DETERMINANTEN VAN DE FINANCIËLE CRISIS IN TURKIJE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DETERMINANTEN VAN DE FINANCIËLE CRISIS IN TURKIJE"

Transcriptie

1 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR DETERMINANTEN VAN DE FINANCIËLE CRISIS IN TURKIJE Scriptie voorgedragen tot het bekomen van de graad van Licentiaat in de Economische Wetenschappen Mustafa Disli Onder leiding van: Prof. Dr. Rudi Vander Vennet

2

3 Toelating tot bruikleen, Ondergetekende Mustafa Disli bevestigt hierbij dat onderhavige scriptie mag worden geraadpleegd en vrij mag worden gefotokopieerd. Bij het citeren moet steeds de titel en de auteur van de scriptie worden vermeld.

4 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR DETERMINANTEN VAN DE FINANCIËLE CRISIS IN TURKIJE Scriptie voorgedragen tot het bekomen van de graad van Licentiaat in de Economische Wetenschappen Mustafa Disli Onder leiding van: Prof. Dr. Rudi Vander Vennet

5 Dankwoord Eerst en vooral zou ik mijn promotor prof. dr. Rudi Vander Vennet willen bedanken omdat hij mij de kans gegeven heeft dit eindwerk bij hem te maken. Ondanks zijn drukke agenda was hij steeds bereid om mij met raad en daad bij te staan. Waarvoor hartelijk dank. Ook wil ik Demir Ali Köse, projectmedewerker aan de KAHO St.-Lieven, willen bedanken voor het meermaals nalezen en voor zijn hulp bij het opmaken van dit werk. Speciaal dank voor Yasemin Türker Kaya, onderzoeker aan de Banking Regulation and Supervision Agency, voor haar bijdrage bij het empirische gedeelte. Wie ik zeker nier mag vergeten zijn mijn ouders. Zij hebben mij de mogelijkheid gegeven mijn studies aan te vatten en hebben mij in goede en slechte tijden steeds bijgestaan. Daarvoor mijn grootste dank. Tot slot wil ik iedereen bedanken die op een of andere manier hebben bijgedragen tot het verwezenlijken van dit werk. Mustafa Disli Mei 2003

6 Inhoudstabel Lijst met figuren...ii Lijst met tabellen...iv Inleiding...1 Hoofdstuk 1 Economische liberalisatie Liberalisering en economische performantie Budgettaire instabiliteit Inflatie in Turkije De banksector Besluit...22 Hoofdstuk 2 De belangrijkste punten van het IMF 2000 programma Macro economische doelstellingen Budgettair beleid Monetair en wisselkoersbeleid...25 Hoofdstuk 3 Munt- en bankcrisis in Turkije November 2000 Crisis Februari 2001 Crisis Besluit...49 Hoofdstuk 4 Empirisch onderzoek Selectie van probleemratio s Opstellen van de crisis-index Verificatie van de crisis-index CRISIS-scores en de probabiliteit om opgenomen te worden in het depositogarantiefonds Besluit...65 Hoofdstuk 5 Besluiten...66 Referenties...V Bijlage 1...XI Bijlage 2... XII I

7 Lijst met figuren Hoofdstuk 1 Economische liberalisatie Figuur 1: Import/ BNP(%) Figuur 2: Export/BNP(%) Figuur 3: Correlatie tussen de groei in het BNP en de kapitaalbalans Figuur 4: Jaarlijkse CPI-inflatie Figuur 5: Total loans/ Total Assets Figuur 6: Total loans/ Deposits Figuur 7: (Overheidseffecten + repoposities)/totale activa Figuur 8: Vreemde valuta passiva Vreemde valuta (in miljoenen dollars) Figuur 9: (Vreemde valuta P Vreemde Activa) / TA (in miljoenen dollars) Figuur 10: Duty Loss Stock of State Banks, in % van het BNP Hoofdstuk 3 Munt- en bankcrisis in Turkije Figuur: 11 Netto instroom van kapitaal (in miljoenen Amerikaanse dollars) Figuur 12: Dalende interesten Figuur 13: Het overstijgen van de depeciatievoet door de inflatie Figuur 14: Consumentenkredietenvoorrad van depositobanken (in miljarden dollars) Figuur 15: Evolutie van de exporten en de importen (in miljarden dollars) Figuur 16: Evolutie van de handelsbalans en lopende rekening (in miljoenen dollars) Figuur 17: Open deviezen posities van de banksector in percentage van EV + netto-inkomen Figuur 18: Istanbul Stock Exchange 100 Index (januari 1996-november 2000) Figuur 19: Toenemende rentespreads in de secundaire markten vanaf september Hoofdstuk 4 Empirisch onderzoek Figuur 20: Standard Capital Ratio Figuur 21: (Shareholders' Equity + Total Incoem)/ (Total Assets + Contingencies and Commitments) Figuur 22: FX Position/ Shareholders' Equity Figuur 23: Net Working Capital/ Total Assets Figuur 24: Liquid Assets/ Total Assets Figuur 25: Fx Liquid Assets/ Fx Liabilities Figuur 26: Total Loans/ Total Assets II

8 Figuur 27: Non-performing loans/ total Assets Figuur 28: Permanent Assets/ Total Assets Figuur 29: Fx Assets/ Fx Liabilities Figuur 30: net income/ number of branches Figuur 31: Provision for loan losses/ total Loans Figuur 32: Provision for Loan losses/ total Assets Figuur 33: Securities/ Total Assets Figuur 34: Securities/ loans Figuur 35: Net Income/ Average Total Assets Figuur 36: Net income/ Average Equity Figuur 37: Net Income/ Average Share In Capital Figuur 38: InterestIncome After Provision/ Average total Assets Figuur 39: Non interest Income/ non interest expenses Figuur 40: total income/ total expenditure Figuur 41: interest income/ total income Figuur 42: non interest income/ total income Figuur 43: Interest Income/ Interest Expenses Figuur 44: interest expenses/ total expenses Figuur 45: non interest expenses/ total expenses III

9 Lijst met tabellen Hoofdstuk 1 Economische liberalisatie Tabel 1: Werkloosheid, onderwerkloosheid (%); groei in BNP, industrie, private investeringen en in private consumptie Tabel 2: Werkgelegenheid in de 3 sectoren Tabel 3: Betalingsbalans in miljarden dollars Tabel 4: PSBR, deficits van het geconsolideerde budget, deficits van staatseconomische ondernemingen, gemiddelde samengestelde interest van binnenlandse schulden en gemiddelde looptijd van de schulden. Tabel 5: Overheidsschuld in percentage van het BNP Bron: Turkish Treasury Tabel 6: Geconsolideerde budget (in procent van het BNP) Tabel 7: Totale Activa/ BNP van de banksector Tabel 8: Concentratie in de banksector Tabel 9: Ratio uitleningen < 1j naar de private sector/ totale uitleningen naar de private sector Tabel 10: Dominantie van de overheidsbanken in de Turkse banksector Hoofdstuk 2 Het IMF 2000 programma Tabel 11: Macro-economische doelstellingen van het programma. Hoofdstuk 3 Munt- en bankcrisis in Turkije Tabel 12: Voorbeelden van Exchange Rate Based Stabilization Programma s Tabel 13: Balans van de CB en de nachtrente in november crisis Tabel 14: Balans van de centrale bank, en nachtrentes in de 2 e golf van aanvallen Hoofdstuk 4 Empirisch onderzoek Tabel 15: Gebruikte Ratio s in ons onderzoek Tabel 16: componenten van crisis98-rating index en referentiewaarden Tabel 17: De relatie tussen crisisscores en opgenomen worden in het garantiefonds IV

