de h e r f s t ). C o m p o s t b e v a t, in t e g e n s t e l l i n g tot w a t m e e s t a l g e d a c h t w o r d t, w e i n i g v o e d i n g s s t o f f e n. N a a s t c o m p o s t z a l in h e t s e i z o e n b e m e s t i n g n o d i g z i j n. O o k k l e i g r o n d e n h e b b e n b a a t b i j t o e d i e n e n v a n c o m p o s t. N i e t om h e t w a t e r h o u d e n d v e r m o g e n en h e t v e r m o g e n om v o e d i n g s s t o f f e n b e t e r v a s t te h o u d e n z o a l s b i j z a n d g r o n d. D o o r de s t r u c t u u r v a n k l e i, v o r m t d i t g e e n p r o b l e e m. H e t is j u i s t om de v a s t e s t r u c t u u r v a n k l e i g r o n d w a t k r u i m e l i g e r te m a k e n z o d a t d e z e w a t m e e r w a t e r d o o r l a t e n d w o r d t. K l e i g r o n d b e s t a a t m i c r o s c o p i s c h g e z i e n u i t m i n u s c u l e p l a a t j e s d i e op e l k a a r g e p l a k t z i j n. T u s s e n de p l a a t j e s w o r d e n de v o e d i n g s s t o f f e n g e b o n d e n. De f i j n e h a a r w o r t e l s k u n n e n d a a r n i e t b i j, m a a r m i c r o b e n ( e e n c e l l i g e o r g a n i s m e n ) w e l. C o m p o s t b e v o r d e r t h e t m i c r o l e v e n en h i e r d o o r z i j n de v o e d i n g s t o f f e n b e t e r b e s c h i k b a a r v o o r de p l a n t. D o o r de k r u i m e l i g e s t r u c t u u r w o r d t de g r o n d b e t e r w a t e r d o o r l a a t b a a r, d i t is v o o r a l b e l a n g r i j k in de w i n t e r. B e n t o n i e t is een k l e i m i n e r a a l d a t v a n n a t u r e in de b o d e m v o o r k o m t. H e t v e r h o o g t de w a t e r c a p a c i t e i t v a n de b o d e m a a n z i e n l i j k, en h e t v o o r k o m t h e t u i t s p o e l e n v a n a l l e b e n o d i g d e v o e d i n g s s t o f f e n ( m e s t s t o f f e n ) d i e de g r o n d b e v a t. V o o r n o r m a l e z a n d g r o n d e n h e b je o n g e v e e r 8-10 kg p e r m 2 n o d i g. V o o r e x t r e m e z a n d g r o n d e n een d u b b e l e h o e v e e l h e i d p e r j a a r. N i e t a l l e a a r d b e i e n b e l a n d e n in de t u i n. A a r d b e i e n k u n n e n ook p r i m a in p o t t e n en b a k k e n. Of in h a n g m a n d e n. O o k d a n is

61 is de j u i s t e v o e d i n g s b o d e m ( p o t g r o n d ) v a n b e l a n g. H e l a a s s t a a t de t u i n i e r h i e r w e l een h e l e u i t d a g i n g te w a c h t e n. De j u i s t e z a k p o t g r o n d k o p e n w o r d t s t e e d s l a s t i g e r. H e l a a s l a t e n s t e e d s m e e r k l a n t e n z i c h v e r l e i d e n tot de p o t g r o n d a c t i e : 3 z a k k e n v o o r een t i e n t j e. G r o t e k a n s d a t b o v e n s t a a n d e p r o d u c t e n h e t k e u r m e r k h e b b e n v a n de R H P. D e z e k e u r e n op de a a n w e z i g h e i d v a n z i e k t e k i e m e n, m a a r o o k d a t h e t p r o d u c t v o l g e n s r e g e l g e v i n g is g e o o g s t en v e r w e r k t. E e n g o e d s u b s t r a a t b e s t a a t u i t m e e r d e r e i n g r e d i ë n t e n, de p o t g r o n d h i e r b o v e n h o o f d z a k e l i j k u i t de g o e d k o o p s t e : v e e n m o s v e e n. D i t p r o d u c t wg ro or od t s c hm alc ihg i nen a aml a cv ha n i n ade a l v e e n p e r c e l e n g e s c h r a a p t en v e r m a l e n. V e r v o l g e n s w o r d t h e t in b u l k h o e v e e l h e d e n p e r s c h i p g e t r a n s p o r t e e r d n a a r de p o t g r o n d l e v e r a n c i e r s. H e t p r o d u c t h o u d t z e e r v e e l w a t e r v a s t en is z u u r. D u s a l l e e n z o u t m i n n e n d e p l a n t e n z o a l s H e i d e en R h o d o d e n d r o n m a a k je b l i j m e t de p o t g r o n d a c t i e. A n d e r e p r o d u c t e n v r a g e n om e x t r a t o e v o e g i n g e n. D a t is in de e e r s t e p l a a t s k a l k en v o e d i n g s t o f f e n. Er is n o g een t w e e d e t y p e t u r f, d i e p e r in de v e e n l a g e n. H e t z o d e n t u r f. Dis i t p r o d u c t is v e e l a r b e i d s i n t e n s i e v e r. D e z e w o r d e n in p l a k k e n g e s n e d e n en m o e t e n w o r d e n g e d r o o g d. H i e r b i j w o r d e n de p l a k k e n t u r f met de h a n d o m g e k e e r d. D e z e t u r f k o m t

62 k o m t a l s b r o o d j e s ( b l o k k e n ) m e t v r a c h t a u t o s n a a r de p o t g r o n d f a b r i c a n t. H e t s p r e e k t v o o r z i c h d a t d i t p r o d u c t d u u r d e r is d a n h e t v e e n m o s v e e n. Z o d e n t u r f h e e f t een b e l a n g r i j k v o o r d e e l. V e e n m o s v e e n k r i m p t na d r o g i n g z e e r s t e r k en n e e m t d a a r n a z e e r m o e i l i j k w a t e r op. Z o d e n t u r f k r i m p t j u i s t w e i n i g en n e e m t na v e r d r o g i n g j u i s t w e e r m a k k e l i j k w a t e r op. E e n g o e d e p o t g r o n d h e e f t d u s een b e l a n g r i j k a a n d e e l z o d e n t u r f. P r i j s t e c h n i s c h z i t d a t n i e t in de a c t i e - p o t g r o n d o m d a t z o d e n t u r f te d u u r is. M a a r e e n g o e d e p o t g r o n d h e e f t m e e r in h u i s. A f h a n k e l i j k v a n w a t je w i l t b e r e i k e n : C o c o s p e a t : v e r h o o g t de w a t e r o p n a m e C o c o s v e z e l : m a a k t h e t s u b s t r a a t l u c h t i g e r P e r l i t e : g e p o f t g e s t e e n t e w a t een s u b s t r a a t l u c h t i g e r m a a k t K l e i : b i n d v o e d i n g s t o f f e n, v e r h o o g d w a t e r o p n a m e Z a n d : m a a k t s u b s t r a a t p o r e u z e r, d u s l u c h t i g e r C o m p o s t : v e r h o o g d h u m u s g e h a l t e en h e t b i o l e v e n H o u t v e z e l : z e l f d e w e r k i n g a l s c o m p o s t Ik h e b de b e s t e e r v a r i n g m e t e e n s u b s t r a a t b e s t a a n d e u i t 60% v e e n, 10% c o c o s v e z e l, 10% c o m p o s t v a n s c h o r s, 20% h u m u s c o m p o s t en t o e v o e g i n g v a n o r g a n i s c h e m e s t N P K. We g a a n e v e n t e r u g n a a r j o u w t u i n. A a r d b e i p l a n t e n h o u d e n n i e t v a n n a t t e v o e t e n. De g r o n d m o e t d a a r o m g o e d w a t e r d o o r l a t e n d z i j n om w o r t e l r o t te v o o r k o m e n. H e t p l a n t k l a a r m a k e n v a n de g r o n d k a n h e t b e s t e d o o r 4 w e k e n v o o r h e t p l a n t e n de g r o n d g o e d te s p i t t e n en d a a r b i j e v e n t u e e l w a t o u d e v e r t e e r d e s t a l m e s t en of c o m p o s t d o o r de g r o n d te m e n g e n. V o o r s t a l m e s t g e l d de n o r m v a n 6 a 7 k r u i w a g e n s p e r 100 m 2. A a r d b e i e n op k l e i g r o n d e n k u n n e n h e t b e s t op e e n v e r h o o g d p l a n t e n b e d u i t g e p l a n t w o r d e n. Zo h o u d e n de w o r t e l s d r o g e v o e t e n en is de p l a n t m i n d e r v a t b a a r v o o r s c h i m m e l s. Je m o e t e r v a n u i t g a a n d a t h o e l a n g e r een p l a n t s t a a t, d e s te k l e i n e r w o r d e n de a a r d b e i e n. B o v e n d i e n w o r d t de k a n s op z i e k t e s na h e t 2 e j a a r a a n z i e n l i j k g r o t e r. E e n g o e d e v r u c h t w i s s e l i n g is o o k in uw t u i n n o o d z a k e l i j k. A a r d b e i p l a n t e n n i e t p l a n t e n op e e n p l e k w a a r d a a r v o o r a a r d a p p e l s h e b b e n g e s t a a n. A a r d a p p e l s en t o m a t e n z i j n o o k g e e n g o e d e b u r e n v o o r a a r d b e i p l a n t e n. Ze k u n n e n de a a r d b e i p l a n t e n i n f e c t e r e n m e t d i v e r s e s c h i m m e l - a a n t a s t i n g e n.

63 De r o d e d r a a d b i j de a a r d b e i e n t e e l t is om je p l a n t e n g e z o n d te h o u d e n. P l a n t d i c h t h e i d en de j u i s t e p l a n t d i e p t e z i j n h i e r b i j z e e r b e l a n g r i j k. A l s a a r d b e i p l a n t e n te d i c h t op e l k a a r g e p l a n t w o r d e n, k a n de w i n d er n i e t g o e d d o o r h e e n en d r o o g t de p l a n t s l e c h t op. Om d e z e l f d e r e d e n is h e t o n k r u i d v r i j h o u d e n v a n g r o o t b e l a n g. H o u d t e e n r i j a f s t a n d v a n 80 cm en een p l a n t a f s t a n d v a n 30 cm. N a a s t d a t h e t g e w a s m a k k e l i j k e r o p d r o o g t w a a r d o o r de k a n s op s c h i m m e l z i e k t e n a a n m e r k e l i j k k l e i n e r w o r d t, is h e t ook w e l p r e t t i g w e r k e n t i j d e n s de p l u k. E e n a a r d b e i p l a n t d i e te d i e p g e p l a n t w o r d t l o o p t de k a n s in de k r o o n w e g te r o t t e n. V a n u i t de k r o o n o n t s t a a t n i e u w l e v e n en g r o e i e n de a a r d b e i e n. De k r o o n m o e t n e t b o v e n de g r o n d b l i j v e n. K r o o n r o t b e t e k e n d h e t o n v e r m i j d e l i j k e e i n d e v a n de a a r d b e i p l a n t. Te h o o g p l a n t e n is o o k n i e t g o e d, o m d a t de w o r t e l p r u i k d a n d r o o g k o m t te l i g g e n. A l s de z o n h i e r o p v a l t o n t s t a a t z o n n e b r a n d. In o n d e r s t a a n d e t e k e n i n g k a n je z i e n w a t de j u i s t e p l a n t d i e p t e is. UITLOPERS TE DIEP JUIST ONDIEP KROON NIEUWE PLANTEN T u s s e n de a a r d b e i e n b r e n g e n we een m u l c h l a a g a a n. H i e r m e e z o r g je n i e t a l l e e n v o o r m o o i e, s c h o n e v r u c h t e n. A a r d b e i e n d i e op de g r o n d l i g g e n z u l l e n e e r d e r w o r d e n a a n g e t a s t d o o r s c h i m m e l s. O o k n e m e n de a a r d b e i e n een g r o n d s m a a k aan. H e t g a a t d u s ook t e n k o s t e v a n de s m a a k en a r o m a. M e e s t a l w o r d t h i e r v o o r s t r o g e b r u i k t, m a a r in h e t k a n o o k een a n d e r n a t u u r l i j k e s t o f z i j n z o a l s b o o m s c h o r s. H e t is n a t u u r l i j k m a t e r i a a l en d e z e z a l l a n g z a a

