Over Mars en Venus: Constructie van identiteiten in Brabantse almanakken ( ) Cara Janssen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Over Mars en Venus: Constructie van identiteiten in Brabantse almanakken (1578-1648) Cara Janssen"

Transcriptie

1 KU Leuven Faculteit Letteren Blijde Inkomststraat 21 bus LEUVEN, BELGIË Over Mars en Venus: Constructie van identiteiten in Brabantse almanakken ( ) Cara Janssen Masterproef aangeboden binnen de opleiding master in de Geschiedenis Promotor prof. dr. Hans Cools Academiejaar tekens

2

3 Abstract Almanakken zijn over het algemeen een weinig bestudeerde, doch rijke bron voor de studie van de vroegmoderne Nederlanden. In dit onderzoek wil ik nagaan of er een verband bestond tussen het politieke en religieuze kader van de Opstand in de Nederlanden en de inhoud van Brabantse almanakken tussen 1578 en In hun berichtgeving, focusten prognostica en almanakkronieken immers opvallend vaak op de eigentijdse gebeurtenissen in de Lage Landen. In mijn meesterproef wil ik daarom onderzoeken welke verwachtingen er circuleerden in de Zuidelijke Nederlanden over het verdere verloop van die oorlog en op welke manier de herinnering aan de Opstand via Brabantse almanakken levendig werd gehouden. Op basis daarvan tracht ik te achterhalen of die elementen bijdroegen tot de vorming van nieuwe identiteiten in het Zuid-Nederlandse Brabant in de periode Om die vragen te beantwoorden, maakte ik voornamelijk gebruik van vroegmoderne almanakken als bronmateriaal. Maar ook ander drukwerk zoals pamfletten, kronieken en prenten kwamen aan bod. Daarmee hoop ik de resultaten uit de prognostica en almanakkronieken in een breder perspectief te plaatsen en met name meer kennis te verwerven over het zestiende- en zeventiende- eeuwse Nederlandse boekbedrijf. Astrologische voorspellingen genoten in de periode nog een hoog aanzien in de Nederlandse samenleving. Daardoor waren ze dus een erg effectief instrument om het wereldbeeld van hun lezers te beïnvloeden en zelfs te manipuleren. Deze meesterproef zal dan ook proberen de voornoemde lacune in het historisch onderzoek gedeeltelijk op te vullen, althans voor het hertogdom Brabant. In dit onderzoek focus ik mij daarbij op twee steden, met name Antwerpen en s-hertogenbosch. Dat laat me toe om het identiteitsdiscours in een grote centrumstad en in een kleinere grensstad in het hertogdom met elkaar te vergelijken. In het eerste hoofdstuk zal ik ingaan op het productieproces van de almanak met aandacht voor het profiel van zowel de drukkers, auteurs als lezers. Daarnaast licht ik de verschillende onderdelen van de vroegmoderne almanak toe, in het bijzonder de prognostica en almanakkronieken. Het tweede hoofdstuk behandelt de periode en focust vooral op het religievraagstuk tijdens de Opstand in de Nederlanden. Het derde hoofdstuk gaat dan weer dieper in op de politieke keuzes die in prognostica en almanakkronieken gepresenteerd werden tussen 1598 en Het vierde en laatste hoofdstuk behandelt de periode 1621 tot Daarin licht ik de totstandkoming van gescheiden identiteiten tussen Noord en Zuid toe en schenk ik aandacht aan het verval van de astrologische denkbeelden in prognostica. Ik kwam tot de conclusie dat de inhoud van almanakken tussen 1578 wel degelijk bepaald werd door het verloop van de Opstand in de Nederlanden. Daarbij lieten drukkers en auteurs zich leiden door de verwachtingen van zowel het publiek als de verschillende overheden. Zo probeerden ze zichzelf zo goed mogelijk in de markt te positioneren. Na 1585 sijpelde in Antwerpse almanakken een duidelijke katholieke-habsburgse identiteit door. s-hertogenbosch volgde tot 1629 dezelfde krijtlijnen maar kreeg daarna de waarden en normen van de jonge I

4 Republiek opgelegd. Toch volgde de meierijstad daarbij ook zijn eigen pad. Het Bossche drukwerk stelde immers kost wat kost een stedelijke eigenheid als voornaamste identiteit centraal. II

