1.1 Publieke opinie en organisaties

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "1.1 Publieke opinie en organisaties"

Transcriptie

1 I ssues 1 Als je het nieuws volgt, merk je dat organisaties steeds vaker verantwoording moeten afleggen over hun handelen. Zij worden kritisch gevolgd door hun omgeving. Een organisatie heeft te maken met talloze doelgroepen met allemaal verschillende verwachtingen. Dat geldt voor bedrijven maar net zo hard voor not-for-profitorganisaties en publieke instellingen. Zo spreken aandeelhouders ondernemingen aan op corporate governance (de wijze waarop de organisatie wordt bestuurd en beheerd) en behaalde financiële resultaten, letten milieuorganisaties vooral op maatregelen op het gebied van duurzaamheid, zijn werknemersorganisaties kritisch over het sociale beleid dat gevoerd wordt en kijken consumentenorganisaties naar prijs, kwaliteit, service en eerlijke communicatie. Organisaties moeten over al deze zaken verantwoording afleggen. En zeker als zij daarin tekortschieten, moeten ze steeds vaker verantwoording afleggen in de media en in het openbare debat: de publieke arena. Dit is een onomkeerbare ontwikkeling. Organisaties zullen zich dan ook bewuster moeten zijn van hun beleid en activiteiten. Zij die het in de ogen van het publiek niet goed doen, worden onherroepelijk terechtgewezen. Het probleem daarbij is natuurlijk wel dat wat vandaag de norm is, morgen als immoreel kan worden beschouwd. 1.1 Publieke opinie en organisaties Als een organisatie handelt op een manier die anderen als onacceptabel beschouwen, dan blijft dat zelden verhuld. Dat hebben vele honderden ondernemingen de laatste jaren aan den lijve ondervonden. Zeker de financiële sector heeft het de laatste tijd zwaar te verduren. Exorbitante beloningen, foute beleggingen, woekerpolissen, mislukte overnames en de kredietcrisis hebben ervoor gezorgd dat de hele sector in een kwaad daglicht is komen te staan. En het eind lijkt nog lang niet in zicht. Het publiek en de politiek steken hun verontwaardiging niet onder stoelen of banken. De media volgen de ontwikkelingen kritisch.

2 12 I s s u e s m a n a g e m e n t Op het ene onderwerp heb je als organisatie meer grip dan op het andere onderwerp. Soms kun je als organisatie met ogenschijnlijk eenvoudige maatregelen, het publiek tegemoetkomen waardoor de rust weer terugkeert. Toen pensioenfondsen enkele jaren geleden werden aangesproken op foute beleggingen, hadden ze binnen afzienbare tijd hun beleid bijgesteld en inmiddels maken ze goede sier met hun verantwoord beleggingsbeleid. Maar soms zijn problemen heel wat minder gemakkelijk op te lossen. Wat doe je bijvoorbeeld als onderneming van grote, energieverslindende terreinauto s of suv s (Sports Utility Vehicle) als de consument de hand op de knip houdt en de samenleving afkeurend reageert op deze zogenaamde P.C. Hooft-tractoren? Gelijk of geen gelijk, geen enkel bedrijf kan het zich permitteren om in dit zogenaamde transparantietijdperk de mening van de omgeving te negeren. dnb: nog steeds hoge bonussen De best betaalde bankiers in Nederland zijn vorig jaar nauwelijks gekort op hun bonus. Dat zegt De Nederlandsche Bank na onderzoek van het beloningsbeleid bij bijna dertig financiële instellingen. Topbankiers die anderhalf miljoen euro of meer verdienen, ontvingen een bonus van gemiddeld ruim 300 procent. Het hogere middenkader kreeg veel minder. Maximum Wel werden in totaal vorig jaar minder bonussen uitbetaald dan in Toch noemt de centrale bank het opmerkelijk dat er ruim is beloond bij financiële instellingen die grote verliezen leden. Welke dat zijn, zegt de bank er niet bij. De uitkomst van het onderzoek is voor De Nederlandsche Bank aanleiding zijn richtlijnen aan te scherpen. Ban ken moeten meer rekening houden met hun prestaties en ze moeten een maximum stellen aan de variabele beloningen, zoals bonussen. Minister Bos van Financiën vindt het beschamend en schaamteloos dat banken in het crisisjaar 2008 nog hoge bonussen hebben uitgedeeld. Hij noemt de uitkomsten van het onderzoek ontluisterend. Bron: (september 2009) Kader 1.1

3 I s s u e s 13 Het begrip publieke opinie verwijst naar de openbare meningsvorming. Het is het product van openbare discussie tussen geïnformeerde en geïnteresseerde burgers. De maatschappij discussieert voortdurend over allerlei onderwerpen die direct of indirect raakvlakken kunnen hebben met het functioneren van organisaties. De (on)wenselijkheid van reclame gericht op kinderen, de (betwijfelde) zegeningen van privatisering, wel of geen belasting op ongezonde voeding, de omvang van veebedrijven, grenzen aan topsalarissen, de aanvaardbaarheid van nucleaire energie, het zijn allemaal onderwerpen waarover ruimschoots gedebatteerd wordt op verjaardagen, tijdens het werk, in de media en in de politiek. Vaak zijn het discussies die terug zijn te voeren op een aantal hoofdonderwerpen: gezondheid, veiligheid, milieu en klimaat, privacy, sociale rechtvaardigheid, dierenwelzijn en transparantie. Omdat nagenoeg iedereen inmiddels toegang heeft tot internet en online sociale netwerken, zoals bijvoorbeeld Twitter, kunnen belanghebbenden voortdurend nieuwe informatie waar of onwaar toevoegen aan de discussie. Politici, opinieleiders, wetenschappers, ervaringsdeskundigen, belangenbehartigers, journalisten en consumenten dragen zo allemaal bij aan het debat. In deze stroom van vaak tegenstrijdige informatie is het voor het publiek moeilijk om tot een goed oordeel te komen. Zo is er al sinds het ontstaan van de plannen veel discussie over de Noord/Zuidlijn die Amsterdam Noord met Amsterdam Zuid verbindt. Voor- en tegenstanders van de lijn presenteerden onderzoeken en legden argumenten op tafel waarom de lijn wel of niet zou moeten worden gebouwd. Met de steeds groter wordende technische, financiële en bestuurlijke problemen is de discussie opgelaaid over het wel of niet (af) bouwen van de Noord/Zuidlijn. Ook het instorten van het Historisch archief van de stad Keulen in maart 2009 heeft in Amsterdam het besef vergroot van de risico s op verzakkingen. Dat de discussie over de Noord/Zuidlijn eind 2009 nog lang niet verstomd was, bleek wel uit het feit dat actrice Nelly Frijda de politieke partij Red Amsterdam introduceerde. Deze partij, die meedeed aan de gemeenteraadsverkiezingen van 2010 en met één zetel in de Raad kwam, heeft als belangrijkste programmapunt het stopzetten van de aanleg van de Noord/Zuidlijn.

4 14 I s s u e s m a n a g e m e n t Red Amsterdam, de partij die als belangrijkste speerpunt het stoppen met de Noord/Zuidlijn heeft, kan rekenen op veel steun. Bron: (maart 2010) Figuur 1.1 Politieke partij Red Amsterdam Meestal leidt de publieke discussie tot een dominante opvatting. Dit kan weer leiden tot politieke initiatieven en veranderingen in wet- of regelgeving. Veel bedrijven zullen voor die tijd al in actie zijn gekomen. Deze vroegtijdige actie kan voortkomen uit een gevoel van maatschappelijke verantwoordelijkheid, maar ook uit het streven naar reputatiebehoud of pragmatische overwegingen. Zo is in Nederland in 2004 het Convenant Overgewicht gesloten tussen onder meer het ministerie van Volks gezondheid, Welzijn en Sport, ngo s en organisaties van voedings ondernemingen en horeca. In dit convenant zijn afspraken gemaakt over een gezamenlijke aanpak van het probleem van overgewicht. Een onderdeel daarvan was een vrijwillige reclamecode van de fnli ( Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie), gericht op een verantwoord reclamebeleid over voeding. Zelfregulering door het bedrijfsleven is een vaak toegepast middel om critici het gras voor de voeten weg te maaien of wetgeving te voorkomen. Aan de andere kant wordt tegenwoordig juist ook vanuit het bedrijfsle ven de roep om wet- en regelgeving naar aanleiding van issues weer groter. Dit vooral om ervoor te zorgen dat alle bedrijven zich aan dezelfde regels houden en er geen oneerlijke concurrentie kan ontstaan. Naast de trend van zelfregulering is er dus ook een toenemende vraag naar een overheid die regels stelt en zorgt dat iedereen zich daaraan houdt.