64 l a n g z a a m v e r t e r e n. D i t p r o c e s v r a a g t om s t i k s t o f, een b e l a n g r i j k v o e d i n g s s t o f. B i j s c h o r s g a a t d i t p r o c e s a a n m e r k e l i j k l a n g z a m e r en o n t t r e k t d u s ook l a n g z a m e r s t i k s t o f u i t de b o d e m. B i j s t r o g a a t d a t r e l a t i e f s n e l en d a t b e t e k e n t b i j m e s t e n. D a n k o m e n we b i j de v r a a g of d i t o r g a n i s c h e m e s t s t o f f e n m o e t e n z i j n of k u n s t m e s t. E e n z e e r g e v o e l i g e k w e s t i e d i e v a k e r op e m o t i e d a n op e c h t e a r g u m e n t e n is g e b a s e e r d. H o e w e l de o n t w i k k e l i n g e n z e e r s n e l g a a n en ook de b i o l o g i s c h e t e e l t in de p r o f e s s i o n e l e t e e l t s t e e d s m e e r a l g e m e e n w o r d t, k a n d e z e s e c t o r n i e t u i t s l u i t e n d b i o l o g i s c h k w e k e n. We z o u d e n n i e t m e e r in s t a a t z i j n i e d e r e e n v a n v o e d s e l te v o o r z i e n. A n d e r z i j d s is N e d e r l a n d h e t t w e e d e l a n d b o u w p r o d u c e r e n d e l a n d t e r w e r e l d. E e n p o s i t i e d i e d e e l s op b a s i s v a n k e n n i s is v e r k r e g e n, m a a r o o k d o o r g o e d k o o p p r o d u c e r e n v a n z e e r g r o t e a a n t a l l e n. V o o r de h o b b y t u i n i e r s p e l e n a n d e r e a r g u m e n t e n. Je h o e f t je b r o o d er n i e t m e e te v e r d i e n e n. D u s e e n m i s o o g s t is v e r v e l e n d, m a a r je h o e f t n i e t m e t e e n op z o e k n a a r een a n d e r e b a a n. D a a r n a a s t h e e f t de b i o l o g i s c h e t e e l t een a a n t a l g r o t e v o o r d e l e n. P l a n t e n k u n n e n a l s e n i g e o r g a n i s m e n o r g a n i s m e n z e l f v o o r e e n d e e l v a n h u n v o e d s e l z o r g e n. H e t p r o c e s h e t f o t o s y n t h e s e. H e t b l a d b e v a t c e l l e n d i e l i c h t k u n n e n o m z e t t e n in e n e r g i e. M e t d e z e e n e r g i e h a a l t de p l a n t CO2 u i t de l u c h t en z e t d e z e om in k o o l h y d r a t e n ( s u i k e r, z e t m e e l en c e l l u l o s e ) en a m i n o z u r e n. M a a r de p l a n t h e e f t m e e r n o d i g en d i t b e s t a n d e n k o m e n u i t de b o d e m. De b e l a n g r i j k s t e z i j n : N ( S t i k s t o f ) = o p b o u w v a n de p l a n t P ( F o s f o r ) = b l o e m en v r u c h t z e t t i n g K ( K a l i u m ) = w e e r s t a n d Mg ( M a g n e s i u m ) = f o t o s y n t h e s e Ca ( C a l c i u m ) = ph v e r h o g e n d D a a r n a a s t s p o r e n e l e m e n t e n w a a r v a n de p l a n t z e e r w e i n i g n o d i g h e e f t, m a a r w e l o n m i s b a a r v o o r de p r o c e s s e n. H e t z i j n de m i c r o - o r g a n i s m e n d i e de w o r t e l s h e l p e n b i j de o p n a m e v a n v o e d i n g s s t o f f e n. N a t u u r l i j k e m e s t - ( b e v a t

65 s t o f f e n s t i m u l e r e n h e t b o d e m l e v e n, k u n s t m e s t h e e f t j u i s t een n e g a t i e f e f f e c t i e f op h e t b o d e m l e v e n. We h e b b e n g o e d v o o r de a a r d b e i p l a n t e n g e z o r g d en de e e r s t e v r u c h t e n v e r s c h i j n e n. Je m e r k t d a n s n e l d a t ook v o g e l s d o l z i j n op a a r d b e i e n. We k u n n e n d a n een n e t o v e r h e t g e w a s p l a a t s e n. M a a r de m o o i s t e en m e e s t l u d i e k e o p l o s s i n g k o m t u i t de V e r e n i g d e S t a t e n. K l e i n e s t e e n t j e s d i e je v e r f t z o d a t d e z e op a a r d b e i t j e s l i j k e n. D e z e p l a a t s je d a n m e t e e n in h e t b e g i n v a n h e t s e i z o e n. De v o g e l s p i k k e n er d a n 2 m a a n d e n a a n om e r a c h t e r te k o m e n d a t d i t n i e t e e t b a a r is. A l s de e c h t e a a r d b e i e n k o m e n g a a n de v o g e l s er v a n u i t d a t d e z e n i e t e e t b a a r z i j n. Z o r g v o o r k l e i n e s t e e n t j e s, b r e n g e e n w i t t e g r o n d l a a g a a n en v e r f d a n de a a r d b e i t j e s. N o g een p a a r a f s l u i t e n d e o p m e r k i n g e n m e t b e t r e k k i n g t o t de a a r d b e i e n t e e l t. K o o p t u in h e t v o o r j a a r d o o r d r a g e n d e a a r d b e i e n is h e t b e t e r v o o r de p l a n t om de e e r s t e b l o e m k n o p p e n te v e r w i j d e r e n. L a a t de p l a n t e e r s t op k r a c h t e n k o m e n. G e e f b i j v o o r k e u r s o c h t e n d s w a t e r. De p l a n t g a a t d a n d r o o g de n a c h t in w a t de k a n s op s c h i m m e l v o r m i n g d r a s t i s c h v e r m i n d e r t. U i t l o p e r s w o r d e n v e r w i j d e r d. D i t g a a t t e n k o s t e v a n de v r u c h t z e t t i n g en we w i l l e n h e t a a r d b e i e n b e d o p e n en l u c h t i g h o u d e n. D i r e c t na de o o g s t s n i j d e n we h e t o u d e b l a d af. D e z e z i j n n a m e l i j k m i n d e r v i t a a l en d u s w e e r v a t b a a r d e r v o o r s c h i m m e l z i e k t e n. De p l a n t v o r m t d a n n i e u w v i t a a l b l a d en m e t d i t b l a d g a a t de p l a n t de w i n t e r in.

66 DAN CATALOGUS 2016 H ISTORISCHE AARDBEIEN OUDE RASSEN GOURMET AARDBEIEN BOSAARDBEIEN SPECIALE SOORTEN

67 Om h e t een b e e t j e o v e r z i c h t e l i j k te h o u d e n is de c a t a l o g u s o n d e r v e r d e e l d in een a a n t a l g r o e p e n I. W i l d e a a r d b e i e n II.M u s k a a r d b e i e n I I I. H i s t o r i s c h e a a r d b e i e n I V. V e s c a n a a a r d b e i e n V. T u i n a a r d b e i e n Om je op w e g te h e l p e n is er e e n r e f e r e n t i e k a a r t o v e r de v o r m v a n de a a r d b e i e n. OVAAL ROND CONISCH ROND CONISCH LANG CONISCH HALSVORMIG WIGVORMIG KORT WIKVORMIG E l k e g r o e p a a r d b e i h e e f t z i j n s p e c i f i e k e v o o r d e l e n. V o o r e e n l a n g en s m a k e l i j k s e i z o e n is h e t d a a r o m aan te b e v e l e n om p l a n t e n u i t de d i v e r s e g r o e p e n te k i e z e n. D e z e c a t a l o g u s is g e e n v o o r r a a d l i j s t. Er s t a a n a l l e e n s o o r t e n in b e s c h r e v e n d i e d o o r m i j g e k w e e k t w o r d e n, m a a r een s o o r t k a n a l t i j d u i t v e r k o c h t z i j n. Op m i j n w e b s i t e s t a a t een l i n k n a a r m i j n m a r k t p l a a t s a d v e r t e n t i e s. V e e l l e e s p l e z i e r.

68 W ILDE AARDBEIEN In d e z e c a t e g o r i e v i n d je a a r d b e i e n d i e d i e n o g z e e r d i c h t t e g e n de o o r s p r o n k e l i j k e, n a t u u r l i j k e v o r m s t a a n. A n d e r s d a n de t u i n a a r d b e i e n, k u n n e n ze j a r e n l a n g op d e z e l f d e p l e k s t a a n en z e l f f l i n k u i t b r e i d e n. D e z e a a r d b e i e n z i j n o o k n i e t z i e k t e g e v o e l i g. Ze g e v e n k l e i n e a a r d b e i e n v a n e e n b i j z o n d e r a r o m a. Ze v e r l a n g e n een v o e d z a m e, h u m u s r i j k e b o d e m. Ze d o e n h e t u i t s t e k e n d a l s o n d e r b e g r o e i n g v a n h e e s t e r s en b o m e n. B i j de b o s a a r d b e i e n h e b je de k e u z e u i t s o o r t e n z o n d e r u i t l o p e r s d i e t o t l a a t in de h e r f s t v r u c h t e n g e v e n en s o o r t e n m e t u i t l o p e r s d i e a l l e e n in de z o m e r v r u c h t e n g e v e n. F r a g a r i a a l p i n a S u r p r i s e of S e p t e m b e r R o d e B o s a a r d b e i V a n u i t R u s l a n d h e b ik d i v e r s e z a d e n b e s t e l d. O o k d e z e a a r d b e i k o m t u i t R u s l a n d. V o r m t g e e n u i t l o p e r s en z o a l s de n a a m al d o e t v e r m o e d e n. G e e f t t o t s e p t e m b e r s m a k e l i j k e r o d e v r u c h t e n. O m d a t de p l a n t g e e n e n e r g i e s t e e k t in h e t m a k e n v a n u i t l o p e r s, g a a t d e z e l a n g m e e. A d v i e s is om na 5 j a a r n i e u w e p l a n t e n aan te s c h a f f e n. F r a g a r i a v e s c a K a l d e n k i r c h e n W i t t e B o s a a r d b e i Ik l a s een s t u k j e o v e r h e t e c h t p a a r M a r t i n ( b o t a n i c i ) d i e in K a l d e n k i r c h e n D u i t s l a n d een S e q u o i a f a r m h a d d e n a a n g e l e g d. Z i j h a d d e n e c h t e r ook een w i t t e b o s a a r d b e i g e v o n d e n. K a l d e n k i r c h e n l i g t op s t e e n w o r p a f s t a n d en op e e n z a t e r d a g b e s l o o t ik te g a a n k i j k e n. H e l a a s w a s de S e q u o i a f a r m g e s l o t e n ( h e t w a s al w i n t e r ), m a a r t i j d e n s o n z e w a n d e l i n g z a g ik w a t w i l d e b o s a a r d b e i t j e s. In b l e e k h e t i n d e r d a a d een w i t t e b o s a a r d b e i te z i j n m e t u i t l o p e r s. F r a g a r i a v e s c a An d e r W e s e r R o d e B o s a a r d b e i E e n d o o r mij g e v o n d e n w i l d v o r m m e t w a t g r o t e r e v r u c h t e n. V e e l u i t l o p e r s

69 F r a g a r i a v i r g i n i a n a L i t t l e S c a r l e t S c a r l e t A a r d b e i T i j d e l i j k n i e t l e v e r b a a r Ik w e r k aan e e n b e t e r e s e l e c t i e D e z e a a r d b e i is een w a r e l e g e n d e. H e t is h e t o u d s t e r a s en v o n d z i j n o o r s p r o n g in In E n g e l a n d k o e s t e r t m e n d i t r a s al h o n d e r d e n j a r e n en n o g s t e e d s m a a k t de f i r m a W i l k i n & S o n s e e n z e e r e x c l u s i e v e j a m v a n u i t s l u i t e n d d e z e a a r d b e i e n. G e z i e n de o m v a n g v a n de k l e i n e r o n d e a a r d b e i t j e s en de g e r i n g e h o e v e e l h e d e n d i e v a n e e n p l a n t af k o m t, is h e t w e l v o o r de h a p p y f e w. E e n k l e i n p o t j e j a m k o s t al s n e l 8, 00 e u r o. M a a r d a t is v o o r k l a n t e n z o a l s Q u e e n E l i z a b e t h en J a m e s B o n d g e e n e n k e l p r o b l e e m! De s o o r t m a a k t g e m a k k e l i j k u i t l o p e r s, d u s w a a r o m n i e t b e g i n n e n aan je e i g e n j a m - f a b r i e k. W e l o p p a s s e n, w a n t de s l a k k e n z i j n er ook d o l op. F r a g a r i a v i r g i n i a n a M a y Q u e e n S c a r l e t A a r d b e i E e n z e e r o u d r a s u i t De v r u c h t e n z i j n c o n i s c h en b e d u i d e n d g r o t e r d a n d i e v a n de F r a g a r i a v i r g i n i a n a L i t t l e S c a r l e t. De s m a a k is z o e t en h e e f t i e t s w e g v a n w i l d e a b r i k o z e n. W i t v l e z i g en z e e r a r o m a t i s c h. V r o e g r i j p, e r g e n s h a l f e r w e g e j u n i. V e e l u i t l o p e r s en z e e r v i t a a l. F r a g a r i a v i r g i n i a n a W e i ß e L ö ß n i t z e r W i j n b e r g A a r d b e i T i j d e l i j k n i e t l e v e r b a a r Ik w e r k aan e e n b e t e r e s e l e c t i e W e i s s e Loß n i t z e r is o o k S c a r l e t a a r d b e i m a a r m e t e e n e i g e n v e r h a a l. Z i j n o o r s p r o n g is o n z e k e r, m a a r m e n n e e m t a a n d a t d e z e s o o r t r o n d 1800 s a m e n m e t F r a n s e w i j n s t o k k e n n a a r de D u i t s e w i j n g e b i e d e n is g e k o m e n. H i e r h a d de a a r d b e i h e t g o e d n a a r z i j n z i n. In 1819 w e r d er al m e l d i n g v a n g e m a a k t. D e z e a a r d b e i w e r d r o n d de o m g e v i n g v a n D r e s d e n en L e i p z i g g e k w e e k t, m a a r is o o k d o o r de m o d e r n e a a r d b e i v a n de k a a r t v e r d w e n e n. In 2010 v e r w i l d e r d t e r u g g e v o n d e n. D u s e r g o u d m a a r ook w e l w e e r e r g n i e u w. F r a g a r i a v i r g i n i a n a V a r i e g a t a B o n t b l a d i g e S c a r l e t a a r d b e i E e n S c a r l e t a a r d b e i m e t b o n t b l a d. Z o a l s a l l e S c a r l e t a a r d b e i e n m a a k t d i t s o o r t v e e l u i t l o p e r s. Je m o e t d e z e p l a n t e i g e n l i j k z i e n a l s e e n l e u k e b o d e m b e d e k k e r v o o r een w a t h u m u s r i j k e, l i c h t b e s c h a d u w d e p l e k. H e t a a n t a l v r u c h t e n z i j n z e e r b e p e r k t.