5 Voorwoord Graag zou ik enkele mensen willen bedanken. In de eerste plaats gaat mijn dank uit naar mijn promotor Hans Cools en Nina Lamal. Zij hebben mij gedurende het hele proces bijgestaan met advies en moedigden me steeds aan telkens weer een stap verder te kijken. Daarnaast kon ik bij hen ook altijd eigen ideeën aanbrengen om zo uiteindelijk tot een origineel resultaat te komen. Maar ook de steun van mijn vrienden waardeer ik enorm. Bij Marijke, Hanna, Jolien en Sophie kon ik altijd weer terecht voor een bemoedigende babbel. Vooral de vele almadiners en ontspannende theemomentjes tussen het werken door, zullen me altijd bijblijven. Verder zou ik ook nog een woord van dank willen uitbrengen aan het personeel van de Antwerpse Erfgoedblibliotheek Hendrick Conscience en de Universiteitsbibliotheek in Tilburg. Bij hen kon ik altijd met vragen terecht. Ten slotte zou ik ook nog mijn ouders willen bedanken voor de steun die ze mij gaven. Hun geruststellende woorden en aanmoedigingen hebben me geholpen om dit resultaat uiteindelijk te bekomen. Bovendien kan ik de interesse van mijn vader voor dit onderwerp bijzonder naar waarde schatten. Ook zijn advies als ancien-historicus hielp me vooruit. III

6 Inhoudsopgave Abstract... I Voorwoord... III Inleiding: totten goetwilligen leser... VI 1. Hoofdstuk 1 : De vroegmoderne Brabantse almanak in een breder perspectief Korte ontstaansgeschiedenis Van ruw product naar succesvol handelswaar Het stond in de sterren geschreven: de almanak en astrologie De almanak en zijn blik op het verleden Hoofdstuk 2: Geloven in een nieuw begin: confessionele identiteiten in Brabantse almanakken ( ) Situatieschets : het boekbedrijf in Antwerpen en s-hertogenbosch Het boekbedrijf in Antwerpen ( ) Het boekbedrijf in s-hertogenbosch ( ) Prognostica en religie God waakt over mens én kosmos Eensgezind tegen Mars en Saturnus Willem onder vuur Terugkeren naar Sinte Peeters schipken ( ) Soldaten, arme zondaars Van den Noorden alle t quaet gecomen Almanakkronieken en religie: casus het Schermersoproer in s-hertogenbosch (1579) Situatieschets s-hertogenbosch Opse Parys!: de eigentijdse herinnering aan het Schermersoproer ( ) Eendracht maakt macht: Den goeden borgheren gepayseert Onder t dexsel van peyse: een verborgen agenda? Hoofdstuk 3: Oorlog of vrede? Politieke voorkeuren in Brabantse almanakken ( ) Situatieschets : het boekbedrijf in Antwerpen en s-hertogenbosch Katholieke profilering met een Habsburgs tintje IV

7 Kwaliteitscontrole of censuur? s-hertogenbosch in gelijke tred Prognostica en politieke cultuur De Apocalyps nabij Hernieuwd optimisme onder de aartshertogen Eindelijk vrede: Brabantse prognostica tijdens het Twaalfjarig Bestand ( ) Jupiter verdrijft Mars Getemperd optimisme Pietas Albertina in memoriam: almanakkronieken en politieke cultuur Verbeelde idealen en hernieuwde tradities Allen voor één Hoofdstuk 4: Over de grenzen heen: constructie van geografische identiteiten in Brabantse almanakken ( ) Situatieschets : Het boekbedrijf in Antwerpen en s-hertogenbosch Een nieuwe wind Het einde nabij: prognostica en almanakkronieken in de periode Vrienden van weleer: kroniek van een aangekondigde scheiding Ieder zijn eigenheid Kan ik nog wat goeds prognosticeren? Zeventiende-eeuwse kritieken op de voorspelkunsten Geen einde zonder nieuw begin: de betekenis van het jaar 1648 in prognostica en almanakkronieken Besluit: Den herders ooghen maeckt den schaepkens vet Bibliografie Bronnen Onuitgegeven archivalische bronnen Gedrukte bronnen Uitgegeven bronnen Literatuur V

