DIENST. Tieners gaan zelf nadenken over hun waarheid. Luister naar ze en geef je tijd en oprechte liefde. Lastige ouders bestaan niet

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DIENST. Tieners gaan zelf nadenken over hun waarheid. Luister naar ze en geef je tijd en oprechte liefde. Lastige ouders bestaan niet"

Transcriptie

1 Themanummer Tieners in de kerk auteur DIENST Tieners gaan zelf nadenken over hun waarheid Luister naar ze en geef je tijd en oprechte liefde Lastige ouders bestaan niet Elkaar vasthouden door verschillen te benutten Zijn we als gemeente gericht op discipelschap? 61e jaargang nummer 3 herfst 2013

2 In dit nummer Redactioneel 79 Puberteit 80 Verbinding Pastoraat Recensie 101 Kerkdienst 104 Column 109 Diaconaat 110 Jeugdbeleid 113 Kerkrecht 117 Anne Jan Kruizinga Wie de jeugd heeft, heeft de toekomst Moniek Mol Achtbaan van ontwikkelingen André Maliepaard Hoe communiceer je met tieners? Bijbel op bezoek Op zoek naar tieners Zorg voor tieners Almatine Leene Corien Rietberg Geloofsopvoeding Anko Oussoren Lastige ouders bestaan niet Jenny Dekker-Vreugdenhil Musthave voor catecheten Beleven en ontmoeten Een vrome dooddoener Gewoon doen! Daag tieners uit! Anko Oussoren Janita Geertsema Derk Jan Poel Anko Oussoren Kornelis Harmannij Regeltjeskerk of vrijheid DIENST 61e jaargang nummer 3 Najaar 2013 DIENST geeft concrete toerusting en ondersteuning, gericht op de dagelijkse praktijk in de gemeente, ten behoeve van bijzondere pastorale en/of diaconale taken in de gemeente. DIENST richt zich op ambtsdragers, predikanten, kerkelijk werkers en het gemeentepastoraat/diaconaat binnen de gereformeerde kerken (vrijgemaakt). Redactie: Henk Geertsema, Zwolle Peter van de Kamp, Zwolle Anne Jan Kruizinga, Hardenberg, hoofdredacteur Derk Jan Poel, Meppel Jacqueline van der Ziel, Zwolle, eindredacteur Redactiesecretariaat: Ebel Geertsema Kameelvlinder AR Amersfoort Telefoon: (033) Administratie: J.A. Kiefte-Boersema Catharinadaal 33, 6715 KA Ede fax (084) Nieuwe abonnees en adreswijzingen dienen schriftelijk aan de administratie doorgegeven te worden. Betaling van abonnementsgeld te voldoen na ontvangst van acceptgiro of factuur. Abonnementsprijs: 7,20 per jaar. Gironummer t.n.v. Stichting Dienst, Ede Artikelen uit Dienst zijn opgeluidsdrager beschikbaar voor mensen die een leeshandicap hebben. Info: Stichting De Luisterpost / Bralectah, Zwolle ( ). ISSN Artikelen in Dienst zijn digitaal beschikbaar via de website: Redactioneel Wie de jeugd heeft, heeft de toekomst Anne Jan Kruizinga Wie de jeugd heeft, heeft de toekomst In onze taal zou dit wel eens het bekendste spreekwoord over jongeren kunnen zijn. Dan bedoelen we dat wie jong is nog veel kan bereiken in het leven. Laten we hopen dat christenen daar Deo Volente bij zetten of denken. Ons doopformulier leert ons ook nog iets anders: wie de jeugd heeft, heeft de Toekomst met een hoofdletter! En dat allemaal op grond van Zijn belofte die zichtbaar wordt in de doop. Wie in Hem gelooft zal eeuwig leven. Een grotere zekerheid bestaat er niet. Schijnzekerheden Toch maken velen zich zorgen over de jeugd van de kerk. Vanzelfsprekendheden uit het recente verleden over kerkgang, catechisatie, bijbelstudie en openbare geloofsbelijdenis, lijken niet meer te bestaan. En daar voelden we ons toch zo rustig onder. Dat dergelijke zekerheden ook wel eens schijnzekerheden zouden kunnen zijn, daar dacht eigenlijk niemand bij na. Wie de ontwikkelingen van de laatste jaren een beetje heeft gevolgd, weet dat het anno nu allemaal wel een beetje anders is. Dat jongeren (en ouderen) nog iedere zondag tweemaal onze erediensten bezoeken, is al lang niet meer vanzelfsprekend. Iets dergelijks kan ook gezegd worden over het deelnemen aan catechisatie en bijbelstudie en het doen van openbare geloofsbelijdenis. Volgens de statistieken zijn er ook steeds meer jongeren die onze kerken vaarwel zeggen. Ze voelen zich er niet meer thuis. Door geen of slechte begeleiding in een dergelijk proces, loert dan ook nog het gevaar dat zij uiteindelijk ook het geloof vaarwel zeggen. Voor de direct betrokkenen komen dan de herinnering aan de doop weer naar boven. Met die mooie belofte dat wie de jeugd heeft ook de Toekomst heeft Themanummer Onze jongeren, hoe ga je daar in de kerk mee om. Wie zijn ze, wat houdt hen bezig, wat verwachten ze van de kerk. En, misschien nog wel belangrijker, wat verwachten wij van hen? Als redactie vonden we het tijd worden om over dit onderwerp een themanummer te maken. We hebben Moniek Mol en Anko Oussoren, twee specialisten op het gebied van kerkelijk jongerenwerk, bereid gevonden om voor dit nummer als gastredacteuren met ons mee te denken en werken. Dat heeft geresulteerd in het nummer dat nu voor je ligt. Een breed scala aan onderwerpen komt voorbij. Van visie op het kerkelijk jongerenwerk tot het uitvoeren daarvan. Van de leefwereld van tieners tot hoe je met hen kunt optrekken. Van de ideeën van jongeren over kerkdienst en liturgie tot het praktisch inzetten van jongeren voor hulp en aandacht voor hun naasten. Daarnaast nog de bespreking van een aantal recente boeken die met het begeleiden van deze doelgroep te maken hebben. Kortom: een echt bewaarnummer voor ambtsdragers en alle anderen die binnen onze kerken met onze jongeren werken. 79 *

3 Puberteit: Achtbaan van ontwikkelingen Puberteit Achtbaan van ontwikkelingen Tieners gaan zelf nadenken over hun waarheid Zo ergens tussen het negende en het twaalfde levensjaar rolt een kind de puberteit in. De periode waarin hij in een achtbaan van ontwikkelingen komt. Alles is er op gericht om een eigen ik te ontwikkelen. Een eigen mening vormen, afzetten tegen ouders, ontluiken van seksualiteit het hoort er allemaal bij. Het tempo van allerlei veranderingen wisselt sterk per tiener. De ene tiener lijkt op zijn dertiende al haast volwassen, terwijl de ander vooral nog kind is. Dé tiener bestaat dus niet. Het is dan ook, in contact met tieners, de uitdaging om steeds weer te willen ontdekken welke unieke tiener je voor je hebt. Zo kun je het best aansluiten bij waar hij staat. Om je op weg te helpen, vind je hieronder een aantal typeringen die in veel gevallen herkenbaar en/of toepasbaar zullen zijn. (Waar in dit artikel hij staat, kun je dit ook vervangen door zij.) pu ber teit (de; v) 1 tijd van seksuele rijping tussen kinderjaren en volwassenheid Identiteit In de puberteit vindt de omslag van kind naar volwassene plaats. In deze periode moet de tiener hard aan het werk met zijn identiteit. Wie wil ik zijn? Wie ben ik? Kan ik van mezelf houden? Waar wil ik voor staan? Om door de tiener te laten ontdekken wie hij is, zal zijn leefomgeving groter worden, om de Tieners zijn erg naar binnen gericht Moniek Mol balans op te maken wat er wel of niet bij hem past. Ook het ontwikkelen van een seksuele identiteit hoort hier bij. Aan het eind van de kindertijd merk je dat de vriendschappen met het eigen geslacht sterker worden en dat vanaf de puberteit het contact met het andere geslacht meer beladen en spannend wordt. Daarbij mogen tieners vanaf 12 jaar, wettelijk gezien, naar filmpjes en tv-programma s met seksuele handelingen kijken. Echter het is niet alleen dat de aantrekkingskracht van het andere geslacht meer prominent wordt, seksuele identiteit gaat ook over welke rol de tiener heeft en krijgt als man of vrouw. Emoties In deze periode gebeurt er van alles in het leven en lijf van een tiener. Geproduceerde hormonen lijken hen volledig in beslag te nemen. Deze hormonen zorgen niet alleen voor lichamelijke, maar ook voor emotionele veranderingen. Zo kunnen tieners bijzonder gevoelig zijn, zonder vaak zelf te snappen waarom, en heftig reageren op het onbegrip daarover bij anderen. Emotioneel zijn ze kwetsbaar en kunnen ze flinke stemmingswisselingen ondervinden. Tieners hebben de overtuiging dat alles wat zij meemaken uniek is. Anderen kunnen onmogelijk begrijpen hoe het voelt wanneer je vriendje het heeft uitgemaakt of wanneer je die voor jou belangrijke wedstrijd verloren hebt. Daarbij lukt het hen nog niet goed om zaken te relativeren. Egocentrisch Tieners zijn erg naar binnen gericht. De gedeeltes in de hersenen die te maken hebben met zelfgerichtheid zijn overactief in deze periode. Een tiener wordt eigenlijk asocialer (om zich uiteindelijk verder te kunnen ontwikkelen als een sociaal wezen). Ze hebben het gevoel dat iedereen naar hen kijkt en een mening over hen heeft. Ondanks dat ze erg op zichzelf gericht zijn, zijn goede vriendschappen erg belangrijk in deze periode. Meningsvorming In het begin van de puberteit hoor je in de uitlatingen van de tiener veel terug van de mening van hun ouders. Een tiener moet zich van zijn ouders los maken om vervolgens een eigen mening te ontwikkelen. De rol van leeftijdgenoten en oudere identificatiefiguren wordt voor de tiener dan ook steeds belangrijker. Via hen hoort de tiener nieuwe meningen en doet hij nieuwe inzichten op. Hersenontwikkeling Tieners leren te plannen, organiseren en impulsen beheersen. In de praktijk blijkt dat ze dit alleen toepassen wanneer ze hier de motivatie voor hebben. Het tienerbrein kan deze vaardigheden prima aan, zolang ze maar het nut daarvan in ziet. Dit nut wordt sterk bepaald door de invloed van vrienden. Zo zijn jongeren in de aanwezigheid van leeftijdsgenoten sneller geneigd hun grenzen te verleggen en/of tot het uiterste te Het horen bij een groep is van grote waarde Puberbrein Meer lezen over hersenontwikkeling bij tieners? Lees het boek Het sociale brein van de puber van Eveline Crone en/of het artikel van David Dobbs verschenen in de National Geographic van oktober 2011 genaamd Beautiful Brains. gaan. Dit omdat de sociale beloning (waardering, respect, erbij horen) ontzettend belangrijk is voor hen. Het horen bij een groep is voor een tiener van grote waarde, sociale uitsluiting doet letterlijk pijn aan de hersenen. Kennisontwikkeling Aan kinderen en jonge tieners kun je veel kennis kwijt, tot aan ongeveer het veertiende levensjaar. Daarna gaan ze meer bezig met het zoeken naar verbanden 80 81

4 Moniek Mol Puberteit: Achtbaan van ontwikkelingen en hebben ze duidelijk specifieke interesses ontwikkeld. In plaats van één grote vergaarbak worden ze kritisch over wat ze leren en vinden ze sommige zaken (op dat moment) niet interessant genoeg waardoor deze (tijdelijk) buiten spel komen. Van leergierig naar nieuwsgierigheid. Buiten de kaders Ten opzichte van volwassenen hebben tieners de mogelijkheid om breder te denken. Volwassenen hebben in gedachten al bepaalde richtingen gekozen, bijvoorbeeld over wat ze ergens van vinden of wat ze ergens mee willen. Bij tieners ligt dit (ook letterlijk in de hersenen) allemaal nog niet zo vast. Ook al is in het begin van de tienertijd die mening en het handelen van de ouder(s) nog zeer leidend, uiteindelijk gaat Impulsiviteit en veel risico s nemen de tiener toch op zoek naar het bredere kader om zijn eigen kaders te gaan bepalen. In de ogen van volwassenen kan dat nog wel eens leiden tot impulsiviteit en het nemen van veel risico s, maar het levert ook prachtige dingen op. Het boek Denk groot, doe sterk van de broers Alex en Brett Harris beschrijft hier tal van mooie voorbeelden van. Einde tienertijd Zo ergens tussen het veertiende en zestiende levensjaar sluit de tienertijd af, bij meiden is dit vaak eerder dan bij jongens. Je merkt dan dat hun zelfgerichtheid overgaat in meer naar buitengericht zijn. Ze leren zich in te leven in een ander en kunnen vanuit verschillende gezichtspunten onderwerpen, hun omgeving en zichzelf kritisch bekijken. Leefwereld van tieners Digital natives De huidige generatie jongeren wordt wel de digital natives genoemd. Deze term wil zeggen dat de jongeren van vandaag geboren zijn in een wereld waarin internet en de computer altijd al een plek hadden. Zij kennen het leven niet zonder. Dat maakt dat zij er anders naar kijken dan volwassenen. Die kunnen zich bijvoorbeeld ergeren aan jongeren die alsmaar met hun mobiel bezig zijn, terwijl dit voor hen de normaalste zaak van de wereld is. Jongeren zijn vliegensvlug wat betreft technische vaardigheden. Zij lopen voorop in het gebruik van (mobiele) internetapparaten. Meer dan 85 procent van de jongeren gaat inmiddels ook online via de smartphone. Wikipedia en andere bronnen zijn dus altijd dichtbij. Het is dan ook niet per se interessant om veel te weten; het wereldwijde web biedt namelijk alle informatie en kennis. Het is goed je te realiseren dat internet in veel gevallen de eerst gebruikte bron is om informatie te ver- zamelen. Dit geldt bijvoorbeeld ten aanzien van seksualiteit en problemen rondom identiteit. De waarheid Tieners groeien op in een andere tijd dan de volwassenen van nu. De samenleving is veranderd, er zijn andere waarden en nieuwe gewoontes. Zíj groeien op in een postmoderne samenleving, terwijl het merendeel van de gemeenteleden opgegroeid is in een moderne samenleving. In een moderne samenleving is kennis heel belangrijk en wordt er uitgegaan van een bepalende waarheid die leidt tot bepaalde normen. In de huidige maatschappij kan echter iedereen zijn eigen waarheid vormen en hebben. Wat jou aanspreekt, mag je verkondigen. Wanneer jij diep van iets overtuigd bent en dit ook kunt overbrengen, dan mag het er zijn. In plaats van het grote verhaal van de groep te volgen, zal een tiener er - veel meer dan vroeger - voor zichzelf over moeten nadenken wat hij bijvoorbeeld wil met God en kerk. Tieners worden uitgedaagd om zelf na te denken over hun waarheid, over hun bron van zingeving. Zij zijn dan ook wel degelijk bezig met spiritualiteit. Sterker nog: geloven mag weer. Er is dus ruimte bij tieners voor Christus. Maar ook voor Boeddha, Mohammed of Shiva. Dat betekent dus ook, dat het voor hen veel moeilijker is om exclusief voor het christelijk geloof te kiezen. Jong en Oud Via zijn de dvd en de werkmap Jong en Oud in de kerk te bestellen. Met achtergrondinformatie over verschillende generaties binnen de kerk, bijbelstudies en diverse werkvormen om met elkaar aan de slag te gaan. Identificatie Voor jou als kerkelijk werker (overigens net zo goed als ieder andere broer of zus in het geloof) ligt hier dan ook een mooie taak. Om aan de tiener, in deze levensfase van volop zoeken naar de eigen identiteit, voor te houden dat hij zijn identiteit in Christus mag vinden. Door dit zelf voor te leven, uit te dragen, te getuigen van wat het voor jezelf betekent kind van God te mogen zijn! Praktische tips Ben je aan het werk met tieners in je gemeente? Dan is het Handboek voor jeugdleiders goed bruikbaar. Dit is geschreven voor iedere jeugdleider in de gemeente en staat vol praktische tips. Je vindt er talloze werkvormen, ideeën voor gebed, tips om orde te houden en handvatten voor een goed gesprek. Goed om van a tot z door te lezen, maar ook bruikbaar als naslagwerk. Achterin het boek is een cd opgenomen waarop de rode draad van het boek in een uur verteld wordt. Handboek voor jeugdleiders, André Maliepaard en Henrike de Gier, 16,90 euro, Buijten en Schipperheijn Moniek Mol is adviseur bij in Zwolle. Zij heeft veel ervaring in het werken met tieners en jongeren, binnen en buiten de kerk, en in advieswerk aan kerkelijk kinder- en jongerenwerkers. Verder * is zij betrokken bij verschillende adviestrajecten binnen de GKv