10 Inleiding De Turkse financiële crisis in 2000/ 2001 was een herhaling van financiële drama s zoals die zich afspeelden in Zuidoost Azië, Rusland, en Argentinië. In februari 2001 besloot de Turkse regering de lira te devalueren waardoor de bevolking in één klap armer werd. Met deze devaluatie raakte het financiële programma van de regering ontspoord en een aantal banken zijn hierdoor over kop gegaan. Onmiddellijk na de devaluatie moest de president van Bank of Turkey aftreden. Ook de reputatie van de regering onder leiding van premier Ecevit, een mastodont uit de Turkse politiek, stortte in elkaar. Bij de vervroegde verkiezingen in november 2002 kregen de coalitiepartijen serieuze klappen en konden geen van die partijen parlementszetels winnen. De onmiddellijke aanleiding tot de devaluatie was een hevige ruzie tussen president Sezer en premier Ecevit. De president verweet de premier, in de Nationale Veiligheidsraad, dat zijn regering de corruptie te weinig aanpakte waarop de premier onmiddellijk in een persconferentie uithaalde dat het land in een serieuze politieke crisis was verwikkeld. Dit was eigenlijk niet meer dan een vonk in een kruitvat omdat er eind 2000 al een ernstige liquiditeitscrisis was ontstaan in de banksector die op het laatste moment met de hulp van het IMF met veel moeite kon worden gedempt. Het IMF was tegen eind 1999 een groot aanpassingsprogramma overeengekomen met Turkije die over de periode moest worden geïmplementeerd. Dit programma moest ervoor zorgen dat via een grote sanering in de budgettaire uitgaven de inflatie kon dalen. Een stabieler groeipad voor de Turkse economie zou ook de toetreding tot de Europese Unie enigszins kunnen vergemakkelijken. Het belangrijkste onderdeel van het IMF programma was de kruipende koppeling van de munt aan de dollar en de euro (crawling peg), wat dus betekende dat de toegestane aanpassingen van de wisselkoers van de lira beperkt waren. Een dergelijke aanpak kan bijzonder efficiënt zijn voor Turkije omdat het land een heel zwakke monetaire traditie heeft. Het probleem is echter dat inflatie een hoge mate van inertie vertoont omwille van de adaptieve inflatoire verwachtingen waardoor de reële effectieve wisselkoers zal appreciëren. De appreciatie van de munt zal met de daling van de interesten, volgens de ongedekte interestpariteitvoorwaarde, een grote verschuiving veroorzaken van de consumptie naar buitenlandse producten. Dit zal ervoor zorgen dat de lopende rekening 1

11 zodanig zal verslechteren waardoor die dan op zijn beurt tot speculatie op de munt zal leiden waardoor het vaste wisselkoersstelsel onder druk zal komen. Hoewel de interesten door de druk tot astronomische cijfers zullen toenemen, zal dit eenmaal er paniek is uitgebroken, de kapitaalvlucht niet afremmen waardoor de autoriteiten gedwongen zullen worden om de munt te laten zweven dit wil zeggen devalueren. Deze thesis bestaat uit 5 hoofdstukken. In het eerste hoofdstuk zullen we een historiek geven van de Turkse economie met daarbij aandacht voor de volatiliteiten in de economie na het liberaliseren van de kapitaalrekening, budgettaire problemen, inflatie en de distorties in de banksector. In hoofdstuk twee zullen we de voornaamste punten van het IMF programma op een rijtje zetten. In het derde hoofdstuk zullen we de ontstane problemen in het jaar 2000 weergeven die uiteindelijk hebben geleid tot een devaluatie van de munt in februari In het vierde hoofdstuk zullen we op basis van 26 ratio s nagaan welke de meest discriminerende ratio s waren tussen lopende banken en banken die over de periode gefaald hebben tot drie jaar voor de faling. Op basis van die discriminerende ratio s zullen we dan een rating-index opstellen. We zullen ook de voorspellingskracht van die index verifiëren door de ratingwaarden van de banken in 1998 te vergelijken met de banken die in de periode effectief zijn gefaald. We eindigen door de belangrijkste bevinden nog eens op een rijtje te zetten. 2

12 Hoofdstuk 1 Economische liberalisatie De liberalisatieprocessen die in de jaren tachtig en negentig door de opkomende markteconomieën werden doorgevoerd hadden als doelstelling te integreren met de globaliserende economische omgeving. Economische theorie leert ons dat financiële liberalisatie zorgt voor meer spaarmiddelen en de allocatie van die middelen efficiënter maakt, zodat er meer kan worden geïnvesteerd en dus meer economische groei kan worden gerealiseerd. Het openen van de economie voor buitenlands kapitaal en het toestaan aan de private sector om in de internationale markten te ontlenen maakt het immers mogelijk om hogere groeicijfers te realiseren zonder dat er daarvoor een hogere spaarquote in het binnenland vereist is. (Hallwood en MacDonald (1994, blz.341), Obstfeld (1998, blz. 2)) Volgens deze visies verhogen kapitaalinstromen dus de economische groei en de consumptie: buitenlands kapitaal kan worden ingezet om de investeringen te financieren en omdat banken competitief moeten blijven wegens de groeiende internationalisering zal liberalisering ook de efficiëntie verbeteren. (Weller, 1999, blz. 3) De instroom van internationaal kapitaal kan echter voor een substantieel deel bestaan uit korte termijn- of flitskapitaal die voor potentiële problemen zou kunnen zorgen in de ontwikkelingslanden. Grote instroom van korte termijn kapitaal stelt de beleidsmakers voor een groot dilemma omdat het de sleutelvariabelen in de economie zoals interesten en wisselkoersen kunnen doen afwijken van het lange termijn evenwicht. Ten tweede, en belangrijker, kunnen deze stromen elk moment omkeren. Wanneer dit dan op zijn beurt zou leiden tot munt- en bankcrisissen kan dit serieuze gevolgen hebben voor de output van het land.(rottanak, 1999) Empirisch blijkt dat kapitaalstromen naar de groeilanden volatiel van aard zijn en aanleiding geven tot een snelle monetaire expansie, inflatiedruk en toenemende tekorten op de lopende rekening wegens de appreciatie van de reële effectieve wisselkoers. Calvo, Leiderman, en Reinhart (1996) bekeken de effecten van kapitaalinvoer op macroeconomische variabelen. Hun bevindingen ondersteunen dat kapitaalinvoer meer leidt tot appreciatie van de munt waardoor er problemen ontstaan op de lopende rekening. Weller (1999) bekeek empirisch voor 27 opkomende markteconomieën voor de periode de invloed van financiële liberalisatie op de probabiliteit van crises. Hij kwam tot de bevinding dat liberalisering korte termijn kapitaalinvoer met zich meebrengt waardoor de 3