5 I s s u e s 15 Bedrijven zullen zich in hun bedrijfsvoering steeds meer moeten conformeren aan de publieke opinie, hoe controversieel en veranderlijk die soms ook kan zijn. Wat hierbij opvalt, is dat de bewijslast steeds meer bij de bedrijven zelf komt te liggen. Als ze niet actief kunnen aantonen dat ze het goed doen, komt het probleem ook bij hen te liggen. De term publieke opinie wordt in dit boek overigens in een brede betekenis gebruikt. Het is niet de eenduidige reflectie van de mening van de gemiddelde burger. We zien de publieke opinie als een complex samenspel tussen media, deskundigen, opinieleiders, politiek en burger, dat uiteindelijk tot een dominante maatschappelijke opvatting leidt. 1.2 Wat zijn issues? Het mag duidelijk zijn dat de publieke discussie over actuele maatschappelijke onderwerpen niet door het bedrijfsleven genegeerd kan worden. Maar niet alle onderwerpen die de krant halen, kun je issues noemen. Het terughalen van een productieserie van een bekend zuivelproduct uit alle supermarkten zal best even onderwerp van gesprek zijn en het is belangrijk genoeg voor de producent maar het is geen issue in de formele betekenis. Wat verstaan we dan wel onder een issue? Een issue wordt door Van Tulder en Van der Zwart (2003) als volgt gedefinieerd: Een brandende kwestie met voor- en tegenstanders die wacht op beslechting en die via de media onderwerp van gesprek wordt bij brede publieksgroepen. definitie Vanuit de invalshoek van bedrijven zijn issues: maatschappelijke geschilpunten die wachten op beslechting; waarover verwachtingskloven ontstaan; uitmondend in controverses; en die een positieve of negatieve impact op de bedrijfsvoering en/of op de reputatie kunnen hebben.

6 16 I s s u e s m a n a g e m e n t Een issue is dus meestal controversieel en kent voor- en tegenstanders. Een voorbeeld van een issue is bijvoorbeeld het beleggen door pensioenfondsen in defensiebedrijven. Voorstanders wijzen op het feit dat veel van deze bedrijven niet alleen defensiematerieel produceren en dat ze bovendien mooie rendementen laten zien. Zo kopte Trouw in maart 2007: Beleggen in clusterbommen is financieel gezien een prima investering. Tegenstanders wijzen op de enorme schade die defensiebedrijven aanrichten en de ellende die clusterbommen en ander oorlogsmateriaal veroorzaken. Maar waar moet je de grens leggen? Als je niet meer in defensie bedrijven mag investeren, mag je dan wel nog investeren in vervuilende olie bedrijven? Veel pensioenfondsen en andere institutionele beleggers hebben hun beleggingsbeleid inmiddels aangepast, maar ze zullen ongetwijfeld zeer kritisch de maatschappelijke discussie blijven volgen. Voor overheden vormen issues natuurlijk een dagelijkse realiteit want dat is inherent aan de publieke functie. De Noord/Zuidlijn kwam al voorbij. Veel issues bij overheden hebben betrekking op het thema veiligheid. Mooie voorbeelden zijn verlofregelingen voor tbs-ers, straat terreur in Gouda en zwaarte van straffen door rechters. Criterium 1: Geschilpunten die wachten op beslechting Er is sprake van geschilpunten die wachten op beslechting als er (nog) geen algemeen geaccepteerde normen zijn over een onderwerp of als de bestaande normen opnieuw ter discussie worden gesteld. Zo verbood het gemeentelijk vervoerbedrijf van Amsterdam (gvb) een tramconducteur begin 2010 om zichtbaar een kruis te dragen op zijn kleding. Dit leid de tot veel ophef, vooral omdat het dragen hoofddoekjes wel is toegestaan. Hoewel de rechter oordeelde dat de eis van het gvb om de ketting onder de bedrijfskleding te dragen niet onredelijk is, is de ophef nog lang niet achter de rug. Zolang er nog geen bevredigend, breed geaccepteerd besluit is genomen, zal het uiten van geloof tijdens werk in de vorm van een hoofddoekje of kruis zeker een controversieel onderwerp blijven (zie ook kader 1.2).

7 I s s u e s 17 Tramconducteur moet kettinkje met kruis verbergen Kader 1.2 Een tramconducteur in Amsterdam heeft bij de rechter vergeefs geprotesteerd tegen het verbod om tijdens zijn werk een kettinkje met een kruisje te dragen. De rechter vindt dit kledingvoorschrift van het Gemeentelijk Vervoersbedrijf niet onredelijk met het oog op de veiligheid en een uniforme en professionele uitstraling. Bovendien is sprake van een algemeen verbod op kettinkjes, met en zonder religieus symbool eraan. De conducteur voelde zich gediscrimineerd, omdat moslimcollega s wel een hoofddoekje mogen dragen. De rechter ging daar niet in mee. Het staat de conducteur vrij om op een andere manier uiting te geven aan zijn geloof, bijvoorbeeld door een ring met een kruis, aldus de rechter. Bron: (december 2009) Criterium 2: Verwachtingskloven Van een verwachtingskloof is bijvoorbeeld sprake wanneer er een verschil is tussen het door het publiek waargenomen of ervaren gedrag van een organisatie en de verwachtingen van wat dat gedrag eigenlijk zou moeten zijn. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het toekennen van bonussen aan ondernemingen die ondermaats hebben gepresteerd. Voor veel mensen is het moeilijk te begrijpen dat topbestuurders hoge bonussen worden toegekend, terwijl tegelijkertijd medewerkers op straat worden gezet wegens tegenvallende resultaten. Criterium 3: Controverses Onderwerpen worden controversieel als er sprake is van bewust doorzetten van beleid of ideeën, tegen de geldende normen of opvattingen van andere belangrijke partijen of groepen in. Het publiek verwacht bijvoorbeeld van bedrijven dat zij duurzaam ondernemen en dus niet zaken doen met dictatoriale regimes. Dit leidde enkele jaren geleden tot veel ophef toen bleek dat Total de banden met Myanmar (het vroegere Birma) niet wilde verbreken. Omdat het bedrijf zich niets aantrok van oproepen om zich terug te trekken uit Myanmar, riepen de sp, PvdA, GroenLinks en de Partij voor de Dieren op niet te tanken bij Total. Actiegroepen als Totaal Asociaal begonnen zich te

8 18 I s s u e s m a n a g e m e n t roeren en er barstte een flinke discussie los. Uiteindelijk hebben alle protesten Total weliswaar (tijdelijk) in een kwaad daglicht gesteld, maar is het bedrijf nog steeds actief in Myanmar. Activisten saboteren Total-tankstation om Birma Activisten van de groep Totaal Asociaal hebben afgelopen nacht een tankstation van Total gesaboteerd. Ze sneden enkele tientallen slangen door van de pompen langs de Amsterdamseweg bij Arnhem. De actiegroep eiste de verantwoordelijkheid voor de sabotage vanmiddag op. Totaal Asociaal zegt hiermee te protesteren tegen de aanwezigheid van Total in Birma. Totaal Asociaal wil dat Total zich onmiddellijk terugtrekt uit Birma. Total is de grootste buitenlandse investeerder in Birma en doneert dus rechtstreeks geld aan de militaire junta die daar mensen onderdrukt. Wij vinden dat geen enkel bedrijf in zulke landen zou mogen investeren, staat in een verklaring van de groep. Bij de actie zijn alleen de benzineslangen doorgesneden. De gasslangen bleven volgens de actiegroep ongemoeid. Het tankstation was een groot deel van de dag gesloten. Pas in de loop van de middag waren de eerste pompen weer in bedrijf, aldus Totaal Asociaal. Total was niet bereikbaar voor commentaar. Bron: (oktober 2007) Kader 1.3 Criterium 4: Impact op de bedrijfsvoering of de reputatie Organisaties mengen zich zelden in discussies over onderwerpen die niets te maken hebben met hun eigen bedrijfsvoering of ideologische grondslagen. Zo zal Greenpeace zich niet snel bemoeien met salarisdiscussies, Shell is niet bezig met overgewicht en kpn houdt zich verre van de discussie over het rookverbod. Een maatschappelijke kwestie wordt pas een issue voor een organisatie als het impact kan hebben op de continuïteit of op de reputatie. Maar ook dan is vaak een goede onderbouwing en harde bewijsvoering nodig wil een issue binnen een onderne ming echt de aandacht krijgen die het verdient.