70 F r a g a r i a v i r g i n i a n a J e r o m e S c a r l e t a a r d b e i E e n g r o o t p r o b l e e m b i j S c a r l e t a a r d b e i e n is de v o r m i n g v a n v r u c h t e n. D i t k o m t o m d a t b i n n e n d e z e s o o r t er en p l a n t e n z i j n, n a a s t s o o r t e n w a a r v a n de b l o e m e n t w e e s l a c h t i g z i j n. J e r o m e is t w e e s l a c h t i g en g e e f t v r u c h t e n. F r a g a r i a n i l g e r r e n s i s A p r i c o t C h i n o i s A b r i k o z e n A a r d b e i E e n z e e r a f w i j k e n d e a a r d b e i, z o w e l q u a v o r m a l s q u a s m a a k. De v o r m v a n de a a r d b e i is r o n d, z e e r o n r e g e l m a t i g v a n v o r m. H e t z i j n w i t t e a a r d b e i e n w a a r v a n de z a a d j e s d i e p in de v r u c h t g e k l o n k e n z i j n. De s m a a k is s t e r k n a a r a b r i k o z e n en a n a n a s. De v r u c h t e n z i j n n i e t t a l r i j k en v e r s c h o l e n o n d e r h e t b l a d. Je z i e t ze m a k k e l i j k o v e r h e t h o o f d. De p l a n t is z e e r g e z o n d en v i t a a l en m a a k t e x t r e e n v e e l u i t l o p e r s. F r a g a r i a n i l g e r r e n s i s F é n h ó n g Sè- A b r i k o z e n A a r d b e i L i j k t s t e r k op F r a g a r i a n i l g e r r e n s i s A p r i c o t C h i n o i s. De v r u c h t e n l i j k e n i d e n t i e k a a n d i e v a n A p r i c o t C h i n o i s, ze s m a k e n w e l a n d e r s, m e e r n a a r P e r z i k. F r a g a r i a v i r i d i s I s o l j e K n a k a a r d b e i ( H e u v e l a a r d b e i ) K o m t v e r w i l d e r d v o o r, n i e t in N e d e r l a n d m a a r in W a l l o n i ë en is d a a r z e e r z e l d z a a m. De n a a m k n a k a a r d b e i h e e f t de p l a n t te d a n k e n aan h e t f e i t d a t de p l a n t een k a n k k e n d g e l u i d m a a k t a l s je de v r u c h t e n g a a t p l u k k e n. V i r i d i s is l a t i j n s v o o r g r o e n e n s l a a t op h e t f e i t d a t de v r u c h t e n n i e t of n a u w e l i j k r o o d a f r i j p e n. S m a a k l i j k t a b s o l u u t n i e t op d i e v a n een a a r d b e i, m a a r is w e l z e e r v e r f i j n d.

71 M USK AARDBEIEN De M u s k a a r d b e i in z i j n o o r s p r o n k e l i j k, n a t u u r l i j k v o r m w o r d t o o k w e l de G r o t e B o s a a r d b e i g e n o e m d. D e z e p l a n t is z o n d e r v r u c h t e n en b l o e m e n m o e i l i j k te o n d e r s c h e i d e n v a n de K l e i n e b o s a a r d b e i. De v r u c h t e n z i j n w e l a n d e r s, z o w e l q u a v o r m a l s s m a a k. De v r u c h t e n z i j n i e t s g r o t e r d a n de K l e i n e B o s a a r d b e i en w o r d e n ook n i e t zo r o o d. Ze l i j k e n n i e t h e l e m a a l af te r i j p e n. H e t is e e n v a s t e, v l e z i g e v r u c h t m e t een d u i d e l i j k a n d e r e m u s k a c h t i g e s m a a k. De F r a n s e n v i n d e n h e t m a a r n i k s, m a a r in D u i t s l a n d en E n g e l a n d w o r d t d e z e a a r d b e i z e e r g e w a a r d e e r d. In N e d e r l a n d s t a a t de g r o t e B o s a a r d b e i op de r o d e l i j s t en is e r g z e l d z a a m. Om d i e r e d e n h e e f t d e z e a a r d b e i b i j o n s n a u w e l i j k s b e k e n d h e i d. O o k a f w i j k e n d is d a t de p l a n t in de n a t u u r e e n s l a c h t i g is m e t a l l e e n of p l a n t e n. Er z i j n w e l e n k e l e g e k w e e k t e t w e e s l a c h t i g e M u s k A a r d b e i e n. T o c h h e b b e n o o k d e z e t w e e s l a c h t i g e p l a n t e n b a a t b i j een g o e d e k r u i s b e s t u i v e r. F r a g a r i a m o s c h a t a M a r i e C h a r l o t t e M u s k A a r d b e i E e n o e r o u d s o o r t u i t F r a n k r i j k, h e t j a a r t a l is n i e t m e e r te a c h t e r h a l e n. D i t s o o r t d r a a g t z o w e l a l s b l o e m e n. De v r u c h t e n z i j n c o n i s c h, l i c h t r o o d v a n k l e u r m a a r z u l l e n a l l e e n aan de z o n k a n t v o l d o e n d e o p k l e u r e n. De s m a a k z o a l s je v a n een m u s k a a r d b e i k a n v e r w a c h t e n. F r a g a r i a m o s c h a t a C a p r o n R o y a l M u s k A a r d b e i U i t ! O o k d e z e s o o r t d r a a g t a l s b l o e m e n. V r u c h t e n c o n i s c h, r o z e, d e e l s w i t. T i p : g e b r u i k een v a n de a n d e r e s o o r t e n a l s k r u i s b e s t u i v e r! F r a g a r i a m o s c h a t a C a p r o n F r a m b o i s e M u s k A a r d b e i U i t K l e i n e v r u c h t e n d i e w e l i e t s w e g h e b b e n v a n f r a m b o z e n. A l l e e n v r o u w e l i j k e b l o e m e n d u s p l a n t e n in c o m b i n a t i e m e t één v a n b o v e n s t a a n d e s o o r t e n.

72 F r a g a r i a m o s c h a t a C o t t a M u s k A a r d b e i In h e t s e i z o e n v o n d ik de v r u c h t z e t t i n g v a n m i j n M u s k a a r d b e i e n o n v o l d o e n d e. O m d a t M u s k a a r d b e i e n in b e g i n s e l é é n s l a c h t i g z i j n ( o f v r o u w e l i j k, of m a n n e l i j k ) z o c h t ik een m a n n e l i j k e M u s k a a r d b e i. De v r u c h t z e t t i n g w a s in 2015 a a n m e r k e l i j k b e t e r. H e t m y s t e r i e is e c h t e r n o g n i e t h e l e n m a a l o p g e l o s t. M i j n C o t t a g e e f t n a m e l i j k, z i j h e t b e p e r k t ook v r u c h t e n.

73 H O m d a t v r i j s n e l na de t w e e d e w e r e l d o o r l o g e e n k e n t e r i n g is g e k o m e n in de v e r e d e l i n g v a n a a r d b e i e n n a a r p r o d u c t i e a a r d b e i e n m a a k ik d a a r de k n i p. H i e r o n d e r d u s de s o o r t e n t o t Je z u l t h i e r e c h t e r o o k a a r d b e i e n v i n d e n u i t m i j n e i g e n k w e e k p r o g r a m m a. H e t b e t r e f t h i e r r e t r o - k w e e k v a n k r u i s i n g e n t u s s e n n i e u w e a a r d b e i e n en o u d e r a s s e n. D e z e n i e u w e s o o r t e n h e b b e n a l l e e i g e n s c h a p p e n v a n h i s t o r i s c h e r a s s e n v a n d a a r m i j n k e u z e ze o n d e r de g r o e p h i s t o r i s c h e r a s s e n te p l a a t s e n. ISTORISCHE AARDBEIEN F r a g a r i a x a n a n a s s a A n a n a s E é n v a n de e e r s t e t u i n a a r d b e i e n. H e t is een v a n de e e r s t e k r u i s i n g e n m e t een w i t t e F r a g a r i a c h i l o e n s i s en F r a g a r i a v i r g i n i a n a en g e e f t w i t t e r o n d e v r u c h t e n ( m e t e e n r o z e b l o s ). De s o o r t is in h e t t h u i s l a n d V e r e n i g d e S t a t e n o n t s t a a n. B i j n a u i t g e s t o r v e n m a a r r e c e n t e l i j k d o o r N e d e r l a n d s e k w e k e r s w e e r o p g e p i k t. E e n z e e r g e z o n d r a s m e t v e e l u i t l o p e r s. G e e f t n i e t z o v e e l v r u c h t e n, m e t w e l e e n z e e r b i j z o n d e r e s m a a k ( a n a n a s ) F r a g a r i a x a n a n a s s a A s t e r i a N I E U W R e d e l i j k g r o t e p l a n t e n, c o m p a c t o p b o u w m e t v e e l u i t l o p e r s. V r u c h t e n w i g v o r m i g, g r o o t, z o e t m e t w e i n i g z u u r. H e t is een l a a t r a s. F r a g a r i a x a n a n a s s a C a m b r i d g e F a v o u r i t e E e n k l a s s i e k e r u i t E n g e l a n d en w o r d t n o g s t e e d s a a n g e p l a n t, v o o r a l b i j de p i c k - y o u r - o w n a a r d b e i e n - k w e k e r s. H e t is een z e e r g e z o n d g e w a s, m e t e e n r e d e l i j k g o e d e o p b r e n g s t. De p l a n t w o r d t w e l e r g v o r s. M i n i m a l e p l a n t a f s t a n d v a n 80 cm is z e k e r n i e t o v e r d r e v e n. V r u c h t e n c o n i s c h, g r o o t en d o n k e r r o o d v a n k l e u r. F r a g a r i a x a n a n a s s a D e u t s c h e G e w u r z e r d b e e r e E e n o u d r a s, o n t s t a a n in D r e s d e n O o s t D u i t s l a n d. V e e l v a n o n z e h i s t o r i s c h e a a r d b e i r a s s e n h e b b e n h u n b a k e r m a t in d e z e s t r e e k. V r u c h t e n z i j n r o n d, o n r e g e l m a t i g v a n v o r m m a a r m e t een z e e r i n t e n s i e f a r o m a. M o e i l i j k v e r k r i j g b a a r.