13 munt zal appreciëren die zorgt voor tekorten op de lopende rekening die dan op zijn beurt de bron vormt voor speculatieve aanvallen op de munt. 1.1 Liberalisering en economische performantie Turkije had een grote economische crisis aan het einde van de jaren zeventig. Oorzaken hiervan waren de beperkingen van het gevoerde importsubstitutiebeleid en de hiermee gepaard gaande betalingsbalansproblemen 1. Deze recessie gaf aanleiding tot een indrukwekkende ommekeer van het tot dan toe gevoerde politiek, wat de overschakeling betekende naar een markteconomie waarbij de export werd aangemoedigd (exportoriëntatiebeleid). Het aanpassingsprogramma (adjustment program) en het liberaliseringsbeleid werden gesteund door multilaterale organisaties zoals het IMF, OESO, de Wereldbank en ook door bilaterale crediteurs, voornamelijk de grootste landen van de OESO. Het programma had 5 doelstellingen (Uygur, 2000, blz. 19): Het wou ten eerste de inflatie aanpakken zonder daarmee al te veel de economische activiteit te verstoren. De tweede doelstelling van het programma was het stimuleren van de export. Een derde doelstelling was financiële liberalisatie die het private sparen en investeren zou moeten verhogen. De vierde doelstelling was, meer op lange termijn gericht, het liberaliseren van de kapitaalrekening en het convertibel maken van de lira 2. Een laatste grote doelstelling was het verminderen van de overheidsrol in de economie door allerhande privatiseringen van staats economische ondernemingen. Kort na de liberalisering ontstane competitie tussen de banken om deposito s aan te trekken werden de interestvoeten substantieel naar omhoog getrokken. Slechte aanwendingen van deze deposito s en contractie van het monetaire beleid (de rente werd door de centrale bank verhoogd zodat de inflatie daalde waardoor de reële interesten nog meer toenamen) leidden 1 Van kende Turkije nooit eerder geziene investeringen gedreven door de publieke sector. Er werd hoofdzakelijk geïnvesteerd met de doelstelling de industrie te doen ontwikkelen. Macro-economische instabiliteiten keerden zich echter vanaf midden jaren zeventig terug, voornamelijk veroorzaakt door de hoge buitenlandse schulden van de overheid. Tegen het einde van de jaren 1970 kon Turkije haar schulden niet meer betalen en konden de industriële ondernemingen (hoofdzakelijk bestaande uit staatseconomische ondernemingen) geen grondstoffen meer kopen hetgeen betekende dat er geproduceerd werd onder de capaciteit (wegens een tekort aan internationale deviezen) waardoor er samen met politieke schermutselingen een ernstige economische crisis uitbarstte. (Ismihan et al.,2002, blz. 6) 2 Convertibel valuta is valuta die zonder beperking van de monetaire autoriteiten tegen alle andere valuta kan worden omgewisseld. (Declercq, 1996, blz. 395) 4

14 ertoe dat er in 1982 problemen ontstonden zodat de bankvergunningen van een aantal kleine en middelgrote banken herroepen werden. De centrale bank begon na deze crisis opnieuw de interesten op deposito s te reguleren tot Naar aanleiding van de crisis werd in 1985 de Nieuwe Banken Wet van kracht die de 2 e fase van het liberaliseringsproces vormde, zodat er een wettelijke basis ontstond voor prudentiële regulering en supervisie. In deze context zijn er minimale kapitaalvereisten van 8% (tegenover de risicogewogen activa) aangenomen, deposito verzekeringsfonds opgericht, standaard rapporteringsvormen, voorzieningsregels voor probleemkredieten en externe auditing werd wettelijk verplicht. Kapitaalbewegingen werden in 1989 geliberaliseerd en de lira werd in 1990 een convertibele valuta. (Alparslan et al. 1998) Gedurende de laatste 20 jaar was het gemiddelde jaarlijkse groei in termen van bruto nationaal product (BNP) niet laag en bedroeg het 3.8% over de periode Het werd eerder gekenmerkt door een aanzienlijke volatiliteit, vooral vanaf Het stabilisatieprogramma van januari 1980 werd aanvankelijk geprezen omwille van haar succesvolle transitie van importsubstitutie naar exportoriëntatie en stelde toen een groot voorbeeld aan de opkomende markteconomieën. Voor de periode bedroeg de gemiddelde jaarlijkse groei 5.2% met een standaardafwijking van 2.4%. Dit levert een variatiecoëfficiënt op van =2.4%/5.2%. Na 1988 was de gemiddelde groei aanzienlijk lager door de toegenomen volatiliteiten. Over de periode , na de liberalisering van de kapitaalrekening, bedroeg de gemiddelde groei van het BNP 2.9% met een standaardafwijking van 6.9%. In deze periode bedroeg de variatiecoëfficiënt 2.4 wat dus een aanzienlijke toename was in de volatiliteit tegenover de vorige periode. De volatiliteit in de groei van het BNP is ook te merken in de onderstaande tabel. Naast het BNP hebben we ook de werkloosheid, onderwerkloosheid, industriële groei en de twee private componenten van het BNP, namelijk private investeringen en private consumptie, weergegeven. (tabel 1) Tabel 1: Werkloosheid, onderwerkloosheid (%); groei in BNP, industrie, private investeringen en in private consumptie Groei Werkloosheid Onderwerk Industriële Jaar BNP loosheid groei ,2 1 7,3 1 Private Investering en Private consumptie 3 Hoe kleiner de variatiecoëfficiënt, hoe dichter de waarden dus liggen bij het gemiddelde (minder volatiliteit). 5

15 Private Investering en Jaar Groei BNP Werkloosheid Onderwerk loosheid Industriële groei ,6 8,6 5,4 4,6 1, ,4 8 5,7 8,6 19,4 13, ,3 8 7,2 2,7 0,9 2, ,4 8,3 8,2 5,9 4,3 3, ,1 8,7 7,7 8,2 35 8, , ,7-9,1-5, ,0 7,5 7 12,1 17,9 4, ,1 6,5 6,7 7,1 12,1 8, ,3 6,7 6,1 10,4 11,9 8, ,9 7 6,1 2-8,3 0, ,1 7,7 8, ,8-2, ,3 6, ,9 6, ,4 8,5 6-7,5-35,1-8,9 (1) Gemiddelde groei over de periode Bron: State Planning Organization en State Institute of Statistics Ondanks het feit dat de werkloosheidscijfers contracyclisch én coïncedent 4 Private consumptie zijn aan de conjunctuurcycli blijkt uit bovenstaande cijfers dat de variaties in de werkloosheidscijfers niet de fluctuaties in het BNP volgen. Tot voor de crisis in 2001 was er zelfs een licht dalende trend in de werkloosheid. De werkloosheidscijfers in ontwikkelingslanden moet men echter met een korreltje zout nemen wegens de hoge graad van verborgen werkloosheid 5, vooral in de landbouwsector. Zo bedroeg de totale werkloosheidsgraad 14.5% in In deze context kunnen we vermelden dat hoewel de landbouwsector steeds meer terrein verliest op het gebied van de werkgelegenheid, toch nog steeds één derde van de actieve bevolking tewerkgesteld is in de primaire sector. Op basis van de werkgelegenheidscijfers is ook te merken dat Turkse de industriële sector eigenlijk niet ontwikkeld is. (tabel 2) Tabel 2: Werkgelegenheid in de 3 sectoren Jaar Landbouwsector Industriële sector Dienstensector % 16% 38% % 16% 42% % 18% 41% % 18% 46% Bron: State Institute of Statistics 4 Coïncedent: de keerpunten in de reeks vallen ongeveer samen met de keerpunten in de conjunctuurcycli. (De Vijlder, 2002, blz. 128) 5 Verborgen werkloosheid kan worden gedefinieerd als mensen die een werk hebben maar hun bijdrage tot de output héél laag zijn. (Perkins et al., 2001, blz. 284) 6