5 Verbinding: Hoe communiceer je met tieners? Verbinding Hoe communiceer je met tieners? Luister naar ze en geef je tijd en je oprechte liefde André Maliepaard Eigenlijk heb ik een haatliefde verhouding met deze vraag: hoe communiceer ik met tieners. Alsof tieners buitenaardse wezens zijn die van een andere planeet komen. Het makkelijkste antwoord is: luister naar ze en geef ze het kostbaarste, misschien wel schaarste dat je anno nu hebt, namelijk je tijd en je oprechte liefde. Niet te ingewikkeld, gewoon. Tegelijk kom ik er niet zo makkelijk af. Wereldwijd verdienen communicatiebureaus goud geld aan het beantwoorden van deze vraag. Hoe communiceren we met deze vaak ongrijpbare generatie? Hoe binden we ze aan ons merk? Hoe zijn we relevant in het leven van tieners? Laten we eens wat zaken van dichtbij bekijken. De grootste ontwikkeling die plaatsgevonden heeft in het leven van tieners ten opzichte van veel volwassenen is dat zij digital natives zijn, zoals het boek Generatie Z het noemt. Dat betekent concreet dat zij geen wereld kennen zonder toegang tot internet en alles wat daar te beleven is. Sterker nog, volgens hetzelfde boek willen tieners niet zijn op een plek waar ze geen toegang hebben tot dat wereldwijde web. Generatie Z vindt dat ze niet kunnen functioneren zonder. Dat is een stevige constatering. Als straf je telefoon een week inleveren, is zo n beetje het ergste dat je kan overkomen. Dan wordt de deur naar een belangrijk deel van je netwerk, van je leefwereld gesloten. Het boek Maak je merk cool benoemt het als de kloof van het verschillend omgaan met de technologie binnen het ouder-kind paradigma. Social media In het centrum van dat online leven staan de sociale media. Dat zijn media die je laten socialiseren met de omgeving waarin je je bevindt. Of als we de uitgebreide definitie daarvan pakken: Een verzamelnaam voor alle internet-toepassingen waarmee het mogelijk is om informatie met elkaar te delen op een gebruiksvriendelijke en vaak leuke wijze. Het betreft niet alleen informatie in de vorm van tekst (nieuws, artikelen). Ook geluid (podcasts, muziek) en beeld (fotografie, video) worden gedeeld via social media websites. Om te voorkomen dat het te technisch wordt, duiken we even de praktijk in van die media. De bekendste vormen voor tieners van sociale media zijn Facebook, Twitter, Wanalo en Tumblr. Tenminste op dit moment, want morgen kan dat anders zijn. Deze verschillende vormen van (micro)blogs worden veelal aangevuld met sociale apps op hun telefoon zoals Snapchat, WhatsApp, Kik, of Instagram. Daarbij gaat het vaak om direct boodschappen of beelden kunnen versturen. Ik zei: op dit moment, omdat de ontwikkelingen binnen deze media onvoorspelbaar en snel zijn. Hyves heeft het bijvoorbeeld heel lastig nu. De belangrijkste reden lijkt te zijn dat Hyves geen internationaal sociaal platform is, maar exclusief Nederlands. Met jongeren die steeds vaker en eerder de hele wereld over gaan voor stage, projectweek of backpack jaar, bleek dat netwerk te beperkt en wordt Facebook omarmd. Maar ook dat platform heeft niet het eeuwige leven. Het gekke is dat de groei die nu gaande is op Facebook de snelst groeiende groep daar zijn vrouwen van 55+ die foto s van hun kleinkinderen willen zien ertoe leidt dat een nieuwe generatie tieners hun bakens aan het verzetten is. En lijkt uit te wijken naar Tumblr; dat platform draait meer om inspiratie, je kunt de dingen delen die je te gek vindt. Je komt daar dus veel inspirerende beelden en uitspraken tegen. Tumblr is minder gekoppeld aan Ontwikkelingen binnen deze media zijn onvoorspelbaar en snel je directe echte leven, maar gaat meer over je dromen. Juist dat aspect is een tweede argument voor jongeren om de beweging van Facebook af te maken. Emerce, een blog dat veel publiceert over sociale media, beschrijft dat Facebook teveel zou gaan over het echte leven, terwijl de opgroeiende generatie hun identiteit meer zelf wil vormgeven. Componeren Je kunt dus constateren dat tieners zich over het algemeen op meerdere sociale media bewegen. Het is niet Facebook, Twitter of Tumblr, maar Facebook, Twitter èn Tumblr. Ze kiezen de vorm die past bij situatie, personen en context. Om nieuwsgierige ouders te vermijden, bewegen ze zich ook steeds weer op nieuwe platformen. Heel eenvoudig door toepassingen te gebruiken waar hun ouders nog nooit van gehoord hebben. Ze componeren op die manier hun eigen sociale online leven. Dat maakt communiceren met tieners binnen dat online leven voor iemand die geen digital native is, ingewikkeld. 1. Dr. Jos Ahlers, René C.W. Boender, Generatie Z, derde druk, Bertram + de Leeuw Uitgevers 2. J. van de Bergh, M. Behres, Maak je merk cool, eerste druk 2011, Academic Service 3. Definitie van

6 André Maliepaard Verbinding: Hoe communiceer je met tieners? De vraag die veel jeugdleiders mij stellen, is dan ook terecht: moet je het eigenlijk wel willen om alles bij te houden wat er op dit gebied gebeurd? Het is voor mij als beroeps jeugdwerker al hard werken om een beetje op de hoogte te blijven van de laatste ontwikkelingen. Ik kom steeds meer tot de conclusie dat het antwoord op die vraag moet zijn: nee. Je moet het niet willen om alles bij te houden en zeker niet willen om ook alles te doen. Allereerst omdat je die slag toch gaat verliezen. De ontwikkelingen gaan sneller dan jij en ik ze kunnen volgen en daarmee loop je eigenlijk altijd standaard achter de muziek aan. Jongeren die nu opgroeien, zijn digital natives en wij niet. Dat is gewoon een feit en dat is geen waardeoordeel. Als we energie willen steken in het communiceren met jongeren, willen we die energie niet verliezen aan de laatste hypes en trends. We willen daadwerkelijk communiceren met die gasten, van hart tot hart. Of zoals een wereldwijde marketeer zegt: online media kan sociaal gedrag faciliteren, maar geen betekenis geven. Mensen (en dus ook jongeren) zijn gemaakt voor offline interactie. Jongeren prefereren face-to-face contact, sterker nog, deze organisatie zegt dat online leven betekenisloos is als er ook geen offline component aanwezig is. Diepere laag Dat wil niet zeggen dat het volgen van de ontwikkelingen op dit gebied geen waarde 4. Generatie Z, p. 48 Online contacten krijgen pas in het offline leven betekenis heeft. Maar probeer op een ander level in te steken. Kijkend naar de ontwikkelingen in de sociale media probeer ik te duiden wat er gaande is. Wat is de diepere laag? Wat zegt een trend over onderliggende waarden en behoeften? Hoe helpt het begrijpen van deze nieuwe media mij om bij het hart te komen van de nieuwe generatie? Laten we dat eens verkennen. Wat je kunt duiden in al deze media, is dat de beweging is dat je zelf het centrum bent van dat sociale web dat je bouwt. Generatie Z neemt steeds vaker beslissingen vanuit zichzelf, als individu. Dat is individualisering. Maar dat betekent niet dat ze minder afhankelijk worden van anderen of minder rekening houden met anderen. Dat is individualistisch. Hoewel het dus gaat om jouw volgers, jouw vrienden, jouw updates, is er wel in sterke mate verbondenheid met anderen in dat netwerk. En krijgen die anderen in het offline leven pas betekenis. De combinatie van online en offline is essentieel. Een analyse die in de kern niets anders is dan liefde krijgen, vriendschappen hebben, erbij horen, genegenheid ontvangen en jezelf verbonden weten. Landingsplekken Als je via die bril naar de nieuwe media gaat kijken, dan spreken we toch meer dezelfde taal als we misschien aan het begin van dit artikel dachten. Het gaat om zaken die wij ook herkennen. Dat raakt aan het diepste van ons mens-zijn: het verlangen om je geliefd en gekend te weten. Dan ontstaan er ook landingsplekken in het leven van tieners waar we van hart tot hart met elkaar op weg kunnen gaan. Wellicht met andere vormen dan wij kennen, maar wel vormen die de moeite zijn om te verkennen. Want ook in dat online leven moeten jongeren leren wat het betekent om met Jezus te leven. Ben je bereid je tijd en liefde te geven aan tieners? Als je concreet tijd met ze doorbrengt in een club, bij je thuis, tijdens een strandwandeling, bij de koffie na een net iets te lange dienst, dan ontstaat de context waarin echte communicatie mogelijk wordt. En dat communiceren begint dan heel eenvoudig met begrijpen. We kunnen pas goed communiceren als we echt begrijpen wie er tegenover ons zit. Probeer eerst te begrijpen en dan begrepen te worden, uit De zeven eigenschappen van effectief leiderschap van Stephen R. Covey. Dit heeft alles te maken met je mindset, je houding, je wil om uit je eigen veilige zone te stappen en in de wereld van die ander, van tieners te stappen. Op zich niet een nieuw inzicht, maar wel eentje die een stap dieper gaat dan waar we over het algemeen op doelen met het begrip relationeel jeugdwerk in jeugdwerkland. Wat is je agenda? Vervolgens komt de vraag bovendrijven die we nog helemaal niet onder de loep hebben genomen. Dat vergeten we misschien midden in al dat gepraat over social media.. Waarom zou je uberhaupt willen communiceren met die gasten? Ik wil het geloof niet opdringen aan tieners en tieners: waarom zou je überhaupt willen communiceren met die gasten? Wat is je agenda? En hoe verborgen is die agenda? Voor doorsnee marketeers is het wel duidelijk. Zij willen hun merk verbinden aan jongeren en als ze heel eerlijk zijn, dan willen ze gewoon geld verdienen. Dat roepen ze dan weer niet te hard, want juist dat werkt averechts. Zorg dat je merk cool is, want als je merk cool is, dan gaan jongeren vanzelf je merk kopen. Zo is de gedachte. Maar wat willen wij als kerk met jongeren? Is het zo eenvoudig dat het draait om de coolfactor, zoals het boek Maak je merk cool ons wil doen geloven? Wat is onze agenda? En hoe verborgen is die? Wij richten ons in de kerk over het algemeen niet op een verdienmodel dat gebaseerd is op het uitgavenpatroon van jongeren. Onze agenda gaat over de eeuwigheidswaarde van jongeren. We willen ze graag verbinden met Jezus Christus, we willen graag dat ze een koninklijk leven leiden, dat ze in de hemel komen. Leven delen Toch? Alhoewel. Ik spreek steeds vaker jeugdleiders die zeggen: ik wil niks met tieners. Als ik met ze doorpraat hierover blijkt dat ze dan eigenlijk willen zeggen: ik wil het geloof niet opdringen aan tieners. Als een soort reactie op het gesprek rondom relationeel jeugdwerk; of je relatie niet misbruikt als je die aangaat om het evangelie te brengen. Ze willen juist heel veel met tieners! Ze willen 86 87

7 André Maliepaard Bijbel op bezoek: Op zoek naar tieners er zijn voor ze, met ze onderweg gaan, dwars door de weerbarstigheid van het leven, in de ups en downs daarvan. Ook als jongeren niet op weg gaan met God, willen deze leiders er voor hen zijn. Dat vind ik persoonlijk iets anders dan niks willen. Dat gaat om present zijn, je leven een stukje delen. Daar mag je best open en eerlijk over zijn. Zo komen we wat mij betreft steeds dichter bij de kern van het antwoord op de vraag van dit artikel. Communiceren met tieners die als digital natives leven in een sociaal media landschap doe je pas als je echt je leven met hen deelt. Ze eerst probeert te begrijpen en geen verborgen agenda erop nahoudt. Luister naar ze en geef ze het kostbaarste, misschien wel schaarste dat je anno nu hebt, namelijk je tijd en je oprechte liefde. En laat in dat gedeelde leven zien wat het betekent om te leven in verbondenheid met Jezus Christus. André Maliepaard is teamleider bij het Nederlands Gereformeerd jeugdwerk en jeugdwerker van de NGK Ede. Daarnaast schrijft hij een wekelijkse column voor de * EO over het doorgeven van geloof aan jongeren en spreekt hij regelmatig voor jongeren in jeugddiensten. Bijbel op bezoek Op zoek naar tieners Lucas 2:49: Waarom hebt u naar me gezocht? Het enige verhaal in de Bijbel over Jezus jeugd is, op z n zachtst gezegd, een vervelende gebeurtenis. Jezus is nog maar twaalf jaar oud als zijn ouders ontdekken dat hij vermist is. Het jaarlijkse feest in Jeruzalem is afgelopen en massa s mensen stromen de stad weer uit. Jozef en Maria veronderstellen dat hun zoon samen met vrienden of andere bekenden bij het reisgezelschap is. Maar na een dag reizen is het toch vreemd dat ze hem nog niet zijn tegengekomen. Ze gaan op zoek en de ongerustheid neemt snel toe; hij is nergens te bekennen. Wat kan er zijn gebeurd? Is hij ontvoerd, verdwaald of ergens vast komen te zitten? Amber Alert was er niet; ze besluiten om terug te gaan naar de stad. Almatine Leene Je kunt je voorstellen dat ze ontzettend opgelucht waren, maar tegelijkertijd ook ontzet: Kind, wat heb je ons aangedaan?. En alsof hij hun onvermoeide zoeken niet waardeert, antwoordt hij bijna brutaal: Waarom hebt u naar me gezocht?. Met andere woorden; waarom waren jullie bezorgd want dat was helemaal niet nodig! Wisten jullie niet waar ik kon zijn? Nee, blijkbaar niet. Ze hadden zoveel zorgen dat ze niet bedachten dat Jezus misschien wel op een hele veilige plek was; in de tempel. 88 Angst in het hart Met angst in het hart zoeken Maria en Jozef dagenlang naar Jezus. Niet elke ouder maakt gelukkig zoiets vreselijks als een vermissing mee. Maar ook als je kind niet letterlijk kwijt is, kun je het gevoel hebben alsof hij of zij zoek is. Ouderen snappen vaak niet waar jongeren mee bezig zijn want het lijkt of ze helemaal hun eigen gang gaan, zoals Jezus deed. Dat kan zorgen baren; wat doen tieners allemaal zonder dat je het weet? Waarom willen ze niet meer naar de kerk en gaan ze een andere weg? We zoeken ze overal, maar het lijkt er niet op dat we ze vinden. Bijna brutaal En dan eindelijk, na drie uitputtende dagen vinden Maria en Jozef hun zoon terug! Vertrouwen nodig Jozef en Maria moesten hun zoon leren loslaten want hij ging zijn eigen weg. Ze begrijpen dat niet (2:50). En dat geldt voor ons ook vaak. Natuurlijk zijn onze jongeren geen Jezus, maar we kunnen uit dit verhaal wel iets leren. Dat tieners hun eigen weg gaan, we soms op verkeerde plekken naar hen zoeken en dat ze misschien wel vaker op veiliger plekken zijn dan we denken. We zijn bang dat ze allemaal verkeerde dingen doen, maar ze hebben juist vertrouwen en vrijheid nodig zonder gezocht te worden of bezorgde blikken te krijgen. En dan kom je ze op hun weg vanzelf wel weer tegen. Dr. Almatine Leene is werkzaam bij * de Academie Theologie van de Gereformeerde Hogeschool te Zwolle. 89