9 I s s u e s 19 Een voorbeeld van een issue dat echt impact heeft op de reputatie én business van een onderneming is de discussie over zogenaamde woekerpolissen die de gemoederen jarenlang flink bezig heeft gehouden. Deze discussie over (de informatie met over) beleggingsverzekeringen heeft enorme consequenties gehad voor de betrokken ondernemingen. Zo hebben ondernemingen als Fortis, sns Reaal, aegon, Nationale- Nederlanden en Delta Lloyd voor vele honderden miljoenen euro s schikkingen getroffen met de belangenorganisaties voor consumenten met een beleggingsverzekering. Delta Lloyd schikt in woekerpolisaffaire Kader 1.4 Het verzekeringsconcern Delta Lloyd betaalt 300 miljoen euro aan houders van zogenoemde woekerpolissen. Het gaat om de eerste schikking met consumentenorganisaties in de woekerpolisaffaire. Delta Lloyd heeft ook 110 miljoen euro gereserveerd voor houders van verzekeringen met een gegarandeerd minimumrendement. Het akkoord is bereikt met de stichtingen Verliespolis en Woekerpolisclaim, die zo n polishouders vertegenwoordigen. Dat hebben de drie partijen woensdag bekendgemaakt in een gezamenlijke verklaring. De schikking heeft betrekking op in totaal polissen van Delta Lloyd. Circa twee derde van deze polissen zullen voor een tegemoetkoming in aanmerking komen, aldus de verzekeraar. Het resultaat van de onderhandelingen, die maanden hebben geduurd, wordt gesteund door de Vereniging van Effectenbezitters (veb), de Vereniging Eigen Huis (veh) en Jan Wolter Wabeke, de nationale Ombudsman Financiële Dienstverlening. Bron: (september 2008) Als we het in dit boek over issues hebben, dan voldoen ze in de meeste gevallen aan de vier genoemde criteria. Het issue roken in de horeca was een mooi voorbeeld van een issue voor een restaurantketen. Het was een geschilpunt dat begin 2007 nog wachtte op beslechting (wat zal de wetgever besluiten?), er was sprake van een verwachtingskloof (voor velen is het recht op roken in publieke ruimtes niet meer van toepassing), leidend tot controverse (voor- en tegenstanders bestreden elkaar met onderzoekgegevens en meningen) en er was sprake van potentiële impact op de bedrijfsvoering. Gaan rokers wegblijven als het niet meer

10 20 I s s u e s m a n a g e m e n t mag of komen er juist nieuwe klanten bij? In de loop van 2007 leek het pleit beslecht met het voornemen van de minister van VWS om per 1 januari 2008 het roken in de horeca te verbieden. Met de vraag of het rookverbod ook voor eenmansbedrijven geldt, was het issue anno 2010 nog steeds zeer actueel. 1.3 Het verschil tussen issues, trends en hypes Issues zijn er niet van de ene dag op de andere. Het zijn meestal langlopende grillige processen die zo nu en dan de kop op kunnen steken. Issues kunnen een levensduur hebben van zo n 10 tot 30 jaar: van de voorfase waarin het issue nog onzichtbaar is maar wel onderhuids borrelt, tot het volledig verdwijnen van het issue. Het is belangrijk dat een issue niet wordt verward met een mediahype of een trend. Een mediahype is een nieuwsgolf die piekt en ook weer snel wegebt. Een hype begint meestal met een werkelijke gebeurtenis. De media duiken massaal op dit nieuws en in hoog tempo wordt in nagenoeg alle media aandacht gegeven aan dit nieuws. Voorbeelden van mediahypes in 2009 waren het zeilmeisje (een 14-jarig meisje dat een solozeiltocht rond de wereld wilde maken) en de Mexicaanse griep. In nagenoeg alle media werd maandenlang volop aandacht aan deze onderwerpen besteed. Daarbij is de aandacht voor de Mexicaanse griep nog wel te begrijpen, gezien het potentiële risico van deze griepvariant. Maar of dat ook geldt voor de aandacht die het zeilmeisje ten deel valt, is maar de vraag. Mediahypes komen even snel als ze weer gaan. Een issue daarentegen kan sluimeren, soms zeer lange tijd, en zal niet snel verdwijnen. Issues zijn ook niet hetzelfde als trends, hoewel ze er wel nauw mee kunnen samenhangen. Issues kunnen namelijk voortkomen uit trends. Eliane Schoonman definieert een trend als een ontwikkelingslijn, gevormd door grote sociale, economische en politieke omstandigheden, veranderingen en ethische opvattingen in de samenleving in een bepaald tijdsgewricht. Trends hebben altijd een lange levensduur. Enkele bekende trends in het bedrijfsleven zijn globalisering, duurzaam ondernemen en transparantie. Uit de trend globalisering komt het issue outsourcing (uitbesteding) aan lage loonlanden voort en de discussie over topbeloningen

11 I s s u e s 21 en bonussen is nauw verbonden met transparantie. En het issue koeien wel of niet buiten komt voort uit de duurzaamheidstrend. Managers: Mexicaanse griep is enorme hype Kader 1.5 De meeste managers zien de Mexicaanse griep als een grote hype en vinden het de hoogste tijd dat we ons weer bezig gaan houden met de echte problemen. De Mexicaanse griep is een hype. Het is niet meer dan een opgeklopt sensatieverhaal in de media zoals de millenniumbug een aantal jaar geleden. Dat stelt twee derde van de managers, blijkt uit eigen onderzoek. We hoeven er niet meer of minder voor te vrezen dan de normale griep die ieder najaar weer over Nederland trekt. Het is droevig dat we elkaar allemaal zo gek maken, zegt Jaap Dogger, stafarts bij arbodienst Maetis. Het is vreselijk gehypet, terwijl we allang weten dat het lang niet zo erg is. Het levert alleen in sommige sectoren gevaar op voor de economie of de continuïteit. Bron: (augustus 2009) 1.4 De levenscyclus van een issue Net als mensen, organisaties, technologieën en producten kennen ook issues cycli van opkomst en ondergang. Een belangrijk doel van het issues managementproces is om de ontwikkelingen in de publieke opinie zo vroeg mogelijk te identificeren om hier vervolgens zo snel en goed mogelijk op te anticiperen. Issues doorlopen verschillende stadia. Van Wijk (2004) onderscheidt zes stadia, namelijk voorfase, geboorte, groei, volwassenheid, consolidatie en vervaging (zie figuur 1.2). Eliane Schoonman heeft het over vijf fasen die een issue tijdens zijn bestaan doormaakt, elk gekenmerkt door een domein waarbinnen het issue zich begeeft. Dit zijn achtereenvolgens het private domein, het actorendomein, het publieke domein, het politieke domein en het overheidsdomein (zie kader 1.6). Hoewel beide faseringen nauw met elkaar verbonden zijn en beide hun praktische waarde hebben, gebruiken we hier de indeling van Van Wijk om meer inzicht te krijgen in wat issues zijn en hoe ze zich ontwikkelen.

12 22 I s s u e s m a n a g e m e n t Van private domein naar overheidsdomein Volgens Schoonman doorloopt een issue vijf fasen: Fase 1, het private domein: Het natuurlijke proces van meningsvorming begint bij willekeurige leden van een gemeenschap. Hier gaat het om dagelijkse gesprekken van mensen waarbij ze gedachten en ervaringen uitwisselen. Fase 2, het actorendomein: In de tweede fase krijgt het proces van de meningsvorming een wat formeler karakter. Actoren verlenen een nieuwe betekenis aan een oud verschijnsel en worden issue-eigenaar. Het verschil tussen de eerste en tweede fase zit hem in het belang wat de actoren hebben. In de eerste fase hebben de actoren er geen direct belang bij dat een opinie de meerderheid achter zich krijgt, het is alleen maar prettig dat bijvoorbeeld de eigen vriendenkring hun mening deelt. De formele actoren hebben wel een belang, meestal economisch of maatschappelijk, en dit belang is dan ook de reden om formele actor te worden. Fase 3, het publieke domein: De actoren uit de tweede fase hebben een standpunt geformuleerd en deze van feiten en argumentatie voorzien. In de derde fase is het van belang dat het aantal aanhangers groeit, anders zal het issue niet van de grond komen. Door het issue te verzenden via de media neemt het aantal aanhangers snel toe. Fase 4, het politieke domein: Nu een groter deel van de samenleving een bepaald standpunt inneemt, kan de politiek actie ondernemen en maatregelen voorstellen die in lijn zijn met het meerderheidsstandpunt van de bevolking. Het voorstel om roken te verbieden toen iedereen rookte en niemand het smerig of ongezond vond zou geen gevolg hebben gekregen, behalve voor de betrokken politicus. Nu is de publieke opinie zodanig veranderd dat een verbod op roken in openbare ruimtes grote kans van slagen heeft. Fase 5, het overheidsdomein: Zodra een meerderheidsstandpunt daadwerkelijk door iedereen getolereerd wordt, vindt het over het algemeen ook zijn weg naar de wetgever en rechterlijke macht. Met het verbod op roken in openbare ruimtes zitten we in fase vijf. Het is doorgevoerd en kan zonder al te veel problemen gehandhaafd worden. Kader 1.6

13 I s s u e s 23 1 voorfase 2 geboorte 3 groei 4 volwassenheid 5 consolidatie 6 vervaging Figuur 1.2 De zes stadia van de issue-levenscyclus Bron: Van Wijk, 2004 Fase 1: Voorfase signaleren Vaak is het duidelijk dat er iets staat te gebeuren, maar is het nog niet benoemd. Er is nog geen issue en er is geen controverse ontstaan. Er zijn nog geen voor- en tegenstanders en de media besteden er geen aandacht aan. Maar er borrelt wel iets. Het issue bevindt zich dan in de voorfase. In deze fase is het belangrijk dat organisaties trends nauwlettend in de gaten houden en deze interpreteren. Wat kunnen deze trends betekenen voor de organisatie? Het uitbreken van grootschalige epidemieën onder dieren, zoals varkens- en vogelpest, werd voorafgegaan door trends als het verdwijnen van (Europese) grenzen, de grootschalige aanpak in de veeteelt (bio-industrie) en de steeds toenemende aandacht voor de kwaliteit van onze voeding. In de voorfase van een issue merk je dat er nieuwe onderwerpen opkomen in de vakpers en wetenschappelijke tijdschriften. Ook nieuwsgroepen op internet gaan zich roeren. Pioniers gaan zich met een bepaald onderwerp bemoeien, maar vinden nog geen grote navolging. Binnen de eigen organisatie kunnen ook bepaalde signalen worden opgevangen. Interne analisten zien dan bijvoorbeeld aankomen dat een onderwerp in de toekomst geadopteerd gaat worden in de massamedia. Juist die aandacht in de massamedia zorgt uiteindelijk voor de geboorte van een issue.