74 F r a g a r i a x a n a n a s s a E l l e n a G e s c h i k t a l s b o d e m b e d e k k e r. M a a k t v e e l u i t l o p e r s, c o m p a c t e b o u w en w a t k l e i n e r e v r u c h t e n. G e z o n d g e w a s. D i t s o o r t k o m t u i t h e t r e t r o - k w e e k p r o g r a m m a v a n M a r t i n W e b e r u i t Z w i t s e r l a n d. F r a g a r i a x a n a n a s s a E o s N I E U W E e n k r u i s i n g t u s s e n een f r a m b o o s a a r d b e i en een m o d e r n e t u i n a a r d b e i. G e w a s c o m p a c t, p l a t, g e z o n d m e t v e e l u i t l o p e r s. V r u c h t e n g r o o t, z e e r z o e t en s a p p i g. H o g e o p b r e n g s t. V r u c h t e n m i d d e l v r o e g t o t l a a t. F r a g a r i a x a n a n a s s a G a r i g u e t t e E e n b i j z o n d e r e a a r d b e i u i t F r a n k r i j k. H a l s v o r m i g r o d e v r u c h t e n. In F r a n k r i j k n o g s t e e d s g e t e e l d ( i n h e t z u i d e n ) m a a r w o r d t d a a r e c h t g e z i e n a l s een d e l i c a t e s s e. V r o e g d r a g e n d. F r a g a r i a x a n a n a s s a G u i r l a i n Z e e r s a p p i g e v r u c h t e n m e t een v l e u g j e w i l d e a a r d b e i a r o m a. R e d e l i j k h o g e o p b r e n g s t. D i t s o o r t k o m t u i t h e t r e t r o - k w e e k p r o g r a m m a v a n M a r t i n W e b e r u i t Z w i t s e r l a n d. F r a g a r i a x a n a n a s s a H e l i o s N I E U W E e n c o m p a c t e p l a n t, b l a d e r e n p l a t op h e t g e w a s. N e t a l s b i j de f r a m b o o s a a r d b e i z o r g t d a t e r v o o r d a t de a a r d b e i e n v e e l l i c h t k r i j g e n. De v r u c h t e n z i j n g r o o t, t a l r i j k en de s m a a k d o e t d e n k e n aan f r a m b o o s. Z e e r z o e t. M a a k t v e e l u i t l o p e r s. E e n v a n de s t a m o u d e r s is de f r a m b o o s a a r d b e i, v a n d a a r d e z e b i j z o n d e r e k w a l i t e i t e n F r a g a r i a x a n a n a s s a H a n s a B i j t o e v a l o n t s t a a n, de v r u c h t e n z i j n z e e r d o n k e r r o o d, b i j n a z w a r t. O o k h e t v r u c h t v l e e s is d o n k e r r o o d g e k l e u r d. De v r u c h t e n z i j n h e e r l i j k z o e t en h e b b e n een b i j z o n d e r a r o m a. W o r d t s a m e n m e t de F r a m b o o s a a r d b e i ( F r a g a r a M i e z e S c h i n d l e r ) t o t de b e s t e a r o m a a a r d b e i e n g e r e k e n d. F r a g a r i a x a n a n a s s a K ö n i g i n g L u i s e T i j d e l i j k n i e t l e v e r b a a r Ik w e r k aan e e n b e t e r e s e l e c t i e U i t D u i t s l a n d en d a a r w o r d t h i j S u i k e r a a r d b e i g e n o e m d. Z e e r z o e t, k i n d e r e n z i j n er d o l op. V r u c h t e n w i g v o r m i g, z a c h t en z e e r a r o m a t i s c h.

75 F r a g a r i a x a n a n a s s a L a t o n a N I E U W R e d e l i j k g r o o t g e w a s, g e z o n d m e t v e e l u i t l o p e r s. V r u c h t e n o n r e g e l m a t i g v a n v o r m, l a a g op h e t g e w a s. De a a r d b e i e n z i j n l e k k e r z o e t en v l e z i g. H e t is een l a t e a a r d b e i F r a g a r i a x a n a n a s s a L u c i d a P e r f e c t D e z e a a r d b e i h e e f t a a n de b a s i s g e s t a a n v a n v e e l a r o m a t i s c h e a a r d b e i e n z o a l s de F r a m b o z e n a a r d b e i. V o o r m i j n g e v o e l s t a a t d e z e a a r d b e i d i c h t e r t e g e n de C h i l i a a r d b e i a a n. W i t t e g r o t e v r u c h t e n ( a l s ze r i j p z i j n m e t e e n r o z e b l o s ). V e e l v r u c h t e n, g e z o n d g e w a s en e x t r e e m v e e l u i t l o p e r s. S m a a k is z e e r c o m p l e x, h e e l z o e t. F r a g a r i a x a n a n a s s a M o u l i n a r d E e n v r o e g s o o r t d i e o v e r e e n r e d e l i j k l a n g e p e r i o d e v r u c h t e n g e e f t. De v r u c h t z e l f v a n b u i t e n r o o d en v a n b i n n e n w i t. G e e f t v r u c h t e n v a n een g e m i d d e l d e o m v a n g. K o m t u i t h e t r e t r o - k w e e k p r o g r a m m a v a n M a r t i n W e b e r u i t Z w i t s e r l a n d. F r a g a r i a x a n a n a s s a M i e z e S c h i n d l e r De f r a m b o o s a a r d b e i. S a m e n m e t de A n a n a s a a r d b e i w e e r h e r o n t d e k t en o n d e r m e r k e n r e c h t o p n i e u w in de m a r k t g e b r a c h t. De b e k e n d s t e s n o e p a a r d b e i. A l l e e n b l o e m e n, d u s een k r u i s b e s t u i v e r is w e l n o d i g. De k w e k e r h e e f t h e e f t de a a r d b e i n a a r z i j n v r o u w g e n o e m d d i e d o o r i e d e r e e n M i e z e ( k a t ) w e r d g e n o e m d. N i e t al te v l e i e n d w a n t z i j n v r o u w z o u de g e l u i d e n v a n een k a t m a k e n. H e r r S c h i n d l e r z a g o v e r i g e n s n i e t al t e v e e l in d e z e a a r d b e i, m a a r de t u i n m a n w i s t de k w e k e r te o v e r t u i g e n de a a r d b e i n i e t w e g te d o e n. D o n k e r r o d e, r o n d e v r u c h t e n. Z a d e n z i t t e n d i e p in de v r u c h t w a a r d o o r d e z e w a t o n r e g e l m a t i g v a n v o r m z i j n. F r a g a r i a x a n a n a s s a O s t e r f e e O s t e r f e e is m i j n f a v o r i e t. R e d e l i j k g r o t e v r u c h t e n en g o e d e o p b r e n g s t. G e z o n d e p l a n t e n. V r u c h t e n c o n i s c h, r o o d. G e k w e e k t d o o r de b e k e n d e D u i t s e k w e k e r F r a n s G o e s c h k e. F r a g a r i a x a n a n a s s a R e d g a u n t l e t E e n S c h o t s p r o d u c t o n t s t a a n u i t een k r u i s i n g t u s s e n h e t B r i t s e A u c h i n c r u i v e en de A m e r i k a a n s e N e w J e r s e y. D o e l w a s e e n s m a k e l i j k e en g e z o n d e a a r d b e i te k w e k e n. D a t is a a r d i g g e l u k t w a n t n o g s t e e d s is R e d g a u n t l e t e e n g e w a a r d e e r d s o o r t in h e t V e r e n i g d K o n i n k r i j k. B e h o o r l i j k r e s i s t e n t en d o e t h e t ook g o e d op w a t a r m e r e z a n d g r o n d e n.

76 F r a g a r i a x a n a n a s s a S o u v e n i r de C h a r l e s M a c h i r o u x T i j d e l i j k n i e t l e v e r b a a r ik w e r k aan e e n b e t e r e s e l e c t i e P o s t u u m v e r n o e m d n a a r z i j n o n t d e k k e r. B i j t o e v a l o n t s t a a n t o e n d o o r een k o u d e w i n t e r, v r o e g e en l a t e s o o r t e n g e l i j k t i j d i g in b l o e i k w a m e n. O n t d e k t in de o m g e v i n g v a n L u i k en n o g s t e e d s d a a r g e k w e e k t. F r a g a r i a x a n a n a s s a S a i n t L a m b e r t O o k een l o k a l e a a r d b e i u i t L u i k o n t d e k t d o o r de b e k e n d e k w e k e r L o r i o. H e t is z i j n b e s t e v a r i ë t e i t en w e r d t o t op g r o t e s c h a a l g e k w e e k t. K o r t w i g v o r m i g, d i e p r o d e en s t e v i g e a a r d b e i. Zeer a r o m a t i s c h. F r a g a r i a x a n a n a s s a T h e i a N I E U W E e n c o m p a c t e, g e z o n d e p l a n t m e t v e e l u i t l o p e r s. De v r u c h t e n c o n i s c h r o n d, o n r e g e l m a t i g v a n v o r m, z e e r z o e t m e t een v l e u g j e p e r z i k. Z e e r a r o m a t i s c h e a a r d b e i. V r u c h t e n v e r s c h i j n e n in h e t m i d d e n v a n h e t s e i z o e n. F r a g a r i a x a n a n a s s a T h e m i s N I E U W E e n z e e r c o m p a c t e a a r d b e i, g e z o n d m e t w e i n i g u i t l o p e r s. V r u c h t e n w i g v o r m i g, m o o i d o n k e r r o o d, z o e t, v l e z i g m e t n i e t t e v e e l z u u r. V r u c h t e n v e r s c h i j n in h e t m i d d e n v a n h e t s e i z o e n. F r a g a r i a x a n a n a s s a T h e t h y s N I E U W E e n v o r s e, g e z o n d e p l a n t m e t v e e l u i t l o p e r s. De v r u c h t e n c o n i s c h r o n d, z e e r z o e t m e t een v l e u g j e p e r z i k. Z e e r a r o m a t i s c h e a a r d b e i F r a g a r i a x a n a n a s s a U r s a N I E U W L i j k t een m i n i a t u u r u i t v o e r i n g v a n de G a r i g u e t t e. In a l l e d e l e n k l e i n e r. V r u c h t e n h a l s v o r m i g, z e e r z o e t m e t w e i n i g z u r e n. H e t is een l a a t r a s d i e w e i n i g u i t l o p e r s v o r m t. F r a g a r i a x a n a n a s s a V i c o m t e s s e H é r i c a r t de T h u r y E e n z e e r o u d e s o o r t o n t w i k k e l d d o o r de F r a n s m a n J a m i n u i t F r a n k r i j k. De v r u c h t e n z i j n c o n i s c h, m i d d e l g r o o t, z o e t en s a p p i g. H e t is e e n v r o e g r a s m e t een u i t s t e k e n d e s m a a k. H e t w o r d t b e s c h o u w d a l s e e n v a n de b e s t e F r a n s e v a r i ë t e i t e n en is n o g s t e e d s v e r k r i j g b a a r.

77 F r a g a r i a x a n a n a s s a W u n d e r v o n K o t h e n T i j d e l i j k n i e t l e v e r b a a r ik w e r k aan e e n b e t e r e s e l e c t i e D o o r de b e k e n d e D u i t s e k w e k e r G o t t l i e b G o e s c h k e o n t d e k t. K o r t na z i j n o n t d e k k i n g al e x t r e e m g e w i l d en er w e r d e n h o g e p r i j z e n b e t a a l d v o o r de p l a n t e n.. H e t v r u c h t v l e e s is d o n k e r r o o d en om d i e r e d e n w o r d t d i t s o o r t ook b l o e d a a r d b e i g e n o e m d. D o o r z i j n b i j z o n d e r e e i g e n s c h a p p e n is h i j d o o r de h o b b y t u i n d e r a l t i j d v e e l a a n g e p l a n t.

78 V ESCANA AARDBEIEN V e s c a n a a a r d b e i e n z i j n a a r d b e i e n o n t s t a a n u i t een k r u i s i n g m e t de k l e i n e b o s a a r d b e i ( F r a g a r i a v e s c a ) en de t u i n a a r d b e i ( F r a g a r i a x a n a n a s s a ) D o e l w a s om de g e z o n d h e i d v a n de b o s a a r d b e i te c o m b i n e r e n m e t de h o g e o p b r e n g s t. H e t d o e l w e r d z e k e r b e h a a l d, m a a r v o o r de c o m m e r c i ë l e t u i n b o u w b l e v e n de v r u c h t e n en o p b r e n g s t t o c h te l a a g om r e n d a b e l te z i j n. De v e s c a n a s b l e v e n l a n g r e l a t i e f o n o p g e m e r k t t o t d a t de s o o r t w e r d h e r o n t d e k t v o o r de h o b b y m a r k t. V e s c a n a s k u n n e n j a r e n op d e z e l f d e p l e k b l i j v e n s t a a n. De v r u c h t e n z i j n i e t s k l e i n e r d a n d i e v a n de t u i n a a r d b e i e n. De s m a a k l i j k t in e e r s t e i n s t a n t i e op d i e v a n de t u i n a a r d b e i, m a a r de n a s m a a k is z e k e r d i e v a n de b o s a a r d b e i. H e t z i j n g e z o n d e g e w a s s e n, d i e v e e l u i t l o p e r s m a k e n. Ze z i j n i d e a l e b o d e m b e d e k k e r s. F r a g a r i a x v e s c a n a A n n e l i e A n n e l i e k o m t u i t h e t Z w e e d s k r u i s i n g s p r o g r a m m a. V r u c h t e n en v i t a l i t e i t v i n d ik i e t s b e t e r d a n F l o r i k a F r a g a r i a x v e s c a n a F l o r i k a Z o w e l in D u i t s l a n d a l s in Z w e d e n w e r d h e t k w e e k p r o g r a m m a o p g e s t a r t om t o t de k r u i s i n g v a n v e s c a n a s te k o m e n. D i t k a n n a m e l i j k n i e t op de n a t u u r l i j k e m a n i e r. F l o r i k a k o m t u i t h e t p r o g r a m m a v a n de h e e r B a u e r. C o n i s c h e, r o d e v r u c h t e n m e t in de n a s m a a k een d u i d e l i j k e b o s b e s s m a a k. G e z o n d en v e e l u i t l o p e r s. F r a g a r i a x v e s c a n a D e i n i a s E e n d o o r d r a g e n d e a a r d b e i, w a a r b i j de m e e s t e a a r d b e i e n l a a t in h e t s e i z o e n v a l l e n. H i e r d o o r een i n t e r e s s a n t e a a n v u l l i n g op h e t a s s o r t i m e n t. E e n k r u i s i n g v a n M a r t i n W e b e r u i t Z w i t s e r l a n d F r a g a r i a x v e s c a n a M e g a l l o s V a n a f e i n d m e i p r o d u c e e r t M e g a l l o s een e n o r m e h o e v e e l h e i d b l o e m e n. D i t b e l o o f t e e n s m a k e l i j k s e i z o e n m e t h e e r l i j k e a a r d b e i e n te w o r d e n. V r u c h t e n n i e t al te g r o o t m e t een h e e r l i j k b o s a a r d b e i a r o m a. O o k een k r u i s i n g v a n M a r t i n W e b e r u i t Z w i t s e r l a n d.