16 Met de liberalisering was er een aanzienlijke toename in de export gestimuleerd door gesubsidieerde interesten, vermindering van de reële lonen, en het gevoerde competitieve wisselkoersbeleid. De ratio export/ BNP nam in de periode toe van 4.2% naar 12.8%. Omdat importliberalisatie gradueler werd ingevoerd uit vrees voor betalingsbalansproblemen nam de ratio import/ BNP in mindere mate toe van 11.3% naar 15.8%. (figuur 1) Deze ontwikkelingen betekenden dus dat de balans op de lopende rekening aanzienlijk werd verbeterd in de jaren tachtig. Figuur 1: Import/ BNP(%) 30,0 Figuur 2: Export/ BNP(%) 25,0 25,0 20,0 20,0 15,0 15,0 10,0 10,0 5,0 5,0 0, , Bron: State Planning Organization en State Institute of Statistics Beleidsverandering vanwege de overheid naar het einde van de jaren tachtig toe had negatieve effecten op de externe balansen. Deze beleidsverandering hield een langzamere depreciatie van de nominale wisselkoers in en dus een reële appreciatie om de inflatie beter te kunnen bestrijden. Dit is ook duidelijk te merken in de bovenstaande figuren omdat het verschil tussen import/bnp en export/bnp aanzienlijk toenam post (Ertugrul en Selçuk, 2001, blz. 7) Er waren 3 zeer grote contracties sinds de liberalisering van de kapitaalrekening in 1989 met de meest recente in de crisis van (tabel 1) Volgende vraag rijst dan op: waarom werden er heel hoge groeicijfers verwezenlijkt in 1990, 1993, 1995, 1996, en 1997 en waarom werden er negatieve groeicijfers verwezenlijkt in 1994, 1999, en in 2001? 6 Export/ BNP nam massaal toe in 2001 wegens het devalueren van de munt en de contractie van de economische activiteit (BNP? ). 7

17 Agenor, McDermott en Prasad (1999) probeerden voor een groep ontwikkelingslanden, inclusief Turkije, te achterhalen welke de gestilleerde feiten waren die business cycli in die landen beïnvloedden. Ze bekeken de cross correlaties van BBP cycli (proxy, industriële productie) met de cycli van een aantal macro-economische variabelen zoals budgettaire variabelen, inflatie, geldhoeveelheid, kredieten, wisselkoersen en interestvoeten. De cycli worden, volgens hun resultaten, in Turkije vooral beïnvloed door reële lonen (+), inflatie (-), en kredieten naar de private sector (+) 7. Ontwikkelingen in export, import en betalingsbalans beïnvloedden niet enkel de groei maar ook de stabiliteit van de economie. Zo waren betalingsbalansproblemen van de overheid eind jaren 1970 de voornaamste oorzaak voor de crisis. In 1994 was het vooral de buitenlandse overheidsschuld de grote reden voor de aanleiding tot de crisis 8. Kapitaaluitvoer wordt niet alleen veroorzaakt door negatieve signalen in het binnenland. Voor ontwikkelingslanden spelen besmettings- of contagioneffecten ook een grote rol. Zo werd Turkije in de tweede helft van de jaren negentig geconfronteerd met financiële crises in Zuidoost-Azië en in Rusland. Hoewel de Zuidoost Aziatische crisis weinig of geen directe invloed had op de reële economie omwille van de geringe handel met die landen, kreeg Turkije wel serieuze klappen te verwerken betreffende competitiviteit op de wereldmarkt door de devaluaties in die landen. Dit is ook te merken in tabel 3 indien men de handelsbalansen van 1997 en 1998 in beschouwing neemt. Wegens haar geografische ligging, veroorzaakte de aankondiging van de Russiche moratorium in 1998 een nog groter negatief effect op de Turkse economie. (Uygur, 2000, blz. 12) Op de onderstaande betalingsbalans is zo te merken dat in 1998 de portfoliobeleggers het land uitvluchtten. Voor opkomende markteconomieën spelen besmettingseffecten dus een heel grote rol omdat zij samen door de internationale beleggers als één grote markt worden gezien: indien een groeiland wordt getroffen door een crisis zullen de andere opkomende economieën ook worden getroffen door het kuddegedrag van beleggers. In 2000/ 2001 had Turkije te kampen met massale uitvoer van korte termijn kapitaal bij het verlies van geloofwaardigheid tijdens het uitvoeren van het programma. 7 Positieve tekens wijzen op een positieve correlatie, negatieve tekens wijzen op negatieve correlatie met de industriële productie-index. 8 Als gevolg van een groot tekort op de lopende rekening samen met een hoge buitenlandse overheidsschuld was de Turkse economie in een heel fragiele omgeving beland. De pogingen van de overheid om de interesten te controleren konden niet door de beugel waardoor de internationale kapitaalverschaffers hun kredieten niet vernieuwden. 8

18 Indien men de betalingsbalans nader zou bekijken zou men kunnen afleiden dat de crises vanaf de liberalisering van de kapitaalrekening geïnduceerd werden door een substantieel tekort van de lopende rekening het jaar voorafgaand aan de crisisjaren met als gevolg massale kapitaaluitvoer tijdens de crisisjaren (1994 en 2001). Voor de crisis van 1999 kan men als verklaring de contagion effecten en twee zware aardbevingen geven. Ook op te merken is dat na de liberalisering weinig directe investeringen werden gedaan. Men merkt op dat FDI steeds minder dan 1 miljard dollar bedroeg (behalve in 2001). Kapitaalbalans werd vooral gedomineerd door korte termijn kapitaal (dus een hoge mate van volatiliteit). (tabel 3) Tabel 3: Betalingsbalans in miljarden dollars Trade Balance -14,2-4,2-13,2-10,6-15,4-14,2-10,4-22,4-4,5 Other Goods&Services (+) 11,8 11,7 16,1 14,6 21,3 25,8 18,7 22,3 17,9 Tourism 4 4,3 5 5,7 7 7,2 5,2 7,6 8,1 Interest 1,1 0,9 1,5 1,6 1,9 2,5 2,4 2,8 2,8 Other Goods&Services (-) -7,8-7,9-9,7-10,9-13,4-15,3-14, ,9 Tourism -0,9-0,9-0,9-1,3-1,7-1,8-1,5-1,7-1,7 Interest -3,6-3,9-4,3-4,2-4,6-4,8-5,5-6,3-7,1 Private Unre Transfers (+) 3 2,7 3,4 3,9 4,6 5,6 4,8 5 3,6 Workers Remittances 2,9 2,6 3,3 3,5 4,2 5,4 4,5 4,6 2,8 A. CURRENT ACCOUNT BALANCE -6,4 2,6-2,3-2,4-2,6 2-1,4-9,8 3,4 Net Direct Investment 0,6 0,6 0,8 0,6 0,6 0,6 0,1 0,1 2,8 Net Portfolio Investment 3,9 1,2 0,2 0,6 1,6-6,7 3,4 1-4,5 Long Term Capital 1,4-0,8-0,1 1,6 4,8 4 0,3 4,2-1,1 Short Term Capital 3,1-5,1 3,7 2,7 0 1,3 1 4,2-11,3 B. CAPITAL ACCOUNT BALANCE 9-4,2 4,6 5,5 7-0,8 4,9 9,6-14,2 C. NET ERRORS AND OMMISIONS -2,2 1,8 2,4 1,5-1 -0,7 1,6-2,8-2,1 CHANGES IN RESERVES (A+B+C) 0,3 0,2 4,7 4,5 3,3 0,5 5, Bron: Periodical Reports: Quarterly Bulletin (Bank of Turkey) De crises na de liberalisering van de kapitaalrekening werden dus vooral bepaald door de externe rekeningen. Dit is ook duidelijk in de onderstaande figuur waaruit blijkt dat de kapitaalbalans en de groei in het bruto nationaal product in hoge mate zijn gecorreleerd. Tussen 1991 en 2001 was er maar liefst een correlatie van 80%. (figuur 3) 9