8 Pastoraat: Zorg voor tieners Pastoraat Zorg voor tieners Zien en kennen vormen de basis Het hele jeugdwerk staat. Er is voor de diverse leeftijden club georganiseerd, de ruimte is aangekleed en de methode aangeschaft. Ook het catechesewerk is helemaal rond. Het jeugdwerk lijkt in kannen en kruiken totdat iemand de vraag stelt: wat moeten we toch met dat tienerpastoraat aan? Moeten de wijkouderlingen daar wat mee als die de ouders bezoeken? Of moeten we daar ook nog wat voor organiseren? En hoe doen we dat dan? In dit artikel willen we je een eindje op weg helpen Want de mogelijkheden voor pastorale zorg voor jongeren van de gemeente liggen in het jeugdwerk dat er al is! Een aantal maanden geleden sprak ik een jeugdouderling die jaarlijks alle jongeren van de gemeente bezocht. Dat vroeg een enorme tijdinvestering van deze man. Maar de persoonlijke gesprekken waarop hij gehoopt had, kwamen niet. Eigenlijk had hij het gevoel dat de jongeren niet op hem zaten te wachten. Sterker nog, hij had het gevoel dat ze hun tijd gewoon uit zaten omdat het van hun ouders moest. Corien Rietberg Verschil met volwassenen Jongeren en volwassenen verschillen nogal van elkaar Dat lijkt een open deur Maar als het om pastoraat gaat, lijken we nog vaak in de valkuil te stappen jongeren op dezelfde manier te benaderen als volwassenen. In tegenstelling tot jongeren zijn volwassenen eerder bereid tijdens een jaarlijks bezoekje een open gesprek aan te gaan of op zoek te gaan naar iemand om te praten als ze problemen hebben. Een tiener is naar binnen gericht en heeft als het ware een muurtje om zichzelf gebouwd. Het lijkt erop alsof ze alle processen die zich van binnen afspelen, proberen te beschermen. De weg naar het hart van de jongere is dan ook die van de relatie. Eerst moet er vertrouwen opgebouwd worden. Pas als ze voelen dat jij ze oké vindt en bereid bent jouw tijd en aandacht in ze te investeren, mag je voorzichtig een kijkje achter de muren nemen. Spiegelen Een ander verschil is dat jongeren veel meer op zoek zijn naar rolmodellen. Er zijn jeugdleiders nodig, ouders en ouderen die op een authentieke manier geloven en dat met jongeren willen delen. Mensen aan wie zij zich kunnen spiegelen. Mensen die God een gezicht geven, handen en voeten. Mensen aan wie ze merken dat ze met God leven en dat verandering mogelijk is. Zulke levens zullen inspireren en jongeren verlangend maken naar God. (uit Handboek voor kinder- en tienerpastoraat ) Brede basis Het zien en kennen van jongeren vormt de basis van goede zorg aan hen. De meeste kansen daarvoor liggen in het jeugdwerk zelf. De clubleiders en catecheten zien de jongeren wekelijks of tweewekelijks en hebben de mogelijkheid een vertrouwensband met jongeren op te bouwen. De brede basis die de hele zorg voor jongeren draagt, is dat het jeugdwerk relationeel wordt vormgegeven. Daarvoor is het nodig om met vaste groepen en vaste leiders te werken waar elk van de leiders een aantal jongeren onder zijn hoede heeft. Door de jongeren onder de leiders te verdelen, blijft het behapbaar voor de leiding. Nog belangrijker is: je merkt het wat sneller op wanneer het even niet zo goed gaat met een jongere. Daarnaast is het nodig om goed bij te houden welke jongeren er komen en deze presentielijsten te vergelijken met andere onderdelen van het jeugdwerk. Het kan zomaar zijn dat een jongere die niet naar club komt wel trouw de catechisatie bezoekt. Door de gegevens onderling uit te wisselen, voorkom je dat er iemand over het hoofd wordt gezien. Praat eerst eens met God over je jongere voordat je met je jongere over God gaat praten Wil je de basis van zorg aan jongeren goed neerzetten dan wordt er wel wat van de jeugdleiders en catecheten gevraagd: Gaan voor de relatie. Vraag de jeugdleiders om een relatie aan te gaan met een aantal jongeren. Dat gaat dus verder dan alleen de activiteit draaien. Ook daarbuiten liggen tal van mogelijkheden om contact met de jongeren te hebben. Long term commitment. Een relatie opbouwen kost tijd! Vraag daarom aan jeugdleiders om zich minimaal vier jaar te verbinden. Gebed. Aandacht en zorg voor jongeren gaan hand in hand met gebed. Een veel gehoorde uitspraak in het jeugdwerk is dan ook: Praat eerst eens met God over je jongere voordat je met je jongere over God gaat praten. Houden van In het leven van Jezus kunnen we zien hoe Hij echt van mensen hield. Hij keek niet naar uiterlijkheden of dingen waarin ze verschilden. Nee, Jezus zag de persoon en de nood en had mensen onvoorwaardelijk lief. Als we Zijn voorbeeld volgen, gaan (soms na lang wachten) deuren open die anders gesloten blijven. Samen optrekken. Samen dingen doen, waarbij er gelegenheid is voor een goed gesprek, is een goede manier om jongeren te leren kennen. Leven delen. In die gezindheid, vol liefde voor u, waren we niet alleen bereid u te laten delen in Gods evangelie, maar ook in ons eigen leven. Zo dierbaar was u ons geworden. (1 Tessalonicensen 2:8) We kunnen een voorbeeld nemen aan Paulus die dit concreet maakte in zijn leven. Hij liet andere mensen bij hem naar binnen kijken, deelde zijn leven met hen en creëerde op deze manier het vertrouwen bij 90 91

9 Corien Rietberg Pastoraat: Zorg voor tieners de mensen om meer van zichzelf te laten zien. Toerusting. Naast dat elke gemeente moet zorgen voor goede toerusting van de jeugdleiders (denk hierbij aan gesprekstechnieken, orde of omgaan met weerstand) is het ook belangrijk dat een jeugdleider zorgt dat zijn eigen tank gevuld blijft. Als je zelf investeert in je relatie met God laat je aan jongeren zien dat een leven met God de moeite waard is. Grootste voorbeeld Werkelijke pastorale zorg heeft een domino-effect dat nauwelijks overschat kan worden. Uiteraard is hierin het grootste voorbeeld de pastorale zorg van Christus. Hoewel Hij slechts in een klein gebied zichtbaar was, en in de korte tijd van 3 jaar, is Zijn invloed op de menselijke geschiedenis groter dan die van enig ander, en dat zal zo blijven. Wanneer we ons in liefdevolle zorg uitstrekken naar jonge mensen weten we niet hoe groot de invloed van onze daad kan zijn. ( Pastorale zorg voor jonge mensen, Mark Vernon, uitgeverij Voorhoeve- Kampen) Buiten beeld Als het basispastoraat staat, zijn de jongeren die actief deelnemen in beeld en is er zicht op de jongeren die dat niet doen. Voor de jongeren die binnen het jeugdwerk niet in beeld zijn, kun je een team of buddygroep samenstellen die deze jongeren bezoeken of ontmoetingen organiseren. Het doel van deze vorm van pastorale zorg is niet om de jongeren terug in het jeugdwerk of de kerkbanken te krijgen. Maar om de jongeren te laten weten dat zij er ook bij horen! Dat er vanuit de kerk iemand is die een open oor en hart voor ze heeft. Waar ze terecht kunnen met vragen en problemen. Gesprekken met deze jongeren zijn vaak niet de makkelijkste, in veel gevallen zul je op weerstand stuiten. Het is dan ook aan te raden om een dergelijk team te ondersteunen met training op het gebied van gesprekstechnieken en omgaan met weerstand. Toerustingsavond Er zijn verschillende mogelijkheden om jeugdleiders of een jeugdpastoraal team toe te rusten. Hierbij kun je bijvoorbeeld denken aan een toerustingsavond. De volgende organisaties zouden zo n avond kunnen verzorgen. Het actuele aanbod kun je vinden op de website. Praktijkcentrum (www.praktijkcentrum.org) NGJ (www.ngkjeugdwerk.nl/) CGJO (www.cgjo.nl) Stichting Chris (www.chris.nl) Praktijkcentrum en Stichting Chris hebben een cursus kinder- en tienerpastoraat. In beide cursussen komen de basiselementen voor goede zorg aan jongeren aan bod en worden specifieke problemen behandeld. Ze leggen een stevige basis onder het kinder- en tienerpastoraat in de gemeente. Weerbaar Een ander belangrijk onderdeel van basiszorg aan jongeren is ze weerbaar maken. Een goed zelfbeeld, zelfvertrouwen en kennis over bijvoorbeeld alcohol, drugs en seksualiteit zijn belangrijke onderdelen. Uit de praktijk blijkt dat een negatief zelfbeeld vaak de basis is van problemen bij jongeren. Het is enorm belangrijk dat jeugdleiders, catecheten en jongerenpastors het zelfbeeld van jongeren positief stimuleren. Waardering, bemoediging, motivatie en verantwoordelijkheid dragen bij aan zelfvertrouwen. Als je weet wie je bent, ben je minder ontvankelijk voor groepsdruk Ook kennis over onderwerpen zoals alcohol, drugs en seksualiteit maken jongeren weerbaar. Weten hoe jongens en meiden van elkaar verschillen, hoe mooi God seks bedoeld heeft en wat de gevolgen zijn als je er anders mee om gaat, maakt jongeren zelfbewuster. Deze onderwerpen moeten dan ook een plek hebben in de basiszorg voor jongeren en een onderdeel zijn van het programma van het jeugdwerk. LEV! LEV! is een uniek weerbaarheidsprogramma voor scholen, kerken en verenigingen. Het is speciaal geschreven voor jongeren van 11 tot 18 jaar en wordt gegeven aan jongeren in groepsverband. De training daagt jongeren op een interactieve en aansprekende manier uit tot het maken van verantwoorde keuzes. Kijk voor meer informatie op Als je weet wie je bent, ben je minder ontvankelijk voor groepsdruk Extra zorg Als je jongeren kent, weet je ook wanneer het niet zo goed met ze gaat. Het loopt thuis of op school niet zo lekker. Ze zijn verward en verdrietig omdat ouders gaan scheiden of omdat er een dierbare is overleden. In deze gevallen kan de jeugdleider, mentor of buddy de jongere ondersteunen door een luisterend oor te bieden, de jongere te bemoedigen of door bijvoorbeeld een kaartje te sturen. Deze pastorale zorg vraagt wat meer van de jeugdleider dan het basispastoraat. Goede toerusting en coaching zijn daarom belangrijk. Een jeugdouderling en/of een team met gemotiveerde goed opgeleide mensen zouden de jeugdleiders kunnen ondersteunen. Dit team kan ook ingezet worden voor de jongeren die niet in beeld zijn in het jeugdwerk. Bij deze zorg voor jonge mensen trek je een tijdje wat intensiever met jongeren op. Het is daarom belangrijk om daar, samen met de jongere, duidelijke afspraken over te maken zodat je weet wat je van elkaar kunt verwachten. Een paar tips: Doe wat je belooft! Communiceer duidelijk het doel van de gesprekken. Wees duidelijk over jouw rol (voer je het gesprek als jeugdleider, jongerenpastor of op persoonlijke titel). Wees jezelf. Stel open vragen en vraag door. Doe het niet alleen. Laat je ondersteunen en coachen door een jeugdouderling of jeugdpastoraal team. Ken je grenzen in tijd, investering en kunnen. Zorg goed voor jezelf! Door duidelijke afspraken te maken, voorkom je dat je over je eigen grenzen heen gaat. Daarnaast is belangrijk om te weten dat voor 92 93

10 Corien Rietberg Pastoraat: Zorg voor tieners sommige problemen professionele zorg nodig is. Bijzondere zorg Sommige jongeren zijn zo beschadigd of zitten zo in de knel, dat er meer nodig is dan extra aandacht en een goed gesprek. Deze jongeren moeten worden doorverwezen naar de professionele hulpverlening. De jeugdouderling of een jeugdpastoraal team moet voldoende kennis in huis hebben om de signalen te herkennen en te weten waarnaar deze jongeren doorverwezen kunnen worden. Er zijn verschillende mogelijkheden om je daarvoor te laten toerusten. Kijk voor een actueel aanbod op Daar kun je ook een overzicht van hulpverlenende instanties vinden. Het doorverwijzen van een jongere naar de professionele hulpverlening betekent niet dat je het contact met deze jongere beëindigt. Het is van onschatbare waarde als je juist dan nog naast de jongere blijft staan. De relatie blijft zo behouden, je hoeft het contact niet opnieuw op te bouwen als het wat beter met de jongere gaat. Belangrijke tips voor bijzondere zorg: Neem de jongere serieus. Oordeel niet. Beloof geen geheimhouding. Je zet jezelf dan klem, zodat je geen hulp meer kunt inschakelen. Bespreek samen wie je er eventueel bij kunt betrekken. Bid voor, en als de jongere het goed vindt, ook met hem of haar. Ga de jongere niet anders behandelen. Dit maakt hem of haar een speciaal geval. Wees trouw. Bemoedig en bevestig de jongere. Wees open en eerlijk. Hanteer geen verborgen agenda. Het is van onschatbare waarde als je juist dan nog naast de jongere blijft staan Wees geduldig. Maak in overleg met de jongere de kring om hem of haar heen groter (denk hierbij aan ouders, jeugdouderling, predikant, mentor van school of het school maatschappelijk werk). Zijn liefde doorgeven Wat de problemen van jongeren zijn, wat ze ook uitgespookt hebben, Gods hart gaat naar hen uit. Vraag God jou te vullen met Zijn liefde voor jongeren, zodat ze door jou heen Zijn liefde mogen ervaren. Hij kan en wil ons gebruiken om Zijn liefde door te geven aan deze doelgroep. Wat een eer! (uit Handboek voor kinder- en jeugdpastoraat ) Jeugdouderling Als je op deze manier het jeugdpastoraat vorm geeft in de gemeente dan is de rol van een jeugdouderling (of kerkenraad) meer faciliterend, coachend en ondersteunend. Tijd en kennis worden zo effectief mogelijk ingezet. Hij heeft zicht op wie er in beeld zijn en zorgt ervoor dat de jongeren die niet in beeld zijn, bezocht worden (of doet dit zelf). Het aansturen van een jeugdpastoraal team, het organiseren van toerustingen, het coachen en ondersteunen van de jeugdleiders en jeugdpastors behoren dan tot zijn taken. Om dit zo goed mogelijk te kunnen doen, is het belangrijk dat de jeugdouderling een duidelijke visie heeft op jeugdpastoraat en de weg weet in hulpverlenersland. De eerder genoemde organisaties kunnen ook wat betekenen in het toerusten en ondersteunen van een jeugdouderling en/of kerkenraad op het gebied van jeugdpastoraat. Corien Rietberg is jeugdwerkadviseur bij stichting Chris. In haar werk begeleidt ze kerken bij het opzetten en/of verdiepen van het jeugdpastoraat. Daarnaast is zij docent en coach bij de cursus kinder- en tienerpastoraat van stichting Chris en verzorgt * zij landelijk toerustingen en trainingen voor jeugdleiders over pastorale zorg aan jongeren. Handboek Meer over pastorale zorg voor jongeren, de visie op kinder- en jeugdpastoraat en het omgaan met specifieke problemen staat in het Handboek voor kinder- en jeugdpastoraat. Het is bedoeld voor iedereen die betrokken is bij kinder- en jongerenwerk en zich wil laten toerusten op het gebied van zorg aan kinderen en jongeren. Handboek voor kinder- en jeugdpastoraat, Corien Rietberg en Corjan Matsinger, 18,90 euro, Buijten en Schipperheijn 94 95