8 Inleiding: totten goetwilligen leser 1 Bellum novum incipiet. Item ooc dat wy wederom in Belgia, in ons Neder-landt nieu oorlooch souden verwachten. Ick hoope neen Wy hebben ons annos triticos al met droefheyt ghepasseert, ende behooren over langhe te rusten. Want de oorloch die dat daer uit gevolcht is, nu wel 34. Jaren over ons gedreven 2 Zo beschreef Ian Franco in zijn Ephemeris Meteorologica van het jaer 1601 de roep om vrede en eendracht die op dat moment in het hertogdom Brabant leefde. Daarnaast wilde hij de lezers erop wijzen dat hún Neder-landt al vierendertig jaar onophoudelijk in een bittere strijd was verwikkeld. Het citaat geeft een goed beeld van de manier waarop auteurs en drukkers van almanakken tussen 1578 en 1648 hun opvattingen over de Opstand in de Nederlanden overbrachten aan hun lezers. In mijn meesterproef wil ik daarom nagaan welke verwachtingen er circuleerden in de Zuidelijke Nederlanden over het verdere verloop van die oorlog en op welke manier de herinnering aan de Opstand via Brabantse almanakken levendig werd gehouden. Op basis daarvan wil ik met dit onderzoek nagaan of die elementen bijdroegen tot de vorming van nieuwe identiteiten in het Zuid-Nederlandse Brabant tijdens de periode De voorgaande vragen naar verwachting, identiteit en herinnering kunnen vooreerst ondergebracht worden bij Memory Studies. Dat onderzoeksveld houdt zich vooral bezig met het culturele belang van herinnering doorheen het verleden. 3 Deze interdisciplinaire stroming ontwikkelde zich echter pas in de jaren 1930 met als grote pioniers Frederic Bartlett en Maurice Halbwachs. 4 Daarnaast wezen historici als Pierre Nora en Benedict Anderson erop dat de culturele betekenis van herinnering vanaf de negentiende eeuw sterk veranderde. Het ontstaan van massamedia en de impact van de industrialisatie en het natievormingsproces, wekten volgens hen immers een hele andere omgang met het verleden tot leven. 5 Peter Sherlock daarentegen, toonde aan dat die Reformation of Memory zich reeds gedurende de zestiende en de zeventiende eeuw voordeed. In die periode maakte de ars memoria volgens hem immers plaats voor de gedrukte herinnering. Niet het fysieke geheugen maar het geheugen op papier werd daardoor het toonbeeld van wijsheid in de samenleving. Volgens Sherlock is het dan ook vooral de ontwikkeling van de boekdrukkunst die dat proces in een stroomversnelling bracht. 6 Ook almanakken bevestigen de stelling van Sherlock aangezien er doorheen de periode steeds vaker korte kronieken aan de prognostica werden toegevoegd. Volgens Philip Benedict 1 I. FRANCO, Ephemeris metheorologica. Seer schoone declaratie vande revolutien ende inclinatien van desen jare M.DC.XI, Antwerpen, Arnout s Conincx, 1611, fol 1 ve. 2 I. FRANCO, Ephemeris metheorologica: seer schone beschrijvinghe van de revolutien ende inclinatien des jaers ons heeren 1601 [...] voor de princelijcke stadt van Bruessel, Antwerpen, Arnout s Conincx, 1601, fol. 11 ve. 3 J. POLLMANN, Het oorlogsverleden van de Gouden Eeuw, Oratie uitgesproken op 27 juni 2008, Leiden, 2008, 5. 4 Één van de meest toonaangevende werken daarbij is : M. HALBWACHS, Les cadres sociaux de la mémoire, Parijs, POLLMANN, Het oorlogsverleden van de Gouden Eeuw, 6. 6 P. SHERLOCK, The Reformation of Memory in Early Modern Europe, S. RADSTONE en B. SCHWARZ, Memory: Histories, theories, debates, New York, 2010, VI