79 F r a g a r i a x v e s c a n a N i c e r o s O o k een d o o r d r a g e n d e a a r d b e i. V r u c h t e n n i e t al te g r o o t, m o o i d o n k e r r o o d v a n k l e u r. D a n h e b b e n we m e e s t a l m e t e e n z e e r z o e t e a a r d b e i v a n d o e n. O o k m e t e e n v o o r v e s c a n a h e r k e n b a r e b o s a a r d b e i a r o m a. E e n k r u i s i n g v a n M a r t i n W e b e r u i t Z w i t s e r l a n d. V o o r s t a a t een e i g e n v e r e d e l i n g s p r o g r a m m a in de p l a n n i n g. H i e r d o o r h o o p ik in de t o e k o m s t m e t a s s o r t i m e n t V e s c a n a a a r d b e i e n v e r d e r u i t te b r e i d e n.

80 T UIN AARDBEIEN In d e z e r u b r i e k de t u i n a a r d b e i e n z o a l s d i e z i j n o n t s t a a n v a n a f de j a r e n 50. D e z e z i j n o n t w i k k e l d d o o r i n s t i t u t e n en u n i v e r s i t e i t e n m e t h e t d o e l een v a r i ë t e i t te k r i j g e n m e t een h o g e r e o p b r e n g s t, h o g e r e g e z o n d h e i d en b e t e r b e s t a n d t e g e n t r a n s p o r t. Er w o r d t w e l e e n s g e z e g d d a t d e z e w a t m i n d e r s m a a k v o l z i j n, m a a r d a t is i e t s te s c h e r p d o o r de b o c h t. Z e k e r de l a a t s t e j a r e n is f a c t o r s m a a k w e e r i e t s w a a r i n m e n g a a t k i j k e n in de k w e e k p r o g r a m m a s. N a a s t a a r d b e i e n u i t de v o o r g a a n d e r u b r i e k e n, is h e t z e k e r v e r s t a n d i g om o o k t u i n a a r d b e i e n in je p r o g r a m m a op te n e m e n. F r a g a r i a x a n a n a s s a A l b a E e n z e e r v r o e g r a s u i t I t a l i ë. V r u c h t e n z i j n g e w o o n r o o d, l a n g c o n i s c h en s m a k e n u i t s t e k e n d. G e z o n d r a s. ( d e n a a m a l b a k o m t w a a r s c h i j n l i j k d o o r h e t f e i t d a t de o n r i j p e v r u c h t e n o p v a l l e n d w i t - g r o e n z i j n. F r a g a r i a x a n a n a s s a A t l a n t i s M o o i e v r u c h t e n en g r o t e o p b r e n g s t. G e z o n d g e w a s. F r a g a r i a x a n a n a s s a B a v o T y p e r e n d v o o r d e z e s o o r t is de h a n e n k a m v o r m d i e m e t n a m e b i j de e e r s t e, g r o t e r e v r u c h t e n v o o r k o m t. W a s e e n p r o d u c t i e b a a s in B e l g i ë, m a a r h e e f t h e t v e l d m o e t e n r u i m e n o m d a t de v r u c h t e n n i e t zo g o e d b e s t a n d w a r e n t e g e n t r a n s p o r t. F r a g a r i a x a n a n a s s a E l s a n t a De n a t i o n a l e t r o t s v a n N e d e r l a n d. N o g s t e e d s m a r k t l e i d e r in de p r o d u c t i e t u i n b o u w. I n m i d d e l s is h e t k w e k e r s r e c h t v e r l o p e n, m a a r e e n g o e d e v e r v a n g e r w o r d t m e t n o d e g e m i s t. G r o t e, s m a k e l i j k v r u c h t e n en r e d e l i j k g e z o n d g e w a s. F r a g a r i a x a n a n a s s a E l v i r a O o k een s u c c e s v a n N e d e r l a n d s e b o d e m. V o o r de v r o e g e t e e l t. V r u c h t e n g r o o t en s m a k e l i j k. I e t s g e v o e l i g e r v o o r d i v e r s e s c h i m m e l z i e k t e n, d a a r o m op een v e r h o o g d b e d p l a n t e n.

HET VERHAAL VAN HET NIEUWE HUIS VAN ZORG & WELZIJN

HET VERHAAL VAN HET NIEUWE HUIS VAN ZORG & WELZIJN HIERAAN BOUWEN WE EN IT PAKKEN WE ALS EERSTE OP VERANERAGENA ZORG EN WELZIJN 01 016 A () j S A ï O E j T A j S S S x j G y A M V A O j I A V A U O O I H A - I B E G J K A j! O K j O Z : H G E éé B O I

Nadere informatie

ÁÒØ Ö Ø Ú Ö Ð Ø Ú Ù Ð Ø ÖÙ Ñ Ò Ú Ò Ò Ö Û Ö ÔÖÓ Ö ÑÑ Ö Ö Ö Ô Ô Ð Ò Ö Ä ½ Ñ ¾¼¼¾ Ò ÛÓÓÖ ÁÒ Ö Ø ÔÐ Ø Û Ð Ñ Ò ÓÙ Ö Ò Òº Ó Ò Ñ Ò Ò ÓÑ Ó Ö ØÙ Ò Ø Ú ØØ Ò Ò Ð Ú Ò Ø Ò Ñ ÐÓÚ Òº ÈÖÓ º Öº Öº È º ÙØÖ Ò Ò Ö ÓÑ Ø Ñ

Nadere informatie

D e u r e n g e m a a k t o m m o o i t e z i j n 1 M a e s t r o, m e e s t e r i n h e t m a k e n v a n k w a l i t e i t s d e u r e n, a f g e s t e m d o p u w s m a a k e n i n t e r i e u r. M

Nadere informatie

- Algemeen 0. Een nòg slimmere schil, die slanker is en nog handiger gefabriceerd kan worden (nog efficiënter). De achtergevel in de steigers H²

- Algemeen 0. Een nòg slimmere schil, die slanker is en nog handiger gefabriceerd kan worden (nog efficiënter). De achtergevel in de steigers H² - 0 6 y Y I H éé O I - H ( ) óó ( ) ( ) I 2020 () H 6 4 H F 1 Py 2014 (1000 ) F 2 I 201 2016 (10000 ) F 3 O 2017 / 2020 (100000 ) P L L T B B éé y y- U P () B 2014 y Z 1 è I ( ) ( P-) I 2014 y H ò ( ë)

Nadere informatie

Tilburg University. Publication date: 2005. Link to publication

Tilburg University. Publication date: 2005. Link to publication Tilburg University Naar een Optimaal Design voor Investeringssubsidies in Milieuvriendelijke Technieken Aalbers, R.F.T.; van der Heijden, Eline; van Lomwel, A.G.C.; Nelissen, J.H.M.; Potters, n; van Soest,

Nadere informatie

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W +

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + D o e l m a t i g h e i d s t o e t s v o o r g e b i e d e n w a a r v o o r g e e n b o d e m b e h e e r p l a n i s v a s t g e s

Nadere informatie

.. - 3,60 r, '8 jaars voor 5-6 schoone boeken, voor holland 2 golden, men kan alle dagen van het jaar inschrijven bij V. DeliUe te BCaldeghem: en

.. - 3,60 r, '8 jaars voor 5-6 schoone boeken, voor holland 2 golden, men kan alle dagen van het jaar inschrijven bij V. DeliUe te BCaldeghem: en ( ) éé éé C C ï x Ï C ï ü q C ö y C C / ( ) Ë è è y C x / y / / / ï C + + C ) ) ) C ü / C C ) ( ) (ïx / X X é Y x ë XX C X è é ë x Y Q y x C ë Y Q y y ) Cy ï C q Cy / y Ö Q C { x ) y C / y q x] y y ( C

Nadere informatie

Akkers zorgen voor leven

Akkers zorgen voor leven A D-? I Z V O ( ), ( ) O T G R H V H y, M, E y K K E F V V P G Dë Wy R J S W I Z D - D è è! S S V G G() I L D D E I, D A,! Z N, O, D A, L Z D : O! K N! M E () I A,, I I éé H I I G S I I I é H,! G V H I,

Nadere informatie

T I P S I N V U L L I N G E N H O O G T E T E G E N P R E S T A T I E S B O M +

T I P S I N V U L L I N G E N H O O G T E T E G E N P R E S T A T I E S B O M + T I P S I N V U L L I N G E N H O O G T E T E G E N P R E S T A T I E S B O M + A a n l e i d i n g I n d e St a t e nc o m m i s si e v o or R ui m t e e n G r o e n ( n u g e n o em d d e St at e n c

Nadere informatie

X u (X,Y,Z) (u,v) v Z = 1

X u (X,Y,Z) (u,v) v Z = 1 ÎÒ ÓØÓ³ ØÓØ ¹ÑÒ ÓÒÐ ÑÓÐÐÒ Û ÙÒ ØÖ ÚÖØÙÐ ÖÐØØ ÌÓ ÅÓÓÒ º ÓÑÔÙØÖÑÓÐÐÒ Ò ÚÖØÙÐ ÖÐØغ ÓÑÔÙØÖÑÓÐÐÒ ÚÒ ØÒ ¹ÑÒ ÓÒÐ µ ÓÑÚÒÒ ÛÓÖÒ Ø ÐÒ¹ ÖÖ ÐÙØÚÓÖÑÒ Ò ÚÖ ÐÐÒ ÑØ ÔÔÐ ÓÑÒÒº ÎÓÓÖÐÒ Ö¹ ÚÒ ÞÒ Ø ÖÙ ÚÒ ¹ Ø ÑÓÐÐÒ Ò ÖÙÑØÐ

Nadere informatie

De Derde Wereld en de Global Studies

De Derde Wereld en de Global Studies Mondiale conflicten De Derde Wereld en de Global Studies Werner Cornelis " #! % & "! $ #! '!!!! " # )! $! ( $! #!!! "!! $ '!!!! +,! *!!! @I?99A9J

Nadere informatie

Inhoud. Voor iedereen met een hart voor de Schelde. nummer 4 2006 / gratis oplage: 100.000

Inhoud. Voor iedereen met een hart voor de Schelde. nummer 4 2006 / gratis oplage: 100.000 OPMAAK NUMMER 4.qx 11:11 P 1 4 2006 / : 100.000 V Sc WIELMANNEN D c Sc c. D c c,. T,. W, c. Nc c Sc c, A V G J A R W (JARW) c. W? D c,. W? D Sc N-V c Sc. M, c, c! D Sc Sc IC Sc, c Sc, U... I T : V 1 &5

Nadere informatie

HEUES- 1F OORLOGSCOII

HEUES- 1F OORLOGSCOII ------ B «G C H B M D P W H ë ï - x - - H D B D D D H O ; D N - D x V M W D J < D M M 1 7 J 1 9 4 6 V O GAAN D BANK BDNDN AKN? H M W U ~ Z - - W ó 194 1 D D A M 1941 V D - ë M B - J R M D R D é é G W!

Nadere informatie

Q u i c k -s c a n W M O i n L i m b u r g De e e r s t e e r v a r i n g e n v a n g e m e e n t e n e n c l i ë n t e n

Q u i c k -s c a n W M O i n L i m b u r g De e e r s t e e r v a r i n g e n v a n g e m e e n t e n e n c l i ë n t e n Q u i c k -s c a n W M O i n L i m b u r g De e e r s t e e r v a r i n g e n v a n g e m e e n t e n e n c l i ë n t e n M w. d r s. E. L. J. E n g e l s ( P r o v i n c i e L i m b u r g ) M w. d r s.