14 24 I s s u e s m a n a g e m e n t Fase 2: Geboorte onbehagen Voor organisaties is het vaak erg lastig om in te schatten wanneer issues ontstaan en het is dan ook moeilijk om op issues te anticiperen. Een kwestie of een publiekelijk onbehagen ontstaat door veranderende verwachtingen in de maatschappij of door nieuwe (technologische) ontwikkelingen. Uit de trend is dan een issue voortgekomen. Dat kan komen omdat er vragen bij mensen leven die in hun ogen niet goed beantwoord worden of omdat de overheid zich afzijdig houdt. Advies: veiligheid gaat voor privacy DEN HAAG - Privacygevoelige informatie over burgers verzamelen en uitwisselen, in het belang van de veiligheid van diezelfde burgers? Gewoon doen, luidt het advies dat de Commissie Veiligheid en Persoonlijke Levenssfeer donderdag gaf aan de ministers Hirsch Ballin (Justitie) en Ter Horst (Binnenlandse Zaken). Gewoon doen is tevens de titel van het rapport van de Commissie Veiligheid. Daarmee lijkt vooral te worden bedoeld: Laten we met zijn allen niet te moeilijk doen over het uitwisselen van privacygevoelige informatie. Privacy en veiligheid zijn de laatste jaren hete hangijzers in het politieke debat. Vooral drama s met kinderen hebben de aandacht gevestigd op de nadelen van al te rigoureuze bescherming van de persoonlijke levenssfeer van ontoerekeningsvatbare ouders en verzorgers. Maar ook terreurgevaar speelt een grote rol. Bron: (januari 2009) Kader 1.7 Een voorbeeld van een issue dat zich momenteel vermoedelijk in de geboortefase bevindt, is privacy. Het recht op privacy wordt door iedereen als zeer belangrijk ervaren maar staat door maatschappelijke en technologische ontwikkelingen onder enorme druk. Vooral door de worldwide war on terror en een harde aanpak van criminaliteit staat het issue volop in de belangstelling. Het recht op privacy op gespannen voet met de wens om het gevoel van onveiligheid aan te pakken en terrorisme te bestrijden. Hoe ver mag je gaan als overheid als je de criminaliteit op straat wil aanpakken of terroristische aanslagen wil voorkomen? Is preventief fouilleren en cameratoezicht geoorloofd? Technologische ontwikkelingen bieden steeds meer mogelijkheden om het wel en wee van mensen in de gaten te houden. Overheidsinstan-

15 I s s u e s 25 ties, maar ook commerciële ondernemingen, beschikken over steeds geavanceerdere methoden om het handelen van mensen in kaart te brengen. De kloof tussen wat mogelijk is en wat wenselijk is, zal uiteindelijk zo groot worden dat een breder publiek debat onafwendbaar wordt. Figuur 1.3 De groei van het issue privacy Bron: Metro, april 2010

16 26 I s s u e s m a n a g e m e n t Fase 3: Groei publiek debat Issues groeien als belanghebbenden niet adequaat met het issue omgaan en er geen antwoord komt op het publieke onbehagen. In dat geval groeit het onbehagen steeds verder, raken meer partijen betrokken en wordt het issue in steeds meer media aan de orde gesteld. Het issue is onderwerp geworden van een publiek debat. In deze fase worden organisaties pas echt wakker en zullen ze zich actiever met het issue gaan bemoeien. Ook in de directiekamers is het besef doorgedrongen dat actie moeten worden ondernomen om escalatie of een crisis te voorkomen. Maar ook actiegroepen en belangenorganisaties zien in dat er momentum is: de tijd is rijp om organisaties aan te spreken op ongewenst gedrag. Het issue is nog niet top of mind bij overheid, politiek en media, Forse stijging alcoholvergiftiging jeugd Drankmisbruik onder jongeren leidt steeds vaker tot een behandeling in het ziekenhuis. Vooral in de leeftijd tussen de 10 en 15 jaar is de stijging fors. Dat blijkt uit onderzoek door Consument en Veiligheid en het Reinier de Graaf Gasthuis, dat vrijdag verschijnt in het wetenschappelijke tijdschrift Medisch Contact. Het onderzoek geeft voor het eerst een concrete schatting van de werkelijke omvang van het probleem. Onderzoekers gebruikten daarvoor ziekenhuisregistraties in de periode 2000 tot Onder 15- tot 20-jarigen is het aantal geregistreerde alcoholvergiftigingen gestegen met 160 procent. In totaal worden elk jaar naar schatting 1800 mensen met een alcoholvergiftiging opgenomen. Bijna een derde daarvan (560 personen) is onder de 20 jaar oud. Een honderdtal is zelfs jonger dan 15 jaar. De onderzoekers schatten de totale ziekenhuiskosten door overmatig alcoholgebruik op 72 miljoen euro per jaar. Het aantal kinderen (10 tot 15 jaar) dat voor een acute alcoholvergiftiging in het ziekenhuis werd behandeld, is sinds 2000 verzesvoudigd. Bron: (augustus 2007) Kader 1.8

17 I s s u e s 27 maar de impact van het issue wordt steeds duidelijker. Een issue dat al jaren een flinke opmars aan het maken is, is alcoholgebruik door jongeren. De komst van de Bacardi Breezer in 1997 leidde in feite het issue in. Terwijl de populariteit van de drank bij jongeren steeg (zie kader 1.8), kwam er ook steeds meer aandacht voor de grote aantallen comazuipers en het aantal jonge tieners dat met alcoholvergiftiging werd opgenomen in ziekenhuizen. Nederlandse jongeren behoren tot de stevigste drinkers van Europa. De uitkomst van de discussie rond dit onderwerp heeft grote consequenties voor drankenfabrikanten, supermarkten en horecaondernemingen. Enerzijds zullen zij rekening moeten houden met het publieke debat en hun maatschappelijke rol, maar aan de andere kant hebben zij ook commerciële doelstellingen. Heineken wil af van krattentorens op camping (Novum) - Heineken is absoluut niet trots op de beelden die elk jaar in de media opduiken van stapels bierkratten op jongerencampings in Nederland. Dat schrijft de bierbrouwer vrijdag in een advertentie in De Telegraaf. Heineken zet zich daarin af tegen alcoholmisbruik en vraagt ouders om hulp. De paginagrote advertentie, onder de kop Weer even serieus, is gericht aan ouders en verzorgers. Algemeen directeur Philip de Ridder van Heineken waarschuwt in de advertentie voor excessen als comazuipen en bingedrinking, waarbij in korte tijd veel alcohol wordt gedronken. Dit is gevaarlijk, zéér ongezond en onacceptabel. Jongeren verdragen alcohol slechter dan volwassenen, benadrukt de brouwer. Heineken wijst erop dat alcoholproducenten, de horeca, supermarkten en de overheid gezamenlijk maatregelen nemen om alcoholmisbruik tegen te gaan. Maar dat is niet genoeg. Uw hulp is ook nodig, beste ouders en verzorgers, schrijft De Ridder. De directeur zegt uit persoonlijke ervaring te weten dat ouders en verzorgers veel invloed hebben op het drink gedrag van hun kinderen en verwijst naar een website op internet waarop adviezen staan om met kinderen over alcohol te praten. Bron: (juni 2009)

18 28 I s s u e s m a n a g e m e n t Vervolg Figuur 1.4 Advertentie van Heineken tegen alcoholmisbruik door jongeren Kader 1.9

