Nederlands tijdschrift voor

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nederlands tijdschrift voor"

Transcriptie

1 34e jaargang Nederlands tijdschrift voor R e v a l i d a t i e g e n e e s k u n d e ö Terugblik op de Paralympische Spelen Londen 2012 ö TREFAMS-ACE studie ö Nazorg in de CVA-revalidatie: ook thuis telt mee ö Implementatie van de Motor Function Measure in Nederland ö GameLaB: Gamen in de Revalidatie ö Interview met Arie Prevo

2 Index Van de voorzitter 294 Paralympische Spelen Terugblik op de Paralympische Spelen Londen Publicatie TREFAMS-ACE studie 301 Nazorg in de CVA-revalidatie: ook thuis telt mee 307 Interview Tien vragen aan prof. dr. A.J.H. (Arie) Prevo 311 Proefschrift Adults with cerebral palsy. Studies on physical activity, fitness and experienced problems 314 Reflections on mirror therapy in stroke: Mechanisms and effectiveness for improving hand function 317 Innovatie Revalidatie Het Innovatieprogramma Revalidatie 320 Implementatie van de Motor Function Measure in Nederland 320 GameLaB: Gamen in de Revalidatie 323 Actueel Richtlijn CP in Praktijk 328 Prof. dr. G.M. Ribbers bijzonder hoogleraar Neurorevalidatie 329 Aline Vrieling wint de Ipsen Revalidatie Jaarprijs De PhD Award Rehabilitation Medicine Esther Wachelder wint de Livit-trofee Van Hoytematrofee Prijs voor beste presentatie voor Wya Feenstra 337 Roelof Waaijman had beste poster op VRA congres 337 Boekbespreking Acute Medical Rehabilitation Volume I 339 Kerngroep Verbeteren van de opleiding: resultaten enquête jonge klaren 340 In Memoriam Eline Lindeman Uit de kunst Aat Veldhoen 344 Signalementen Vernieuwd programma Revalidatie, Sport en Bewegen 346 Leven, werken en ervaringen met de zorg van mensen met kanker 346 Start Roessingh Diagnostisch Centrum voor Lopen en Balans 347 Eerste ronde longrevalidatie smaakt naar meer 348 MedZine: nieuwe app voor de revalidatiearts 348 Bij de voorplaat Het Nederlandse zeiltrio Udo Hessels, Marcel van de Ven en Mischa Rossen domineerde het Paralympische zeiltoernooi in de Sonar-klasse. Ze pakten goud. colofon Het Nederlands Tijdschrift voor Revalidatiegeneeskunde (NTR) The Netherlands journal of Physical and Rehabilitation Medicine Het NTR is een mededelingen- en informatieperiodiek van de Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen (VRA). De redactie wordt gevormd door Drs. Vera Baadjou Drs. Gerlof Balk Dr. Hans Bussmann Drs. Ben Drentje Hans Groen Dr. Lily Heijnen Drs. Esther Jacobs Dr. Clemens Rommers Dr. Ron Meijer Prof. dr. Rob Smeets Dr. Anne Visser-Meily Heidi Wals Hoofdredacteur Drs. Ben Drentje Gastredacteuren Drs. Joke ten Kate Drs. Hanna Vos-Niël Redactieadres Redactiesecretariaat t.a.v. Heidi Wals Nederlandse Vereniging voor Revalidatieartsen (VRA) Postbus GR Utrecht Tel: (030) Uitgever, advertenties en abonnementen dchg medische communicatie Hendrik Figeeweg 3G BJ Haarlem Tel. (023) Opmaak dchg medische communicatie, Haarlem Abonnement Jaarabonnement 90,00. Schriftelijke opzegging ten minste 4 weken voor het eind van de termijn. Het NTR verschijnt zesmaal per jaar. Inzending kopij Per met attachments. Complete tekst met eventuele afbeeldingen of tabellen in de tekst aanleveren. Teksten in Word (niet in pdf). Daarnaast tevens figuren, foto s of andere afbeeldingen, ook los van de tekst aanleveren als jpg of tiff. Richtlijnen voor auteurs Deze richtlijnen zijn te downloaden op Verschijning Februari, april, juni, augustus, oktober en december. Niets uit deze uitgave mag worden overgenomen zonder toestemming van de uitgever of de hoofdredacteur. De uitgever is niet aansprakelijk voor de inhoud van deze uitgave. 34e jaargang nummer 6 ISSN

3 Van de voorzitter Van de voorzitter Wat gaat er gebeuren met de Orde van Medisch Specialisten? Dat de gezondheidszorg en in het bijzonder de medisch specialistische zorg onder grote druk staat is een understatement. Externe partijen krijgen steeds meer zeggenschap over de inhoud en de organisatie van de medische zorg in Nederland. Om tegenwicht te kunnen bieden aan de toenemende invloed van de politiek en de zorgverzekeraars is een solide en sterke organisatie van medisch specialisten onontbeerlijk. Het is bekend dat slechts een klein aantal VRA-leden lid is van de Orde van Medisch Specialisten (OMS). Het is ook duidelijk dat veel collega s weinig binding voelen met de landelijke organisaties OMS en LAD. Verschillende wetenschappelijke verenigingen (WV en) hebben ook aangegeven niet tevreden te zijn met de huidige organisatie, de communicatie en de werkwijze van de OMS. Deze constatering vormde de basis voor het opstarten van het Synergietraject dat een betere en efficiëntere samenwerking tussen de WV en en de OMS beoogt. Inmiddels hebben de OMS en de WV en besloten de mogelijkheid te onderzoeken tot herstructurering van de OMS en een meer passende inbedding van de samenwerking met de WV en daarin. Als resultante hiervan werd het Bestuurlijk Overlegorgaan (BOO) opgericht, dat tot doel heeft de informatieuitwisseling en beleidsafstemming tussen WV en en de OMS te bevorderen. In het BOO hebben zitting de voorzitters van de WV en en de voorzitter van de OMS. Eerder dit jaar namen de BOO-leden het initiatief om te komen tot een nieuwe gemeenschappelijke organisatie van medisch specialisten, teneinde een effectiever gesprekspartner te kunnen zijn namens alle medisch specialisten op het gebied van kwaliteit, opleidingen, arbeidsvoorwaarden en professionele autonomie. Een krachtig en eensgezind samenwerkingsverband is essentieel om de belangen van de medisch specialist goed te behartigen en ervoor te zorgen dat de medisch specialist een belangrijke regierol over de zorg blijft spelen. Een nieuw samenwerkingsverband vereist wel dat (in tegenstelling tot de huidige situatie) de medisch specialisten, zowel in vrije vestiging als in dienstverband, vertegenwoordigd zijn en zich herkennen in de nieuwe organisatie. Na verkenning van twee verenigingsmodellen die door de adviseur van de OMS werden uitgewerkt is er binnen het BOO consensus bereikt over de nieuwe organisatievorm. Het is een federatie, die door de WV en wordt aangestuurd en waaraan de medisch specialisten zich binden. In de nieuwe structuur verdwijnt het individuele lidmaatschap van de OMS en worden de WV en lid. De WV en leveren input voor het beleid en het jaarplan van de nieuwe federatie De federatie kent een bestuur dat uit vijf praktiserende medisch specialisten bestaat en een Algemene Ledenvergadering (ALV). Hierin zitten alle voorzitters van de WV en. De ALV besluit uiteindelijk over het meerjarenplan, het jaarplan en de bijbehorende begroting van de federatie. In de nieuwe situatie, waarin de WV en een federatie vormen, houdt de OMS, in de huidige vorm, op te bestaan. Een nieuw bureau van de federatie voert het gemeenschappelijke jaarplan uit in samenwerking met de WV en. Met een gezamenlijke organisatie zal veel dubbel werk voorkomen kunnen worden. Alle leden van de WV en dragen bij aan de gemeenschappelijke organisatie via de eigen WV. Het voorstel voor een nieuwe organisatie van de OMS wordt thans door het VRA-bestuur beoordeeld en zal uiterlijk in januari 2013 met een advies aan de leden rondgestuurd worden voor een ledenraadpleging. In het voorjaar zal tijdens de ALV van de VRA een principevoorstel om al dan niet deel te nemen aan de nieuwe federatie voorgelegd worden. Op basis van de uitgewerkte voorstellen vindt in het najaar 2013 definitieve besluitvorming plaats over deelname aan de federatie. Uw bestuur verwacht een actieve en kritische deelname van de VRA-leden aan de discussie over de toekomst van de organisatievorm van de medisch specialisten. Juan D. Martina, Voorzitter Nederlandse Vereniging van Revalidatieartsen 294