19 Figuur 3: Correlatie tussen de groei in het BNP en de kapitaalbalans Kapitaalbalans (miljarden dollars) Groei BNP (%) Kapitaalbalans(miljard $) BNP groei(%) Hoewel het liberaliseren van de kapitaalrekening in Turkije in het buitenland warm onthaald werd, voornamelijk door internationale instellingen, waren er significante bezwaren tegen de timing van deze maatregel. De financiële sector was immers niet voldoende ontwikkeld en de Turkse economie was niet stabiel genoeg om te kunnen afrekenen met de volatiele kapitaalstromen. 1.2 Budgettaire instabiliteit De financieringsbehoefte van de totale overheid (= Public Sector Borrowing Requirement, PSBR) bestaat uit 5 componenten (databank state planning organisation): PSBR = geconsolideerd budget + deficits van staatseconomische ondernemingen + deficits van lokale overheden + deficits van extrabudgettaire fondsen + deficits sociale zekerheidsinstituties Met de invoering van het stabilisatieprogramma in 1980 had de Turkse overheid initieel veel vooruitgang geboekt betreffende het PSBR. Eind jaren 70 bedroeg die immers rond de 8%. Met de invoering van het programma werd er tijdens de periode gemiddeld jaarlijks een PSBR gerealiseerd van 4.5%. Nadien begonnen de deficits echter opnieuw toe te nemen. 10

20 Twee factoren hebben daarbij een rol gespeeld. Exportstimuli en macro-economische stabilisatie werden in een omgeving van dalende reële lonen verwezenlijkt om de competitiviteit te bewaren 9. Het populistische beleid keerde echter naar het einde van de jaren tachtig terug door de reële lonen en de subsidies van de landbouwers te verhogen. Ten tweede, omdat de overheid geen beroep meer deed op monetaire financiering, stegen de interesten op overheidsinstrumenten aanzienlijk. Men kan dus veronderstellen dat de liberalisering van de kapitaalrekening vooral bedoeld was om het overheidsdeficit te financieren met instroom van internationaal kapitaal zodat verdringing van private investeringen kon vermeden worden. (Akyüz en Boratav, 2002, blz. 4-5) De overheid zat hierdoor wel vast in een vicieuze cirkel. De interestbetalingen op overheidsschulden (die meestal korte termijn effecten waren) konden enkel worden gefinancierd door het opnieuw aangaan van schulden die ook een korte looptijd hadden (Ponzi-financiering). Er kon echter nieuw korte termijn kapitaal worden aangeboden bij toenemende interesten vanwege de oligopolistische structuur van de kapitaalmarkt, waardoor ze nog meer lasten met zich meebrachten voor de overheid. (Demir, 2002, blz. 17 ) Andere belangrijke factoren bij de toename van interesten op overheidsinstrumenten waren dollarisatie, die het mogelijk de transactiekosten ferm omlaag te duwen en of het rendement te verhogen van beleggingen in vreemde valuta, en de hoge inflatiepremie. (Akyüz en Boratav, 2002, blz. 6) Tabel 4 toont aan dat een groot deel van de deficits van de publieke deficits (PSBR) afkomstig zijn van het geconsolideerde budget. Staatseconomische ondernemingen droegen substantieel bij tot de PSBR tot het midden van de jaren negentig. Deficits van de lokale overheden bedroegen ongeveer 0.3% van het BNP in recentere jaren. 9 De macht van de vakbonden werd immers serieus ingeperkt waardoor er minder druk was op de inkomensverdeling. 11

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 Sarajane Marilfa Omouth Paramaribo, juni 2015 1. Inleiding De totale

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012 Een vooruitblik op de schuld, de schuldenlastbetalingen in 2013-2045

Nadere informatie

De conclusies van het IMF betreffende de betalingsbalans en het monetair beleid zijn onderverdeeld in drie aspecten:

De conclusies van het IMF betreffende de betalingsbalans en het monetair beleid zijn onderverdeeld in drie aspecten: SAMENVATTING BELANGRIJKSTE CONCLUSIES IN HET RAPPORT D.D. 19 SEPTEMBER 2011 NAAR AANLEIDING VAN DE BESPREKINGEN IN HET KADER VAN DE 2011 ARTIKEL IV CONSULTATIES VAN HET IMF 1. HOOFDTHEMA Het belangrijkste

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur :

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur : Oktober 2015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : VS Zoals al aangegeven in ons vorig bulletin heeft de Amerikaanse centrale bank FED de beleidsrente niet verhoogd. Maar goed ook, want naderhand werden

Nadere informatie

Debt Sustainability Analysis (DSA)

Debt Sustainability Analysis (DSA) BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Debt Sustainability Analysis (DSA) Een analyse naar de kwetsbaarheid van de Surinaamse Staatsschuld in 2014-2018 Malty Dwarkasing Sarajane Omouth

Nadere informatie

Eindexamen havo economie oud programma 2012 - I

Eindexamen havo economie oud programma 2012 - I Opgave 1 Beleggingen leiden tot inkomensverschillen Aangetrokken door voorspoedige ontwikkelingen op de effectenbeurs, zijn in een land de mensen steeds meer gaan beleggen in aandelen en obligaties. Mede

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013 Een vooruitblik op de schuld, de schuldenlastbetalingen in 2014-2050

Nadere informatie

Economisch Kwartaalbericht Westen gaat weer meer bijdragen aan groei van de wereldeconomie

Economisch Kwartaalbericht Westen gaat weer meer bijdragen aan groei van de wereldeconomie Economisch Kwartaalbericht Westen gaat weer meer bijdragen aan groei van de wereldeconomie Kennis en Economisch Onderzoek Focus: Turkse economie onder druk In december 2013 heeft de Turkse lira een duikvlucht