19 I s s u e s 29 In de groeifase van een issue proberen betrokken ondernemingen vooral zelf in control te blijven over een issue. Ondernemingen hebben veelal geen baat bij strengere wetgeving en wijzen dan vaak op de eigen maatregelen die zij als onderneming of als sector treffen om in dit geval alcoholmisbruik tegen te gaan. Zo plaatste Heineken in 2009 een advertentie in De Telegraaf gericht op ouders en verzorgers van jongeren waarin de bierbrouwer schrijft absoluut niet trots te zijn op de beelden van enorme stapels bierkratten op jongerencampings in Nederland. Bovendien schrijft Heineken: Daarom nemen de horeca, de supermarkten, de alcoholproducenten en de overheid gezamenlijk maatregelen om alcoholmisbruik tegen te gaan. Maar dat is niet genoeg. Uw hulp is ook nodig, beste ouders en verzorgers. De advertentie wordt versierd met mooie foto s van vele gestapelde kratten Amstel- en Heineken-bier op campings. Soms gaan organisaties in deze fase streven naar issue ownership. Ze willen de gezaghebbende partij zijn en de discussie rondom het issue in hun voordeel beslechten door het onderwerp zo gunstig mogelijk voor henzelf voor het voetlicht te brengen. Wanneer je de advertentie vanuit deze optiek bekijkt, zou je kunnen zeggen dat ook Heineken dit issue naar zich toe wil trekken. Als belangrijke speler op de markt onderstreept de brouwer dat een effectieve aanpak vooral ook een verantwoordelijk is van ouders. Vaak wordt in deze fase ook een label aan het onbehagen opgeplakt, wat een impuls geeft aan de groei van het issue. Denk aan de labels comazuipen en bingedrinking voor het alcoholmisbruik door jongeren. Kijkend naar andere issues, dan zien we ook woorden als P.C. Hoofttractoren en woekerpolissen. Issues groeien omdat er meer aandacht aan deze issues wordt gegeven of omdat er gebeurtenissen zijn die het issue een groeispurt geven. Maar ook rechtszaken, websites, boycots, documentaires, protestacties en publicaties kunnen een impuls geven aan een issue. Voor issuesmanagers wordt het belangrijk dat zij inzicht krijgen in de maatschappelijke arena. Welke spelers zijn bij dit issue betrokken? Wat is hun belang bij dit issue? En welke standpunten nemen zij in? Ook moet in kaart worden gebracht welke stakeholders van belang zijn voor de kernactiviteiten van de organisatie.

20 30 I s s u e s m a n a g e m e n t Fase 4: Volwassenheid dominante opinie In de volwassenheidsfase zijn alle posities duidelijk ingenomen. Dit is de fase waarin het wantrouwen onder delen van het publiek het grootste is of waarin meningen het hardst botsen. Het publiek roert zich en er gaat zich een dominante opinie aftekenen. Wie afwijkt van het aanvaarde pad, wordt door stakeholders of publiek aangesproken op beleid of gedrag. Denk bijvoorbeeld weer aan de woekerpolisaffaire die in 2006 ontstond toen na een onderzoek van de Autoriteit Financiële Markten aan het licht kwam dat er veel mis was met beleggingsverzekeringen. Dit zorgde voor veel onrust onder de Nederlandse bevolking omdat een groot deel van de bevolking zo n verzekering had afgesloten. Gedupeerde consumenten gingen zich nadrukkelijk manifesteren en verenigden zich in twee stichtingen (stichting Verliespolis en stichting Woekerpolis Claim). De woekerpolisaffaire heeft de hele financiële sector op haar grondvesten doen schudden. De affaire heeft de discussie over het verdienmodel van veel verzekeraars in een stroomversnelling gebracht. Stakeholders kunnen ervoor kiezen om de kwestie in breder publiek debat te duwen en bij de overheid wetgeving af te dwingen. Het wordt een top of mind onderwerp bij de media en in deze levensfase van het issue worden de meest emotionele woorden en beelden gebruikt. Organisaties die zich pas in de volwassenheidsfase met een issue gaan bemoeien, zullen de situatie vaak als een crisis beschouwen en geneigd zijn defensief te reageren. Zij worden overdonderd en moeten alle zeilen bijzetten om het issue het hoofd te kunnen bieden. Fase 5: Consolidatie uit het brandpunt In deze fase verscherpt het issue zich niet meer en wordt het weer beheersbaar. De strijdende partijen stevenen af op een vergelijk. In de media wordt weer meer aandacht gegeven aan andere issues. In de fase van consolidatie raken vaak de overheid en de rechterlijke macht meer betrokken. Er vinden bijvoorbeeld rechtszaken plaats of er worden schadeclaims toegekend. Het kan ook zijn dat de betrokken partijen zelf met elkaar een regeling treffen. Het issue kan nog blijven nasmeulen en het onderwerp blijft latent in de media aanwezig. Voor organisaties is het belangrijk dat ze alert blijven, want een issue kan toch weer oplaaien. In deze fase wordt teruggekeken en wordt het gehele proces geëvalueerd.

Strategische Issues in Dienstverlening

Strategische Issues in Dienstverlening Strategische Issues in Dienstverlening Strategisch omgaan met maatschappelijke issues Elke organisatie heeft issues. Een definitie van de term issue is: een verschil tussen de verwachting van concrete

Nadere informatie

Uitkomst Enquête 20% als Maximum Bonus voor alle Financiële medewerkers?

Uitkomst Enquête 20% als Maximum Bonus voor alle Financiële medewerkers? Uitkomst Enquête 20% als Maximum Bonus voor alle Financiële medewerkers? Inhoud: 1. Aanleiding 2. Geen bonus bij Staatsteun 3. Lagere beloningen (in de top) bij staatsdeelnemingen 4. Ontnemen onterechte

Nadere informatie

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 's-gravenhage Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.minfin.nl

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Betreft Kamervragen van het lid Krol Hierbij zend ik u de

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2013 tijdvak 1 maatschappijleer 2 CSE GL en TL Tekstboekje GT-0323-a-13-1-b Analyse maatschappelijk vraagstuk: alcohol en jongeren 5 10 15 20 25 30 tekst 1 Meisjes vaker ziek van

Nadere informatie

Imago en Reputatie Rashond! Hooglanderveen, 30 juni 2012!

Imago en Reputatie Rashond! Hooglanderveen, 30 juni 2012! Imago en Reputatie Rashond! Hooglanderveen, 30 juni 2012! Aanleiding! De positie van rashondenverenigingen staat onder druk van media, politiek en maatschappij.! De Raad van Beheer wil beter inzicht krijgen

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 29 september 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 29 september 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres: Postbus 20350, 2500 EJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer

Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Page 1 of 5 U bevindt zich hier: Home Ministeries Financiën Documenten en publicaties Toespraken Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Toespraak 27-01-2011 Toespraak

Nadere informatie

Toekomst voor verzekeraars

Toekomst voor verzekeraars Position paper Toekomst voor verzekeraars Position paper ten behoeve van het rondetafelgesprek op 11 juni 2015 van de vaste commissie voor Financiën van de Tweede Kamer naar aanleiding van het rapport

Nadere informatie

: Loyalis Schade N.V., gevestigd te Heerlen, verder te noemen Verzekeraar

: Loyalis Schade N.V., gevestigd te Heerlen, verder te noemen Verzekeraar Uitspraak Geschillencommissie Financiële Dienstverlening nr. 2015-208 (mr. R.J. Verschoof, voorzitter, en mr. B.F. Keulen en drs. L.B. Lauwaars R.A., leden en mr. A. Westerveld, secretaris) Klacht ontvangen

Nadere informatie

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage

Examen HAVO. maatschappijwetenschappen. tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage Examen HAVO 2013 tijdvak 2 dinsdag 18 juni 13.30-16.30 uur maatschappijwetenschappen Bij dit examen hoort een bijlage Het examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen.

Nadere informatie

DEEL 3: SPECIALE GEBIEDEN VAN PUBLIC RELATIONS Hoofdstuk 14. Issuemanagement

DEEL 3: SPECIALE GEBIEDEN VAN PUBLIC RELATIONS Hoofdstuk 14. Issuemanagement DEEL 3: SPECIALE GEBIEDEN VAN PUBLIC RELATIONS Hoofdstuk 14. Issuemanagement If you don t manage issues, issues wil manage you Issues = Openbare meningen die gevormd worden, die in een proces van duiding

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

DE STAKEHOLDERS IN DE OMGEVING

DE STAKEHOLDERS IN DE OMGEVING DE STAKEHOLDERS IN DE OMGEVING ( uit boek Reputatie onder Druk van Frank Peters) Stakeholders zijn personen of instituties die een belang hebben bij de organisatie en omgekeerd. Het bouwen van relaties

Nadere informatie

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA 'S-GRAVENHAGE Directie Financiële Markten Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus

Nadere informatie

De belofte om het klantbelang centraal te stellen. 2012: De tussenstand

De belofte om het klantbelang centraal te stellen. 2012: De tussenstand De belofte om het klantbelang centraal te stellen 2012: De tussenstand Autoriteit Financiële Markten De AFM bevordert eerlijke en transparante financiële markten. Wij zijn de onafhankelijke gedragstoezichthouder

Nadere informatie

Samenvatting hypothekenonderzoek

Samenvatting hypothekenonderzoek Samenvatting hypothekenonderzoek De Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) heeft in 2011 onderzoek uitgevoerd naar de manier waarop hypotheekverstrekkers met elkaar concurreren op de Nederlandse hypotheekmarkt.