4 PARAlympische Spelen Ervaringen van L. Heijnen, H. Holtslag en F. Jol Terugblik op de Paralympische Spelen Londen 2012 L. Heijnen In de eerste vier uitgaven van het NTR 2012 hebben wij in het NTR vooruit gekeken naar de Paralympische Spelen die van 29 augustus tot en met 9 september in London zijn gehouden. Uitslagen heeft u intussen in de media en op onze website en de nieuwsbrief kunnen zien en lezen. Omdat NTR 5 traditioneel het congresnummer is kijken wij in dit nummer terug. Het zijn fantastische Spelen geworden met voor Nederland 10 gouden, 10 zilveren en 19 bronzen medailles. Daarmee zijn wij als tiende geëindigd in het landenklassement. Over de hele linie waren er zeer professionele sporters, een goede organisatie met veel behulpzame vrijwilligers, on-engels zonnig weer en een heel enthousiast, veelkoppig publiek. Voor het begin van de Spelen waren alle kaartjes op de officiële Engelse website al uitverkocht. Via het Nederlandse bureau waren er af en toe nog kaartjes te koop. Maar dan moest je wel iedere avond bij het Holland House in de rij gaan staan. Er was een alternatief, want Channel 4 van de Engelse televisie Mw. dr. Lily Heijnen, redactie Nederlands Tijdschrift voor Revalidatiegeneeskunde In Weymouth, Dorset, pakte het Nederlandse zeil-trio Udo Hessels, Marcel van de Veen en Mischa Rossen goud in de Sonar-klasse; Thierry Schmitter veroverde een bronzen medaille in de 2,4mR klasse. Foto: Richard Langdon Ocean Images deed live verslag van de Paralympic Games live van s ochtends vroeg tot s avonds inclusief voor- en nabeschouwingen. Zo werd er uitgebreid gediscussieerd over de uitspraak van Oscar Pistorius dat zijn tegenstander door langere protheses in het voordeel was. Ik werd fan van het programma The Last Leg, waar wat mij betreft Mart Smeets niet tegenop kan. De interviewer met een orthopedische schoen vormde een driemanschap met twee jonge mannen waarvan één met reductiedefecten. Ze praatten openhartig met hun Paralympische gasten en grappen waren niet van de lucht, maar nooit kwetsend. Ik hoop dat met mij velen gekeken hebben, want het was een prima manier om te ervaren dat mensen met een handicap gewoon zijn en leukere grappen kunnen maken dan de Engelsen over de Schotten en wij over de Belgen. Herman Holtslag*, revalidatiearts, bood samen met Maarten Moen*, sportarts, negen fysiotherapeuten en een sportpsycholoog (medische) ondersteuning aan de 91 Nederlandse sporters. Frank Jol begeleidde als orthopedisch instrumentmaker alle prothesegebruikers en was daarvoor met zijn truck vol met de benodigde materialen naar London gereisd. Ikzelf mocht, voorzien van een persaccreditatie, de Paralympische Spelen van nabij meemaken. Uit het dagboek van Herman: Ik vloog op zondag 26 augustus samen met de tafeltennisploeg naar London en vervolgens in de bus met de atletiekploeg die vanaf het trainingskamp in Barcelona kwam. Zo leerde ik alvast wat sporters kennen. Mijn collega Maarten Moen, sportarts, was donderdag de 23 e al vertrokken en had de medische ruimte ingericht. Hij maakte mij wegwijs in het dorp met een rondje langs poliklinieken, apotheek, de plek voor de röntgen- en lab-aanvragen en de kelder waar het ijs te vinden is. De volgende dagen gebruikte ik om de verschillende wedstrijdlocaties te verkennen. Hoe kom je er het snelste? Met de bus, metro, lopend of soms met de auto. Welke ingang en hoeveel tijd kost de veiligheidscontrole? Waar is de EHBO en waar zitten de atleten? 296

5 PARALYMPISCHE SPELEN Ook als persvertegenwoordiger kostte het mij tijd om op iedere locatie het perscentrum en de perstribune te vinden. Maar dan had je ook wat: een goed uitzicht, geprinte startlijsten en uitslagen en koffie of thee. En steeds weer vriendelijke mensen die uitleg gaven en je de weg wezen, ook naar de mixed zone waar je de sporters na de wedstrijd vragen kon stellen. Voor Herman begonnen de dagen vroeg: om 6.45 uur ochtendoverleg met de Chef de Mission en de staf. Daar werden het programma en de indeling voor die dag besproken: wie bezoekt wat, waar zijn risico s, wie heeft blessures? Indien nodig werden sporters gezien en een behandelplan opgesteld, in overleg met sporter, coach en fysiotherapeut. De dag van de opening bezocht Herman veel trainingen, want er waren sporters die moesten doortrainen omdat ze pas in de loop van de Spelen in actie kwamen. Er werd ook een startbijeenkomst gehouden met alle fysiotherapeuten en de sport psycholoog. Daarna verliep het contact telefonisch, want iedereen was met zijn Engelse mobiel goed bereikbaar. Gedurende de wedstrijddagen hielden Herman en Maarten mobiele spreekuren en waren tussen de middag in het dorp te consulteren. Verder woonden ze zoveel mogelijk wedstrijden bij om waar nodig sporters medisch te begeleiden en ondersteunen. een wereldrecord, weet je dat je in teamverband het verschil hebt gemaakt! Ten slotte heb ik de 200 meter finale van Marlou van Rhijn gezien in een stadion met (voornamelijk Britse) toeschouwers. Ik had uitzicht op de bocht en het rechte eind naar de finish. Marlou had moeite met de bocht. Ze duwde zich met al haar power bijna uit haar baan en lag gelijk met haar Britse tegenstandster (die met één blade in de bocht voordeel had). Het publiek juichte uitzinnig! Op het rechte eind was Marlou in het voordeel. Vlak voor de finish ontspande zij en verloor daardoor bijna haar balans. Zij struikelde naar het goud en een wereldrecord. Dat was mijn derde kippenvelmoment. Als ik terug kijk zijn wedstrijden mentaal gewonnen of verloren. In de aanloop naar deze spelen is al veel met sportpsychologen gewerkt, zowel in groepssessies als individueel. Het is belangrijk om dit aspect nog meer te trainen." Herman, wat is je in het bijzonder bijgebleven? "Ik zal de top drie in willekeurige volgorde noemen. De finale tafeltennis, waar ik Kelly van Zon goud heb zien winnen. Ik was er achter de coulissen bij toen ze heel emotioneel haar ouders in de armen viel, echt een kippenvelmoment! De halve finale was eigenlijk veel spannender dan de finale. Zij stond in de derde set achter en het leek of zij de moed liet zakken. Haar coach vroeg een time-out. Ik hoorde haar zeggen: mijn droom is over en zij kreeg als antwoord: je droom is over als het fluitsignaal klinkt. Kelly vocht zich terug en won met 11-9 de set en de wedstrijd. In de finale was zij direct in de winning mood en liet zich geen moment uit het veld slaan. Wat mij ook helder voor de geest staat, is dat ik plotseling vrijgemaakt werd van mijn normale werkzaamheden om een ernstige rugblessure van een sporter te behandelen. Wij hadden maar 48 uur voor de race waarbij (zonder blessure) goud haalbaar was. Na het onderzoek heb ik uitgebreid overleg gevoerd met meerdere mensen van ons begeleidingsteam. En ik heb ruggenspraak gehouden met een collega in het UMC Utrecht, die ik thuis op zijn vrije dag heb mogen consulteren. Want wat kan je in 48 uur doen? De behandeling heb ik van uur tot uur begeleid. En als de sporter in de finale aanvankelijk gelijk ligt en dan snoeihard doortrekt naar een gouden medaille en Frank Jol was met zijn truck vol met de benodigde materialen naar London gereisd. Frank Jol: Een goede voorbereiding is het hele werk Mijn eerste vraag is hoeveel protheses hij heeft moeten repareren in zijn geweldig uitgeruste truck. "Geen" is het antwoord, "alles heeft zich goed gehouden". "Ik ben in april mee geweest naar het trainingskamp in Valencia. Daarna was ik wekelijks op Papendal en vlak voor de Spelen ben ik met de truck naar de training in Barcelona gegaan. Zo heb ik kunnen zorgen dat het materiaal tiptop in orde was. Vanuit Barcelona zijn wij met z n tweeën met de truck Foto: Frank Jol 297