11 Geloofsopvoeding: Lastige ouders bestaan niet Geloofsopvoeding Lastige ouders bestaan niet Samen het beste zoeken voor onze kinderen Anko Oussoren Tips voor ouders Het boekje Geloof, hoop & tieners kun je gratis bestellen bij YfC op kan aanbevelen om het te lezen. In dit boekje staat informatie over de ontwikkeling van tieners, aangevuld met interviews met mensen en 27 tips voor geloofsopvoeding voor ouders. Onlangs gaf ik een training over de ontwikkeling die tieners doormaken en hoe we daar thuis en in het pastoraat mee kunnen omgaan. Eén van de deelnemers zei: Had ik dit maar eerder geweten, toen mijn eigen kinderen zo jong waren. In de opmerking klonk pijn en tegelijk opluchting door. Voor haar vielen veel situaties die ze meemaakte met haar eigen kinderen op de juiste plaats. Mij bevestigde het dat opvoeden niet zo vanzelfsprekend is. En dat in het pastoraat niet altijd aandacht is voor de betekenis en rol van ouders in de geloofsopvoeding. In dit artikel wil ik daarom laten zien hoe belangrijk ouders zijn bij de geloofsoverdracht aan tieners en aangeven welke rol ambtsdragers hierin hebben. Om zo duidelijk te krijgen hoe de kerk ouders kan ondersteunen bij de geloofsopvoeding. Opvoeden, alle ouders doen het, het lijkt de normaalste zaak van de wereld. Maar ik kom er als vader achter dat dit helemaal niet zo eenvoudig is. Als ik hier eerlijk over spreek met andere ouders, dan krijg ik dat vaak ook terug. Er gebeurt veel in de tienerjaren. Alles is er op gericht om een eigen ik te ontwikkelen en daarbij hoort ook het afzetten tegen ouders. Alleen, de invloed van ouders is en blijft ontzettend belangrijk. Ik hoor ouders wel eens zeggen dat ze bijna geen invloed meer hebben. Dit is echter niet zo, ouders hebben juist ook in die tienertijd een cruciale rol. Vooral de manier waarop ze impliciet een voorbeeld zijn voor tieners. En ook als het gaat om het nemen van belangrijke beslissingen waarbij het advies van de ouders gevraagd en gewaardeerd wordt. Hoe ouders Hoe ouders hun geloof uitdragen, is zelfs belangrijker dan jeugdwerk of kerkdienst hun geloof beleven en uitdragen, is zelfs belangrijker dan het jeugdwerk en/of het bezoeken van kerkdiensten. In het boekje Geloof, hoop & tieners van Youth for Christ staan meerdere vragen van ouders beschreven. Vragen als: Moet je grenzen stellen aan seksualiteit? En hoe doe je dat? Wat is de rol van rituelen in je gezinsleven? Hoe kun je bidden voor je kinderen? Stel ik kerkgang verplicht of laat ik mijn tiener vrij? Hoe geef je het verdriet een plek als je kinderen zeggen niet meer te geloven. Het zijn vragen die veel herkenning oproepen en die alles te maken hebben met hoe ouders hun kinderen opvoeden, maar het boekje kan ook ambtsdragers helpen in de contacten die ze hebben met tieners. Leren loslaten Iemand zei eens tegen mij: Het ergste dat je kan overkomen is dat je geboren wordt in een gezin waar te veel liefde is. Ik heb vaak over dit citaat nagedacht en kom er steeds meer achter dat er een kern van waarheid in zit. Ouders moeten leren om hun kinderen los te laten. Tieners moeten loskomen van hun ouders. Kinderen zijn niet van ons, we krijgen ze tijdelijk onder onze hoede. Ouders hebben de taak kinderen op te voeden, zodat ze zelfstandig in het leven kunnen staan. Als ouder wil je je kind vasthouden, beschermen en bewaren voor gevaren. Maar zeker tieners hebben ruimte nodig. Ruimte om te ontdekken wie ze zijn, wat ze kunnen en wat ze willen. Het zit in ouders om kinderen vast te houden, maar juist daardoor ontstaat de kans dat tieners vroeg of laat ontsporen en/of niet leren op hun eigen benen te staan. Tieners moeten experimenteren en daar ruimte voor krijgen. Maar tegelijkertijd hebben ze ook kaders nodig. Kaders die goed onderbouwd zijn en waar ze tegen aan moeten kunnen schoppen. Ze moeten de grenzen kunnen aftasten en zelf ontdekken wie ze zijn en wat ze van waarde vinden zodat het iets van hen zelf wordt. Geef tieners dan ook duidelijke kaders mee. Ik hoorde onlangs iemand het Tieners hebben ruimte nodig en duidelijke kaders volgende verhaal vertellen en dat illustreert de kern van het loslaten: Een man loopt met zijn hond iedere dag hetzelfde rondje in het park. De hond zit altijd aangelijnd en probeert iedere keer als hij wordt uitgelaten los te komen. Hij wil vrijheid en doet er alles aan om niet rustig naast zijn baasje te lopen. Tot het moment komt dat de man de hond loslaat en zegt: ga maar. De man vervolgt vervolgens zijn rondje in het park en tien minuten is hij zijn hond kwijt. Totdat hij vanachter de struiken in een keer tevoorschijn komt en naast hem komt lopen. Vanaf die dag loopt de hond altijd los naast zijn baasje in het park. Machteloos gevoel Hoewel de invloed van ouders op tieners nog steeds groot is, wil dat niet zeggen dat tieners de weg kiezen die hun ouders voor ogen hebben. Of om in het beeld te blijven, dat de hond weer terugkeert naar zijn baasje en rustig naast hem gaat lopen. Het is dan ook niet vanzelfsprekend dat tieners het geloof van hun ouders overnemen. Geloven is en blijft een mysterie en het is iets dat gegeven wordt. Dit kan ons een machteloos gevoel geven, maar er komt een moment dat tieners hun eigen weg gaan. Mijn ervaring is dat hier veel pijn zit. De af

12 Anko Oussoren Geloofsopvoeding: Lastige ouders bestaan niet gelopen tijd werd ik hier regelmatig mee geconfronteerd. Ook op een gemeenteavond waarbij we over dit thema spraken. Er kwam veel emotie naar boven en ik herkende de pijn dat er bijna geen ruimte is, of gevoeld wordt, om deze pijn met elkaar te delen. Ouders voelen zich verantwoordelijk maar blijken zelf zo weinig te kunnen doen. Die avond hadden we het over je gevoel van machteloosheid, je boosheid, je verdriet dat je wel of niet met God durft en kunt delen. De noodzaak om te blijven bidden, als het enige wapen dat we nog hebben in de strijd tegen ongeloof en twijfels. Het was een indringende en emotionele avond, waarin we samen van hart tot hart met elkaar spraken en konden delen wat ons bezig houdt. Als kinderen andere wegen gaan Ook het boek Als kinderen andere wegen gaan van Margriet van der Kooi en Wim ter Horst is de moeite waard om te lezen. In dit boek gaan zij in op de ontwikkeling die onze kinderen doormaken en welke rol wij als geloofsopvoeders voor hen mogen vervullen. Per leeftijdscategorie (0 tot 18 jaar) wordt besproken hoe je het geloof en je geloofsleven kunt delen, maar ook hoe je als ouders je kinderen moet loslaten. Het boek is ook een aanrader wanneer je in je pastoraat/contact met ouders te maken krijgt die hiermee worstelen. Elkaar steunen En wat is het dan belangrijk dat, juist als tieners loskomen van hun ouders, er een gemeente is waar goed nagedacht is en wordt over de plek van tieners en hun ouders. Ik Niet duidelijk is wat de verwachtingen en behoeftes zijn van jeugdwerkers en ouders schrijf hier bewust tieners en hun ouders. Ik maak nog wel eens mee, dat er van uit wordt gegaan dat een prachtige visie en goede programma s automatisch tot succes moeten leiden. Natuurlijk is dit belangrijk, maar de rol van en ondersteuning aan de ouders moet hierin wel een plek krijgen. Nu ken ik aan de ene kant de verhalen van jeugdwerkers die aangeven dat ouders niet geïnteresseerd lijken in het jeugdwerk. Ze hebben van alles geprobeerd, maar het lukt gewoon niet om hen er bij te betrekken. Ik krijg dit ook terug tijdens workshops die ik geef over betrokkenheid van ouders bij het jeugdwerk. Wat ik daar echter vaak tegenkom, is dat niet duidelijk is wat de verwachtingen en behoeftes zijn van zowel de jeugdwerkers als de ouders. Ik merk dit namelijk ook als ik hoor dat in diverse gemeentes juist wel aandacht is voor de geloofsopvoeding thuis. Onlangs had ik contact met een gemeente waar een avond werd belegd over geloofsopvoeding voor ouders van jonge kinderen. De opkomst van deze avond was enorm en het was zo inspirerend dat er grote vraag was naar vervolg en verdieping. Deze gemeente speelde in op de behoefte die er ligt bij ouders en vindt daarin aansluiting. Ook krijgen wij steeds meer vragen om avonden voor ouders met thema s als communiceren met tieners en de ontwikkeling van tieners. Betrokkenheid Ik wil adviseren dat kerken praktisch aan de slag gaan met de betrokkenheid en de geloofsopvoeding van ouders bij het tienerwerk in de kerk. In ken een gemeente waarbij de ambtsdragers aan het begin van het seizoen alle ouders bezoeken. Juist omdat de rol van ouders belangrijk is en blijft, ook al moeten ze leren hun kinderen los te laten en hebben tieners ruimte nodig om te experimenteren. Goed jeugdwerk vraagt om de betrokkenheid van ouders, maar deze betrokkenheid kan anders zijn dan wij in eerste instantie denken en willen. Ga als ambtsdragers het gesprek aan met ouders en richt je in het gesprek echt op de rol van ouders ten opzichte van hun tieners. Enkele vragen die je zou kunnen stellen: Op welke manier zou u het geloof van uw kind omschrijven? Hoe vaak en met welke regelmaat praat u over het geloof met uw tiener(s) en waar praat u dan over? Welke schoolkeuzes hebben jullie gemaakt voor jullie tieners? Hoe zien jullie je kind omgaan met vriendschappen? Hoe is hun band met jongeren in de kerk? Hoe gaan ze om met niet-kerkelijke of an- Ga als ambtsdragers het gesprek aan met ouders ders-kerkelijke vrienden? Wat merkt u bij uw kind van plezier om naar de kerkdienst/het jeugdwerk te gaan? Hoe vrij voelt uw kind zich om al dan niet te gaan naar kerkdienst/jeugdwerk? Hoe moedigt u uw kind actief aan om deel te nemen aan het jeugdwerk? Tot welke leeftijd of leeftijdsfase denkt u hier goed aan te doen? Wat verwacht u van de kerk met betrekking tot het jeugdwerk? Op welke manier zou uw tiener geholpen kunnen worden om te groeien in zijn/ haar geloof? In welke mate zijn de kerkdiensten tot bemoediging en versterking van het geloof van uw tieners? In hoeverre verplicht u uw tiener tot kerkgang? Gaat uw tiener graag naar de kerk? Hebt u behoefte aan meer gesprek over onderling geloofsopvoeding en hoe? Zou u meer onderwijs op dit gebied ook waarderen? Op welke manier bent u of kunt u betrokken zijn bij het jeugdwerk? Ziet u een actieve rol hierin voor u weggelegd? Gezamenlijke taak Ouders en gemeente hebben een gezamenlijke taak wat betreft de geloofsopvoeding van de jeugd van de kerk. Start met elkaar een zoektocht hoe we het beste kunnen zoeken voor onze tieners. Door middel van gesprekken die ambtsdragers met ouders hebben en cursussen en gespreksavonden komt het onderwerp op de agenda van de gemeente te staan. Opvoeden is in deze tijd ingewikkeld! Doe als ouders een beroep op elkaars ervaring en steun. Belangrijk is dat we ons er gezamenlijk van bewust zijn dat de kerk een plek dient te zijn waar het goed toeven is voor het hele gezin. Waar tieners leren om los te lopen en waar de rol van ouders cruciaal is en blijft. Op het moment dat ik dit artikel schrijf, krijg ik te horen dat een zuster uit mijn eigen gemeente is thuisgehaald. Ik lees op Facebook en Twitter wat een getuigenis er uitgaat van haar leven en de doorwerking die dat heeft op anderen. Dat zet mij stil, het raakt en treft mij. De dood neemt veel van ons af, maar niet de vruchtbaarheid die het heeft voortgebracht in andere levens. Wat een getuigenis kan er uitgaan van het leven van ouders. En juist die woorden klonken op de dankdienst die werd gehouden voor haar leven. Geloof is als een vuur dat in je brandt en waarvan je hoopt en bidt dat het ook ontsteekt in het hart van je kind. Op de ont

13 Anko Oussoren Recensie: Musthave voor catecheten steking hebben we geen invloed, maar we kunnen wel laten zien hoe het vuur brandt in onze eigen levens. Laten we als ambtsdragers de cruciale rol van ouders benadrukken. Anko Oussoren is adviseur bij in Zwolle. Hij heeft zich vooral de laatste jaren ingezet voor jongeren * binnen en buiten de kerk. Zijn passie ligt bij het jeugdwerk en het missionair gemeente-zijn. Handreiking In de gemeente waarover ik schreef hebben de ouderlingen en diakenen een handreiking gekregen met daarin een serie bijbelteksten die kunnen worden gelezen, met daarbij gerichte vragen. Voor deze handreiking is gebruik gemaakt van een serie preken van ds. Gerwin Pruijssen. Hij heeft deze preken online staan op Recensie Musthave voor catecheten Inspirerend handboek met veel praktijkvoorbeelden Jenny Dekker-Vreugdenhil Gefeliciteerd! Je bent catecheet!! Zo begint het Handboek voor catecheten. Ook al worden de meeste jongeren niet meteen enthousiast van het woordje catechisatie, voor de catecheet geldt dat je mag gaan bijdragen aan hun geloofsgroei. Je wilt dat jouw jongeren groeien in geloof, kennis en in de relatie met God. Dit kan tot heel wat uitdagingen leiden. Heb je wel een goede match met de groep? Wat zijn jouw doelen voor de catechese? Wat is hun behoefte? De vragen komen op je af. In dit overzichtelijke en duidelijk ingedeelde handboek worden dan ook veel vragen behandeld. Het handboek is ingedeeld in drie delen en enkele bijlagen. De catecheet Wat moet je kunnen? Wat zijn je drijfveren? Wat neem je van jezelf mee in de lessen? Hoe wil jij dat jongeren jou zien? In het eerste deel zijn praktische opdrachten toegevoegd als verwerking om daar achter te komen. Hoe kun je reflecteren en je verder ontwikkelen als catecheet, binnen een team en de kerkelijke gemeente. Hoe ben je echt en authentiek, geloof je het zelf? God gebruikt gewone mensen, de Bijbel staat er vol mee. Mozes de driftkikker, Salomo de vrouwenversierder, Petrus de ADHD-er. Je hoeft dus geen supergelovige te zijn om catechese te geven, maar op welke manier investeer jij in je geloof en ontvang jij inspiratie? Met deze vragen word je aan het werk gezet door de bijbehorende verwerkingsopdrachten. Je hoeft dus geen supergelovige te zijn om catechese te geven De catechisant Het tweede deel geeft veel informatie over jongeren tussen de 12 en de 18 jaar. Welke invloed heeft het puberbrein? Welke ontwikkeling maken ze door? Vragen die aan de orde komen, zijn: wat is hun leefwereld, hun jongerencultuur en hoe maak je ze enthousiast, betrokken en krijg je hun aandacht? Veel kerken verwachten dat jongeren zich aanpassen aan de cultuur van de kerk. Jezus zocht de mensen op op de plekken waar zij waren. De verwerkingsopdrachten zetten je aan het werk en geven bruikbare informatie om aansluiting te zoeken, te stappen in hun cultuur en te groeien in contact met jongeren. In dit deel staan ook concrete tips en tools voor het omgaan met tienerzorgen/geheimen, twijfel, autisme en ADHD. De catechese In het derde deel worden veel vragen be