Nadere informatie

Spreektekst AO Staf Depla Woekerpolissen dd 8 februari 2007

Spreektekst AO Staf Depla Woekerpolissen dd 8 februari 2007 Spreektekst AO Staf Depla Woekerpolissen dd 8 februari 2007 Voorzitter We maken ons druk over deze kwestie omdat: a. het de belangen van veel consumenten raakt (6.5 miljoen polissen). Consumenten zijn

Nadere informatie

Omgaan met (sociale) media. Voor politici

Omgaan met (sociale) media. Voor politici Omgaan met (sociale) media Voor politici René Schoemaker Sinds 1986 journalist, onder meer NHD (AC, SC), kabelkranten, NOS, AD, TROS, managementbladen en ict-websites. Sinds 2008 raadslid in Heerhugowaard

Nadere informatie

Inhoud. 4 Arena-analyse Stap 2 71 4.1 In kaart brengen van de arena 71 4.2 Kennen van de arena 74 4.3 De cruciale rol van media 80 4.

Inhoud. 4 Arena-analyse Stap 2 71 4.1 In kaart brengen van de arena 71 4.2 Kennen van de arena 74 4.3 De cruciale rol van media 80 4. Inhoud 1 Issues 11 1.1 Publieke opinie en organisaties 11 1.2 Wat zijn issues? 16 1.3 Het verschil tussen issues, trends en hypes 25 1.4 De levenscyclus van een issue 26 1.5 Samenvatting 40 2 Issuesmanagement

Nadere informatie

MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN. Aanbevelingen toekomst Code Banken

MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN. Aanbevelingen toekomst Code Banken MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN Aanbevelingen toekomst Code Banken 22 maart 2013 Inleiding De Monitoring Commissie Code Banken heeft sinds haar instelling vier rapportages uitgebracht. Zij heeft daarin

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer havo 2008-I

Eindexamen maatschappijleer havo 2008-I Aan het juiste antwoord op een meerkeuzevraag wordt één punt toegekend. Opgave 1 Politieke besluitvorming: leeftijdsgrens alcohol omhoog naar 18 jaar? 1 maximumscore 1 Eén van de volgende taken: wetgevende

Nadere informatie

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I

Eindexamen vwo maatschappijwetenschappen 2013-I Opgave De eurocrisis Bij deze opgave horen de teksten 9 en. Inleiding De situatie rond de gemeenschappelijke munt, de euro, is tien jaar na de introductie verre van stabiel (mei 2012). In tekst 9 beschrijft

Nadere informatie

Rapport. Rapport over een klacht over de gemeenschappelijke regeling Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland te Leiden. Datum: Rapportnummer: 2014/025

Rapport. Rapport over een klacht over de gemeenschappelijke regeling Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland te Leiden. Datum: Rapportnummer: 2014/025 Rapport Rapport over een klacht over de gemeenschappelijke regeling Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland te Leiden. Datum: Rapportnummer: 2014/025 2 Klacht Verzoekster klaagt er over dat haar over het

Nadere informatie

Scholen herdenken vermoorde leraar

Scholen herdenken vermoorde leraar ANALYSE MAATSCHAPPELIJK VRAAGSTUK: ZINLOOS GEWELD tekst 26 NOS-nieuws van 16 januari 2004: Scholen herdenken vermoorde leraar Scholen in het hele land hebben om 11.00 uur één minuut stilte in acht genomen

Nadere informatie

Opinieonderzoek toekomst financiële sector

Opinieonderzoek toekomst financiële sector Opinieonderzoek toekomst financiële sector Presentatie afsluitende bijeenkomst 24 november Lessen en vragen voor de toekomst Martijn Lampert 1 Vertrouwen Betekenis (Van Dale): 1. Met zekerheid hopen 2.

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-II

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-II Aanwijzing voor de kandidaat Als in een vraag staat dat je een hoofd- of kernconcept moet gebruiken, dan gebruik je in het antwoord die elementen uit de omschrijving van het hoofd- of kernconcept die nodig

Nadere informatie

Aanvulling op Stakeholdersanalyse Duurzaam inkopen Standpunten van politieke partijen over duurzaam inkopen. Januari 2010

Aanvulling op Stakeholdersanalyse Duurzaam inkopen Standpunten van politieke partijen over duurzaam inkopen. Januari 2010 Aanvulling op Stakeholdersanalyse Duurzaam inkopen Standpunten van politieke partijen over duurzaam inkopen Januari 2010 Ten behoeve van: Directie Communicatie, Prioteam Markten voor Duurzame Producten

Nadere informatie

Rapportage enquête De ggz laat zich horen

Rapportage enquête De ggz laat zich horen Rapportage enquête De ggz laat zich horen Thijs Emons en Fred Leffers, oktober 2011 Inleiding Op 10 september 2008 werd de website De ggz laat zich horen gelanceerd. Met deze site en de bijbehorende mailinglijst

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 maatschappijleer 2 CSE GL en TL Tekstboekje GT-0323-a-11-2-b Analyse maatschappelijk vraagstuk: jeugdwerkloosheid tekst 1 FNV vreest enorme stijging werkloosheid jongeren

Nadere informatie

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 Investeren in vertrouwen Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 1 Pensioenfonds Zorg en Welzijn: het pensioenfonds voor de sector zorg en welzijn Het meerjarenbeleidsplan 2011-2015 beschrijft welke

Nadere informatie

Wij leggen rekenschap af over:

Wij leggen rekenschap af over: VRAGEN Het afleggen van rekenschap. ANTWOORDEN TOELICHTING / VOORBEELDEN VRAAG 1. Onze organisatie legt rekenschap af over onze effecten op de maatschappij, de economie en het milieu. Welke activiteiten

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2010. Pensioenen per 1 juli 2010 niet verhoogd. Algemeen Mijnwerkersfonds

Uw pensioenbulletin juli 2010. Pensioenen per 1 juli 2010 niet verhoogd. Algemeen Mijnwerkersfonds Uw pensioenbulletin juli 2010 Algemeen Mijnwerkersfonds Pensioenen per 1 juli 2010 niet verhoogd Door de huidige dekkingsgraad en de onzekere economische omstandigheden heeft het bestuur, na advies van

Nadere informatie

Zet herstel bankensector door?

Zet herstel bankensector door? ING Investment Office Publicatiedatum: 29 mei 2015 Sectorcommentaar financiële waarden Zet herstel bankensector door? Door Jan Kleipool, analist van het ING Investment Office De vooruitzichten voor de

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT ONTWERPVERSLAG. Commissie interne markt en consumentenbescherming 2008/2173(INI) 20.11.2008

EUROPEES PARLEMENT ONTWERPVERSLAG. Commissie interne markt en consumentenbescherming 2008/2173(INI) 20.11.2008 EUROPEES PARLEMENT 2004 2009 Commissie interne markt en consumentenbescherming 2008/2173(INI) 20.11.2008 ONTWERPVERSLAG over de bescherming van de consumenten, met name minderjarigen, met betrekking tot

Nadere informatie

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Volp (PvdA) over het stijgende aantal jonge comazuipers (2016Z05066).

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Volp (PvdA) over het stijgende aantal jonge comazuipers (2016Z05066). > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Directie Financiële Markten. Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA S-GRAVENHAGE. 8 maart 2007 FM 2007-0435 M

Directie Financiële Markten. Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA S-GRAVENHAGE. 8 maart 2007 FM 2007-0435 M Directie Financiële Markten Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA S-GRAVENHAGE Datum Uw brief (Kenmerk) Ons kenmerk 8 maart 2007 FM 2007-0435 M Onderwerp Aanpak beleggingsverzekeringen

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL

Examenopgaven VMBO-GL en TL Examenopgaven VMBO-GL en TL 2003 tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30 15.30 uur NEDERLANDS LEESVAARDIGHEID CSE GL EN TL NEDERLANDS LEESVAARDIGHEID VBO-MAVO-D Bij dit examen hoort een tekstboekje. Dit examen

Nadere informatie

Reacties op de uitzending van TROS Radar 23 april 2012 over Woekerpolissen

Reacties op de uitzending van TROS Radar 23 april 2012 over Woekerpolissen Reacties op de uitzending van TROS Radar 23 april 2012 over Woekerpolissen AFM: De Autoriteit Financiële Markten (AFM) raadt consumenten met een woekerpolis aan om zelf in actie te komen. Wij hebben de

Nadere informatie

Top Fit voor top prestaties. Een samenwerking van SNS REAAL, Beter en H&C Health Promotion. www.hchealthpromotion.nl

Top Fit voor top prestaties. Een samenwerking van SNS REAAL, Beter en H&C Health Promotion. www.hchealthpromotion.nl Top Fit voor top prestaties Een samenwerking van SNS REAAL, Beter en H&C Health Promotion www.hchealthpromotion.nl Top prestaties in werk en privé door fitte en energieke managers. Dat is de missie van

Nadere informatie

PESTPROTOCOL DE BOOG. Koudenhovenseweg Zuid 202 5641 AC Eindhoven T: 040-2811760 E: deboog@skpo.nl