6 PARALYMPISCHE SPELEN en de bagage naar Calais gereden. Dat kostte meer tijd dan wij verwacht hadden, dus het betekende s nachts doorrijden. Wij zijn met de trein door de tunnel gegaan en zo naar Londen gereden. Daar zou de bagage uitgeladen worden en de truck als servicepunt gebruikt worden. Het was nog even lastig bij de ingang van het Dorp. Ik moest eerst de truck kwijt voor ik mijn accreditatie kon laten activeren. Maar de suppoost bij de ingang was het daar niet mee eens en verscheurde hem. Gelukkig is het uiteindelijk goed gekomen. Er werden excuses aangeboden en ik kreeg mijn accreditatie zodat ik in het Dorp bij de sporters kon verblijven. Mijn belangrijkste werk was ervoor zorgen dat alle spullen op tijd in het atletiekstadion waren. Aan het eind van iedere wedstrijd reikte ik de sporter in de mixed zone zijn dagelijkse prothese weer aan, zodat hij/zij in de kleedkamer direct weer kon wisselen. Ik nam alles weer mee naar het Dorp. Ik heb dus veel atletiek gezien. Het onderhoud was wel intensief. Dagelijks maakte ik de protheses schoon en blies o.a. de ventielen door, zodat de sporters daar geen omkijken naar hadden en volledig op hun materiaal konden vertrouwen. Er was één sporter die door intensieve training een ontsteking bij het fibulakopje kreeg. Dat heb ik in de koker ontlast. Ook heb ik nog een paar protheses van kleur veranderd en blauw en roze gemaakt. Verder heb ik als materiaalman ondersteuning verleend bij het repareren van een basketbalrolstoel. Door een botsing met een tegenstander was er een boutje afgebroken en een scheurtje in een buis gekomen. Dat is gelast." Voor uw verslaggever was het net luilekkerland! Dankzij de persaccreditatie mocht ik naar (bijna) alle wedstrijden. Er waren veel wedstrijden tegelijk en op verschillende locaties in en buiten Londen. Ik koos voor de sporten waar de door mij geïnterviewde sporters aan meededen. De 78 ruiters reden ieder drie dressuurproeven verdeeld over zes dagen in Greenwich Park in de openlucht. Dat de weersomstandigheden juist bij ruiters met motorische beperkingen van romp en benen het resultaat kunnen beïnvloeden, bleek op de eerste dag. Vanwege de harde wind had men op het laatste moment zandzakjes tegen de afzetting van de baan gelegd. Die lagen er nog niet toen ruiters en paarden de dag ervoor de baan mochten verkennen. Het resultaat was dat veel paarden schrokken en de combinaties lagere punten scoorden dan normaal. Want bij de volgende proef, die op 1 september met mooi weer werd gereden, scoorden alle deelnemers hoger. Voor het Nederlandse team betekende het na optellen van de zes beste resultaten een vierde in plaats van een derde plaats. De speaker vermeldde van alle deelnemers een kort CV met diagnose, beperkingen en vaak ook de oorzaak. In grade 1a en b reden ruiters met CP, die als jong kind met rijden als therapie begonnen waren. Om de risico s zo klein mogelijk te maken, werden zij tot de ingang van de ring begeleid. Er werd verzocht na afloop pas te applaudisseren als de begeleider het paard weer vast had en er mocht een friendly horse (een vriendje) buiten de ring staan om het deelnemende paard rustig te houden. In grade 1b reed ook een Engelsman met arthrogryposis die sportpaarden fokt en een Duitse amazone (anesthesist van beroep) met een dubbelzijdige transfemorale amputatie. Een aantal deelnemers reed al paard voordat zij door een ongeluk beperkingen opliepen. Ook een ongeval bij het paardrijden weerhield hen er niet van weer op het paard te stappen. Onze tweevoudig bronzen medaillewinnaar Frank Hosmar reed al professioneel op hoog niveau. Hij heeft een handelsstal. Na een ernstige glasverwonding heeft hij geen gevoel in zijn rechterhand en kan maar beperkt grijpen. Hij voelt de spanning van de teugel in zijn bovenarm en met het beeld dat hij van vroeger in zijn hoofd heeft kan hij op dit niveau rijden. Voor iemand die nooit heeft paardgereden zou dat veel moeilijker zijn. In het Olympisch Stadion zag ik met andere juichende toeschouwers Ronald Hertog de speer naar het brons gooien. Het verbaasde mij dat de speerwerpers zich in zo n heksenketel konden concentreren en opladen. Want tijdens het werpen werden ook loopen andere nummers afgewerkt en die deelnemers aangemoedigd. Ronald zei later, desgevraagd, dat het voor hem geen probleem was. Op alle wedstrijden ging dat zo, hij was eraan gewend. Udo Hessels, Marcel van de Veen en Mischa Rossen tijdens de wedstrijd in de Sonar Klasse. De weinige aanpassingen aan de boot zijn door de mannen zelf gemaakt. De Paralympische locatie voor het zeilen in Weymouth lag op vier uur rijden van Londen. Een mooie maar rustige plek, want in tegenstelling tot de Olympische Foto: Richard Langdon Ocean Images 298

7 PARALYMPISCHE SPELEN Spelen was hier nu beperkt publiek. Dus een kleiner toernooi, maar wel dezelfde regels met controles en hekken, zodat je ook hier alleen in de mixed zone de sporters kon spreken. Op 5 september kon ik in het perscentrum nog net de één na laatste race op het scherm zien. Daarna stak Simon Keijzer (de Nederlandse persvoorlichter) de vlag uit: onze driemansboot had met nog één race te gaan het goud al binnen en Thierry Schmitter in de eenmansboot lag op koers voor brons of misschien zilver. Op 6 september zou ik in de persboot meevaren om de laatste race vanaf het water te kunnen meemaken. Maar na lang wachten, werd om drie uur de knoop doorgehakt: geen wind dus uitslag conform 5 september. Wel tijd voor een gesprek over aanpassingen en tactiek. Dat laatste is niet anders dan bij andere zeilwedstrijden, daar raak je als zeilers onder elkaar niet snel over uitgepraat. De weinige aanpassingen aan de boot zijn door de mannen zelf gemaakt: een dwarsbankje zodat Udo Hessels, de stuurman (met dwarslaesie), mee overstag kan en twee overlopen voor Marcel van de Veen, die met één arm de grootschoot bedient. Mischa van Rossen, de fokkenist met een transfemorale amputatie, zeilt zonder prothese, want die zit in de weg en beschadigt alles. Omdat er geen extra banden zijn toegestaan, haakt hij zijn gezonde been in de kajuitingang. Het adagium één hand voor de boot en één voor jezelf gaat voor Marcel niet op, toch is hij zolang hij wedstrijden zeilt maar twee keer over boord gegaan. Om weer aan boord te komen, moeten Mischa en hij zich wel tot het uiterste inspannen (maar dat is als je al je armen en benen kan gebruiken ook al zo). Vrijdag 7 september schrijft Herman in zijn dagboek: Vandaag ga ik weer naar Brands Hatch, voor het laatst. Dat geldt ook voor mij, dus komen wij elkaar weer tegen zoals eerder al in Greenwich Park en het Holland House. Ik kom speciaal naar Jetze Plat kijken, die samen met Johan Reekers als handbiker voor Nederland in de wegwedstrijd uitkomt. De twee werken goed samen en blijven de hele 64 km. goed bij. Vanaf de toren van het complex op Brands Hatch kan ik een deel van het circuit overzien. Het blijft spannend: tot de laatste bocht voor de finish zit Jetze er goed bij, terwijl Johan achterin het groepje zit. Dan gebeurt er wat je ook in het profwielrennen ziet: Jetze wordt door een andere handbiker aangetikt en raakt uit balans. Daardoor, vertelt hij heel teleurgesteld, verliest hij snelheid en eindigt als vierde in plaats van een medaille te pakken. Ook ik had hem op deze laatste wedstrijd graag een medaille zien winnen. Alex Zanardi (Italië) en Jetze Plat bij de start van het hand-biken. Op zondag 9 september worden alle koffers en veel andere materialen van de atleten en begeleiders in de truck geladen. De volgende dag rijdt Frank via de tunnel naar Rotterdam. s Avonds worden in het dorp alle medische attributen en medicijnen in dozen ingepakt, die gaan een dag later met de container naar Papendal. De sporters en begeleiding vertrekken met hun handbagage op maandag met het vliegtuig en worden op Rotterdam Airport feestelijk ontvangen. De pers is uitgenodigd om op dinsdag 11 september de huldiging van alle medaillewinnaars door premier Rutte en minister Edith Schippers in de Grote Kerk van Den Haag bij te wonen. Hier geen controles en hekken, maar een ontspannen bijeenkomst waar ik de kans heb met alle mij bekende sporters en begeleiders te praten. Een mooie afsluiting van een evenement dat de Paralympische sporten weer een stap verder op weg naar integratie heeft geholpen. Frank en ik sluiten ons aan bij de laatste regels uit het dagboek van Herman die schrijft: Terugkijkend ben ik vooral dankbaar dat ik een onderdeel heb mogen vormen van dit fantastische evenement, dat ik het van zo dichtbij heb mogen meemaken, hoogtepunten maar ook dieptepunten, emoties, tranen en kippenvelmomenten, het lijkt bijna niet reëel en alweer zover weg. Noot: * Herman Holtslag en Maarten Moen zijn beide werkzaam bij de afdeling Revalidatie, Verplegingswetenschap en Sport in het UMC Utrecht. Foto: Herman Holtslag 299