14 Jenny Dekker-Vreugdenhil Recensie: Musthave voor catecheten handeld over leren. Op welke manieren leren tieners en wat moeten ze leren? Hoe bouw je een les op? Handige schema s in de bijlage helpen concreet om lessen voor te bereiden en om te gaan met verschillende leerstijlen en keuzes te maken in doelstellingen. Wat zijn hun behoeften en hoe stem je daarop af? Pas als jongeren echt contact hebben met elkaar en de catecheet en delen wat ze vinden, denken en voelen vindt de echte ontmoeting plaats. De basisvoorwaarden voor echte ontmoeting met jongeren worden duidelijk beschreven met praktische tips om te groeien in contact met jongeren. Duidelijke tools worden gegeven om een goed gesprek op gang te brengen of te verdiepen. Dit deel biedt handige tips om om te gaan met niveauverschillen. Hoe lees je met tieners de Bijbel? Vormen om met hen de Bijbel te lezen en te bidden staan in de bijlagen. Er is ook aandacht voor de rol van ouders en gemeente. Bijlagen De bijlagen staan vol handige, praktische handreikingen met invulschema s voor lesopbouw, intervisie, zelfreflectie. Verder werkvormen, thema s, literatuur en mediatips, een overzicht van bestaande catechesemethodes en meer waarmee je in de praktijk aan het werk kunt. Daarnaast staan er tips in voor de omgang met bijzondere doelgroepen als mensen met beperkingen (lichamelijk en verstandelijk). Auteurs Het handboek is geschreven door mensen met veel ervaring, kennis en liefde voor het jeugdwerk in de kerken. De auteurs hebben Op welke manieren leren tieners en wat moeten ze leren? Het handboek kijkt breder dan alleen leren in de catechese een interkerkelijke achtergrond, onder andere vanuit de Hervormd gereformeerde jeugdbond (HGJB), Jeugdorganisatie protestantse kerk (JOP) en het centrum dienstverlening gereformeerde kerken (sinds 1 september opgegaan in het Praktijkcentrum). De liefde voor de jeugd is voelbaar aanwezig in dit boek en werkt aanstekelijk. Het resultaat is een inspirerend boek met veel praktijkvoorbeelden. Completer Dit handboek is verschenen in een reeks praktische handboeken van Werken in de kerk. Zoals te verwachten is, heeft het Handboek voor catecheten overlap met andere handboeken. Zoals bidden met tieners in het Handboek voor jeugdleiders. Maar het Handboek voor catecheten gaat duidelijk dieper als het gaat om vormen en manieren van leren. Het is completer, omdat het breder kijkt dan alleen leren in de catechese. Wanneer ik het vergelijk met het Handboek voor jeugdleiders, dan mis ik de cd. De cd gaat in circa zestig minuten beknopt door de Training Verbeter jezelf als catecheet Het Praktijkcentrum biedt catecheten trainingen aan. In deze training Verbeter jezelf als catecheet wordt gewerkt aan jouw visie-missie en vaardigheden. Het geeft tools en tips voor de catechisatie in de context van de gemeente. Daarnaast is het vooral een praktische training met een resultaat dat past bij jouw situatie als catecheet. inhoud van de hoofdstukken heen. Deze cd dient als naslagwerk waardoor ik de enorme hoeveelheid informatie weer opfris en word geprikkeld om mij te verdiepen. Een site met aanvullingen en updates, waarop je kunt inloggen als je het boek hebt gekocht, lijkt mij een mooie aanvulling. Kortom: werken met jongeren kan moeilijk en lastig zijn, maar ook heel inspirerend, reflecterend en verfrissend. Werken met jongeren is een uitdaging, dat blijft staan, maar met dit handboek kun je uit de voeten. Het is een musthave voor iedereen die meer wil halen uit zijn catecheselessen. Jenny Dekker-Vreugdenhil werkt freelance bij het Praktijkcentrum, heeft veel * ervaring met catechese geven en is medeauteur van Verbeter jezelf als catecheet. Toerustingsdag Catechese anno 2013 Het handboek is afgelopen juni verschenen en op zaterdag 12 oktober wordt in Zwolle een toerustingsdag voor catecheten gehouden. Het thema is: Catechese anno De hoofdsprekers zijn Corjan Matsinger (Youth for Christ) en Hans Meerveld (TU Kampen, Gereformeerde Hogeschool). Deze dag is bedoeld voor allen in de kerk die betrokken zijn bij het geloofsonderwijs, vrijwilligers en professionals. Voor overzicht sprekers, programma en workshops: zie Handboek voor catecheten, Ingrid Plantinga- Kalter e.a., Buijten en Schipperheijn, 17,90 euro

15 Kerkdienst: Beleven en ontmoeten Kerkdienst Beleven en ontmoeten Elkaar vasthouden door verschillen te benutten Anko Oussoren Waarom ga je naar de kerk? Welke rol spelen kerkdiensten in jouw leven? Nee, dit artikel gaat niet over tieners die met hun telefoon zitten te spelen tijdens de kerkdienst. Het gaat in de eerste plaats over jou! In dit artikel wil ik namelijk vanuit de leefwereld van tieners naar hen luisteren om vandaaruit een richting te wijzen voor onze samenkomsten. Want de vanzelfsprekendheid om naar een kerkdienst te gaan, is weg. Ik hoor steeds meer ouders die worstelen dat hun kinderen niet meer mee willen. Tegelijk zie ik duizenden tieners vol enthousiasme naar de EO-Jongerendag gaan. Deze waarnemingen zijn voor mij het startpunt om aandacht te vragen voor tieners tijdens onze erediensten. De afgelopen zomervakantie heb ik mij wat verdiept in mijn eigen jeugd en dat is toch al weer even geleden. Ik heb het een en ander gelezen over wat er toen allemaal werd geschreven over jongeren en hun leefwereld. Behalve dat het veel herinneringen opriep, soms confronterend, was het vooral leuk om te doen. Wat ik opvallend vond, is dat wat er toen over Onze samenleving is steeds meer een belevingscultuur geworden jongeren geschreven werd, vaak nog steeds opgeschreven wordt, hooguit verschillen enkele accenten. Ook het commentaar op de kerkdienst verschilt nauwelijks met wat ik er nu over lees. Met uitzondering van de digitale revolutie is er nog niet veel veranderd. Wel is onze samenleving steeds meer een belevingscultuur geworden. Een kenmerk hiervan is dat er een verschuiving optreedt van schuld naar schaamte. We voelen ons eerder slachtoffer dan dader en het gevoel is belangrijker geworden dan de waarheid. Daarnaast speelt voor tieners in de puberteit de zoektocht naar zichzelf, de ander en naar God. De zoektocht naar bevestiging, aanvaarding, autonomie. Los van hoe we dit waarderen, moeten we beseffen dat dit invloed heeft op de relevantie van het evangelie en de manier waarop we een kerkdienst beleven. Is er ruimte voor deze verschuiving en de daarachter liggende vragen van tieners en realiseren we ons dat tieners zich in de kerkdiensten vaak niet gekend weten? Maar als we eerlijk zijn: vinden we het überhaupt belangrijk hoe jongeren de eredienst beleven. Speciale jeugddiensten Er zijn sinds mijn jeugd veel dingen gebeurd en waarschijnlijk kun je je de jeugdkerken die als paddenstoelen uit de grond schoten nog wel herinneren. Ze hadden een enorme aantrekkingskracht op tieners, maar hielden uiteindelijk bijna allemaal op te bestaan omdat bezoekersaantallen afnamen en er geen nieuwe leiders waren die de organisatie op zich wilde nemen. Ook wordt gezegd dat bestaande kerken geleerd hebben van de jeugdkerken en dat kerken die manier van samenkomen geïntegreerd hebben in hun eigen samenkomsten. Ik ben hiervan niet overtuigd en zie dat er over het algemeen weinig is veranderd, al worden er wel door verschillende kerken speciale jeugddiensten belegd. Of als het wat formeler klinkt een kerkdienst met speciale aandacht voor jongeren. Dit geeft aan dat er wel aandacht is maar dat er wezenlijk niet veel veranderd is. De vraag die bij mij opkomt, is of er wel wat moet veranderen als we kijken naar tieners. Mijn ervaring is dat degenen die zich uitspreken en gaan voor veranderingen vaak geen tieners zijn. Sterker nog, ik merk eerder dat niet in eerste instantie de belangen van tieners worden behartigd, maar veel meer eigen verlangens over de kerkdiensten geprojecteerd worden! Ik adviseer dan ook om het gesprek met tieners hierover aan te gaan. Wat vinden tieners In mijn thuisgemeente (de Bron GKv Hardinxveld-Giessendam) hebben we re

16 Anko Oussoren Kerkdienst: Beleven en ontmoeten centelijk tieners bevraagd naar wat zij van de kerkdienst vinden. Hieronder enkele conclusies: Een krappe meerderheid gaat graag naar kerkdiensten. Ze komen ook bijna altijd (waarbij jongens in meerderheid niet graag gaan). Een meerderheid zegt van hun ouders mee te moeten naar de kerk, Tieners willen niet dat ruzies uitlopen op grote conflicten maar zou ook blijven komen als ze helemaal zelf mochten kiezen (vrienden!). Gemiddeld één keer in de maand gaan ze naar een dienst van een andere kerk of gemeente. Een meerderheid geeft aan dat de inhoud, indeling en liederen en muziek van de kerkdiensten hen niet aanspreekt. Vooral meiden willen graag dat er speciale jeugddiensten of samenkomsten komen. Waarbij een meerderheid aangeeft niet bij de invulling daarvan betrokken te willen worden. Een meerderheid zegt dat door de kerkdiensten hun geloof in God sterker wordt. Niets aan de hand? Hoe lees je deze observaties en wat moeten we er mee? Aan de ene kant zie ik dat tieners zich niet thuis voelen, de vorm en inhoud hen niet aanspreekt en een Tieners onderzoeken verschillende gezichtspunten en respecteren die deel gaat omdat het moet. Tegelijk zie ik ook juist het positieve dat er in door klinkt. De loyaliteit voor de gemeente en het geloof wat sterker wordt. En geeft dit laatste juist niet aan dat er eigenlijk niets hoeft te gebeuren? Deze conclusie kun je inderdaad trekken als je geen kennis hebt van enkele generatiekenmerken van de tieners zoals ze nu opgroeien. Deze zijn anders dan toen wij zo jong waren. Als tieners iets willen weten dan zoeken ze het op. Ze hebben geleerd om snel en met iedereen te communiceren. Ze willen niet dat ruzies uitlopen op grote conflicten en zijn veel meer dan voorgaande generaties op zoek naar de verbinding met elkaar. Tieners van nu gaan dan ook veel gelijkwaardiger om met verschillen. Ze zijn zich bewust dat ze in een (kerk)gemeenschap leven waar diversiteit een gegeven is. Hun kijk hierop is dus ook vaak veel realistischer dan hoe ouderen er naar kijken. Onderlinge verschillen worden door ouderen vaak als een probleem gezien en ervaren. Toen ik onlangs als ambtsdrager hierover een pastoraal gesprek voerde met een oudere broeder benadrukte hij dit ook. Hij wilde zo graag dat de neuzen dezelfde kant op staan en dat we allemaal dezelfde mening hebben. Hij verlangende terug naar de eensgezindheid, duidelijkheid en liturgische eenheid van de GKv van het verleden. In onze samenleving negeren we verschillen vaak totdat de bom barst. Als er over gesproken wordt dan doen we dit veelal in een vertrouwde eigen groep. We plakken elkaar etiketten op en praten over de anderen met een negatieve ondertoon. Dit leidt tot niets! Omgaan met verschillen vraagt de vaardigheid en de moed om spanningen in te stappen en met elkaar te zoeken naar een gezamenlijke richting. Tieners doen dit continu. Ze onderzoeken verschillende gezichtspunten en respecteren die ook. Dit verklaart het thuis voelen en aan de andere kant dat de indeling van de kerkdiensten en de liederen en muziek hen niet aanspreekt. Aansluiting zoeken Ik ben er daarom wel van overtuigd dat er veel meer aandacht en ruimte moet zijn voor tieners tijdens de kerkdienst. Juist omdat het steeds minder vanzelfsprekend is om naar de kerk te gaan. Niet dat alles anders moet, al kan dat wel helpen. Daarvan kunnen we van de jeugdkerk Studio1 in Ede (die de hype overleefde), maar ook van de EO-Jongerendag of een opkomende mega kerk als de DoorBreekers het een en ander leren. Daar lukt het om tieners (niet alleen overigens) enthousiast te maken voor hun geloof. De manier waarop zij hun samenkomsten vormgeven, zal voor veel kerken een stap te ver zijn. Soms omdat de mogelijkheden en middelen ontbreken, anderen om inhoudelijke redenen en weer anderen omdat ze er niet van houden. Ook is er huivering voor dergelijke samenkomsten waarin de kerkdiensten zich aanpassen aan de huidige cultuur. Onderlinge ontmoeting, dat je niet de enige bent die gelooft Ik zelf heb niet zoveel moeite om aansluiting te zoeken bij de huidige cultuur, al heb ik mijn persoonlijke voorkeur, maar er kleeft wel een gevaar aan. Ik zie dat we in kerkdiensten steeds meer kiezen voor subgroepen. Dit kan gebaseerd zijn op leeftijd, maar kan ook een andere subcultuur of stroming in de kerk zijn. Hierbij staat vaak het individu centraal en niet de gemeenschap met elkaar. In Hebreeën 10 lees ik dat we niet weg moeten blijven van onze samenkomsten, zodat we blijven hopen dat God trouw is, we opmerkzaam blijven, elkaar bemoedigen, liefhebben en goed doen. Centraal staat daar niet het individu, het onderwezen worden, de liederen die worden gezongen, maar de onderlinge verbondenheid. De reden dat we niet weg moeten blijven, is om elkaar te bemoedigen. Uiteindelijk draait het dus om geloof en elkaar vast houden. Wordt dit zichtbaar in onze kerkdiensten? Juist dat is iets wat ik kenmerkend vind voor bijvoorbeeld de EO-Jongerendag. De EO weet aansluiting te vinden bij de tieners. De muziek, de persoonlijke getuigenissen, het samen vieren en delen van verhalen. Daar draait het om de onderlinge ontmoeting, het idee dat je niet de enige bent die gelooft. Maar ook het ervaren van God. Het is een ervaring waarin tieners worden bemoedigd om te blijven geloven. Dat was destijds de reden dat ik ging. Dat er ook toespraken (preken) zijn, is goed voor de afwisseling, maar het is de beleving en de ontmoeting waar ik voor ging en dat zie en hoor ik nog steeds als ik er met tieners over spreek. Droomde ik ervan dat Skillet twintig jaar geleden kwam spelen op de EO-Jongerendag, nu hoor ik mijn neefje compleet uit zijn dak gaan op Skillet en denk ik wat een herrie produceren die lui!