PESTPROTOCOL DE BOOG. Koudenhovenseweg Zuid 202 5641 AC Eindhoven T: 040-2811760 E: deboog@skpo.nl PESTPROTOCOL DE BOOG Pestprotocol De Boog Dit pestprotocol heeft als doel voor De Boog: Alle kinderen moeten zich op school veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door regels

Nadere informatie

Verkort Jaarverslag 2013

Verkort Jaarverslag 2013 Verkort Jaarverslag Han Thoman: Ons bestuur is zich echt goed bewust van de risico s die het pensioenfonds loopt. Voorzitter Han Thoman Onze financiële positie is redelijk maar moet nog beter Een jaar

Nadere informatie

Project Alcohol 2014

Project Alcohol 2014 Project Alcohol 2014 Naam: Jong geleerd is oud gedaan!!!! Laat je niet Naam: F L s E s E N Klas:!!! 1 Inleiding De carnaval komt eraan. Een feest dat gevierd moet worden. Maar is het feestje van plezier

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

DE JUISTE BELONINGSMIX. Relatie met prestatie. Tijdshorizon KORTE TERMIJN (KT) LANGE TERMIJN (LT) Variabel Inkomen (kt) Totaal Vast Inkomen

DE JUISTE BELONINGSMIX. Relatie met prestatie. Tijdshorizon KORTE TERMIJN (KT) LANGE TERMIJN (LT) Variabel Inkomen (kt) Totaal Vast Inkomen DE JUISTE BELONINGSMIX Hay Group heeft recentelijk onderzocht hoe het beloningsbeleid van organisaties aan het veranderen is. Uit het onderzoek The Changing Face of Reward blijkt dat bedrijven zich met

Nadere informatie

NORMEREN EN WAARDEREN

NORMEREN EN WAARDEREN NORMEREN EN WAARDEREN 1 Samenvatting Inleiding Het maatschappelijke en politieke debat over topsalarissen loopt vaak hoog op. Afgezien van het inhoudelijke oordeel dat men kan hebben, is in ieder geval

Nadere informatie

Opinies en attitudes jeugd & alcohol in noordelijk Noord-Holland. Programmabureau Integrale Veiligheid Noord-Holland Noord Juni 2012

Opinies en attitudes jeugd & alcohol in noordelijk Noord-Holland. Programmabureau Integrale Veiligheid Noord-Holland Noord Juni 2012 Opinies en attitudes jeugd & alcohol in noordelijk Noord-Holland Programmabureau Integrale Veiligheid Noord-Holland Noord Juni 2012 Colofon Uitgave : I&O Research BV Van Dedemstraat 6c 1624 NN Hoorn Tel.

Nadere informatie

Beleidsplan. Stichting Voor Door Met Elkaar

Beleidsplan. Stichting Voor Door Met Elkaar Beleidsplan Stichting Voor Door Met Elkaar Plaats S'Hertogenbosch Datum 3 februari 2015 Opgesteld door N. Remkes-Nienhuis nanda.remkes@voordoormetelkaar.nl R. Oosterbaan ron.oosterbaan@voordoormetelkaar.nl

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

PvdA Amsterdam, 7 mei 2012

PvdA Amsterdam, 7 mei 2012 PvdA Amsterdam, 7 mei 2012 Ten geleide Voor de Partij van de Arbeid geldt wet en regel én onze eigen moraal van soberheid en dienstbaarheid. In ons dagelijks politiek handelen laten wij ons daar door leiden.

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 2 maatschappijleer 2 CSE GL en TL Tekstboekje GT-0323-a-14-2-b Analyse maatschappelijk vraagstuk: geweld tegen hulpverleners 5 10 15 20 25 tekst 1 Nederland klaar met

Nadere informatie

Eerlijk delen, krachten bundelen en niemand aan de kant

Eerlijk delen, krachten bundelen en niemand aan de kant Venlo, 5 november 2010 Begroting 2011-2014 Eerlijk delen, krachten bundelen en niemand aan de kant Venlo moet bezuinigen. Bezuinigen betekent dat de gemeenteraad vandaag besluit te stoppen met wat we gisteren

Nadere informatie

Examen HAVO. Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl)

Examen HAVO. Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl) Maatschappijleer (oude stijl en nieuwe stijl) Examen HAVO Vragenboekje Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 19 juni 9.00 12.00 uur 20 02 Voor dit examen zijn maximaal 86 punten te behalen;

Nadere informatie

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop

Interview Alex Wynaendts, Aegon. Tekst: Martin Voorn. Kop Interview Alex Wynaendts, Aegon Tekst: Martin Voorn Kop (suggestie 1:) Globalisering kan financiële markten hard raken (suggestie 2:) Verzekeren is lokale kennis wereldwijd inzetten (suggestie 3:) Globalisering

Nadere informatie

Abonnement. Betaalbaar, structureel in het nieuws

Abonnement. Betaalbaar, structureel in het nieuws Abonnement Betaalbaar, structureel in het nieuws PR-ABONNEMENT: HOE WIJ UW PRODUCT OF DIENSTVERLENING OP DE KAART GAAN ZETTEN U staat er niet dagelijks bij stil, maar u heeft eigenlijk altijd nieuws te

Nadere informatie

Samenvatting Aanvalsplan Alcohol & Jongeren

Samenvatting Aanvalsplan Alcohol & Jongeren Samenvatting Aanvalsplan Alcohol & Jongeren Sabine Uitslag Juni 2012 Voorwoord Voor u ligt de samenvatting van het Aanvalsplan Alcohol & Jongeren. Met dit integrale aanvalsplan wil de CDA Tweede Kamerfractie,

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018. 2500 EA 's GRAVENHAGE

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018. 2500 EA 's GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 20011 2500 EA 's GRAVENHAGE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500 EA 's GRAVENHAGE Postbus 20011 2500 EA 's GRAVENHAGE Uw kenmerk Datum 4 februari

Nadere informatie

Betreft: voorgenomen leeftijdverhoging alcoholverstrekking 16 naar 18. OPEN BRIEF t.a.v. Mevrouw A. Jorritsma Postbus 30435 2500 GK Den Haag

Betreft: voorgenomen leeftijdverhoging alcoholverstrekking 16 naar 18. OPEN BRIEF t.a.v. Mevrouw A. Jorritsma Postbus 30435 2500 GK Den Haag Betreft: voorgenomen leeftijdverhoging alcoholverstrekking 16 naar 18 Uitgeest, 23 november 2012 OPEN BRIEF VNG t.a.v. Mevrouw A. Jorritsma Postbus 30435 2500 GK Den Haag Geachte mevrouw Jorritsma, HorecaBrains

Nadere informatie

Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale.

Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale. 1 Geachte heer/mevrouw Graag maak wij van de gelegenheid gebruik om u op de hoogte te brengen van de recente ervaringen en ontwikkelingen bij De Regiecentrale. Bij verschillende gemeenten en instellingen

Nadere informatie

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole

De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole De ambtenaar als ambassadeur aan de slag met social business Door: Jochem Koole Sociale media hebben individuen meer macht gegeven. De wereldwijde beschikbaarheid van gratis online netwerken, zoals Facebook,

Nadere informatie

Mantelzorg, waar ligt de grens?

Mantelzorg, waar ligt de grens? Mantelzorg, waar ligt de grens? CDA Talentacademie 2014-2015 Anita Relou Wat is volgens het christendemocratisch gedachtengoed de grens van mantelzorg. Inleiding 2015. Een jaar met veel veranderingen in

Nadere informatie

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Inhoud Selectie van bedrijven Onderzoeksproces in vogelvlucht Bedrijven met duurzame

Nadere informatie

Eindexamen m&o vwo 2010 - I

Eindexamen m&o vwo 2010 - I Opgave 2 Bij deze opgave horen de informatiebronnen 1 tot en met 5. In deze opgave blijven de belastingen buiten beschouwing. Particuliere beleggers kunnen op verschillende manieren vermogen opbouwen,

Nadere informatie

Datum 2 oktober 201525 september 2015 Betreft Beantwoording Kamervragen van de leden Omtzigt en Ronnes (beiden CDA) over woekerpolissen

Datum 2 oktober 201525 september 2015 Betreft Beantwoording Kamervragen van de leden Omtzigt en Ronnes (beiden CDA) over woekerpolissen > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

De voorzitter van de Tweede Kamer der staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag !! Directie Financieringen Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl Uw brief (kenmerk) > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag De voorzitter van de Tweede

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder

DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder Beloningsbeleid Amsterdam, 31 maart 2015 BELONINGSBELEID MAART 2015 DOUBLEDIVIDEND MANAGEMENT B.V. Pagina 1 Beloning van bestuurders

Nadere informatie

Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013

Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013 Oordeel over de positie van ouderen in Nederland in 2013 Tekstrapport Peil.nl/Maurice de Hond 1 Doelstelling en opzet van het onderzoek Het wetenschappelijk instituut van 50PLUS heeft ons de opdracht gegeven