8 PublicATIe Effectiviteit van aerobe training, cognitieve gedragstherapie en energiemanagement bij MS-gerelateerde vermoeidheid TREFAMS-ACE studie J. van Meeteren, J.B.J. Bussmann, L.J.M. Blikman, M. Heine, A. Malekzadeh, C.E. Teunissen, G. Kwakkel, V. de Groot, H Beckerman, the TREFAMS-ACE study group TREFAMS-ACE is het acroniem voor het revalidatieonderzoeksprogramma Treating Fatigue In Multiple Sclerosis: Aerobic Training, Cognitive Behavioural Therapy, Energy Conservation Management. TREFAMS-ACE wordt gesubsidieerd door het Fonds NutsOhra (ZonMw ). Multiple sclerose (MS) is een veel voorkomende chronische auto-immuun ziekte van het centraal zenuwstelsel. De ziekte manifesteert zich meestal op de leeftijd tussen de 20 en 40 jaar. De prevalentie is ongeveer 1 per 1.000; dit betekent dat er in Nederland ongeveer patiënten zijn. 1 Meer dan 80% van de patiënten heeft last van vermoeidheid, gedefinieerd als een subjectief gebrek aan fysieke en/of mentale energie waarbij door het individu of verzorger ervaren wordt dat het interfereert met noodzakelijke of gewenste activiteiten. 2,3 Vermoeidheid is vaak een van de eerste symptomen van MS, dus veelal voordat er functiestoornissen op andere gebieden, zoals motoriek, sensibiliteit of cognitie, optreden. Ten gevolge van de vermoeidheid Jetty van Meeteren MD, PhD, revalidatiearts, afdeling revalidatiegeneeskunde & fysiotherapie, Erasmus MC, Rotterdam Johannes BJ Bussmann PhD, universitair hoofddocent, afdeling revalidatiegeneeskunde & fysiotherapie, Erasmus MC, Rotterdam Lyan JM Blikman Msc, onderzoeker in opleiding, afdeling revalidatiegeneeskunde & fysiotherapie, Erasmus MC, Rotterdam Martin Heine Msc, onderzoeker in opleiding, Kenniscentrum revalidatiegeneeskunde, De Hoogstraat/UMCU, Utrecht Arjan Malekzadeh, Msc, onderzoeker in opleiding, neurologisch laboratorium en Biobank klinische chemie, VUmc, Amsterdam Charlotte E Teunissen PhD, neurowetenschapper, neurologisch laboratorium en Biobank klinische chemie, VUmc, Amsterdam Gert Kwakkel PhD, hoogleraar neurorevalidatie, Kenniscentrum revalidatiegeneeskunde, De Hoogstraat/UMCU, Utrecht Vincent de Groot MD, PhD, revalidatiearts, afdeling revalidatiegeneeskunde, VUmc, Amsterdam Heleen Beckerman PhD, senior onderzoeker, afdeling revalidatiegeneeskunde, VUmc, Amsterdam The TREFAMS-ACE study group ondervinden patiënten vaak ernstige beperkingen in hun participatie. 4 De exacte pathofysiologie van vermoeidheid bij MS is onbekend. Het lijkt in ieder geval een complex samenspel tussen de ziekte, psychologische en genetische eigenschappen van de persoon en ook omgevingsfactoren hebben een invloed. Ook zijn er aanwijzingen dat verstoring van de hypothalamus-hypofyse-bijnier as (HPA-as) en cytokines (pro- inflammatoire en antiinflammatoire) een rol spelen. 5-7 De medicamenteuze behandeling van vermoeidheid is discutabel, omdat de medicatie slechts bij een klein deel van de patiënten resultaat laat zien. Er is onvoldoende onderbouwing vanuit de wetenschappelijke literatuur, aangezien er geen studies met een goede methodologische opzet zijn. 5 Binnen de revalidatiegeneeskunde bestaan er verschillende niet-medicamenteuze interventies voor vermoeidheid bij MS, zoals aerobe training, cognitieve gedragstherapie en energiemanagement Maar ook hierbij geldt dat ondanks enkele gerapporteerde positieve effecten er geen eenduidig bewijs bestaat voor effectiviteit. Het tot dusver uitgevoerde onderzoek is ofwel gebaseerd op kleine studiepopulaties, en/of hebben participatie niet als uitkomstmaat. 13,14 Het doel van het TREFAMS-ACE onderzoek is om in drie randomized clinical trials (RCT): 1. de (relatieve) effectiviteit van revalidatiegeneeskundige interventies te bepalen a. wat is het effect van aerobe training op vermoeidheid en participatie en leidt dit effect tot een verbeterde fitheid? b. wat is het effect van cognitieve gedragstherapie op vermoeidheid en participatie en veranderen cognities aangaande vermoeidheid? c. wat is het effect van energiemanagement op vermoeidheid en participatie en treedt er een verandering op in activiteitenschema? d. welke interventie is het meest effectief in het verminderen van vermoeidheid en verbeteren van de participatie? 301

9 PUBLICATIE Abstract MS-related fatigue occurs often and has a substantial influence on well-being and societal participation. It is often treated with a combination of methods, which makes it difficult to discern the individual effect of each treatment method. The working mechanisms of these interventions and the exact pathophysiological mechanism of MS-related fatigue are not yet known. The TREFAMS-ACE study has two main objectives: 1. to assess the effectiveness of three different rehabilitation treatment strategies (aerobic training, cognitive behavioural therapy and energy conservation management); 2. to study the neurobiological mechanisms that underlie treatment effects and MS-related fatigue in general. outcomes: fatigue and participation. Longitudinal data-analysis techniques using the intention to treat principle will be used to analyse the data. Inclusion has started in October 2011; until now (September 2012) circa 90 subjects are included. The TREFAMS-ACE study is unique in its aim to assess the effectiveness of three rehabilitation treatment methods. The programme will provide important insights into the most effective treatment for MS-related fatigue and the working mechanisms that underlie treatment response. The design will enable a close comparison of the treatment strategies within each trial as well as a strong overall meta-analysis. The results will also support the development and update of guidelines for the treatment of MS-related fatigue for use in clinical practice. Patients (n=270) with MS-related fatigue will be recruited for three randomized clinical trials (RCT s). The assessors will be blinded to allocation. All RCT s will use the same design with the primary Trefwoorden multiple sclerose, vermoeidheid, revalidatiegeneeskunde, biomarkers 2. de biologische werkingsmechanismen van het effect op vermoeidheid te onderzoeken a. leiden de verschillende therapieën tot een norma liseren van de HPA-as, een reductie van pro-inflammatoire cytokines of een verhoging van de anti-inflammatoire cytokines en zijn die veranderingen gerelateerd aan afname van de vermoeidheid? De resultaten van dit onderzoek zullen gebruikt worden om een multidisciplinaire richtlijn te ontwikkelen die in de reguliere zorg voor MS-patiënten toegepast kan gaan worden. Methode De studie bestaat uit vier deelprojecten. De drie interventies worden in drie parallel lopende RCT s onderzocht; de RCT s worden aangestuurd vanuit respectievelijk Kenniscentrum Revalidatiegeneeskunde Utrecht (aerobe training), VUmc te Amsterdam (cognitieve gedragstherapie) en Erasmus MC te Rotterdam (energiemanagement). Het vierde deelproject richt zijn op de onderliggende pathofysiologie (HPA-as en de cytokines), en wordt aangestuurd vanuit het VUmc. Populatie Er zullen 270 patiënten, verdeeld over drie RCT s geworven worden, zowel in de academische of kennis centra als in de geaffilieerde centra (via de Werkgroep MS van de VRA). In elke RCT ontvangen 45 patiënten de interventie en 45 patiënten de controle behandeling. De metingen zullen plaatsvinden op de volgende momenten: -1 week, baseline (waarna de randomisatie plaatsvindt), 8 weken na start van de behandeling, na 16 weken (einde van de interventie) en na 26 en 52 weken. De METC van het VUmc (coördinator van TREFAMS-ACE) heeft de studie goedgekeurd. In de andere centra is de lokale uitvoerbaarheid getoetst. De patiënten moeten in ieder geval ernstig vermoeid zijn (CIS-20r > 35) en daarnaast aan de volgende inclusiecriteria voldoen (zie tabel 1). Deelprojecten en interventies In elk deelproject wordt een specifieke interventie vergeleken met de controle interventie. Deelproject 1: Aerobe training Dit deelproject is gericht op het verbeteren van de fysieke fitheid en het verminderen van een inactieve leefstijl. 8 De aanname is dat door het verbeteren van de fysieke fitheid de vermoeidheid zal afnemen, en dat dit weer zal resulteren in minder beperkingen in de participatie. De training bestaat uit 12 wekelijkse sessies onder leiding van een fysiotherapeut met daarnaast 2 maal per week gedurende 30 minuten thuistraining. Training vindt plaats op een fietsergometer op een wisselende (interval) intensiteit van minimaal 40% en maximaal 80% van het maximaal vermogen. Maximaal vermogen wordt vastgesteld middels een stapsgewijze maximale inspanningstest. 302