Nadere informatie

2PL 5 3PL 6 4PL 7. 80/20-regel 8. Aak 9. Aangeven 10

2PL 5 3PL 6 4PL 7. 80/20-regel 8. Aak 9. Aangeven 10 100- a 1 H a a a a a V Sa. D a aa () a a a. H 100- a a aa.a.. 9/11, a a. 1-- 2 z : Taaa H aa a a a a aaa. éé 27 33, a aaa z a. 3-- 3 z : Taaa Ra a a a a aaa. a éé, za aaa z aa a -. H a -. 1PL 4 z : 2PL,

Nadere informatie

Welkom in Tunesië. Welkomstmeeting. Hotelbezoeken. Beoordelingsformulier. Tunesische en internationale keuken. Tegemoetkomingsformulier

Welkom in Tunesië. Welkomstmeeting. Hotelbezoeken. Beoordelingsformulier. Tunesische en internationale keuken. Tegemoetkomingsformulier Të NL- W Të Z, p. E Të. V,, p? D p. O pp p! W O ()! T pp. W? K pp! H H, p? J () p p p. W? B p. G p óó p :. A,. B M. A p, p p. T Sp: S- p V T Op, 7 p 7 D H 8050 H T.: 72 261 374-98 351 491 Op 600 C Op 300

Nadere informatie

z i o v e u i s h t a r l e r a

z i o v e u i s h t a r l e r a k x 2 0 0 9 h k x x h I k h. T h hk 2009. Th! M h GC D P h. O k x. Hk k k! W D - E V 23 24 2009 20 EUR 14-13 (.) - 10 (8) Q B C UITVERKOCHT G h h k k T Sh. T Sh h h h. W h h h h kkk, h h. D k, h h, h hk

Nadere informatie

B e l e i d s k a d e r K e r k e n, K l o o s t e r s e n a n d e r e r e l i g i e u z e g e b o u w e n

B e l e i d s k a d e r K e r k e n, K l o o s t e r s e n a n d e r e r e l i g i e u z e g e b o u w e n B e l e i d s k a d e r K e r k e n, K l o o s t e r s e n a n d e r e r e l i g i e u z e g e b o u w e n I n é é n d a g k a n r e l i g i e u s e r f g o e d v a n m e e r d e r e g e n e r a t i e

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord... 3

Inhoudsopgave. Voorwoord... 3 I V... 3 1 I... 5 2 C... 7 3 W... 13 4 W... 23 5 -... 33 6 G... 41 7 O... 45 8 F... 49 A A A A / R A A A A A A B B C / IJ D B D D H D D D D E E E E G G G G H H H H H -H H H H L L L-V L L M M M N N O O

Nadere informatie

Uitleg Toerklas s e 1e traject 42e Nacht van Venlo 2009. Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng

Uitleg Toerklas s e 1e traject 42e Nacht van Venlo 2009. Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng Pagina 1 van 14 Punt Goe d Fout Oms c hr i j vi ng 3 Z Al s u z ag dat de punt ac ht e r "SUCCES" e e n kl e i ne o was had u uw e e r s t e goe de c ont r ol e t e pakke n. Ooooooooo z i t dat z o!!!!!!

Nadere informatie

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s O p le i d i n g: M a s t e r P u b l i c M a n a g e m e n

Nadere informatie

Ter Kennisneming - 214

Ter Kennisneming - 214 Scan nummer 1 van 1 - Scanpagina 1 van 19 Scan nummer 1 van 1 - Scanpagina 2 van 19 Scan nummer 1 van 1 - Scanpagina 3 van 19 i i Ter Kennisneming - 214 Scan nummer 1 van 1 - Scanpagina 4 van 19 R E G

Nadere informatie

ď ď ď Ľ ť ď ť á ď ŕ í ŕ ď ť ŕť ť Ú ŕ í ď Ú é í éé Ľ í ť éé ŕ ď í ď í ŕ Ú Ť ť ť ť Ť ť ď í í ď ť Ô Ô í í ť éé í í ď Ť Ľ ď ď ď ť ď í ť ď ď ď í ŕ ŕ ŕ í ť á ť ť Ĺ ď ŕ ď á ť ď ď í ŕ ť ď ď ŕ ť ŕ ťí ď č Ô Ľ ŕ

Nadere informatie

Docentenhandleiding FOODTOPIA Het eten van de toekomst

Docentenhandleiding FOODTOPIA Het eten van de toekomst Docentenhandleiding FOODTOPIA Het eten van de toekomst $ % &'# ( ) * "! " # INLEIDING -!.$ " " +,! 0123453634784 + - /! 9 : ;: - " < = - > " STICHTING BIOWETENSCHAPPEN EN MAATSCHAPPIJ! " )? : @ 9 ABCDDB,

Nadere informatie

Irene bobelijn. verhaal 1: Ik heet Irene. Op deze foto ben ik zes jaar oud. Ik woon in België.

Irene bobelijn. verhaal 1: Ik heet Irene. Op deze foto ben ik zes jaar oud. Ik woon in België. l 1: Irene bobijn Ik heet Irene ik zes jaar oud Ik woon in Bgië l 1a Mijn papa wonen in Amerika Ik ga ook naar Amerika l 1b Ik maak de reis met een schip Het schip heet Pennland Het schip vertrekt uit

Nadere informatie

Werkgroep Fysieke Stad - 1. Stad in ontwikkeling

Werkgroep Fysieke Stad - 1. Stad in ontwikkeling W Fy S - 1 S D f (), H D f Ef f, H z, f ; M H f z z H L? O W z ë f z? W? H f? W z? W? W H ( ),,? H z L f? N, E O N B W N z I G S E C C f z, V, C f, N, A I S L f D L =! W, + z f W,! H : H L? W? Z f? W?

Nadere informatie

Al g e m e e n : O p a l o n z e a a n b i ed i n g en, a a n v a a r d i n g en, m ed ed el i n g en en o v er een k o m s t en v o o r o n d er s t a a n d e v er r i c h t i n g en z i j n u i t s l

Nadere informatie

I NHOUDSOPGAVE NIEUWS 2006

I NHOUDSOPGAVE NIEUWS 2006 I NHOUDSOPGAVE NIEUWS 2006 Inhoudsopgave nieuws 2006... 1 Wijziging bijdrage kinderopvang... 1 November 2006... 2 Nieuwe Arbeidstijdenwet een feit... 2 Meer vrijheid in uw arbobeleid... 2 Oktober 2006...

Nadere informatie

Netwerk. voorwoord. Tat velendi psuscipis etum eum zzriuscipit la feugueril diam dolendit iusto odolorerit at, sequiscil ulputpat prat.

Netwerk. voorwoord. Tat velendi psuscipis etum eum zzriuscipit la feugueril diam dolendit iusto odolorerit at, sequiscil ulputpat prat. N v T v zz, q. K 90 91 K j Kv x C / V v D B Mv N( ) - z v - 1 v R v ( E v z ). D z v zj. I y z' E. E ' W ' ( v z ) v : v. V F/ I y v. Bv S M N Hz 93 K D. B v L MCM CMC Ov j C, N ICT-j v Bë, D, N Z. Hj

Nadere informatie

R e g i o M i d d e n -L i m b u r g O o s t. G r e n z e l o o s w o n e n i n M i d d e n -L i m b u r g R e g i o n a l e W o o n v i s i e

R e g i o M i d d e n -L i m b u r g O o s t. G r e n z e l o o s w o n e n i n M i d d e n -L i m b u r g R e g i o n a l e W o o n v i s i e R e g i o M i d d e n -L i m b u r g O o s t G r e n z e l o o s w o n e n i n M i d d e n -L i m b u r g R e g i o n a l e W o o n v i s i e 4 o k t o b e r 2 0 0 6 P r o j e c t n r. 2 9 5 7. 7 2 B o

Nadere informatie

Gebrauchsanweisung Gebruiksaanwijzing Mode d emploi Instruzioni sull uso

Gebrauchsanweisung Gebruiksaanwijzing Mode d emploi Instruzioni sull uso DE NL FR IT Gebrauchsanweisung Gebruiksaanwijzing Mode d emploi Instruzioni sull uso 3 29 54 80 B DE

Nadere informatie

Wa a r o m warmte? D u u r za m e e n e r g i e b e ta a l b a a r m a ke n. H o e ko m e n w e d a a r? D a a r o m HWI als coalitie

Wa a r o m warmte? D u u r za m e e n e r g i e b e ta a l b a a r m a ke n. H o e ko m e n w e d a a r? D a a r o m HWI als coalitie Inhoud Wa a r o m warmte? D u u r za m e e n e r g i e b e ta a l b a a r m a ke n H o e ko m e n w e d a a r? D a a r o m HWI als coalitie We moeten gevaarlijke klimaatverandering voorkomen, ook lokaal

Nadere informatie

Landbouwer als. expert. Een landbouwer werkt met kennis van zaken. Daar mag je zeker van zijn. Goed geboerd

Landbouwer als. expert. Een landbouwer werkt met kennis van zaken. Daar mag je zeker van zijn. Goed geboerd G LANDBOUWER ALS ONDERNEMER L x E D O () x E 4 E E L P: E G LANDBOUWER ALS ONDERNEMER L E D R D C E H E 4 I O x E L P: E G LANDBOUWER ALS ONDERNEMER L L E Z Z - A J! 4 E L P: E G LANDBOUWER ALS ONDERNEMER

Nadere informatie

Scholentoernooi 20í 3

Scholentoernooi 20í 3 Shenerni 20í 3 Grep 3,4, en n de bsisshen in en rnd he 7 pri2013 p: brj: p: wensd 24 pri203 Veberen ii n Kein Dheren Sprprk "' Shder", Zuphensewe, he Aeene reee 1'. De eerse wedsrijden beinnen rnd 13:00

Nadere informatie

Handboek Deltamethode Gezinsvoogdij. methode voor de uitvoering van de ondertoezichtstelling van minderjarigen

Handboek Deltamethode Gezinsvoogdij. methode voor de uitvoering van de ondertoezichtstelling van minderjarigen Handboek Deltamethode Gezinsvoogdij methode voor de uitvoering van de ondertoezichtstelling van minderjarigen Colofon Handboek Deltamethode Gezinsvoogdij Uitgave # %& '()*++ )(', - Tekst. ' /0 1#23%' 14

Nadere informatie

Project verslag Gegaste Containers 2008

Project verslag Gegaste Containers 2008 Ð ±»½ Ù»¹» ݱ² ²» Î ± ¹» ßèéð Project verslag Gegaste Containers 2008 ² ±«¼ ± ¹ ª» ʱ± ±± ¼ ë ï Í ³»²ª ²¹ é î Ð ±»½ ±»»² «ª±» ²¹ îòï ß ²» ¼ ²¹ ç îòî ܱ»» ²¹»² ç îòí Ë ª±» ²¹ ç îòíòï Û»» ²»½»¾» ±»µ»² ç

Nadere informatie

B01 B02 B03 B04 B05 B06 B07 B08 B09 B10 B11 B12 B13 B14 B15 B16 B17 B18 B19 BR* BR+

B01 B02 B03 B04 B05 B06 B07 B08 B09 B10 B11 B12 B13 B14 B15 B16 B17 B18 B19 BR* BR+ B01 B02 B03 B04 B05 B06 B07 B08 B09 B10 B11 B12 B13 B14 B15 B16 B17 B18 B19 BR* BR+ LH 262 BK JV 151 FA KR 069 MU ET 160 TK VK 010 MT JE 139 EN AW 228 WI KT 247 BI BT 172 FA PW 261 BK HF 119 EN NF 107

Nadere informatie

TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT

TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT TEKENLIJST SPIJKERSCHRIFT Dit is een vereenvoudigde lijst met spijkerschrifttekens uit Mesopotamië. Deze lijst maakt het mogelijk de tijdens de workshop Graven om te Weten bestudeerde tablet te vertalen.

Nadere informatie

Experts in solutions

Experts in solutions elektricien.pmg.be VAKBLAD VOOR DE ELEKTRO-INSTALLATEUR Verschijnt 6x per jaar, in jan, maart, mei, aug, okt en nov P911199, nr. 17, editie januari 2013, 10 EUR (excl. btw) JEROME KERVYN Zaakvoerder Sunswitch

Nadere informatie

PLANNING PLANMATIG ONDERHOUD 2017

PLANNING PLANMATIG ONDERHOUD 2017 0101 7601AA oneven Kwartaal 2-3-4 7601XR even 7601XS even 7601VZ oneven 7601VX even 7601XZ oneven 7601XV even 7601XT even 0102 7601VZ oneven Kwartaal 2-3-4 7601XV even 7601XH oneven 0501 7601XE oneven

Nadere informatie

Verklaring kolommen Tape Lite

Verklaring kolommen Tape Lite Verklaring kolommen Tape Lite kolom naam inhoud mogelijke waarden grootte verplicht? A ACTION_CODE Deze code geeft aan wat er met de aangifte dient te gebeuren A= add M= modify 1 nee, doch wel aan te raden;

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Jaarverslag 2009

Centraal Bureau voor de Statistiek. Jaarverslag 2009 Jaarverslag 2009 26 maart 2010 3 4 10 11 30 33 37! 42 " 60 # 62 $%& 64 ' 65 !"#!$!%%"! #&'# &!%' %!#%! (%)*% %##+,%!#,% ##! &%%'#& %%%& -* &+- &,.,$/%0 2% #%%"02 #%%#+#! %#!!&#%!% #%%! 3##%%4%! #%%' 5$#

Nadere informatie

inhoud en legenda Nevenstaande legenda is van toepassing op de kaarten bij de wandelingen. In de

inhoud en legenda Nevenstaande legenda is van toepassing op de kaarten bij de wandelingen. In de 0 0 N N E 0! N 0 0 N, 0 N I z U z z 0 z,, z 0 T, z 000 T : 00 E 0000 N 0, yë U ë, ( ) : y yë ( ) N, : 0 x,,, IJ I N, z, z,, 0 0 z N, z 0 I () E 0 z z II, 0 y zz J T, 0 z, 00 0 z I N, z, 0, y 0 0 z z N,

Nadere informatie

0NTVAN6EN2 0 DEC 2012. Team. Onderwerp

0NTVAN6EN2 0 DEC 2012. Team. Onderwerp 0T6 0 D 0 prvii ::Urh RZDF 9 D. ll v Gdprd Pyhl 0 _ Pb 8000 ~- 08 TH Urh d d v d ii Pb 40 UWG Tl. 00- Fx 00-840.prvii-rh.l D r U bri v U r Bijl 7 d( J0 80D7F99 hkli "b: lli jrrki 0" T Rri Drkir Fxr -ldr