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-KB 2004

Examenopgaven VMBO-KB 2004 Examenopgaven VMBO-KB 2004 tijdvak 1 dinsdag 25 mei 13.30 15.30 uur NEDERLANDS LEESVAARDIGHEID-SCHRIJFVAARDIGHEID CSE KB Bij dit examen horen een uitwerkbijlage en een tekstboekje. Beantwoord alle vragen

Nadere informatie

Datum Betreft beantwoording kamervragen vergoeding van schade ingeval van fraude bij internetbankieren

Datum Betreft beantwoording kamervragen vergoeding van schade ingeval van fraude bij internetbankieren > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Directie Financiële Markten Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201

Nadere informatie

ALTERNATIEVE FINANCIERINGSMODELLEN

ALTERNATIEVE FINANCIERINGSMODELLEN ALTERNATIEVE FINANCIERINGSMODELLEN Lectoraat Sustainable Finance and Accounting (SFA), presentative Kick-off ESB 30 September 2015 SFA DEFINITIE VAN DUURZAAMHEID Duurzaamheid is het vergroten van de weerbaarheid

Nadere informatie

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000 Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties 2 Inhoudsopgave ISO 26000: een richtlijn voor iedereen

Nadere informatie

LEIDRAAD KLEDING OP SCHOLEN

LEIDRAAD KLEDING OP SCHOLEN LEIDRAAD KLEDING OP SCHOLEN Inleiding De laatste tijd is er veel publiciteit geweest rond scholen die hun leerlingen verboden gezichtsbedekkende kleding of een hoofddoek te dragen. Uit de discussies die

Nadere informatie

Bosma en Kralt Advies V.O.F. Handelend onder de naam: De Hypotheekshop

Bosma en Kralt Advies V.O.F. Handelend onder de naam: De Hypotheekshop - Bosma en Kralt Advies V.O.F. Handelend onder de naam: De Hypotheekshop Nieuwe Zeeweg 64 Postbus 16 2200 AA NOORDWIJK Telefoon: 071 36 49 957 Fax: 071 36 49 380 E-mail: noordwijk670@hypotheekshop.nl Internet:

Nadere informatie

Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen.

Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen. Amersfoort, Bussum, Den Haag, 5 april 2007 Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen. Oproep aan de leden van de vaste commissie

Nadere informatie

Informational Governance

Informational Governance Story Informational Governance Juli 2013 Nog niet zo heel lang geleden voltrokken veranderingen in de maatschappij zich volgens logische, min of meer vaste patronen. Overheden, bedrijven, wetenschappers,

Nadere informatie

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Werk aan de winkel wat betreft openheid, onderscheidingsvermogen en communicatiekanalen from Accenture and Microsoft 1 Werk aan de winkel wat betreft

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

Doel is om voor deelnemers een beeld te schetsen van hoe het pensioen in elkaar steekt en hoe hun eigen pensioen er voorstaat.

Doel is om voor deelnemers een beeld te schetsen van hoe het pensioen in elkaar steekt en hoe hun eigen pensioen er voorstaat. Majesteit, dames en heren. Hartelijk welkom! En, Majesteit, ik weet zeker dat ik hier namens alle aanwezigen spreek als ik zeg dat wij buitengewoon vereerd zijn dat U bij een deel van dit programma aanwezig

Nadere informatie

Uitkomsten onderzoek Aanvullende Zorgverzekeringen

Uitkomsten onderzoek Aanvullende Zorgverzekeringen Uitkomsten onderzoek Aanvullende Zorgverzekeringen Publicatie datum: 12 november 2015 Autoriteit Financiële Markten De AFM maakt zich sterk voor eerlijke en transparante financiële markten. Als onafhankelijke

Nadere informatie

DE WINST VAN DUURZAAM ONDERNEMEN - WORDT GOED GEDRAG BELOOND? -

DE WINST VAN DUURZAAM ONDERNEMEN - WORDT GOED GEDRAG BELOOND? - DE WINST VAN DUURZAAM ONDERNEMEN - WORDT GOED GEDRAG BELOOND? - Jeroen Derwall Erasmus Universiteit Rotterdam Nationaal Sustainability Congres Bussum, 16 Maart 23 AGENDA Introductie Duurzaam Ondernemen

Nadere informatie

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem

Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Uw eigen denken kan de oorzaak zijn van het probleem Wat dienstverlenende organisaties kunnen leren van de manier waarop Toyota zijn auto s maakt. Wees bereid anders te denken Wij nodigen u uit om eens

Nadere informatie

Case 2 start-ups. 21 maart 2015 Gemaakt door: - Bertje van Loo - Dennis Langeveld - Lorianne Hooijmans Groep 13. Case 2 Start-ups groep 13 1-8

Case 2 start-ups. 21 maart 2015 Gemaakt door: - Bertje van Loo - Dennis Langeveld - Lorianne Hooijmans Groep 13. Case 2 Start-ups groep 13 1-8 Case 2 start-ups 21 maart 2015 Gemaakt door: - Bertje van Loo - Dennis Langeveld - Lorianne Hooijmans Groep 13 Case 2 Start-ups groep 13 1-8 Inhoud Interne analyse... 3 Peerby... 3 Over Peerby... 3 Lean

Nadere informatie

Bij pesten zijn er altijd 5 partijen: de pester, het slachtoffer, de grote zwijgende groep, de leerkrachten en de ouders.

Bij pesten zijn er altijd 5 partijen: de pester, het slachtoffer, de grote zwijgende groep, de leerkrachten en de ouders. Versie nov. 2012 Pestprotocol. Inclusief regels en afspraken binnen de school. Wat is pesten? Pesten betekent iemand op een gemene manier lastig vallen: bewust iemand kwetsen of kleineren. Het gebeurt

Nadere informatie

Gesprekken zonder einde

Gesprekken zonder einde Gesprekken zonder einde sociale media vanuit interactieperspectief Nijmegen, 2 oktober 2010 Noelle Aarts, Universiteit van Amsterdam Wageningen Universiteit Enkele cijfers 82 % van alle dertigers in Amerika

Nadere informatie

Onderzoeksrapport Normaal Bankieren Nederland: bankieren moet anders

Onderzoeksrapport Normaal Bankieren Nederland: bankieren moet anders Onderzoeksrapport Normaal Bankieren Nederland: bankieren moet anders Bankieren kan echt anders en vooral normaler Beste lezer, Het vertrouwen in banken is historisch laag. En dat is niet verwonderlijk.

Nadere informatie

Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen

Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Dit PESTPROTOCOL heeft als doel: Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Door regels en afspraken zichtbaar te maken kunnen

Nadere informatie

Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes

Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes Eerste druk, februari 2012 2012 P. Edgar isbn: 978-90-484-2303-3 nur: 402 Uitgever:

Nadere informatie

NEDERLANDERS & OVERHEIDSBUDGET ONTWIKKELINGS- SAMENWERKING ONDERZOEKSREEKS

NEDERLANDERS & OVERHEIDSBUDGET ONTWIKKELINGS- SAMENWERKING ONDERZOEKSREEKS NEDERLANDERS & OVERHEIDSBUDGET ONTWIKKELINGS- SAMENWERKING 3 ONDERZOEKSREEKS NCDO is het Nederlandse kennis- en adviescentrum voor burgerschap en internationale samenwerking. NCDO bevordert het publiek

Nadere informatie

Uitslag onderzoek: rechtszaak Geert Wilders EenVandaag Opiniepanel 14-01-2010 30.000 deelnemers

Uitslag onderzoek: rechtszaak Geert Wilders EenVandaag Opiniepanel 14-01-2010 30.000 deelnemers Uitslag onderzoek: rechtszaak Geert Wilders EenVandaag Opiniepanel 14-01-2010 30.000 deelnemers Bent u op de hoogte van dit proces tegen Geert Wilders of bent u dat niet? Ja, daarvan ben ik heel goed op

Nadere informatie

Bij Centraal Beheer Achmea gebruiken we voor uw verzekering algemene voorwaarden en productvoorwaarden.

Bij Centraal Beheer Achmea gebruiken we voor uw verzekering algemene voorwaarden en productvoorwaarden. Algemene voorwaarden Levensverzekeringen Bij Centraal Beheer Achmea gebruiken we voor uw verzekering algemene voorwaarden en productvoorwaarden. Indeling van deze algemene voorwaarden Deel 1 Deel 2 Hier

Nadere informatie

Nederlanders & Overheidsbudget Ontwikkelingssamenwerking. onderzoeksreeks

Nederlanders & Overheidsbudget Ontwikkelingssamenwerking. onderzoeksreeks Nederlanders & Overheidsbudget Ontwikkelingssamenwerking 3 onderzoeksreeks NCDO is het Nederlandse kennis- en adviescentrum voor burgerschap en internationale samenwerking. NCDO bevordert het publiek bewustzijn

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Proefdieren, overbodig of hoognodig?

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Proefdieren, overbodig of hoognodig? Afsluitende les Leerlingenhandleiding Proefdieren, overbodig of hoognodig? Inleiding Hoewel bijna iedereen wel een beeld heeft van proefdieren en wat er in het verleden wellicht mee gedaan is, weet bijna

Nadere informatie