17 Anko Oussoren Samen vieren De meeste kerken kunnen niet wat de EO doet en dat hoeft ook niet. Toch moeten we ons goed realiseren dat de kerkcultuur tamelijk ver afstaat van de cultuur waarin tieners zich thuis voelen. Denk aan vormen en rituelen, taalgebruik en muziek. Hierdoor is het moeilijk voor hen om God te ontmoeten. Het verdient onze aandacht om Je hoeft niet per se een flitsende show neer te zetten te kijken waar we de aansluiting met hun cultuur kunnen maken. Wat tieners nodig hebben, is dat ze worden geholpen om te begrijpen wat het betekent om mens christen te zijn in de wereld. En dat is wat vaak gemist wordt tijdens kerkdiensten. De focus ligt in onze kerken op de preek en dat is goed, maar niet het enige! Het draait om het samen vieren. Daarbij hoef je niet per se een flitsende show neer te zetten, maar moet er wel ruimte zijn voor persoonlijke verhalen en onderlinge ontmoeting Kerkenraad met jongeren in gesprek waarbij jong en oud elkaar ontmoeten en hun (on)geloof kunnen delen. Momenten waarin jonge en oude gemeenteleden vertellen over welke moeite of juist kracht zij ervaren in het geloof. Het woord dat zonder taalbarrière wordt verkondigd waar ook de praktische uitwerking in doorklinkt en dat er ruimte is voor vragen en opmerkingen. Dit kun je natuurlijk ook doen op een ander moment, maar ik pleit er voor dit in of rondom een kerkdienst te doen. Laten we met elkaar zoeken hoe we tieners kunnen vasthouden, hoe we verschillen kunnen respecteren, maar juist ook verschillen benutten. Want juist door de verschillen die er zijn te benutten kunnen we elkaar vasthouden. * Anko Oussoren is adviseur bij in Zwolle. Om binnen de gemeente met dit thema aan de slag te gaan, heeft het Praktijkcentrum een avond ontwikkeld waarop de kerkenraad met jongeren in gesprek gaat over de eredienst. Waarom willen we iets wel of juist niet in de kerk en in de dienst op zondag? Missen we iets? Of willen we werken aan een bepaalde ontwikkeling of aan onze identiteit? Uiteindelijk wil ieder christen beeld zijn van God. Van daaruit kunnen we pas echt goed spreken over wat we willen en waarom. Er is niets mis met een verlangen naar andere vormen, er is ook niets mis met een verlangen naar andere inhoud. Het kan wel misgaan als we het gesprek daarover niet vanuit ons beeld-van-god-zijn voeren of vorm en inhoud tegen elkaar uitspelen. Op deze avond kijken we op een open en eerlijke manier of en hoe de kerkdienst je leven verandert. We staan stil bij welke beelden en verlangens je kunt hebben bij de kerkdienst en gaan op een interactieve manier met ambtsdragers en jongeren aan de slag. Column Een vrome dooddoener Janita Geertsema Tieners zijn de toekomst van de kerk. Dat klinkt misschien als een vrome uitspraak maar eigenlijk is het vooral een vrome dooddoener. Tieners zijn de toekomst van de kerk, dus nu nog even niet. Daarmee zetten we ze mooi aan de kant. We zeggen: tieners doen er niet toe totdat ze volwassen zijn. In de toekomst, dan mogen ze ook. Later, als ze net zo groot en wijs zijn als wij, dan mogen ze ook ideeën inbrengen. Straks, als ze zelf in de kerkenraad zitten en weten hoe moeilijk het is om iedereen tevreden te stellen. Straks, later, in de toekomst, als ze groot zijn. Maar nu nog niet. Alsjeblieft, nu nog niet. Wilde ideeën Om eerlijk te zijn, zitten we niet te springen om hun inbreng. Al hun vragen en commentaar, dat zaait alleen maar twijfel bij kritiekloze kerkgangers. Die nieuwe muziek kunnen we ook best op het orgel spelen. Hun wilde ideeën over hoe we de kerkdienst kunnen aanpassen, nee dat zien we echt niet zitten. We weten nu al van wie we dan klaagbrieven aan de kerkenraad kunnen verwachten. Het moet allemaal wel leuk blijven natuurlijk. Nee, tieners zijn de kerk van de toekomst, maar nu is het nog aan ons! Helaas komen we niet zo makkelijk van ze af. Tieners zijn niet de toekomst van de kerk. Tieners zijn de kerk. Nu al, altijd al. Oude principes Sterker nog, wij hebben tieners nu nodig. Was één van de motto s van de Reformatie niet Reformata et semper reformanda? De vernieuwde kerk moet zich blijven vernieuwen (vrij vertaald). De kerk moet steeds opnieuw de uitdagingen van haar tijd aangaan, de oude principes toepassen op de nieuwe tijd. Wie zijn daar beter toe in staat dan degenen die met beide vertrouwd zijn? Daarom moeten we nu investeren in onze tieners en ons laten inspireren door onze tieners. Als we dat nu niet inzien dan zal er geen toekomst van de kerk zijn. Als we de tieners nu in de kiem smoren, zullen ze in het beste geval hun visie en hun creativiteit buiten de kerk inzetten. In het slechtste geval worden ze net zo kerkcynisch als wij. Janita Geertsema werkt als zendeling in Cochabamba (Bolivia) sinds 2009 en geeft les aan het Theologisch Seminar

18 Diaconaat: Gewoon doen! Diaconaat Gewoon doen! Geloven met je handen De diaconie is vaak niet het meest sexy onderdeel van de kerk. Jongeren kennen de dominee, de jongerenwerker, soms de (jeugd)ouderling. Ze kennen de koster want die houdt ze voortdurend in de gaten en ze kennen de mannen die op gemeentedagen aan de bbq staan en het bier beheren. Maar de diaken? Tsja Aldus Rikko Voorberg op de diakendag 2012 met als thema Verbonden met de WIFI generatie. Gelukkig hoeft het daar niet bij te blijven. Er zijn volop kansen om jongeren en diaconaat bij elkaar te brengen. Jongeren willen een kerk die zich aan haar woord houdt. Die doet wat ze zegt. Waar woord en daad hand in hand gaan. Een kerk die hoopgevend is en inspirerend. Waar jongeren ook in kunnen participeren, want handen zijn altijd nodig. Er zit kracht in een genadige, diaconaal werkende kerk! Zo n kerk kun je uitleggen. En daarin kan ook de tiener meedoen. Laten ervaren Alle reden dus om tieners actief bij het diaconaat te betrekken. Dat is nodig, want de ander dienen zoals Christus ons diende, komt je niet vanzelf aanwaaien. Zeker niet bij tieners die midden in de fase zitten waarin ze erg met zichzelf bezig zijn! Dit mogen ze dus leren, bijvoorbeeld van jou als diaken, door praktijk lessen in het omzien naar de ander. Dat hoef je niet allemaal zelf te doen. Betrek er gerust andere gemeenteleden bij. Maar zorg als diaken dat het dienende en delende karakter van de kerk duidelijk wordt gemaakt De ander dienen zoals Christus ons diende, komt je niet aanwaaien Derk Jan Poel aan de jeugd. Door gesprek en door daad. Daarbij is het een goed uitgangspunt om tieners te laten ervaren waar het bij diaconaat over gaat. Doen! is het motto in Zwolle-West. Een aantal gezinnen in de gemeente organiseert bij toerbeurt een concrete diaconale activiteit voor 16-plussers op een zaterdagmorgen. Bijvoorbeeld met ouderen iets doen, koken voor daklozen, klussen, de buurt opruimen, een geldactie voor een goed doel, helpen bij een activiteit in de wijk. De activiteit wordt afgesloten met een gezamenlijke maaltijd als moment om er samen over na te praten en ervoor te bidden en danken. Hieronder lees je ervaringen van een aantal tieners die gewoon doen!: Je wordt er zelf ook blij van Ik zit bij een soort vereniging in onze kerk die Doen! heet. Een keer in de maand gaan we als jongeren een ander helpen. Dit kan verschil- lend zijn; van wandelen met ouderen tot mensen helpen met klussen. Het doel is om een ander te helpen, om iets vrijwillig voor een ander te doen die het nodig heeft. Ik vind het mooi om iets te doen voor een ander omdat je ziet dat de mensen het waarderen en blij zijn dat je helpt. Door dit te doen, word ik er zelf ook bewust van hoe goed ik het eigenlijk heb. Ik vind het belangrijk om iets voor een ander te betekenen en bij Doen! kan ik dat doen. Het hoeft niet per se iets heel groots te zijn, de meeste mensen zijn met iets kleins vaak al heel dankbaar! Ik denk dat het goed is dat we met elkaar iets doen voor een ander die het nodig heeft. Zo kunnen we laten zien dat we om anderen geven. Het is mooi om de ander een stukje liefde te geven door er voor ze te zijn. Het is een mooi gebaar om iets voor een ander te betekenen. En je wordt er zelf ook blij van als je een ander een beetje blij kan maken met het gebaar om iets voor diegene te doen. Ik in ieder geval! - Judith Prins Dat je je geloof ook in praktijk brengt We zijn een aantal keer naar een zorg/logeerboerderij geweest (de Hof van Sion en de IJsselhoeve), waar we van alles hebben gedaan: de moestuin winterklaar gemaakt, struiken in de grond gezet en van houtsnippers paadjes maken door de tuin. Ook zijn we een keer naar Sprank geweest in Zwolle-Zuid. Op die locatie wonen mensen met een verstandelijke beperking. We zijn daar met de bewoners naar de C1000 gelopen om wat boodschapjes te doen. Een ander deel deed spelletjes met de bewoners. Het is leuk om eens iets heel anders te doen. En ik vond het bijzonder om te zien dat mensen ook echt blij zijn wanneer je ze helpt. Het zijn vaak klussen waar ze zelf geen tijd voor hebben, maar die wel moeten worden gedaan. Ik denk dat het belangrijk is dat je je geloof ook in praktijk brengt, en bij Doen! krijg je daar de mogelijkheid voor. - Anke Meijer Ik doe heel graag wat met m n handen Ik vind Doen! een heel goed initiatief, want ik help daardoor mensen en ik doe heel graag wat met m n handen. - Coen Visscher Hulpmiddelen Wil je in je eigen gemeente ook diaconaal aan de slag met tieners? Gelukkig hoef je het wiel niet helemaal zelf uit te vinden. Er zijn allerlei tools waar je gebruik van kunt maken: Hartwerk/www.compassion.nl Youth for Christ en Compassion ontwikkelden drie uitdagende tiener-programma s over armoede en gerechtigheid. Hartwerk is een uniek project voor kerken dat tieners aan oudere gemeenteleden koppelt door klusjes bij hen te doen. Met hun verdiensten ondersteu

19 Derk Jan Poel nen zij via Compassion een kind of tiener in een ontwikkelingsland. Ze bouwen met hem of haar een relatie op door voor het kind te bidden en brieven uit te wisselen. Nacht Zonder Dak/www.nachtzonderdak.nl Breng één nacht met een groep tieners van de kerk door in een zelfgemaakt krotje van plastic en kartonnen dozen. Vraag het draaiboek aan en betrek tieners bij het organiseren. De opbrengst van de Nacht Zonder Dak gaat naar projecten onder straatjongeren in Bolivia, Cambodja en Kenia. Walk4Water/www.walk4water.nl Stimuleer deelname aan de Walk4Water als manier om jong en oud letterlijk diaconaal in beweging te krijgen. Tieners kunnen zo ervaren wat het is om kilometers te moeten lopen voor schoon drinkwater. Door sponsorgeld wordt concreet bijgedragen aan drinkwaterprojecten wereldwijd. In actie voor DVN/www.inactievoordvn.nl Help tieners om een eigen actie te bedenken om daarmee een concreet project te steunen via dit online actie platform. Laat ze een leuke, gave, opvallende, mooie, bijpassende manier bedenken om geld in te zamelen voor een project van DVN. Of ze nou een marathon gaan lopen voor Soembaneze boeren of zelfgebakken taarten willen verkopen om mensen in Midden-India een kans op een betere toekomst te geven. Alles is mogelijk. Een moderne manier om te strijden tegen armoede en onrecht en om de boodschap van God wereldwijd te vertellen. Stichting Present/www.stichtingpresent.nl Ontdek hoe waardevol het is om in je eigen omgeving samen een ander te ontmoeten en te helpen. Doe mee met een groep tieners. Zo kun je als gemeente ook nog es meer betrokken zijn op de samenleving. ZipYourLip/www.zipyourlip.worldvision.nl Tieners eten in een bepaalde periode 24 uur lang niets en laten zich daarvoor sponsoren. Het geld wordt besteed aan leeftijdgenoten in bijvoorbeeld Zuid-Soedan. Je kunt dit samen met de tieners in je eigen gemeente opzetten. Micha Young/www.michayoung.nl Een modern, aansprekend en interactief programma voor tieners over goed en recht doen. Speciaal ontwikkeld door jeugdwerkers uit diverse kerken. Met veel ludieke en praktische opdrachten om, soms letterlijk aan den lijve, te ondervinden wat onrecht is. Meer voorbeelden vind je op Deel praktijkvoorbeelden Om de ontwikkeling van het jeugddiaconaat te stimuleren, zijn meer praktijkvoorbeelden zoals Doen! van harte welkom. Stuur ze gerust door naar het Diaconaal * Steunpunt. Via de website worden ze dan beschikbaar gesteld aan andere diaconieën. Jeugdbeleid Daag tieners uit! Zijn we als gemeente gericht op discipelschap? Jezus roept elke gelovige op om zijn discipel te zijn! Dat is het vertrekpunt van dit artikel waarin ik wil nadenken over hoe je beleid voor tieners vorm geeft. Een belangrijk uitgangspunt is te beseffen dat tieners niet de kerk van de toekomst zijn, maar er nu al helemaal bij horen! Het past ons onze houding kritisch te bekijken en na te gaan of dit in onze gemeentes al het geval is. Een discipel omschrijf ik als iemand die op Jezus gericht is, door Gods Geest steeds meer op Hem gaat lijken en leert te leven zoals Hij dat deed. Theorie en praktijk zijn hierin met elkaar verweven. Concreet zien we dit in een gemeenschap waar we Jezus volgen, elkaar liefhebben en elkaar opbouwen. Maar hoe geef je dit concreet vorm richting tieners en welke visie zit daar achter? En is dit vertrekpunt überhaupt haalbaar als we kijken naar de tieners in de eigen gemeente? Ik gebruik de term discipelschap bewust in combinatie met tieners. Juist in de periode waarin gewerkt wordt aan de eigen identiteit, er van alles verandert en alles nog niet zo vast ligt. Maar ook omdat toen Jezus zijn discipelen riep hij waarschijnlijk zelf met tieners te maken had. Van Jezus en vanuit de Joodse traditie kunnen we veel leren over discipelschap. Bij discipelschap draait het om samen luisteren naar de stem van God en dat we elkaar daarin meenemen. Maar juist ook het oefenen in de praktijk. Denk maar eens aan de uitzending van de 72 leerlingen in Lukas 10. Kijken we zo naar onze tieners en staan ze In de tienertijd worden cruciale keuzes gemaakt Anko Oussoren daarmee in het midden van de gemeente als deel van het geheel? Is er plaats voor de eigenheid, de leefwereld van de tieners? Geven we mogelijkheden om te oefenen in de praktijk? Zijn we als gemeente gericht op discipelschap? Drie werkvelden In de tienertijd, al is dat soms nog onzichtbaar, worden cruciale keuzes gemaakt. We moeten daarom nadenken over de plek van tieners bij de geloofsoverdracht thuis, tijdens de eredienst en als onderdeel van het hele gemeenteleven. Ik noem bewust drie werkvelden en in deze volgorde. Omdat mijn ervaring is dat jeugdbeleid vaak niet al deze werkvelden meeneemt, maar zich beperkt tot catechese, vereniging en eventueel jeugdpastoraat en ontspannende activiteiten. Terwijl juist de eerste twee werkvelden, de geloofsoverdracht thuis en de eredienst, de belangrijkste aspecten zijn van het jeugdbeleid. Het is ook belangrijk om te beseffen dat jeugdwerk niet begint bij 10 of 12 jaar. Het begint niet zodra kinderen de basisschool verlaten. Nee, het begint al bij de manier