VERMOEIDHEID BIJ MS Oorzaken, werkingsmechanismen en revalidatiebehandeling VERMOEIDHEID DEFINITIE VERMOEIDHEID

VERMOEIDHEID BIJ MS Oorzaken, werkingsmechanismen en revalidatiebehandeling VERMOEIDHEID DEFINITIE VERMOEIDHEID VERMOEIDHEID BIJ MS Oorzaken, werkingsmechanismen en revalidatiebehandeling Mw.dr. Jetty van Meeteren, Revalidatiearts, Rijndam, RVE Erasmus MC VERMOEIDHEID Komt bij 60 tot 80% van de patienten voor Het

Nadere informatie

Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid

Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid Ergotherapeutische Energiemanagement interventies en de effecten op vermoeidheid Resultaten van een systematisch review en een toepassing voor de praktijk Lyan Blikman, MSc. Bewegingswetenschapper PhD

Nadere informatie

Circuittraining Een nieuwe groepstraining met een functioneel karakter

Circuittraining Een nieuwe groepstraining met een functioneel karakter Circuittraining Een nieuwe groepstraining met een functioneel karakter Drs. Lotte Wevers Dr. Ingrid van de Port Prof. Dr. Eline Lindeman Prof. Dr. Gert Kwakkel Kenniscentrum De Hoogstraat, Utrecht Overzicht

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie

Is cognitive gedragstherapie voor het chronisch vermoeidheidssyndroom ook effectief als groepstherapie?

Is cognitive gedragstherapie voor het chronisch vermoeidheidssyndroom ook effectief als groepstherapie? Nijmeegs Kenniscentrum Is cognitive gedragstherapie voor het chronisch vermoeidheidssyndroom ook effectief als groepstherapie? Jan-Frederic Wiborg, Jose van Bussel, Agaat van Dijk, Gijs Bleijenberg, Hans

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch) Vermoeidheid bij multiple sclerose: meten en management

Samenvatting (Summary in Dutch) Vermoeidheid bij multiple sclerose: meten en management * Samenvatting (Summary in Dutch) Vermoeidheid bij multiple sclerose: meten en management 180 Multipele sclerose (MS) is een chronische inflammatoire aandoening van het centraal zenuwstelsel. MS kenmerkt

Nadere informatie

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening.

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening. amenvatting Elk jaar krijgen in Nederland zo n 45.000 mensen een beroerte, ook wel CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Ongeveer 60% van hen keert na opname in het ziekenhuis of revalidatiecentrum

Nadere informatie

Samenvatting. Cliëntgerichte benadering in de ergotherapie

Samenvatting. Cliëntgerichte benadering in de ergotherapie Cliëntgerichte benadering in de ergotherapie Het implementeren van een cliëntgerichte benadering in de gezondheidszorg heeft in toenemende mate de aandacht gekregen van patiënten, hulpverleners en beleidsmakers.

Nadere informatie

Kwaliteit van Leven en Depressieve Symptomen van Mensen met Multiple Sclerose: De Modererende Invloed van Coping en Doelaanpassing

Kwaliteit van Leven en Depressieve Symptomen van Mensen met Multiple Sclerose: De Modererende Invloed van Coping en Doelaanpassing Kwaliteit van Leven en Depressieve Symptomen van Mensen met Multiple Sclerose: De Modererende Invloed van Coping en Doelaanpassing Quality of Life and Depressive Symptoms of People with Multiple Sclerosis:

Nadere informatie

25 jaar whiplash in Nederland

25 jaar whiplash in Nederland 25 jaar whiplash in Nederland Vanuit een fysiotherapeutisch perspectief Maarten Schmitt M.Sc 1 2 Fysiotherapeut & manueeltherapeut Hoofd van de Divisie Onderwijs Stichting Opleidingen Musculoskeletale

Nadere informatie

Behandeling na hersenletsel

Behandeling na hersenletsel Behandeling na hersenletsel Groepsbehandeling op de Cognitieve Behandelunit (CBU) Sterk in beweging Inhoud Inleiding 3 Wat is het doel van deze behandeling? 3 Wat zijn cognitieve functies? 3 Voor wie is

Nadere informatie

Workshop Spiegeltherapie in de praktijk

Workshop Spiegeltherapie in de praktijk Workshop Spiegeltherapie in de praktijk vrijdag 15 april 2011 Erasmus MC, Rotterdam a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a

Nadere informatie

Gevolgen van vermoeidheid. Ergotherapie

Gevolgen van vermoeidheid. Ergotherapie Een kijk op de theorie en de praktijk Brussel, 29 mei ` Ergotherapie en vermoeidheid ` Interventies ` Energiemanagement Wat passen ouderen nu al toe? Effect energiemanagement? ` Besluit Leen Bouckaert

Nadere informatie

In dit nummer. colofon. Van het bestuur 2. Paralympische Spelen De rol van de revalidatiearts 4. Ronald Hertog, paralympisch speerwerper 6

In dit nummer. colofon. Van het bestuur 2. Paralympische Spelen De rol van de revalidatiearts 4. Ronald Hertog, paralympisch speerwerper 6 2012 1 Nederlands Tijdschrift voor Revalidatiegeneeskunde februari 2012 In dit nummer Van het bestuur 2 De rol van de revalidatiearts 4 Ronald Hertog, paralympisch speerwerper 6 Voorspellende waarde van

Nadere informatie

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Diabetische polyneuropathie 1. Distale symmetrische polyneuropathie Uitval van een combinatie van sensore,

Nadere informatie

ENERGIEK. Bewegingsprogramma bij chronische neurologische aandoeningen

ENERGIEK. Bewegingsprogramma bij chronische neurologische aandoeningen ENERGIEK Bewegingsprogramma bij chronische neurologische aandoeningen Achtergrond Bewegen is goed, voor iedereen! Dat is wat u vaak hoort en ziet in de media. En het is waar, bewegen houdt ons fit en

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting * Nederlandse samenvatting Samenvatting Dit proefschrift is gebaseerd op de FuPro-CVA studie (Prognose van functionele uitkomst op lange termijn bij patiënten met een cerebrovasculaire aandoening) die

Nadere informatie

MS en vermoeidheid; Energiemanagement als interventie

MS en vermoeidheid; Energiemanagement als interventie MS en vermoeidheid; Energiemanagement als interventie Gera Hakkesteegt Ergotherapeut Afdeling Revalidatie MS en vermoeidheid Ongeveer 80% van de mensen met MS ervaren vermoeidheid 2/3 ervaart het als grootste

Nadere informatie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie

Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Gezondheid en arbeidsparticipatie: determinanten, gevolgen en bouwstenen voor reïntegratie Prof Dr Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC, Rotterdam Gezondheid van uitkeringsgerechtigden

Nadere informatie

FSHD trainingsonderzoek

FSHD trainingsonderzoek FSHD trainingsonderzoek FACTS-2-FSHD Nieuwsbrief Nr. 4 augustus 2011 Universitair Medisch Centrum St Radboud Afdeling Revalidatie Afdeling Neurologie Nijmeegs Kenniscentrum Chronische Vermoeidheid Drs.

Nadere informatie

Klinimetrie Implementatie van een Klinimetrische-CoreSet binnen de werksetting

Klinimetrie Implementatie van een Klinimetrische-CoreSet binnen de werksetting Klinimetrie Implementatie van een Klinimetrische-CoreSet binnen de werksetting Ruud Reijmers Fysiotherapeut Jeroen Bosch Ziekenhuis Disclosure belangen spreker (Potentiële) Belangenverstrengeling: Geen

Nadere informatie

Lange termijn problemen. Active LifestyLe Rehabilitation Interventions in people with chronic Spinal Cord injury (ALLRISC) ALLRISC ALLRISC ALLRISC

Lange termijn problemen. Active LifestyLe Rehabilitation Interventions in people with chronic Spinal Cord injury (ALLRISC) ALLRISC ALLRISC ALLRISC ALLRISC Onderzoeksprogramma: Active LifestyLe Rehabilitation Interventions in people with chronic Spinal Cord injury (ALLRISC) De eerste resultaten 1999-2006: Onderzoeksprogramma: Herstel van mobiliteit

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

Revalidatie bij kanker

Revalidatie bij kanker REVALIDATIE Revalidatie bij kanker BEHANDELING Revalidatie bij kanker Tijdens en na de behandeling van kanker kunt u allerlei klachten krijgen. Zo gaat onder andere uw conditie achteruit. U kunt zich hierdoor

Nadere informatie

Huisarts of hometrainer?