Nadere informatie

IN DE MARGE. Hallo allemaal,

IN DE MARGE. Hallo allemaal, Am 2012-2013 IN DE MARGE H m W w m D (30 ) w D m w w M m : wwwww H m m m : 10-! D w Mw-G Lm D m : 21 31 Z! D w 24 m w O 28 wm (M m m ) Km 23 & 30! O w m w : 23 30 A w K K 18-19 H 140 (D m 270 2 390 3 )

Nadere informatie

/ ), '/ ;8 (,$+4<5""

/ ), '/ ;8 (,$+4<5 "##$ & ' )* +, -**.- /001.- /---2.-3 '" 4 2, ) '30 "5 ""/ 62,$+454$ *+,307 8 9:. 2.2 / ), '/ ;8,$+4

Nadere informatie

Begroting 2015. V Ą Vėiligheidsregio. ^ Drenthe

Begroting 2015. V Ą Vėiligheidsregio. ^ Drenthe Begroting 215 V Ą Vėiligheidsregio ^ Drenthe VOORWOORD Dit is d e t w e e d e b e g r o t i n g v a n V e i l i g h e i d s r e g i o D r e n t h e ( V R D ). Hierin is h e t v o l i e d i g e b u d g

Nadere informatie

De rol van sportvoeding bij herstel en trainingsadaptatie

De rol van sportvoeding bij herstel en trainingsadaptatie De rol van sportvoeding bij herstel en trainingsadaptatie Dr. M. Beelen en Prof. L.J.C. Van Loon, Maastricht University Milou Beelen De menselijke motor Prof. L.J.C. van Loon www.kenniscentrumsuiker.nl

Nadere informatie

Inkomende post - 32447

Inkomende post - 32447 Scan nummer 1 van 3 - Scanpagina 1 van 6 12 fy : De - - n e -. *. e * -. e. e * I I D * *.. k q.. ;......,.., :.. :- K5R. t. oll ge an B&W van de gemeente Goeree-overflakkee / -7:. -')1: - -sk.-à--kk,--ih?ë,à-k.--zg.

Nadere informatie

Inkomende post - 43941

Inkomende post - 43941 Scan nummer 1 van 1 - Scanpagina 1 van 6 %. flce I IE - I I-DZGUG LQ rg lnokll lyyst l 29 augustus 2014,)--0.-,.w----,-t-----,d.-,q,--,---.d---sd--d.---,---,-d,---,oz---.p-----ujës-tjik ël-liiall-iisll-lljii-l-i,ijl,i'll,i

Nadere informatie

DIPLOMA. KNM(b. sl' #2hotWN De Jury. Concertwedstrijd Veld hoven. Vereniging: Harmonie Orkest Vleuten. Dirigent: Arjan van Gaasbeek.

DIPLOMA. KNM(b. sl' #2hotWN De Jury. Concertwedstrijd Veld hoven. Vereniging: Harmonie Orkest Vleuten. Dirigent: Arjan van Gaasbeek. DIPLOMA Concetwedstijd Veld hoven 29 novembe 2OL4 Veeniging: Hamonie Okest Vleuten Plaats: Vleuten Diigent: Ajan van Gaasbeek Divisie: 2" divisie Aantal punten: Veplicht gedeelte: Colossus Thomas Doss

Nadere informatie

R e g i o n a a l Pr o g r a m m a L u c h t k w a l i t e i t

R e g i o n a a l Pr o g r a m m a L u c h t k w a l i t e i t Limburgs Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit R e g i o n a a l Pr o g r a m m a L u c h t k w a l i t e i t T e n b e h o e v e v a n h e t: K a b i n e t s s t a n d p u n t Nationaal Samenwerkingsprogramma

Nadere informatie

agdo1250trap Agterhof houtprodukten bv N.205.2k vooraanzicht bovenaanzicht sparing (max. 2960 mm) Aantal optreden... 16 Aantrede...

agdo1250trap Agterhof houtprodukten bv N.205.2k vooraanzicht bovenaanzicht sparing (max. 2960 mm) Aantal optreden... 16 Aantrede... N.05.k hoogte: N.05.k 00 608. 5 6 7 8 9 0 5 6 80 96 96 050 500 N.5.k hoogte: N.5.k 0 508. 5 6 7 8 9 0 5 6 80 50 00 N.5.k hoogte: N.5.k 0 08.5 6 7 8 9 0 5 5 6 80 50 00 N.65.k hoogte: N.65.k 60 08 5 6 7

Nadere informatie

SportBoard ,7 x 42 cm Aerofit Healthclub Hofcampweg KM Wassenaar Wassenaar ZH VES Heren

SportBoard ,7 x 42 cm Aerofit Healthclub Hofcampweg KM Wassenaar Wassenaar ZH VES Heren SportBoard 4015032 29,7 x 42 cm Aad van Loon Sport Maasstraat 28 A 2991 AD Barendrecht Barendrecht ZH 51.85672 4.54027 VES Dames SportBoard 4015033 29,7 x 42 cm Aad van Loon Sport Maasstraat 28 A 2991

Nadere informatie

Al eens aan Kinepolis Business gedacht

Al eens aan Kinepolis Business gedacht rendevenement.pmg.be UW INSPIRATIEBRON VOOREXPERIENCEMARKETING 130037_Rendevenement@Kinepolis_NL.pdf 1 18/02/13 15:28 M ichelculot VO Group 20 jaareventorganising p.8 Ruud Jan sen TNOC O ntdek The Solution

Nadere informatie

Aansluitende treinen met wachttijd

Aansluitende treinen met wachttijd IC 2303 BRUSSEL-NOORD 05:32 3 L 755 05:23 RONSE EEKLO 3 L 1656 06:26 KORTRIJK OUDENAARDE L 756 EEKLO 06:31 3 IC 2328 06:27 BRUSSEL-NAT-LUCHTHAVEN OOSTENDE 3 L 756 06:23 RONSE EEKLO L 1676 KORTRIJK 06:34

Nadere informatie

Surfen over glad ijs; ICT-implementatiestrategieën in het hoger onderwijs vanuit veranderkundig perspectief

Surfen over glad ijs; ICT-implementatiestrategieën in het hoger onderwijs vanuit veranderkundig perspectief Surfen over glad ijs; ICT-implementatiestrategieën in het hoger onderwijs vanuit veranderkundig perspectief Henk Sligte Judith Schoonenboom Peter J. Dekker Klari-Janne Polder To cite this version: Henk

Nadere informatie

Voorwoord) ( De(diabeteszorg(in(Nederland(begeeft(zich(op(hoog(niveau.(In(internationaal(verband(wordt(ons(land( alom(geprezen(om(de(toewijding(die(aan(de(dag(wordt(gelegd(om(het(leven(voor(mensen(met(

Nadere informatie

Nederland Noord-Brabant Boxmeer 152,03 km (ongeveer 8:56 u) Fietsroute

Nederland Noord-Brabant Boxmeer 152,03 km (ongeveer 8:56 u) Fietsroute Print rondje33 152 - Fietsen in - route.nl pagina 1 van 6 rondje33 152 Nederland Noord-Brabant Boxmeer 152,03 (ongeveer 8:56 u) Fietsroute 353677 4 5 29 35 36 66 67 10 11 68 1 72 76 73 4 69 71 70 12 47

Nadere informatie

Stad Adres Openingstijden Aalsmeer (warenhuis) Oosteinderweg AV

Stad Adres Openingstijden Aalsmeer (warenhuis) Oosteinderweg AV Stad Adres Openingstijden Aalsmeer (warenhuis) Oosteinderweg 249 1432 AV 0297-346660 Alkmaar Laat 90 1811 EK 072-5129059 Almelo Grotestraat 36 7607 CP 06-53878562 Almere (warenhuis) Washingtonstraat 45

Nadere informatie

artikelnummer prijs per stuk excl. B.T.W. eenheid

artikelnummer prijs per stuk excl. B.T.W. eenheid 10-11000.1 31,50 stuk 10-11002.1 30,95 stuk 10-11002.1NK 59,95 stuk 10-11010.2 37,30 stuk 10-11010.2NK 78,85 stuk 10-11012.1AC 215,80 stuk 10-11012.2 42,55 stuk 10-11012.2NK 92,80 stuk 10-11012.2P 56,90

Nadere informatie

Van: Utrecht (NL, 3511) Naar: St Jean de Minervois (F, 34360) Afstand: 1266 km. Reisduur: 11:49 Notities: 1 uw startpunt is: Catharijnebaan vertrek in zuid-westelijke richting 2 op Catharijnebaan na 546

Nadere informatie

Ontwerp POL-aanvulling Gebiedsontwikkeling Klavertje 4

Ontwerp POL-aanvulling Gebiedsontwikkeling Klavertje 4 Ontwerp POL-aanvulling Gebiedsontwikkeling Klavertje 4 Ee n r u i m t e l i j ke c o n o m i s c h C r a d l e 2 C r a d l e p e r s p e c t i e f v o o r -L i N m o b o u r ; d g p a r t i ë l e h e r

Nadere informatie

F E . 1. a!? # % b &., @ $ c + ± = e < > [ \ ] ^ g λ Ø ø φ " 1 / 2 h Á á É. j À à È è Ì ì Ò k ò ù Ä ä Ë ë Ï. o à ã Ñ ñ Õ õ F` = 6mm = 9/12mm = 19mm

F E . 1. a!? # % b &., @ $ c + ± = e < > [ \ ] ^ g λ Ø ø φ  1 / 2 h Á á É. j À à È è Ì ì Ò k ò ù Ä ä Ë ë Ï. o à ã Ñ ñ Õ õ F` = 6mm = 9/12mm = 19mm : A ➎ C ➎ B D = 6mm = 9/1mm = 19mm a!? # % b &., @ $ c + ± = d * / : ; ( ) e < > [ \ ] ^ f { } ~ µ ß Ω g λ Ø ø φ " 1 / h Á á É i é Í í Ó ó Ú ú j À à È è Ì ì Ò k ò ù Ä ä Ë ë Ï l ï Ö ö Ü ü ÿ  m â Ê ê î

Nadere informatie

OP GETAL EN RUIMTE KUN JE REKENEN

OP GETAL EN RUIMTE KUN JE REKENEN OP GETAL EN RUIMTE KUN JE REKENEN Welke wiskunde moet ik kiezen? Dit jr moet je gn kiezen welke wiskunde je wilt gn volgen in de bovenbouw. Hieronder kun je lezen wt wiskunde A, en D inhouden. Wiskunde

Nadere informatie

Actuele winterbandenverplichting in Europa

Actuele winterbandenverplichting in Europa Actuele winterbandenverplichting in Europa De regelgeving over de verplichting van winterbanden en sneeuwkettingen in Europa verandert continu. Om uzelf goed voor te bereiden op een veilige reis, vindt

Nadere informatie

I n f o r m a t i e b i j e e n k o m s t 2 9 n o v e m b e r 2 0 1 4 Z w o l l e / R o t t e r d a m

I n f o r m a t i e b i j e e n k o m s t 2 9 n o v e m b e r 2 0 1 4 Z w o l l e / R o t t e r d a m P e r s b i j e e n k o m s t 2 8 n o v e m b e r 2 0 1 4 A m s t e r d a m I n f o r m a t i e b i j e e n k o m s t 2 9 n o v e m b e r 2 0 1 4 Z w o l l e / R o t t e r d a m Michaël Maarschalkerweerd

Nadere informatie

glas tot aan vloer doorvalveilig (gelaagd) metselwerk: Tilburg (rood gemeleerd) metselwerk: Tilburg (rood) bk. nok 8.

glas tot aan vloer doorvalveilig (gelaagd) metselwerk: Tilburg (rood gemeleerd) metselwerk: Tilburg (rood) bk. nok 8. dakpannen rood, passend bij steen 9.657 glas tot aan vloer doorvalveilig (gelaagd) RAL 733 8.88 7.56 A-a8 A-a9 ventilatie dmv open stootvoegen A-c3 A-c4 segment hefdeur volkernpaneel A-a5 A-a6 A-a6 A-a7

Nadere informatie

Experimentele analyse en modellering van het vermoeiingsgedrag van geschroefde buisverbindingen

Experimentele analyse en modellering van het vermoeiingsgedrag van geschroefde buisverbindingen Experimentele analyse en modellering van het vermoeiingsgedrag van geschroefde buisverbindingen Experimental Analysis and Modelling of the Fatigue Behaviour of Threaded Pipe Connections Jeroen Van Wittenberghe

Nadere informatie

A en C Media B.V. Nassaustraat 102 Postbus 528 6043 EE Roermond 6040 AM Roermond Telnr.: 0475-352 800

A en C Media B.V. Nassaustraat 102 Postbus 528 6043 EE Roermond 6040 AM Roermond Telnr.: 0475-352 800 Acaleph Opleiding, Training en Adviezen B.V. Hofkamp 4 6161 DC Geleen Tel.nr. 046-3241800 E-mail: mail@acaleph.nl A en C Media B.V. Nassaustraat 102 Postbus 528 6043 EE Roermond 6040 AM Roermond Telnr.:

Nadere informatie

gelijk aan het aantal protonen in de kern. hebben allemaal hetzelfde aantal protonen in de kern.

gelijk aan het aantal protonen in de kern. hebben allemaal hetzelfde aantal protonen in de kern. 1 Atoombouw 1.1 Atoomnummer en massagetal Er bestaan vele miljoenen verschillende stoffen, die allemaal zijn opgebouwd uit ongeveer 100 verschillende atomen. Deze atomen zijn zelf ook weer opgebouwd uit

Nadere informatie

Voorwoord. B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s,

Voorwoord. B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s, Voorwoord B e s t e le e r l i n g e n o u de r s / v e r z o r g e r s, V o o r j e l i gt het prog r amma van toe t s i ng en a f s l u i t i n g ( P TA ) v a n Be u k en r o d e Ond e r w i j s. B e

Nadere informatie

P. 6 Charme van Schiermonnikoog

P. 6 Charme van Schiermonnikoog EDITIE 07 JAARGANG 04 JULI 2012 P. 2 E V P. 6 C S P. 11 Df ff? V x SEW. D SEW f f. W 64 G V. H f 27 37. A VDM W D. D 18. E 19. W. W N A f. D x 22. D. W 2 f. W 2016 N A f. N. V 2013 9 G.S. O Gyfff. D f

Nadere informatie

Stationsstraat 1 5 œ 5038 EB Tilburg @ j. posous gol 23 5000 LA Tilburg F; e ( ) t l i Ts i i'b in i (J ù' t t te r 1 i l k; J p l ezcmplcmz ê-?&?