20 Anko Oussoren Jeugdbeleid: Daag tieners uit! waarop het kinder(kleuter)werk wordt vormgeven. Een aspect dat ook meegenomen dient te worden, is dat we veelal gewend zijn om schotten te plaatsen tussen bijvoorbeeld de overgang van de basisschool naar het voortgezet onderwijs of een overgang tussen het zestiende/zeventiende levensjaar. Het is goed om te beseffen dat deze overgangen voor veel problemen kunnen zorgen omdat jongeren zo n overgang vaak moeilijk vinden. Het is raadzaam om ook hierover na te denken. Niet scheiden Het jeugdbeleid kun je niet scheiden van het algemene beleid van de gemeente. Je kunt het beleid hooguit onderscheiden. De visie of missie van de gemeente is ook de visie of missie van het jongerenwerk. Het jongerenwerk loopt niet parallel aan wat er in de gemeente speelt, nee het is de gemeente. Daarom zal een bezinning op het jeugdwerk in de gemeente pas goed van de grond komen als er ook bezinning plaatsvindt in de gehele gemeente. Of als het jeugdbeleid, als er beleid is, goed aansluit bij het beleidsplan van de gemeente. Hoe zou de gemeente met hart en ruimte voor tieners eruit kunnen zien? Veel kerkenraden delegeren dit werk of een deel daarvan aan een commissie. Bij de aanstelling is het belangrijk dat deze commissie een duidelijke en afgebakende opdracht krijgt en ook bekend is met de visie en de doelen die geformuleerd zijn. Beleidscirkel Beleid maken voor tieners is in beginsel niet meer dan dromen en nadenken over wat je wilt en verlangt voor tieners en voor de gemeente. Wat is de droom die je voor ogen hebt. Wat vind je voor hen belangrijk? Wat zou je willen dat ze bereiken? Wat is je doel? Hoe zou de gemeente met hart en ruimte voor tieners eruit kunnen zien, waar discipelschap wordt vormgegeven en groeit? In een beleidsplan ga je dit op papier zetten met als doel dat het ook daadwerkelijk in praktijk wordt gebracht. Doordat je het op papier zet, ontstaat de mogelijkheid om het huidige jeugdwerk te evalueren en het (waar nodig) bij te stellen/of compleet anders te doen! Hieronder omschrijf ik een methode om te komen tot een beleid voor jongeren in de gemeente. We maken daarbij gebruik van een cirkel die wij gemakshalve maar de beleidscirkel noemen. In het maken van beleid is het, afhankelijk van de grootte van de kerk en de hoeveelheid jongeren per leeftijd, goed om verschillende leeftijdsgroepen te onderscheiden. De beleidscirkel bestaat uit de volgende fases: Fase 1 Bezinning Het succes van een beleidsplan zit hem niet in de omvang of de vormgeving, maar in het proces van de bezinning in de gemeente. Een goede bezinning behoed je dan ook voor de volgende valkuilen. Dat het beleidsplan wordt gemaakt zonder de gemeente of de kerkenraad er (voldoende) bij te betrekken of zonder de tieners er (voldoende) bij te betrekken. De kans is aanwezig dat het doel dat je voor ogen hebt dan wordt gemist. Fase 2 Inventarisatie & analyse Voor beleidsontwikkeling is het belangrijk om te weten wat de feitelijke situatie is waarin je als gemeente verkeert. Als je je in de vorige fases goed gerealiseerd hebt waar je naar toe wilt en wat je voor ogen hebt, dan moet je je nu richten op de dagelijkse realiteit. Inventariseer wat er allemaal is en wordt gedaan voor en door jongeren. Hiervoor is een inventarisatie en analyse van al de activiteiten alleen niet voldoende. Ook moet worden nagegaan of de bestaande activiteiten wel aan hun doel beantwoorden (of ze überhaupt wel een doel/ zin hebben). Een beleidsplan vraagt om een heldere visie Fase 3 Visie ontwikkeling & doelen bepalen Het schrijven van een beleidsplan vraagt om het ontwikkelen of hebben van een heldere visie. Een visie is een kernachtige omschrijving van hoe de gemeente eruit zou moeten zien. Als de gemeente een visie heeft, dan is het belangrijk om te kijken of deze visie gebruikt kan worden als visie voor het beleid op kinderen en jongeren. Indien dit niet het geval is, dan zal er een nieuwe visie omschreven moeten worden. De visie moet je concreet vormgeven door doelstellingen te formuleren. Deze geven aan waar je naar toe wilt met het beleid voor jongeren. Het kenmerkende van een doelstelling is dat het gaat om voornemens die concreet, haalbaar en meetbaar zijn. Als je dit hebt gedaan, kijk je of de huidige activiteiten voldoen aan deze visie en doelstellingen. Fase 4 Uitvoering Er zijn drie factoren die de uitvoering van concrete plannen in de weg kunnen staan, namelijk de organisatie, de medewerkers en de financiële middelen. Bij het nadenken over de stappen die je moet gaan zetten, moet je kritisch naar de huidige organisatiestructuur kijken. Daarvoor is het zinvol een overzicht te maken van de organisatie- en communicatiestructuur van de gemeente. Fase 1 Bezinning Fase 2 Inventarisatie & analyse Fase 3 Visie ontwikkeling & doelen bepalen Fase 4 Uitvoering Fase 5 Evaluatie

Bereid de jongeren voor, rust ze toe en laat ze los voor bediening in hun gemeente, hun maatschappij en in de wereld in zijn geheel.

Bereid de jongeren voor, rust ze toe en laat ze los voor bediening in hun gemeente, hun maatschappij en in de wereld in zijn geheel. Tiener- en jeugdwerk 1 Timotheüs 4:12 Niemand schatte u gering om uw jeugdige leeftijd, maar wees een voorbeeld voor de gelovigen in woord, in wandel, in liefde, in geloof en in reinheid. Jeugd, jongeren,

Nadere informatie

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen vandaag wil ik dit gebod toepassen op het geloofsgesprek onderwerp van de gemeenteavond komende week onze overtuiging is dat zulke gesprekken hard nodig zijn voor de opbouw van onze gemeente tegelijk is

Nadere informatie

CLUBAANBOD EN TRAINING SAMEN HET GELOOF ONTDEKKEN EN VERDIEPEN

CLUBAANBOD EN TRAINING SAMEN HET GELOOF ONTDEKKEN EN VERDIEPEN CLUBAANBOD EN TRAINING SAMEN HET GELOOF ONTDEKKEN EN VERDIEPEN Bruisend Jeugdwerk De kerk als plek waar jongeren, gelovig of niet, graag naartoe gaan om God beter te leren kennen. Jeugdleiders die dichterbij

Nadere informatie

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 U hebt de Geest niet ontvangen om opnieuw als slaven in angst te leven, u hebt de Geest ontvangen om Gods kinderen

Nadere informatie

Preek Psalm 78:1-8 20 september 2015 In het spoor van Opening winterwerk Spiegelbeeld I

Preek Psalm 78:1-8 20 september 2015 In het spoor van Opening winterwerk Spiegelbeeld I Preek Gemeente van Christus, De mooiste dingen in het leven kun je niet als erfernis wegschenken Let er maar eens op. De belangrijkste dingen zijn geen erfstuk. Zeker, je kunt mooie spulletjes erven. Of

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Bedrinkt u niet (5:18a) is duidelijk een opdracht waar we

Nadere informatie

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool

Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool Handreiking bij 40 DAGEN GEBED voor groep 4-8 van de basisschool NAAM September 2009 In september en oktober 2009 was de Levend evangelie Gemeente bezig met het onderwerp 40 DAGEN GEBED. Om gemeente breed

Nadere informatie

leven leren delen Learning Community

leven leren delen Learning Community leven leren delen Learning Community Het ultieme doel is vernieuwing van levens Pijn & passie Als we op een trainingsweekend van Navigators LEF rondkijken, zien we jeugdleiders uit allerlei kerken en organisaties

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Betrokken bij Buiten. Het puberbrein als basis. Welkom. 4 februari 2016 Anniek Verhagen anniek.verhagen@xs4all.nl

Betrokken bij Buiten. Het puberbrein als basis. Welkom. 4 februari 2016 Anniek Verhagen anniek.verhagen@xs4all.nl Betrokken bij Buiten Welkom Het puberbrein als basis 4 februari 2016 Anniek Verhagen anniek.verhagen@xs4all.nl Pubers Welk (puber)gedrag valt jou het meest op? We zijn allemaal puber geweest Leef je in!

Nadere informatie

Jeugdbeleidsplan 2015

Jeugdbeleidsplan 2015 Jeugdbeleidsplan 2015 Beleidsuitgangspunten: Dit beleidsplan sluit aan bij het beleidsplan van de PGV, waarnaar hier kortheidshalve verwezen wordt. Kernwoorden zijn: Verwelkomen, delen, voeden en vieren.

Nadere informatie

Visie en beleid 2012 2015

Visie en beleid 2012 2015 Visie en beleid 2012 2015 Het (door)vertellen en uitdragen van het woord van God. Waarbij de basis is, heb God lief en heb je naaste lief als jezelf. 1 Inhoud: Inleiding blz. 3 Proces blz. 4 Visie (droom)

Nadere informatie

dichterbij jongeren in Zwolle

dichterbij jongeren in Zwolle dichterbij jongeren in Zwolle teamleider ronald welmers in oktober 2009 stonden we met vijf vrijwilligers, een pannakooi en een voetbal in Park de hogenkamp. geen tiener die kwam de eerste drie maanden,

Nadere informatie

Opvoeden en puberteit www.cjggooienvechtstreek.nl

Opvoeden en puberteit www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Opvoeden en puberteit www.cjggooienvechtstreek.nl n Opvoeden en puberteit De puberteit is de periode waarin kinderen zich tot volwassenen ontwikkelen. Een bewogen en spannende

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

HC Zondag 16 - Het goede nieuws voor een ouderling en voor ieder ander

HC Zondag 16 - Het goede nieuws voor een ouderling en voor ieder ander HC Zondag 16 - Het goede nieuws voor een ouderling en voor ieder ander Bevestiging Chris Smits als ouderling Liturgie Voorzang Opw 462 = EL 261 Stil gebed Votum Zegengroet Zingen: Ps 18,1.8.9 Gebed Lezen:

Nadere informatie

ONZE HEMELSE VADER ZORGT VOOR ALLE DINGEN

ONZE HEMELSE VADER ZORGT VOOR ALLE DINGEN Zondag 10 / gehouden op 21-06-2009 / p.1 ONZE HEMELSE VADER ZORGT VOOR ALLE DINGEN Liturgie Votum en groet Zi: Psalm 118:1.5 Gebed Schriftlezing: Gen. 22:1-19 Zi: Psalm 33:2 Schriftlezing:Gen: 50:17-21:

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Vooraf: Kern: participatie, van passief naar actief door in te zetten op groeien in geloof en zelfstandigheid = Hebr.6:1-3 groeien in geloof en kennis

Vooraf: Kern: participatie, van passief naar actief door in te zetten op groeien in geloof en zelfstandigheid = Hebr.6:1-3 groeien in geloof en kennis Werkvelden & uitdagingen Catechisatie, De jongeren in hedendaagse taal, communicatie en vorm vertellen van Gods grootheid en liefde vanuit de bijbel (Geloofsinhoud & Verdieping) Vereniging, Jongeren uitdagen

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Rouw en verlies Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van kinderen van 8-12 jaar DOELSTELLINGEN De deelnemers worden zich bewust van hun eigen omgang met rouw en verlies en de rol die hun geloof of levensoriëntatie hierbij heeft. De deelnemers weten dat ieder op een eigen manier rouwt

Nadere informatie

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep

Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Vaktherapie en groepstrainingen bij De Hoenderloo Groep Therapie en training, iets voor jou? Als je bij De Hoenderloo Groep komt wonen, heb je vaak al veel meegemaakt in je leven. Het valt niet altijd

Nadere informatie

Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier

Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier Vraag 1 Hoe heb je zielsliefde ontdekt, en ontdekte je zielsliefde het ook op dat moment? Ik ontmoette haar op mijn werk in de rookruimte. We konden

Nadere informatie

Tieners, een vergeten groep? Wil van Nus

Tieners, een vergeten groep? Wil van Nus Tieners, een vergeten groep? Wil van Nus Tieners over wie hebben we het eigenlijk? Tieners: - Van Dale: iemand tussen de 10 en 20 jaar - alternatief: puber, jeugdige, bakvis -> Iemand tussen de 10 en 13

Nadere informatie

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Titel: 7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Auteur: Anne Marie van Bilsen Omslagontwerp: R.P. da Costa Druk: ebook Uitgever: Praktijk de Regenboog

Nadere informatie

GKv Barneveld-Voorthuizen

GKv Barneveld-Voorthuizen GKv Barneveld-Voorthuizen Notitie Jongerenwerk 16+ v0.4 25-11-2014 Piet Noppers Notitie Jongerenwerk 16+ 1 Inhoud Voorwoord...3 Wat zegt de bijbel over de gemeente en jongeren?...4 Waarom deze notitie?...5

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze cursus is geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

Hoe word je succesvol in sales

Hoe word je succesvol in sales Hoe word je succesvol in sales Verkopen gaat niet vanzelf. Zeker niet in deze tijd. Toch zijn nog steeds veel verkopers erg succesvol. Dat komt niet door het product of de dienst die ze aanbieden, maar

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze lessen zijn geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE. voor het doopsel van meerdere kinderen

BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE. voor het doopsel van meerdere kinderen BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE voor het doopsel van meerdere kinderen In dit boekje vind je een 15-tal voorbeelden van belofte-formules die je als ouders kan uitspreken tijdens de doopviering van je kind.

Nadere informatie

Ruth 1 - God gaat altijd met je mee!

Ruth 1 - God gaat altijd met je mee! Ruth 1 - God gaat altijd met je mee! Gezinsdienst en Doop Norah Maaike Kloeze Liturgie Welkom Eerste adventskaars aansteken plus gedichtje Zingen 1. Groot en machtig is Hij (Opwekking 387) 2. God kent

Nadere informatie

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK

DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK DISCIPELSCHAP BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 12 3 4 INLEIDING Een ieder die niet zijn kruis draagt en achter Mij aankomt, die

Nadere informatie

1.1 Mijn kind under construction

1.1 Mijn kind under construction 1.1 Mijn kind under construction bij sessie 1 Mijn kind pubert - Wat is er gaande? Het overvalt je of misschien heb je al met spanning uitgekeken naar de eerste tekenen. Puberen, wat gebeurt er? Onder

Nadere informatie

Werkblad les 3 (behorend bij activiteit B)

Werkblad les 3 (behorend bij activiteit B) Werkblad les 3 (behorend bij activiteit B) What s in the Box? (wat zit er in de doos?) Geestelijke gaventest een vragenlijst voor tieners What s in the Box? is een eenvoudige benadering om te onderzoeken

Nadere informatie

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42.

Eén ding is nodig. Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. Eén ding is nodig Deze geschiedenis kun je lezen in Lukas 10 : 38 42. We hebben met elkaar nagedacht over de wonderen die de Heere Jezus heeft gedaan toen Hij op de aarde was. Grote wonderen! Weet je t

Nadere informatie

Vragen Antwoorden Gaven. bijna nooit

Vragen Antwoorden Gaven. bijna nooit Ik ben heel gevoelig voor wat wel of niet goed is Ik ben de eerste die opspringt om anderen te helpen Ik vind het leuk om de leiding te hebben over mensen Ik voel het aan als anderen pijn hebben en ik

Nadere informatie

Waarom zoveel religies? Denkstof Seizoen 3 aflevering 4 op 7 oktober 2012 materiaal voor de groepsleden

Waarom zoveel religies? Denkstof Seizoen 3 aflevering 4 op 7 oktober 2012 materiaal voor de groepsleden Studiemateriaal Denkstof: les 4 Waarom zoveel religies? Denkstof Seizoen 3 aflevering 4 op 7 oktober 2012 materiaal voor de groepsleden Agenda 1 Wat is religie? 2 Wat weet jij van andere godsdiensten?

Nadere informatie

B&O Info Tel.: 06-20657425 E-mail: info@bo-info.nl Internet: www.bo-info.nl Twitter: @bo_info Facebook: https://www.facebook.com/bo.

B&O Info Tel.: 06-20657425 E-mail: info@bo-info.nl Internet: www.bo-info.nl Twitter: @bo_info Facebook: https://www.facebook.com/bo. Er is niet één antwoord te geven op de vraag hoe vaak of hoe lang een kind op een tablet, smartphone of computer mag. Dat hangt sterk af van het kind en de situatie. Deskundigen zijn het er wel over eens

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Kind-In-Zicht Inhoudsopgave Inleiding Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Als je een tiener en tussen 9 en 12 jaar bent Als je een puber en tussen

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Viering Heilig Avondmaal -lezen formulier, 2e deel -brood en wijn door de rijen -zingen GK 125 'Alles in allen'

Viering Heilig Avondmaal -lezen formulier, 2e deel -brood en wijn door de rijen -zingen GK 125 'Alles in allen' Liturgie preek ochtenddienst over Psalm 46,1-3 -GKv Loppersum-Westeremden, 08-12-2013, viering HA -2e advent Welkom en mededelingen door ouderling Komen tot de Here Oproep om de Here te aanbidden, Stil

Nadere informatie

Waar een wil is, is een Weg!