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report

27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report 27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report Door Wim-Hein Pals, Head Robeco Emerging Markets Equities Vanwege hogere economische groei en sterkere financiële balansen, zijn de opkomende markten aantrekkelijker

Nadere informatie

Zelftest hoofdstuk 1 Gesloten vragen 1.22 D; 1.23 B; 1.24 A; 1.25 B; 1.26 B; 1.27 C; 1.28 D; 1.29 A; 1.30 B; 1,31 A; 1.32 A

Zelftest hoofdstuk 1 Gesloten vragen 1.22 D; 1.23 B; 1.24 A; 1.25 B; 1.26 B; 1.27 C; 1.28 D; 1.29 A; 1.30 B; 1,31 A; 1.32 A Zelftest hoofdstuk 1 1.22 D; 1.23 B; 1.24 A; 1.25 B; 1.26 B; 1.27 C; 1.28 D; 1.29 A; 1.30 B; 1,31 A; 1.32 A 1.33 a. $25 1, 1 = $27,50 b. -invoercontingenten, -kwaliteitseisen, -douaneformaliteiten, -subsidies

Nadere informatie

Debt Sustainability Analysis (DSA)

Debt Sustainability Analysis (DSA) BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Debt Sustainability Analysis (DSA) Een analyse naar de kwetsbaarheid van de Surinaamse Staatsschuld in 2013-2017 Malty Shanti-Devi Dwarkasing

Nadere informatie

Dutch Summary. Dutch Summary

Dutch Summary. Dutch Summary Dutch Summary Dutch Summary In dit proefschrift worden de effecten van financiële liberalisatie op economische groei, inkomensongelijkheid en financiële instabiliteit onderzocht. Specifiek worden hierbij

Nadere informatie

Berekeningswijze CBFA "Stress test ratio"

Berekeningswijze CBFA Stress test ratio Bijlage Circulaire _2009_18-1 dd. 8 mei 2009 Berekeningswijze "Stress test ratio" Toepassingsveld: Kredietinstellingen, financiële holdings, vereffeningsinstellingen en met vereffeningsinstellingen gelijkgestelde

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2012 tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur oud programma economie Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.

Nadere informatie

Hoofdstuk 5: Internationale betrekkingen

Hoofdstuk 5: Internationale betrekkingen Hoofdstuk 5: Internationale betrekkingen Economie VWO 2011/2012 www.lyceo.nl H5: Internationale betrekkingen Economie 1. Inkomen 2. Consument 3. Producenten 4. Markt en Overheid 5. Internationale betrekkingen

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014. Samenvatting: dalende rente

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014. Samenvatting: dalende rente Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014 Samenvatting: dalende rente Nominale dekkingsgraad gestegen van 123,6% naar 123,7% Reële dekkingsgraad

Nadere informatie

Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1

Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1 Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1 Vraag 1 Bin. Munt/Buit. munt Hoeveelheid buitenlandse munt Beschouw bovenstaande grafiek met op de Y-as de hoeveelheid binnenlandse

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur Economische wetenschappen 1 en recht Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur 19 99 Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven

Nadere informatie

Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen

Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen Kredietverlening aan Vlaamse ondernemingen Monitoring Rapport: Januari 2012 Jan van Nispen Inleiding Sinds 2008 zijn woorden zoals crisis, financieringsproblemen, waarborgen en bailouts niet meer uit de

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 september 2014 130,4%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 30 juni 2014. Over de eerste negen maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Macro-economisch scorebord 2015K4

Macro-economisch scorebord 2015K4 Macro-economisch scorebord 2015K4 Saldo lopende rekening als % bbp Netto extern vermogen als % bbp Reële effectieve wisselkoers (36 handelspartners) 3-jaars voortschrijdend gemiddelde 3-jaars mutatie in

Nadere informatie

Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen

Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen De mondiale markt voor onderhandse derivaten - niet gestandaardiseerd verhandeld op de beurs maar in maatwerk tussen grote partijen - is sinds

Nadere informatie

Emerging markets: toch weer terug naar af?

Emerging markets: toch weer terug naar af? Emerging markets: toch weer terug naar af? Wat is er toch gaande met de opkomende markten? In de afgelopen jaren werd er liefkozend naar deze markten gekeken en gesteld dat zij structureel aan het verbeteren

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014. Samenvatting: stijgende aandelen

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014. Samenvatting: stijgende aandelen Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014 Samenvatting: stijgende aandelen Nominale dekkingsgraad gestegen van 123,0% naar 123,6% Reële dekkingsgraad

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Samenvatting: dalende euro en dalende rente Nominale dekkingsgraad gedaald van 117,4% naar 115,1%

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever <> begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo

Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever <> begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo zijn opgemaakt (ook onder IFRS) IAS 7 maakt gebruik van cashstroom tabellen,

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting:

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting: Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015 Samenvatting: De maandelijkse nominale dekkingsgraad is fors gestegen van 105,7% naar 115,4%. Dit komt

Nadere informatie

Macro-economische gegevens

Macro-economische gegevens Macro-economische gegevens In de handreikingen en de opgaves voor de werkstukken die je voor deze cursus moet maken, zal je kennismaken met enkele belangrijke bronnen voor macro-economische gegevens. De

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II Opgave 1 Stoppen met roken!? In een land betalen rokers bij de aanschaf van tabaksproducten een flink bedrag aan indirecte belasting (tabaksbelasting)*. Dat vinden veel mensen terecht omdat de overheid

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2005-II

Eindexamen economie 1 vwo 2005-II Opgave 1 Quartaire sector onder vuur In de periode 1998-2001 steeg de arbeidsproductiviteit in de Nederlandse economie. Die productiviteitsstijging was niet in iedere sector even groot, zoals blijkt uit

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

Toetsopgaven VWO bij de euro-editie van het Onderdeel Geld van Percent Economie voor de tweede fase

Toetsopgaven VWO bij de euro-editie van het Onderdeel Geld van Percent Economie voor de tweede fase Toetsopgaven VWO bij de euro-editie van het Onderdeel Geld van Percent Economie voor de tweede fase Opgave 1 Sinds 1 juni 1998 maakt De Nederlandsche Bank (DNB) samen met de centrale banken van andere

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden

Centraal Bureau voor de Statistiek Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden 9 december 2013 pagina 1 Inleiding Door de uitbraak van de kredietcrisis in 2008 en de daaropvolgende Europese schuldencrisis is het duidelijk geworden dat

Nadere informatie

Examen VWO. economie. Voorbeeldopgaven Phillipscurve. voorbeeldopgaven Phillipscurve

Examen VWO. economie. Voorbeeldopgaven Phillipscurve. voorbeeldopgaven Phillipscurve Examen VWO 2017 Voorbeeldopgaven Phillipscurve economie voorbeeldopgaven Phillipscurve Opgave 1 Langs de glijbaan omhoog? Met het uitbreken van de kredietcrisis in 2008 ondervonden veel banken wereldwijd