Huisarts of hometrainer? Huisarts of hometrainer? In het literatuuroverzicht werden zes studies opgenomen. Vier studies onderzochten het effect van training op ziekteverzuim, drie daarvan bestudeerden tevens de effecten op klachten

Nadere informatie

Revalidatie bij kanker

Revalidatie bij kanker Revalidatie Revalidatie bij kanker Vermoeidheid bij kanker BEHANDELING Revalidatie bij kanker Tijdens en na de behandeling van kanker kunt u allerlei klachten krijgen. Zo gaat onder andere uw conditie

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Eenduidige en Evidence-based aanpak van arm-hand problematiek na CVA

Eenduidige en Evidence-based aanpak van arm-hand problematiek na CVA Eenduidige en Evidence-based aanpak van arm-hand problematiek na CVA Jaarcongres Ergotherapie 2015 Johan A. Franck, MSc, OT ¹ ²,Jos H.G. Halfens, PT ¹, Rob J.E.M. Smeets, Prof, PhD, MD ² ³, Henk A.M. Seelen,

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

POLIKLINIEK JONGVOLWASSENEN

POLIKLINIEK JONGVOLWASSENEN POLIKLINIEK JONGVOLWASSENEN Transitie van kind naar volwassene Mw.dr. Jetty van Meeteren revalidatiearts, Erasmus MC Waarom aandacht voor transitie? Zowel uit de klinische praktijk als uit het wetenschappelijk

Nadere informatie

VERMOEIDHEID na een CVA

VERMOEIDHEID na een CVA Vermoeidheidsrichtlijn in CVA-richtlijn 2 voorbeelden na een CVA De richtlijn Vermoeidheid in de praktijk Ernst Evenhuis & Isaline Eijssen Werk, p 100 Effectieve behandelmethoden voor het omgaan met de

Nadere informatie

Revalidatie. Revalidatie & Herstel

Revalidatie. Revalidatie & Herstel Revalidatie Revalidatie & Herstel De afdeling Revalidatie in het BovenIJ ziekenhuis is een onderdeel van de afdeling Revalidatie en Herstel. Met deze folder willen wij u graag vertellen wat wij voor u

Nadere informatie

Wat beweegt de patiënt met MS? Vincent de Groot, revalidatiearts. Inhoud

Wat beweegt de patiënt met MS? Vincent de Groot, revalidatiearts. Inhoud Wat beweegt de patiënt met MS? Vincent de Groot, revalidatiearts Inhoud Multipele sclerose Overzicht behandelmogelijkheden Multidisciplinair revalidatieplan Casus Conclusie 1 Wat is MS? Typen MS Relapsing-Remitting

Nadere informatie

Acknowledgement. Acknowledgement

Acknowledgement. Acknowledgement Acknowledgement Acknowledgement This study is part of TREND (Trauma RElated Neuronal Dysfunction), a Dutch Consortium that integrates research on epidemiology, assessment technology, pharmacotherapeutics,

Nadere informatie

In beweging na een beroerte

In beweging na een beroerte In beweging na een beroerte Ingrid van de Port Senior onderzoeker Kenniscentrum Revalidatiegeneeskunde Utrecht Docent Fysiotherapiewetenschap, UU Groningen, 28 oktober 2011 Facts beroerte (CVA) Trainen

Nadere informatie

Medicamenteuze behandeling van moeheid bij MS

Medicamenteuze behandeling van moeheid bij MS Medicamenteuze behandeling van moeheid bij MS Jop Mostert Neuroloog Inhoud Hoe deed ik het tot nu toe? Richtlijn Aanpak nazoeken medicamenteuze behandelingen MS Amantadine Modafinil Overige medicijnen

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

FIA: Fibromyalgie In Actie

FIA: Fibromyalgie In Actie FIA: Fibromyalgie In Actie Groepsbehandeling fibromyalgie Sterk in beweging Inhoud Inleiding 3 Fibromyalgie 3 Voor wie is deze behandeling? 3 Wat is het doel van het behandelprogramma? 3 Screening 4 Intake

Nadere informatie

behandeling volgens de KNGF-richtlijn bij mensen met artrose aan de heup en/of knie.

behandeling volgens de KNGF-richtlijn bij mensen met artrose aan de heup en/of knie. Samenvatting De primaire doelstelling van het onderzoek was het onderzoeken van de lange termijn effectiviteit van oefentherapie en de rol die therapietrouw hierbij speelt bij patiënten met artrose aan

Nadere informatie

Validatie van de Depressie lijst (DL) en de Geriatric Depression Scale (GDS-30) bij Verpleeghuisbewoners

Validatie van de Depressie lijst (DL) en de Geriatric Depression Scale (GDS-30) bij Verpleeghuisbewoners Validatie van de Depressie lijst (DL) en de Geriatric Depression Scale (GDS-30) bij Verpleeghuisbewoners van Somatische en Psychogeriatrische Afdelingen Validation of the Depression List (DL) and the Geriatric

Nadere informatie

Slaapproblemen en vermoeidheid bij een neurologische aandoening

Slaapproblemen en vermoeidheid bij een neurologische aandoening Slaapproblemen en vermoeidheid bij een neurologische aandoening Annelies Dalman, neuroloog Jaarvergadering CVA, MS en Parkinson 4 april 2016 Slaap en vermoeidheid Inleiding Slaap Vermoeidheid MS en slaap

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Voorspellers van Leerbaarheid en Herstel bij Cognitieve Revalidatie van Patiënten met Niet-aangeboren Hersenletsel

Voorspellers van Leerbaarheid en Herstel bij Cognitieve Revalidatie van Patiënten met Niet-aangeboren Hersenletsel Voorspellers van Leerbaarheid en Herstel bij Cognitieve Revalidatie van Patiënten met Niet-aangeboren Hersenletsel Een onderzoek naar de invloed van cognitieve stijl, ziekte-inzicht, motivatie, IQ, opleiding,

Nadere informatie

Geriatrische screening / CGA binnen de zorg voor oudere kankerpatiënten: stand van zaken. Cindy Kenis. Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige

Geriatrische screening / CGA binnen de zorg voor oudere kankerpatiënten: stand van zaken. Cindy Kenis. Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige Cindy Kenis Geriatrisch Oncologisch Verpleegkundige UZ Leuven, België Geriatrische screening / CGA binnen de zorg voor oudere kankerpatiënten: stand van zaken Introductie (1) Definitie Comprehensive Geriatric

Nadere informatie

Volwassenen met cerebrale parese. Revalidatie

Volwassenen met cerebrale parese. Revalidatie Volwassenen met cerebrale parese Revalidatie Inhoudsopgave Inleiding 3 Wat is cerebrale parese? 3 Houding en beweging 3 Denkfuncties 3 Voor wie is dit revalidatieprogramma? 3 Welke vragen kunnen aan bod

Nadere informatie

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA

Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Het meten van de kwaliteit van leven bij kinderen met JIA Measuring quality of life in children with JIA Masterthese Klinische Psychologie Onderzoeksverslag Marlot Schuurman 1642138 mei 2011 Afdeling Psychologie

Nadere informatie

UITKOMSTEN WAT IS EEN UITKOMST? 30/04/2013. A is beter dan B? C is goedkoper dan D? Uitkomst = Het effect van een bepaalde interventie op

UITKOMSTEN WAT IS EEN UITKOMST? 30/04/2013. A is beter dan B? C is goedkoper dan D? Uitkomst = Het effect van een bepaalde interventie op UITKOMSTEN WAT IS EEN UITKOMST? A is beter dan B? C is goedkoper dan D? Mijn innovatie is beter dan de concurrentie Uitkomst = Het effect van een bepaalde interventie op Bijvoorbeeld: Mortaliteit Kwaliteit

Nadere informatie

Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van

Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van Samenvatting proefschrift Jolijn Kragt Meten van ziekteprogressie in MS: komen de perspectieven van patiënten en dokters met elkaar overeen? Multipele sclerose (MS) is een chronische progressieve neurologische

Nadere informatie

(SOCIALE) ANGST, GEPEST WORDEN EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1

(SOCIALE) ANGST, GEPEST WORDEN EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 (SOCIALE) ANGST, GEPEST WORDEN EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 Psychologische Inflexibiliteit bij Kinderen: Invloed op de Relatie tussen en de Samenhang met Gepest worden en (Sociale) Angst Psychological

Nadere informatie

Multiple Sclerose (MS) Informatie en behandeling

Multiple Sclerose (MS) Informatie en behandeling Multiple Sclerose (MS) Informatie en behandeling Multiple Sclerose (MS) De aandoening Multiple Sclerose (MS) kan beperkingen met zich meebrengen in uw dagelijkse leven. In deze folder leest u wat het behandelprogramma

Nadere informatie

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht Hoe vertaal ik resultaten uit de medische literatuur en richtlijnen naar de dagelijkse praktijk? Interpretatie van resultaten van geneesmiddelenonderzoek Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische

Nadere informatie

Wanneer is ergotherapie bij Parkinson effectief?