Waar een wil is, is een Weg! 5 tips om moeiteloos voor jezelf te kiezen en een stap te zetten. Waar een wil is, is een Weg! - Lifecoach http://www.facebook.com/arlettevanslifecoach 0 Je bent een ondernemende 40+ vrouw die vooral gericht

Nadere informatie

Handreiking bij een spirituele zoektocht.

Handreiking bij een spirituele zoektocht. Handreiking bij een spirituele zoektocht. Deze handreiking hoort bij: Oud- en nieuw- katholiek. De spirituele zoektocht van die andere katholieken. Door Joris Vercammen. Valkhof pers 2011. Het boek is

Nadere informatie

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans

Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Je kind in balans Caroline Penninga-de Lange Je kind in balans Op weg naar emotionele stabiliteit UITGEVERIJ BOEKENCENTRUM ZOETERMEER Van Caroline Penninga-de Lange verschenen eerder bij Uitgeverij Boekencentrum:

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het zijn wonderlijke verhalen, de verhalen rond de geboorte van Jezus: Maria, die zwanger is door de heilige Geest, Jozef, die in een droom een engel

Nadere informatie

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT DOOR ANN VAN RIET WWW.ALTHEA-COACHING.BE Hallo! In dit e-book ga je leren hoe je echt zelfvertrouwen kan opbouwen. En daarmee bedoel ik dus niet gewoon denken

Nadere informatie

STRIJD OM JE IDENTITEIT

STRIJD OM JE IDENTITEIT STRIJD OM JE IDENTITEIT BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 11 3 4 INLEIDING We zijn snel geneigd om onze identiteit te halen uit

Nadere informatie

In 2016 komt mijn boek uit: Leidinggeven is een werkwoord! Hoe creëer je (meer) ruimte voor jezelf?

In 2016 komt mijn boek uit: Leidinggeven is een werkwoord! Hoe creëer je (meer) ruimte voor jezelf? In 2016 komt mijn boek uit: Leidinggeven is een werkwoord! Hoe creëer je (meer) ruimte voor jezelf? Het gaat om doen, om zichtbaar en hoorbaar gedrag. Gedrag is waar de omgeving op reageert en wat aanspreekt,

Nadere informatie

Didactische opmerkingen bij de belijdeniscursus Ja, ik geloof

Didactische opmerkingen bij de belijdeniscursus Ja, ik geloof Didactische opmerkingen bij de belijdeniscursus Ja, ik geloof Kees van Dusseldorp - Schildwolde, juni 2015 Leuk dat je met deze belijdeniscursus aan het werk gaat! Graag praat ik je even bij over de achterliggende

Nadere informatie

Lees : Mattheüs 25:14-30

Lees : Mattheüs 25:14-30 De gelijkenis van de talenten Lees : Mattheüs 25:14-30 Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel

Nadere informatie

Een plaats voor kringen in een gereformeerde kerk (?)

Een plaats voor kringen in een gereformeerde kerk (?) Samenvatting plaats voor kringen in geref. kerk - Harmanny Een plaats voor kringen in een gereformeerde kerk (?) Bijbelse beelden voor gemeente en kringen Welke vorm heeft de gemeente volgens de Bijbel?

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Ik ben blij dat ik nu voor u lijd Ik ben blij dat ik voor mijn geloof mag lijden Ik ben blij dat ik mag lijden voor de Kerk van Jezus Christus

Ik ben blij dat ik nu voor u lijd Ik ben blij dat ik voor mijn geloof mag lijden Ik ben blij dat ik mag lijden voor de Kerk van Jezus Christus AVONDMAALSVIERING KONINGSKERK 13-09 - 2009 door ds. L. Krüger Schriftlezing: Koloss. 1: 24-29 (NBV) Ik ben blij dat ik nu voor u lijd Ik ben blij dat ik voor mijn geloof mag lijden Ik ben blij dat ik mag

Nadere informatie

Bij u schuil ik, u bent mijn schild,

Bij u schuil ik, u bent mijn schild, Bij u schuil ik, u bent mijn schild, in uw woord stel ik mijn hoop. Psalm 119:114 inleiding Laten we eerlijk zijn: het is niet zo eenvoudig om regelmatig uit de Bijbel te lezen en te bidden. Onze volle

Nadere informatie

Kerk 20.21 Ik wens jullie vrede! Zoals de Vader mij heeft uitgezonden, zo zend ik jullie uit.

Kerk 20.21 Ik wens jullie vrede! Zoals de Vader mij heeft uitgezonden, zo zend ik jullie uit. Kerk 20.21 Ik wens jullie vrede! Zoals de Vader mij heeft uitgezonden, zo zend ik jullie uit. a. Inleiding Veel christenen verlangen ernaar hun leven met elkaar en met hun omgeving te delen met hun buren,

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

Verschillen in geloven. Over geloofsopvoeding als je verschillend gelooft. Mogelijkheden voor twee soorten bijeenkomsten

Verschillen in geloven. Over geloofsopvoeding als je verschillend gelooft. Mogelijkheden voor twee soorten bijeenkomsten Verschillen in geloven Over geloofsopvoeding als je verschillend gelooft Verschillen in geloven is een themaboekje uit de serie Zijsprong. Deze serie hoort bij het bewaarmagazine Spring, opvoeden en geloven

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Grenzen stellen Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Grenzen stellen Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich bewust van de grenzen die zij stellen als het gaat om vakantie, relaties, alcohol/drugs en geloof. Ouders bespreken welke grenzen hun kinderen opzoeken rondom deze thema

Nadere informatie

Huwelijkscatechese ds. Willem Smouter, NGK Ede

Huwelijkscatechese ds. Willem Smouter, NGK Ede Huwelijkscatechese ds. Willem Smouter, NGK Ede In de Nederlands Gereformeerde Kerk Ede wordt twee keer per jaar een huwelijkscatechese aangeboden, die vijf avonden duurt. Hieronder volgt een overzicht

Nadere informatie

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week onderbouw Les 1 Online Dit ben ik! Besef van jezelf Forming Ik kan mezelf voorstellen aan een ander. Ken je iemand nog niet? Vertel hoe je heet. Les 2 Online Hoe spreken we dit af? Keuzes maken Norming

Nadere informatie

Johannes 15:1-10. Colofon. Wim van der Schee 2011 datum en plaats 09-01-11 Amsterdam-ZW

Johannes 15:1-10. Colofon. Wim van der Schee 2011 datum en plaats 09-01-11 Amsterdam-ZW Johannes 15:1-10 preek Johannes 15:1-10 Colofon Wim van der Schee 2011 datum en plaats 09-01-11 Amsterdam-ZW orde morgendienst welkom zingen Psalm 84,2.5 Psalm 36,2.3 stil gebed votum en groet zingen Opwekking

Nadere informatie

Jaarthema NGK Dalfsen

Jaarthema NGK Dalfsen Jaarthema NGK Dalfsen Seizoen 2015-2016 Breng ons samen Verbonden van hart tot hart Aanvaard elkaar daarom ter ere van God, zoals Christus u heeft aanvaard Romeinen 15 vers 7 Jaarthema 2015-2016: Leven

Nadere informatie

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16

Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7. Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11. Activiteit 03: Acting out 16 Inhoud Activiteit 01: Je gedachten en gevoelens 7 Activiteit 02: De scheiding van je ouders overleven 11 Activiteit 03: Acting out 16 Activiteit 04: Schuld 22 Activiteit 05: Angst 26 Activiteit 06: Verdriet

Nadere informatie

jeugd- en jongerenwerk 2011-2015

jeugd- en jongerenwerk 2011-2015 Beleidsgedachten jeugd- en jongerenwerk 2011-2015 Opgesteld door: Jeugdouderlingen: Thea van Dekken, Sybe Vrieswijk en Natasja de Wal Jeugd- en Jongerenwerker: Anne-Willem Hoekstra 1 Inleiding Vanuit de

Nadere informatie

Uitleg Zing in 19 mei 2013: Dat is verleidelijk!

Uitleg Zing in 19 mei 2013: Dat is verleidelijk! Uitleg Zing in 19 mei 2013: Dat is verleidelijk! In onze vorige Zing In hebben we het gehad over de druk die op jonge mensen wordt gelegd, op de vaak hoge eisen die we aan hen stellen. Maar niemand is

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Huiselijk geweld/kindermishandeling

Huiselijk geweld/kindermishandeling Extra les: Huiselijk geweld/kindermishandeling HANDLEIDING BIJ EXTRA LES THEMA: HUISELIJK GEWELD DOEL De tieners beseffen dat huiselijk geweld helaas vaak voorkomt. Ze leren wat huiselijk geweld is en

Nadere informatie

Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015

Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015 Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015 Serie: Mooie mensen zoals Jezus 1. Vrucht van de Geest Idealist? Toen ik klein was dacht ik echt dat kerkmensen alleen maar goed voor elkaar waren. Toen ik een jongere

Nadere informatie

10 gouden tips voor social media

10 gouden tips voor social media 10 gouden tips voor social media Social media voor positiviteit 10 gouden tips om succesvol te zijn met social media Op 28 februari 2011 ben ik begonnen met Twitteren. Ik had er totaal geen kaas van gegeten.

Nadere informatie

Wat is op deze vragen jullie antwoord? (antwoord)

Wat is op deze vragen jullie antwoord? (antwoord) Inleiding De kerkenraad heeft u tot twee keer toe bekend gemaakt dat een aantal broers benoemd is tot ouderling en diaken van onze gemeente. Het zijn (namen). Daarmee is ook ruimte gegeven om eventueel

Nadere informatie

Ps.103:1,2, 17 en 18 Houten 23 november 2008

Ps.103:1,2, 17 en 18 Houten 23 november 2008 Ps.103:1,2, 17 en 18 Houten 23 november 2008 We vieren vanmorgen een prachtig feest. Kees van Leeuwen heeft belijdenis van zijn geloof afgelegd en hield samen met Mirjam hun drie kinderen ten doop. Johannes

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa Zeven hulpbronnen van vertrouwen Door: Carlos Estarippa Geïnspireerd door het boek van Bertie Hendriks Dagboek van de Ziel. De zeven levensfasen (Hendriks, 2013) wil ik in onderstaand artikel beschrijven

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Tekst: Lucas 24: 46-53 Thema: Grote vreugde Hemelvaartsdag

Tekst: Lucas 24: 46-53 Thema: Grote vreugde Hemelvaartsdag Tekst: Lucas 24: 46-53 Thema: Grote vreugde Hemelvaartsdag Liturgie: Welkom EL 142: Majesteit, groot is zijn majesteit Begroeting Psalm 47: 2,3 Gedicht Luisterlied Gebed Lezen: Lucas 24: 36-53 Psalm 93:

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Ik weet niet of het u is opgevallen, maar het trof mij dat de lezingen van vandaag vol tegenstellingen zitten: het begint al bij Jesaja 41: mensen zijn

Nadere informatie

Jouw avontuur met de Bijbel

Jouw avontuur met de Bijbel Nieske Selles-ten Brinke Jouw avontuur met de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Uitgeverij Jes! is een samenwerking tussen Uitgeverij Boekencentrum en de HGJB. Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b

Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b 1 Verkondiging Enkele kinderen vragen in de kerk: waarom vieren we kerst? En wat betekent het voor u? Reactie op de antwoorden Ja, waarom vieren we kerst? En wat betekent

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

Liturgie voor de middagdienst van 10 januari 2016, Zwijndrecht

Liturgie voor de middagdienst van 10 januari 2016, Zwijndrecht Liturgie voor de middagdienst van 10 januari 2016, Zwijndrecht Votum en zegengroet Zingen: Psalm 21: 1, 2 en 3 Gebed Lezen: Lucas 24: 13-53 Zingen: Gezang 98: 1-3 Tekst: Zondag 17 HC Preek Thema: Opstanding:

Nadere informatie

Cambriana online hulpprogramma

Cambriana online hulpprogramma Dit is deel 1 van het online hulpprogramma van Cambriana. Verwerking van een scheiding 'Breaking up is hard to do' Neil Sedaka Een scheiding is een van de pijnlijkste ervaringen die je kunt meemaken in

Nadere informatie

HC zd. 3 nr. 32. dia 1

HC zd. 3 nr. 32. dia 1 HC zd. 3 nr. 32 deze zondag verzet zich tegen fatalisme als grondtrek van veel menselijk denken fatalisme wil zeggen dat het gaat zoals de goden besloten hebben jij kunt daar niets aan veranderen dia 1

Nadere informatie

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL.

Er is toch niemand die jou aardig vindt. SUKKEL. Liefde Ik laat je nooit in de steek. Ik zal je helpen. Jij bent mijn beste vriendin. Het mooiste wat ik heb, geef ik aan jou. Ik ben verliefd... Ik heb alles voor je over. IK HOU VAN JOU! Ik bid voor je.

Nadere informatie

Geloof jij meer met je hart of meer met je hoofd? (denk daar vast eens over na en bespreek het eventueel met degene naast je)

Geloof jij meer met je hart of meer met je hoofd? (denk daar vast eens over na en bespreek het eventueel met degene naast je) Lezen: Romeinen 10: 1-13 Thema: hoofd en hart (1 van 3): hoe zit het met je hoofd en je hart? Voor de dienst een slide: Geloof jij meer met je hart of meer met je hoofd? (denk daar vast eens over na en

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus. ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God

Kingdom Faith Cursus. ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God Kingdom Faith Cursus KF02 ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God Colin Urquhart ----------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197 Inhoud Aan jou de keuze 7 D/2012/45/239 - isbn 978 94 014 0183 8 - nur 248 Tweede druk Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch Illustraties omslag en binnenwerk: Marcel Jurriëns,

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Enquê tês Gêloof in hêt gêzin

Enquê tês Gêloof in hêt gêzin Enquê tês Gêloof in hêt gêzin Inhoud Samenvatting... 2 Analyse enquêtes... 3 Uitkomsten ouderenquête... 5 Uitkomsten kerkenraadsenquête... 8 1 Samenvatting Veel behoefte aan opvoedingsondersteuning in

Nadere informatie

HC zd. 6 nr. 32. dia 1

HC zd. 6 nr. 32. dia 1 HC zd. 6 nr. 32 wie Jezus wil kennen moet de verhalen over hem lezen beschreven door Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes terecht worden ze evangelisten genoemd ze beschrijven het evangelie ze vertellen

Nadere informatie

Mijn nieuwe school, een nieuwe start.

Mijn nieuwe school, een nieuwe start. Mijn nieuwe school, een nieuwe start. Naam: Mijn oude school weerbaar.info Mijn nieuwe school Als je naar het middelbaar onderwijs gaat is alles nieuw. Je klasgenoten, de docenten, de school, de regels

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS

DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS WWW.PESTWEB.NL DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS Kinderen en jongeren willen je hulp, als je maar (niet)... Wat kinderen zeggen over pesten Kinderen gaan over het algemeen het liefst met hun probleem naar hun

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Open je hart en verwacht een wonder van Jezus!

Open je hart en verwacht een wonder van Jezus! Open je hart en verwacht een wonder van Jezus! Voordat je het onderstaande gaat doorlezen wil ik je vragen om het onderstaande gebed te bidden: Almachtige God, Schepper van hemel en aarde, ik mag op dit

Nadere informatie

leren omgaan met Diversiteit In je gemeente

leren omgaan met Diversiteit In je gemeente Geloven kun je niet alleen! Stap 1 Jouw kijk op de wereld 15 min. Kijken in de spiegel naar jezelf Wat vind je van je eigen lichaam? Wat vind je mooi? Als je zou mogen kiezen, welk deel zou je dan weghalen?

Nadere informatie

Prediker 7:3 - Wat moet ik met verdriet?

Prediker 7:3 - Wat moet ik met verdriet? Prediker 7:3 - Wat moet ik met verdriet? Iedereen wordt geconfronteerd met de dood. Moeilijk is dat. Maar volgens Prediker is het mooi om op een begrafenis te zijn. Want verdriet om de dood zet je stil,

Nadere informatie