Nadere informatie

De besparingen van Amerikaanse huis houdens na de financiële crisis

De besparingen van Amerikaanse huis houdens na de financiële crisis De besparingen van Amerikaanse huis houdens na de financiële crisis De besparingen van Amerikaanse gezinnen bereikten vlak voor de crisis een naoorlogs dieptepunt. Na de crisis moeten huishoudens fors

Nadere informatie

VOORSTEL STRUCTURELE WIJZIGINGEN VAN DE BEGROTINGEN

VOORSTEL STRUCTURELE WIJZIGINGEN VAN DE BEGROTINGEN VOORSTEL STRUCTURELE WIJZIGINGEN VAN DE BEGROTINGEN Paramaribo, 26 maart 2015 Inleiding Reeds vele jaren hebben we te maken met een onnauwkeurige en ondoorzichtige wijze van de opstelling en presentatie

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2014 129,5%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 31 maart 2014. Over de eerste zes maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

De financiële crisis vanuit de. Miriam Gonzalez Executive Director Centrale Bank van Aruba

De financiële crisis vanuit de. Miriam Gonzalez Executive Director Centrale Bank van Aruba De financiële crisis vanuit de Caribische invalshoek 4 november 2010 0 Miriam Gonzalez Executive Director Centrale Bank van Aruba Structuur van de presentatie Effecten financiële crisis voor het Caribisch

Nadere informatie

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug

Kredietverlening aan Nederlandse bedrijven loopt terug Het Nederlandse bedrijfsleven is in sterke mate afhankelijk van bancaire kredietverlening. De groei van de zakelijke kredietverlening is in de tweede helft van 28 vertraagd. Dit hangt grotendeels samen

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) De economie van India is snel gegroeid sinds aan het begin van de jaren 90 verregaande hervormingen werden doorgevoerd in o.a. het handels- en industriebeleid. Groei van

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden

Centraal Bureau voor de Statistiek Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden 10 april 2014 pagina 1 Inleiding Door de uitbraak van de kredietcrisis in 2008 en de daaropvolgende Europese schuldencrisis is het duidelijk geworden dat

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2004-I

Eindexamen economie 1 vwo 2004-I Opgave 1 Dollarisering in Latijns Amerika In veel landen in Latijns Amerika circuleert naast de eigen valuta de Amerikaanse dollar. De dollar is door de jaren heen in dit deel van de wereld de meest stabiele

Nadere informatie

Macro-economie voor AEO (225P05) Proeftentamen 1

Macro-economie voor AEO (225P05) Proeftentamen 1 Faculteit Economie en Bedrijfskunde Universiteit van Amsterdam Macro-economie voor AEO (225P05) Proeftentamen 1 November 2008 1. Zorg dat er niets op je tafel ligt behalve deze vragenbundel (plus lijsten

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

BEHEERSVERSLAG Active Multi Allocation Fund september 2015

BEHEERSVERSLAG Active Multi Allocation Fund september 2015 BEHEERSVERSLAG Active Multi Allocation Fund september 2015 Beleggingsdoelstelling Het BIF Active Multi Allocation Fund streeft naar een rendement gelijk aan of hoger dan zijn benchmark. Het investeringsproces

Nadere informatie

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7 Outlook 2016 Inleiding 2016 is in China het jaar van de aap. Apen zijn de genieën van de Chinese dierenriem. Ze leven in groepen, zijn intelligent en geestig. Niets is voor hen te moeilijk. Als het wel

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen Publicatiedatum CBS-website: 1 oktober 27 Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg/Heerlen 27 Verklaring der tekens. =

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Economie

Examen HAVO en VHBO. Economie Economie Examen HAVO en VHBO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 2 VHBO Tijdvak 3 Dinsdag 22 juni 13.30 16.30 uur 19 99 Dit examen bestaat uit 37 vragen.

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie

Financieel Forum Leuven 11 oktober 2010. Herman Daems

Financieel Forum Leuven 11 oktober 2010. Herman Daems Financieel Forum Leuven 11 oktober 2010 Banken en ondernemingen Op zoek naar een nieuwe relatie Herman Daems Deze presentatie is onvolledig zonder de mondelinge toelichting van de auteur. Gelieve dit document

Nadere informatie

Samenvatting. (Summary in Dutch)

Samenvatting. (Summary in Dutch) (Summary in Dutch) Inflatie is de stijging van het algemeen prijspeil. De jaren 70 en 80 van de vorige eeuw waren periodes van relatief hoge inflatiecijfers in West-Europa, terwijl lage inflatie en deflatie

Nadere informatie

Maak bij de beantwoording van de volgende vraag gebruik van onderstaande grafiek.

Maak bij de beantwoording van de volgende vraag gebruik van onderstaande grafiek. Opgave 1 M-vragen Maak bij de beantwoording van de volgende vraag gebruik van onderstaande grafiek. Euros to 1 RL 1 Is in de periode 31 maart 17 april sprake van een devaluatie van de euro ten opzichte

Nadere informatie

: Macro-economie voor Bedrijfseconomie

: Macro-economie voor Bedrijfseconomie TENTAMEN inclusief antwoorden Vaknaam : Macro-economie voor Bedrijfseconomie Vakcode : 330091 Datum tentamen : donderdag 16 mei 2013 Duur tentamen : 3 uur Docent : Dr. B.J.A.M. van Groezen ANR : 649627

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Macro-economische gegevens

Macro-economische gegevens Macro-economische gegevens Luc Hens 9 februari 2015 In de handreikingen en de opgaves voor de werkstukken die je voor deze cursus moet maken, zal je kennismaken met enkele belangrijke bronnen voor macro-economische

Nadere informatie

Emerging markets monitor

Emerging markets monitor Gedaan met de rust In het vorige Kwartaalbericht belichtten we reeds de problematiek rond inflatie. Veel landen staan voor het vraagstuk hoe ze de inflatie in toom kunnen houden zonder de economische groei

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

TENTAMEN ALGEMENE ECONOMIE

TENTAMEN ALGEMENE ECONOMIE Locatie Fraijlemaborg Zuidoost Postbus 22575, 1100 msterdam TENTMEN LGEMENE EONOMIE HOOFFSE EONOMIE Onderwijseenheid : EVH101-1 atum : 2009 Tijd : ocenten : OH EE VRJ Tentamen lgemene Economie Pagina 2

Nadere informatie

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn.

Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. Koopkrachtpariteit en Gini-coëfficiënt in China: hoe je tegelijkertijd arm én rijk kunt zijn. 1. De Wereldbank berichtte onlangs dat de Chinese economie binnen afzienbare tijd de grootste economie van

Nadere informatie

Handel (tastbare goederen) 61 35 + 26 Diensten (transport, toerisme, ) 5 4 + 1 Primaire inkomens (rente, dividend, ) 11 3 + 8

Handel (tastbare goederen) 61 35 + 26 Diensten (transport, toerisme, ) 5 4 + 1 Primaire inkomens (rente, dividend, ) 11 3 + 8 betalingsbalans Zweden behoort tot de EU maar (nog) niet tot de EMU. Dat maakt Zweden een leuk land voor opgaven over wisselkoersen, waarbij een vrij zwevende kroon overgaat naar een kroon met een vaste

Nadere informatie

Inflatie protectie: risico management of slim beleggen?