Stationsstraat 1 5 œ 5038 EB Tilburg @ j. posous gol 23 5000 LA Tilburg F; e ( ) t l i Ts i i'b in i (J ù' t t te r 1 i l k; J p l ezcmplcmz ê-?&? Stationsstraat 1 5 œ 5038 EB Tilburg @ j. posous gol 23 5000 LA Tilburg F; e ( ) t l i Ts i i'b in i (J ù' t t te r 1 i l k; J p l ezcmplcmz ê-?&? -1: b T'.f telefoon +31 (0)13 535 1 5 35 fax +31 (0)13

Nadere informatie

HET R A ADHUIS EEN MONUMENTALE DROOM 5 JAAR GALERIE HET RAADHUIS

HET R A ADHUIS EEN MONUMENTALE DROOM 5 JAAR GALERIE HET RAADHUIS G A L E R I E HET R A ADHUIS E X P O S I T I E EEN MONUMENTALE DROOM 5 JAAR GALERIE HET RAADHUIS 7 OKTOBER T/M 18 DECEMBER 2011 Al vijf jaar organiseert Ankie Onnes met passie en gedrevenheid exposities

Nadere informatie

Broodje gezond. - 1 snee volkorenbrood. - 1 plak beenh am - 1 plak 2 0+ kaas - 1 tomaat, i n plakjes - 3 augurken, i n plakjes

Broodje gezond. - 1 snee volkorenbrood. - 1 plak beenh am - 1 plak 2 0+ kaas - 1 tomaat, i n plakjes - 3 augurken, i n plakjes Broodje gezond Bereiding: geen - 1 snee volkorenbrood - h alvari ne - 1 plak beenh am - 1 plak 2 0+ kaas - 1 tomaat, i n plakjes - 3 augurken, i n plakjes - 1 el (ci troen)mayonai se - 1 sch aaltje rauwkost

Nadere informatie

llllllllllllllll!4)lllllïlllllllllll)4llllllllllllllll!llïl!l ltlllîlllf '' ''â-ö ' ''ö J. Missche Korteweg 6 9551 BM Sellingen Burgemeesters en Wethouders / Raadsleden College van Postbus 14 9550 AA Sellingen

Nadere informatie

Vedor Editor Handleiding

Vedor Editor Handleiding Vedor Editor Handleiding Kijk voor meer editor tips op help.vedor.nl. Versie 1.3 Handleiding Vedor-editor Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Aanmelden... 4 Vedor Editor Bookmarklet... 5 3 De werkbalk...

Nadere informatie

Hoofdstuk 6 : Projectie en Stelling van Thales

Hoofdstuk 6 : Projectie en Stelling van Thales Hoofdstuk 6 : Projectie en Stelling van Thales - 127 1. Projectie op een rechte (boek pag 175) x en y zijn twee... rechten. We trekken door het punt A een evenwijdige rechte met de rechte y en noemen het

Nadere informatie

CARE FOR THE ENVIRONMENT while caring for your clothes

CARE FOR THE ENVIRONMENT while caring for your clothes CARE FOR THE ENVIRONMENT i i f y SOCIAL MEIA AVERTENTIE POSTER HANGTAG CARE FOR THE ENVIRONMENT i i f y IN HANELINGEN L ij i L j i i i j i i z i ff Z ji i j i L j i ij j i 4 Sij z ii ij FOLER CAR EF OR

Nadere informatie

College van procureurs-generaal

College van procureurs-generaal . nkomende documenten - 57 Scan nummer van - Scanpagina van 5 College van procureurs-generaal P ket-generaz Postadres: Postbus 005, 500 EH Den Haag. Bezoekadres: Prins Clauslaan 6 595 AJ Den Haag Onderdeel

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen RIJKSUNIVERSITEIT GRONINGEN

Rijksuniversiteit Groningen RIJKSUNIVERSITEIT GRONINGEN RIJKSUNIVERSITEIT GRONINGEN RIJKSUNIVERSITEIT GRONINGEN Auteur: Ricardo Mulder Opleiding: Facility Management Opdrachtgever: Gemeenschappelijke Interne Dienst Faculteiten der Rechtsgeleerdheid en der Letteren

Nadere informatie

KLANT RAPPORTAGE. [ Informatie bijgwerkt tot en met 20 jan 2015 ] [Geraporteerde informatie is over periode: 02 jan 2014 tot en met 31 dec 2014]

KLANT RAPPORTAGE. [ Informatie bijgwerkt tot en met 20 jan 2015 ] [Geraporteerde informatie is over periode: 02 jan 2014 tot en met 31 dec 2014] KLANT RAPPORTAGE [ Informatie bijgwerkt tot en met 2 jan 215 ] [Geraporteerde informatie is over periode: 2 jan 214 tot en met 31 dec 214] Factuurrelatie: Hogeschool Utrecht kantoorpapier (1167) Oudenoord

Nadere informatie

GEMEENTE AALTEN - gemeentelijke monumenten per 23 januari 2014

GEMEENTE AALTEN - gemeentelijke monumenten per 23 januari 2014 GEMEENTE AALTEN - gemeentelijke monumenten per 23 januari 2014 Straatnaam nr. postcode plaats Aaltenseweg 2 en 4 + Kerkhofplein 1 7091 AE Dinxperlo Aaltenseweg 15 7091 AB Dinxperlo Aaltenseweg 22 7091

Nadere informatie

IJS FABRIEK AARDBEIEN

IJS FABRIEK AARDBEIEN IJS FABRIEK AARDBEIEN Rekenen voor vmbo-groen en mbo-groen Colofon RekenGroen. Rekenen voor vmbo- groen en mbo- groen Module IJsfabriek Aardbeien Leerlingtekst Versie 1.0. November 2012 Auteurs: Monica

Nadere informatie

Ankerplaats 43 te Ridderkerk

Ankerplaats 43 te Ridderkerk Ankerplaats 43 te Ridderkerk Zonnig, luxe en ruim 3 kamer appartement op de 12e verdieping met een fraai balkon op het Westen kunt u genieten van een fantastisch uitzicht. Op uw eigen terras de zon zien

Nadere informatie

14 TUSSENWONINGEN, TYPE JADE

14 TUSSENWONINGEN, TYPE JADE Weieran g Konswe Hoogan Broekan Esran sw Kon ge at tra es m ee W e Prinsenw a Stroom Weies s We LOCATIE EN SITUATIE De wijk Weemeanen igt aan ge e noorkant van Vriezenveen. De wonen zijn geen in een van

Nadere informatie

GflB0{lla dztne. Europeês sanensp l. Bii dê foto op de voorpagihà

GflB0{lla dztne. Europeês sanensp l. Bii dê foto op de voorpagihà GHB 0zrne GflB0{lla dztne Europeês sanensp l Bii dê foto op de voorpagihà Face in Gent {inr ^d ftnendq h àeè) h eedg4 nhí nd nijr d4&rffii i.l :& [o6dhd 'j4d* 'Het ir goed om tê zien hoe veííhillênd sommige

Nadere informatie

37937 De Gagelrijzen PA St. Willebrord Rozenkransstraat CW St. Willebrord A.M. de Jongstraat BW Zegge

37937 De Gagelrijzen PA St. Willebrord Rozenkransstraat CW St. Willebrord A.M. de Jongstraat BW Zegge Perceel 1 De Kornalijn te Bergen op Zoom (cluster 4) De Kornalijn Guido Gazellelaan 18 4624 GM BERGEN OP ZOOM Begintijd: 8.30 Ma t/m vr Eindtijd: 15.00 Begintijd: 8.30 woensdag Eindtijd: 12.15 37937 De

Nadere informatie

Maart 2015 www.alzheimer-nederland.nl/voorzieningen 1 van 5

Maart 2015 www.alzheimer-nederland.nl/voorzieningen 1 van 5 In dit overzicht vindt u alle voorzieningen voor jonge mensen met dementie per provincie. Kijk voor alle overzichten op: www.alzheimer-nederland.nl/voorzieningen Amsta: Opname/ verblijfsafdeling op basis

Nadere informatie

pieter jan vos architect bna zeeweg 17, 1759 gs callantsoog

pieter jan vos architect bna zeeweg 17, 1759 gs callantsoog V-04 V-05 V-10 V-09 V-08 V-03 V-07 V-01 V-02 V-06 5.100 4.500 6.000 4.500 A B C D E F DO-401 Doorsnede A-A V-15 V-12 V-11 V-13 V-14 V-16 V-17 Hellingbaan: druklaag 70 mm kanaalplaat 200 mm V-18 V-19 1.650

Nadere informatie

1 Onderwerp Beschikbaar stellen van een krediet voor de verhuizing naar en de opstart van het Stadshuis en voor de oplevering van het Meandergebouw.

1 Onderwerp Beschikbaar stellen van een krediet voor de verhuizing naar en de opstart van het Stadshuis en voor de oplevering van het Meandergebouw. Niwgi Gtd 7 drwrp Bhikbr tll krdit vr tthlzig Mdr ihlzlg tdhl t brri Rdvrtl Adlig pprt Prtillhdr dr. B.J. Lbblg drwrp Bhikbr tll v krdit vr d vrhizig r d ptrt v ht tdhi vr d plvrig v ht Mdrgbw. Gvgd blit

Nadere informatie

BLOK 2: les 1 en 2. groep 4) en leren de woorden correct te schrijven (cat. 14) REGEL: 14: Lange klanken aan het eind van een klankgroep:

BLOK 2: les 1 en 2. groep 4) en leren de woorden correct te schrijven (cat. 14) REGEL: 14: Lange klanken aan het eind van een klankgroep: BLOK 1: les 1 en 2 Het voorvoegsel be-, ge-, ver-, me-, te- in een woord hetkennen en het woord correct teschrijven (cat. 11c) 11c: Wooden met een stomme e vooraan: In woorden die beginnen met be-, ge-,

Nadere informatie

Werken in de Sociale Werkvoorziening. Informatie voor mensen met een beperking

Werken in de Sociale Werkvoorziening. Informatie voor mensen met een beperking Werken in de Sociale Werkvoorziening Informatie voor mensen met een beperking Wat staat er in dit boekje? Pagina 1 Pagina 2 Pagina 3 Pagina 4-5 Waarom dit boekje? Wat is de Sociale Werkvoorziening? Voor

Nadere informatie

Colofon. Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet. Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4

Colofon. Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet. Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4 Colofon Titel Apps, Alles over uitgeven op mobiel en tablet Auteur Dirkjan van Ittersum ISBN: 978-90-79055-10-4 Uitgever InCT Postbus 33028 3005 EA Rotterdam www.inct.nl uitgever@inct.nl Vormgeving en

Nadere informatie

Gemeente[![tr. Geldermalsen. Aldus besloten in de openbare vergadering van 27 oktober 2015, nummer 1 1,

Gemeente[![tr. Geldermalsen. Aldus besloten in de openbare vergadering van 27 oktober 2015, nummer 1 1, 9 Gemeente[![tr Geldermalsen '11. Voor de vervanging van inventarissen in de gymlokalen een krediet van 26.100 beschikbaar te stellen. 12. Voor het bouw- en woonrijp maken van het perceel ten behoeve van

Nadere informatie

Aanvraaggegevens. Formulierversie. Aanvraagnummer. Aanvraagnaam. Uw referentiecode. Ingediend op. Projectomschrijving. Gefaseerd.

Aanvraaggegevens. Formulierversie. Aanvraagnummer. Aanvraagnaam. Uw referentiecode. Ingediend op. Projectomschrijving. Gefaseerd. Gegevens bevoegd gezag Referentienummer Datum ontvangst 20151012-1025 201510121025 Formulierversie 2015.03 Aanvraaggegevens Let op: vul het formulier alstublieft volledig in. Aanvraagnummer Aanvraagnaam

Nadere informatie