Wanneer is ergotherapie bij Parkinson effectief? Wanneer is ergotherapie bij Parkinson effectief? Ingrid Sturkenboom, ergotherapeut-onderzoeker Radboudumc, Nijmegen Begeleiding vanuit Radboudumc: Promotoren: Ria Nijhuis- van der Sanden, Bas Bloem Co-promotoren:

Nadere informatie

Met het oog op participatie

Met het oog op participatie Met het oog op participatie Pascal Collard Ruth van Nispen Afd. oogheelkunde VUmc Aantal slechtzienden/blinden in NL 350000 300000 250000 2005 2020 Bron: H. Limburg (2007) 1 Revalidatie Weinig mogelijkheden

Nadere informatie

CVA revalidatie wat weten we wel en wat nog niet. Anne Visser-Meily

CVA revalidatie wat weten we wel en wat nog niet. Anne Visser-Meily CVA revalidatie wat weten we wel en wat nog niet Anne Visser-Meily beste herstel geen herhaling weer werken energie hebben huishouden doen met kleinkinderen naar park geen ruzie met man weer naar feestje

Nadere informatie

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken

Samenvatting. Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Samenvatting Effectiviteit van ergotherapie: stand van zaken Ergotherapie is een paramedisch beroep dat gericht is op het verbeteren van het zelfstandig functioneren door het individu in de voor die persoon

Nadere informatie

De Effecten van de Kanker Nazorg Wijzer op Psychologische Distress en Kwaliteit van. Leven

De Effecten van de Kanker Nazorg Wijzer op Psychologische Distress en Kwaliteit van. Leven De Effecten van de Kanker Nazorg Wijzer op Psychologische Distress en Kwaliteit van Leven The Effects of the Kanker Nazorg Wijzer on Psychological Distress and Quality of Life Miranda H. de Haan Eerste

Nadere informatie

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Een verpleegkundige in Engeland die is gespecialiseerd in patiënten met multiple sclerose / MS voerde een informele studie uit waarbij

Nadere informatie

Drs. Nathan Hutting Dr. Sarah Detaille

Drs. Nathan Hutting Dr. Sarah Detaille Drs. Nathan Hutting Dr. Sarah Detaille Inhoud presentatie Aspecifieke KANS Project GRIP op KANS Ontwikkeling GRIP op KANS Inhoud programma Voorlopige resultaten A-specifieke KANS Aan werk of activiteiten

Nadere informatie

Zijn distress en ziektestatus gerelateerd aan lichamelijke en emotionele problemen bij vrouwen met ovariumkanker?*

Zijn distress en ziektestatus gerelateerd aan lichamelijke en emotionele problemen bij vrouwen met ovariumkanker?* Zijn distress en ziektestatus gerelateerd aan lichamelijke en emotionele problemen bij vrouwen met ovariumkanker?* Floor Ploos van Amstel, RN, MSc, verpleegkundig expert, afd. Medische Oncologie Maaike

Nadere informatie

Poliklinische Revalidatie Behandeling

Poliklinische Revalidatie Behandeling Poliklinische Revalidatie Behandeling Binnenkort komt u naar het Maasziekenhuis Pantein voor een Poliklinische Revalidatie Behandeling (PRB). In deze folder krijgt u informatie over deze behandeling, over

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een Vergelijking met Rusten in Liggende Positie The Effectiveness of a Mindfulness-based Body Scan: a Comparison with Quiet Rest in the Supine

Nadere informatie

Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies

Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies Ontwikkelen van een Cochrane Systematic Review over interventies 22 en 23 Maart 2016 Bestemd voor personen die in het kader van de Cochrane Collaboration een systematische review over interventies gaan

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

DANKBAARHEID, PSYCHOLOGISCHE BASISBEHOEFTEN EN LEVENSDOELEN 1

DANKBAARHEID, PSYCHOLOGISCHE BASISBEHOEFTEN EN LEVENSDOELEN 1 DANKBAARHEID, PSYCHOLOGISCHE BASISBEHOEFTEN EN LEVENSDOELEN 1 Dankbaarheid in Relatie tot Intrinsieke Levensdoelen: Het mediërende Effect van Psychologische Basisbehoeften Karin Nijssen Open Universiteit

Nadere informatie

Omgaan met (onbegrepen) lichamelijke klachten. Prof. dr. Sako Visser Universiteit van Amsterdam Pro Persona GGZ Dr. Michel Reinders GGZinGeest

Omgaan met (onbegrepen) lichamelijke klachten. Prof. dr. Sako Visser Universiteit van Amsterdam Pro Persona GGZ Dr. Michel Reinders GGZinGeest Omgaan met (onbegrepen) lichamelijke klachten Prof. dr. Sako Visser Universiteit van Amsterdam Pro Persona GGZ Dr. Michel Reinders GGZinGeest Van DSM IV naar DSM 5 DSM IV - somatisatie stoornis, - somatoforme

Nadere informatie

Dorine Collard (Mulier instituut) Peter-Jan Mol (KCsport) namens het SMART MOVES! consortium 1

Dorine Collard (Mulier instituut) Peter-Jan Mol (KCsport) namens het SMART MOVES! consortium 1 Dorine Collard (Mulier instituut) Peter-Jan Mol (KCsport) namens het SMART MOVES! consortium 1 2 Er is in toenemende mate aandacht voor de mogelijke positieve effecten van bewegen op cognitieve processen

Nadere informatie

Perceived health status in multiple sclerosis patients Krokavcova, Martina

Perceived health status in multiple sclerosis patients Krokavcova, Martina Perceived health status in multiple sclerosis patients Krokavcova, Martina IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

Oefentherapie bij patiënten met knieartrose en comorbiditeit. Mariëtte de Rooij

Oefentherapie bij patiënten met knieartrose en comorbiditeit. Mariëtte de Rooij Oefentherapie bij patiënten met knieartrose en comorbiditeit Mariëtte de Rooij Inhoud Artrose en comorbiditeit Aangepaste oefentherapie bij comorbiditeit Resultaten pilot studie Voorbeeld Conclusie Randomized

Nadere informatie

CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING

CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING CHAPTER 10 NEDERLANDSE SAMENVATTING 167 168 Systemische lupus erythematosus (SLE) is een chronische auto-immuunziekte waarbij auto-antilichamen een ontstekingsreactie door het gehele lichaam kunnen veroorzaken.

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

Libra R&A locatie Blixembosch. Specialistische Cognitieve Revalidatie. Informatie voor verwijzers

Libra R&A locatie Blixembosch. Specialistische Cognitieve Revalidatie. Informatie voor verwijzers Libra R&A locatie Blixembosch Specialistische Cognitieve Revalidatie Informatie voor verwijzers Libra Revalidatie & Audiologie locatie Blixembosch heeft voor mensen met Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH)

Nadere informatie

Back2Basic. Groepsbehandeling voor kinderen en jongeren met chronische pijnklachten op het gebied van houding en beweging

Back2Basic. Groepsbehandeling voor kinderen en jongeren met chronische pijnklachten op het gebied van houding en beweging Back2Basic Groepsbehandeling voor kinderen en jongeren met chronische pijnklachten op het gebied van houding en beweging Inleiding Chronische pijnklachten op het gebied van houding en beweging zijn pijnklachten

Nadere informatie

Is de therapeutische relatie in CGT voor CVS van belang voor het behandelresultaat?

Is de therapeutische relatie in CGT voor CVS van belang voor het behandelresultaat? Is de therapeutische relatie in CGT voor CVS van belang voor het behandelresultaat? Hans Knoop Marianne Heins Gijs Bleijenberg CGT leidt tot een afname van klachten % patienten dat geen of duidelijk minder

Nadere informatie

Zelfmanagement bij kanker

Zelfmanagement bij kanker Zelfmanagement bij kanker Presentatie voor de Werkgroep Fysiotherapie & Oncologie Midden- Nederland 6 november 2012 Dr. Marije van der Lee Programma Wat doet het Helen Dowling Instituut (HDI)? Wat biedt

Nadere informatie

Multidimensional Fatigue Inventory

Multidimensional Fatigue Inventory Multidimensional Fatigue Inventory (MFI) Smets E.M.A., Garssen B., Bonke B., Dehaes J.C.J.M. (1995) The Multidimensional Fatigue Inventory (MFI) Psychometric properties of an instrument to asses fatigue.

Nadere informatie

Mindfulness bij somatoforme stoornissen. Hiske van Ravesteijn psychiater i.o.