Inflatie protectie: risico management of slim beleggen? Inflatie protectie: risico management of slim beleggen? 1. Precies een jaar geleden schreven we over het inflatiefenomeen dat altijd zijn kop opsteekt na periodes van recessie. Onze conclusie was dat nieuwe

Nadere informatie

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS Valutamarkt De euro op koers Havo Economie 2010-2011 VERS 2 Hoofdstuk 1 : Inleiding Opdracht 1 a. Dirham b. Internet c. Duitsland - Ierland - Nederland - Griekenland - Finland - Luxemburg - Oostenrijk

Nadere informatie

BI CARMIGNAC PATRIMOINE

BI CARMIGNAC PATRIMOINE BI CARMIGNAC PATRIMOINE Beleggingsdoelstelling Het compartiment belegt in het fonds Carmignac Patrimoine A (acc) EUR (ISIN: FR0010135103). Dit fonds behoort tot de categorie gediversifieerd en heeft als

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-II

Eindexamen economie 1 vwo 2001-II Opgave 1 CAO-overleg: loon of werk? Bij de CAO-onderhandelingen voor een komend jaar in de industrie wordt uitgegaan van de volgende prognose: inflatie 2,3% stijging arbeidsproductiviteit in de industrie

Nadere informatie

Eindexamen economie pilot vwo 2011 - II

Eindexamen economie pilot vwo 2011 - II Beoordelingsmodel Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore

Nadere informatie

Economische ontwikkelingen in 2013 en vooruitzichten voor 2014

Economische ontwikkelingen in 2013 en vooruitzichten voor 2014 PERSBERICHT NR. 2013-009 Curaçao Economische ontwikkelingen in 2013 en vooruitzichten voor 2014 Na de economische krimp van 0,1% in 2012, neemt naar verwachting het reële Bruto Binnenlands Product van

Nadere informatie

BEHEERSVERSLAG Transparantinvest Portfolio Fund juli 2015

BEHEERSVERSLAG Transparantinvest Portfolio Fund juli 2015 BEHEERSVERSLAG Transparantinvest Portfolio Fund juli 015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : Europa Griekenland heeft een akkoord kunnen bereiken met zijn schuldeisers waardoor de rentevoeten in

Nadere informatie

Uitdagingen voor een financiële sector ten dienste van mens en economie. Financial Forum Gent, 29 mei 1

Uitdagingen voor een financiële sector ten dienste van mens en economie. Financial Forum Gent, 29 mei 1 Uitdagingen voor een financiële sector ten dienste van mens en economie Financial Forum Gent, 29 mei 1 Agenda 19.00u. Welkomstwoord 19.15u. Presentatie door Michel Vermaerke, Gedelegeerd Bestuurder Febelfin

Nadere informatie

Consumptieve bestedingen van de particulieren 2.0 2.6 1.4 Consumptieve bestedingen van de overheid 0.0 2.1 2.6 Bruto vaste kapitaalvorming 4.2 5.9 4.

Consumptieve bestedingen van de particulieren 2.0 2.6 1.4 Consumptieve bestedingen van de overheid 0.0 2.1 2.6 Bruto vaste kapitaalvorming 4.2 5.9 4. Kerncijfers voor de Belgische economie Wijzigingspercentages in volume - tenzij anders vermeld Consumptieve bestedingen van de particulieren 2.0 2.6 1.4 Consumptieve bestedingen van de overheid 0.0 2.1

Nadere informatie

TENTAMEN. HvA-HES ALGEMENE ECONOMIE

TENTAMEN. HvA-HES ALGEMENE ECONOMIE TENTAMEN HvA-HES ALGEMENE ECONOMIE 2012- H2 Onderwijseenheid : AECVS2FE01-1 & AECVS2FS01-1 Opleiding FRE & FSM 2 e jaars Datum : 5 juli 2012 Tijd : 17.15 19.15 uur VRJ NB Opgave 1, 2 en 3 moet door iedereen

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 vwo 2006-I

Eindexamen economie 1-2 vwo 2006-I 4 Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2015-1 januari 2015 t/m 31 maart 2015

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2015-1 januari 2015 t/m 31 maart 2015 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Eerste kwartaal 2015-1 januari 2015 t/m 31 maart 2015 Samenvatting: dalende euro en dalende rente door monetair beleid De beleidsdekkingsgraad is gedaald

Nadere informatie

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013.

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Meer informatie vindt u op de website. Beleggingsrendement

Nadere informatie

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Financieel Forum Gent - 26 februari 2015 Jan Smets A. De stand van zaken 1. De (lange)

Nadere informatie

oefentoets 3 e periode 0910 vier opgaven pagina 1 van 4

oefentoets 3 e periode 0910 vier opgaven pagina 1 van 4 oefentoets 3 e periode 0910 vier opgaven pagina 1 van 4 Opgave 1 valutamarkt Groot-Brittannië behoort niet tot de Economische Monetaire Unie (EMU). Het Britse pond ( ) is op de valutamarkt nog een zelfstandig

Nadere informatie

Cijfers ICB-sector 2de trimester 2011

Cijfers ICB-sector 2de trimester 2011 Belgische Vereniging van Asset Managers Persbericht Cijfers ICB-sector 2de trimester 2011 Licht herstel gedurende het tweede trimester van 2011. Executive Summary De Belgische fondsensector kende gedurende

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl)

Examen HAVO. Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl) Economie 1,2 (nieuwe stijl) en economie (oude stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 20 juni 13.30 16.00 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen;

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011

Persbericht. Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Persbericht Kwartaalbericht: vierde kwartaal 2011 Hoofdpunten: Dekkingsgraad van 94% is te laag: aanvullende maatregelen nodig Beschikbaar vermogen stijgt met ruim 11 miljard Door gedaalde rente nemen

Nadere informatie

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord

Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Facts & Figures uitwerking Pensioenakkoord Waarom langer doorwerken? De levensverwachting stijgt Elke generatie leeft langer dan de vorige. Dat is al langer bekend, maar de stijging van de levensverwachting

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015. Samenvatting:

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015. Samenvatting: Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Derde kwartaal 2015-1 juli 2015 t/m 30 september 2015 Samenvatting: De maandelijkse nominale dekkingsgraad is fors gedaald van 115,4% naar 103,7%. Dit

Nadere informatie

Cijfers ICB-sector 3de trimester 2011

Cijfers ICB-sector 3de trimester 2011 Belgische Vereniging van Asset Managers Persbericht Cijfers ICB-sector 3de trimester 2011 Zware terugval in het derde trimester. Executive Summary De Belgische fondsensector kende gedurende het eerste

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN KREDIETOVERSCHRIJVING NR. DEC 42/2009 NIET-VERPLICHTE UITGAVEN

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN KREDIETOVERSCHRIJVING NR. DEC 42/2009 NIET-VERPLICHTE UITGAVEN COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN ALGEMENE BEGROTING 2009 AFDELING III COMMISSIE TITELS 01, 21 BRUSSEL, 16/10/2009 KREDIETOVERSCHRIJVING NR. DEC 42/2009 NIET-VERPLICHTE UITGAVEN EUR VAN HOOFDSTUK

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Examen HAVO en VHBO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 2 VHBO Tijdvak 3 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 00 Dit

Nadere informatie