Mindfulness bij somatoforme stoornissen. Hiske van Ravesteijn psychiater i.o. Mindfulness bij somatoforme stoornissen Hiske van Ravesteijn psychiater i.o. Mindfulness-based cognitieve therapie (MBCT) bij somatoforme stoornissen Onverklaarde lichamelijke klachten 20% Persisterende

Nadere informatie

Stap voor stap weer aan het werk

Stap voor stap weer aan het werk Stap voor stap weer aan het werk Re-integratie en diagnose van arbeidsbelastbaarheid Volwassenenrevalidatie Kinderrevalidatie Arbeidsrevalidatie Rijndam Rijndam is hét medisch geneeskundig revalidatiecentrum

Nadere informatie

Mantelzorg in de laatste levensfase van mensen met dementie. Oncologie als voorbeeld voor palliatieve zorg bij dementie.

Mantelzorg in de laatste levensfase van mensen met dementie. Oncologie als voorbeeld voor palliatieve zorg bij dementie. Mantelzorg in de laatste levensfase van mensen met dementie Prof. Dr. Myrra Vernooij-Dassen Radboud University Nijmegen Medical Centre: IQ healthcare Primary and Community Care Kalorama Foundation Oncologie

Nadere informatie

Multiple Sclerose (fysiotherapeutische behandeling)

Multiple Sclerose (fysiotherapeutische behandeling) Multiple Sclerose (fysiotherapeutische behandeling) Remco Muller MNR, Fysiotherapeut Lid MS Zorgnet RMC Groot Klimmendaal Expertisecentrum voor volwassenen Inhoud Inleiding Evidence based practise Fysiotherapeutisch

Nadere informatie

Welke Factoren hangen samen met Kwaliteit van Leven na de Kanker Behandeling?

Welke Factoren hangen samen met Kwaliteit van Leven na de Kanker Behandeling? Welke Factoren hangen samen met Kwaliteit van Leven na de Kanker Behandeling? Which Factors are associated with Quality of Life after Cancer Treatment? Mieke de Klein Naam student: A.M.C.H. de Klein Studentnummer:

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Marten Munneke UMC St Radboud/MijnZorgNet. Een bekende ziekte. Problemen. Nederland: > Patiënten!

Marten Munneke UMC St Radboud/MijnZorgNet. Een bekende ziekte. Problemen. Nederland: > Patiënten! Marten Munneke UMC St Radboud/MijnZorgNet Een bekende ziekte Nederland: > 70.000 Patiënten! 1 Progressief 1994 1998 2001 Motorische symptomen zijn topje van de ijsberg Parkinson Beven Traag en onhandig

Nadere informatie

Casus mevrouw Driebergen. 52 jaar, status na icva mei 2014. Thuiswonend. Goede cognitie. Lopen: FAC 4. Couch potato: overdag veelal inactief

Casus mevrouw Driebergen. 52 jaar, status na icva mei 2014. Thuiswonend. Goede cognitie. Lopen: FAC 4. Couch potato: overdag veelal inactief Fysieke activiteiten; nieuwe inzichten en innovaties in de revalidatie. nothing to declare 52 jaar, status na icva mei 2014 Thuiswonend Goede cognitie Lopen: FAC 4 Couch potato: overdag veelal inactief

Nadere informatie

Hand- en Arm werkgroep voor kinderen HAG

Hand- en Arm werkgroep voor kinderen HAG Hand- en Arm werkgroep voor kinderen HAG De Hand- en Arm werkgroep (HAG) op de Sint Maartenskliniek is voor kinderen bij wie een gedeelte van de hand en/of arm ontbreekt. Zij kunnen samen met hun ouders

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

BELEVING. Is beleving van nierziekte en behandeling te beïnvloeden? Disclosure. Beleving en beinvloeding. Ziekte- en behandelpercepties

BELEVING. Is beleving van nierziekte en behandeling te beïnvloeden? Disclosure. Beleving en beinvloeding. Ziekte- en behandelpercepties Disclosure Is beleving van nierziekte en behandeling te beïnvloeden? Subsidies voor onderzoek van de Nierstichting en Novartis. Emma K. Massey, PhD e.massey@erasmusmc.nl Erasmus MC Department of Internal

Nadere informatie

Kinderrevalidatie: het bereiken van een optimale autonomie en participatie voor kinderen met beperkingen

Kinderrevalidatie: het bereiken van een optimale autonomie en participatie voor kinderen met beperkingen Kinderrevalidatie: het bereiken van een optimale autonomie en participatie voor kinderen met beperkingen Anke Meester-Delver, kinderrevalidatiearts, afd. revalidatie, AMC Definitie kinderrevalidatie Kinderrevalidatie

Nadere informatie

EBM. Domein arts. Overwegingen bij domein arts

EBM. Domein arts. Overwegingen bij domein arts EBM Wetenschappelijke uitkomsten uit klinisch relevant prognostisch, diagnostisch en therapeutisch onderzoek. Kennis, ervaring, persoonlijke waarden en verwachtingen van de dokter zelf. De individuele

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

De Relatie tussen Hechting en Welbevinden bij Ouderen: De mediërende Invloed van Mindfulness en Zingeving

De Relatie tussen Hechting en Welbevinden bij Ouderen: De mediërende Invloed van Mindfulness en Zingeving De Relatie tussen Hechting en Welbevinden bij Ouderen: De mediërende Invloed van Mindfulness en Zingeving Relationships between Attachment and Well-being among the Elderly: The mediational Roles of Mindfulness

Nadere informatie

Revalidatiecentrum. De Dillenburg

Revalidatiecentrum. De Dillenburg Revalidatiecentrum Welkom bij! Revalidatiecentrum in Vlaardingen heeft jarenlange ervaring met geriatrische revalidatie. Wij zijn expert in het succesvol laten revalideren van voornamelijk kwetsbare ouderen.

Nadere informatie

Samenvatting in het Nederlands

Samenvatting in het Nederlands Samenvatting in het Nederlands Samenvatting in het Nederlands 137 Sinds de jaren zeventig daalt de sterfte aan een beroerte, terwijl de incidentie ongeveer gelijk is gebleven. Uit een scenario-analyse

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/38701 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Visschedijk, Johannes Hermanus Maria (Jan) Title: Fear of falling in older patients

Nadere informatie

TRAJECT: AAN HET WERK!? Module Arbeidstoeleiding. Joan Verhoef Monique Floothuis Natascha van Schaardenburgh Leonard de Vos

TRAJECT: AAN HET WERK!? Module Arbeidstoeleiding. Joan Verhoef Monique Floothuis Natascha van Schaardenburgh Leonard de Vos TRAJECT: AAN HET WERK!? Module Arbeidstoeleiding Joan Verhoef Monique Floothuis Natascha van Schaardenburgh Leonard de Vos TRAJECT: TRansitie naar Arbeidsparticipatie van Jongeren met Een Chronische ziekte

Nadere informatie

KBOEM-B voor kinderen. Verbeteren van looppatroon door botox en revalidatie

KBOEM-B voor kinderen. Verbeteren van looppatroon door botox en revalidatie KBOEM-B voor kinderen Verbeteren van looppatroon door botox en revalidatie Inhoudsopgave Inleiding 3 Waarom een opname? 3 Wat is KBOEM-B? 4 Voor wie? 4 Wat gaan we doen? 5 Wat kunt u als ouder doen? 6

Nadere informatie

VO2max. Aerobe Capaciteit Cerebrale Parese. Aerobe capaciteit bij kinderen met CP FITNESS

VO2max. Aerobe Capaciteit Cerebrale Parese. Aerobe capaciteit bij kinderen met CP FITNESS 19-6-2011 Hersenbeschadiging voor de eerste verjaardag Primaire beschadiging zit in de hersenen Olaf Verschuren Wat betekent dit voor de fitheid? De Hoogstraat Utrecht lopers rolstoelrijders Aerobe FITNESS

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Dit proefschrift beschrijft een gerandomiseerd onderzoek met controlegroep (RCT) gericht op het verbeteren van het functioneren en de gezondheid

Nadere informatie

INVENTARISATIELIJST MANTELZORG A. Visser-Meily, E. Witteveen & J.P. Wilken (2012)

INVENTARISATIELIJST MANTELZORG A. Visser-Meily, E. Witteveen & J.P. Wilken (2012) geen enige veel INVENTARISATIELIJST MANTELZORG A. Visser-Meily, E. Witteveen & J.P. Wilken (2012) 1. CarerQol Wij willen ons een beeld vormen van de situatie, waarin u als mantelzorger zich bevindt. Zet

Nadere informatie

Lichamelijke activiteit bij mensen met een dwarslaesie

Lichamelijke activiteit bij mensen met een dwarslaesie Lichamelijke activiteit bij mensen met een dwarslaesie Carla Nooijen Bewegingswetenschapper OIO, Erasmus MC c.nooijen@erasmusmc.nl Introductie (1) % van 'normaal' activiteitenniveau Introductie (2) 100

Nadere informatie