9 zijn almanakken dan ook een zeer geschikte bron in het onderzoek naar herinneringspraktijken. 7 Tenslotte beklemtoonde diezelfde historicus dat binnen Memory Studies nog steeds relatief weinig aandacht besteed wordt aan de vroegmoderne periode. 8 In 2008 gaf Judith Pollmann echter een belangrijke aanzet voor de studie naar het belang van herinnering tijdens de Opstand in de Nederlanden met het onderzoeksproject Tales of the Revolt. 9 Toch richtten de betrokken onderzoekers zich daarbij vooral op de herinneringspraktijken in de Republiek. Deze meesterproef probeert zich echter vooral te focussen op het perspectief van de Zuidelijke Nederlanden en legt daarbij de nadruk op het hertogdom Brabant. Volgens Yolanda Rodriguez Perez zijn identiteitsvorming en beeldvorming twee niet te onderscheiden concepten in het onderzoek naar de Opstand in de Nederlanden. 10 Onder beeldvorming versta ik voornamelijk de manier waarop in de vroegmoderne Nederlanden bepaalde politiek, religieuze, geografische en historische kenmerken werden toegekend aan de eigen groep en aan de tegenstander. Het onderzoek naar beeldvorming in de vroegmoderne Nederlanden kreeg voornamelijk via literaire bronnen vorm. In 1956 zette Pieter Geurts de toon met zijn studie over pamfletten. 11 Vele Nederlandse onderzoekers volgden hem daarin en focusten daarbij voornamelijk op het perspectief van de Noordelijke provinciën, de latere Republiek. Bovendien maakten ze daarbij gebruik van pamfletten als primaire bron. Recent is er ook interesse ontstaan voor het Spaanse verhaal over de beeldvorming omtrent de Opstand in de Nederlanden. Onder andere Yolanda Rodriguez Perez en Marijke Drees onderzochten daarbij welke indrukken er aan Spaanse zijde bestonden over de Nederlanden en hun inwoners. 12 Ook zij maakten vooral gebruik van literair bronnenmateriaal zoals historische kronieken, pamfletten, gedichten en toneelstukken. Maar zoals Monica Stensland aangaf, werd het perspectief van de Habsburgse Nederlanden zelf in het historisch onderzoek nog maar weinig toegelicht. 13 Dit onderzoek sluit aan bij die laatste invalshoek. Toch zal er in het vierde hoofdstuk ook plaats zijn om de beeldvorming over de Opstand in de Nederlanden uit de Republiek af te toetsen aan die uit de Habsburgse Nederlanden. Daarvoor vormt s-hertogenbosch immers de ideale uitvalsbasis. Bovendien staan ook in deze meesterproef literaire bronnen centraal. Daarbij focus ik mij vooral op de politiek-religieuze ideeën en waarden die via Brabantse almanakken aan de lezer werden meegegeven. 7 P. BENEDICT, Divided Memories? Historical Calendars, Commemorative processions and the recollection of the wars of religion during the Ancien Regime, French History, 22 (2008), Idem. 9 Meer informatie daarover op Tales of the Revolt, 2012, (https://collab.vuw.leidenuniv.nl/sites/tales/emm/tales-ofthe-revolt/pages/startpage.aspx). Geraadpleegd op 3 november Y. RODRIGUEZ PEREZ, The Dutch Revolt through Spanish eyes: Self and Other in Historical and literary texts of Golden Age Spain (c ), Bern, 2008, P. A. M. GEURTS, De Nederlandse Opstand in pamfletten , Nijmegen, Kijk hiervoor onder andere: Y. RODRIGUEZ PEREZ, The Dutch Revolt through Spanish eyes: Self and Other in Historical and literary texts of Golden Age Spain (c ), Bern, en M. M. DREES, Andere landen, andere mensen: de beeldvorming van Holland versus Spanje en Engeland omstreeks 1650, Nijmegen, Merk hierbij wel het onderzoek van Monica Stensland op met onder andere: M. STENSLAND, Habsburg Communication in the Dutch Revolt, Amsterdam, en M. STENSLAND, Peace or no Peace? The role of pamphleteering in public debate in the run-up to the Twelve-Year Truce, F. DEEN red. e.a., Pamphlets and Politics in the Dutch Republic (Library of the Written Word, vol. 12), Leiden en Boston, 2011, VII

10 De beeldvorming over de Opstand in de Nederlanden houdt echter ook verband met het bestaan van een publieke opinie in de vroegmoderne Nederlanden. Jürgen Habermas definieerde dat begrip, maar meende dat het niet toepasbaar was op de vroegmoderne periode. 14 Volgens hem moest de publieke ruimte die hij daar nauw mee verbond, toegankelijk zijn voor iedereen en moest er een vruchtbare discussie kunnen bestaan tussen verschillende opinies. Dit verschijnsel zag hij pas in werking treden vanaf de achttiende eeuw. Zijn model kreeg van vroegmoderne historici al heel wat kritiek. Voor de Nederlanden namen Jan Bloemendal en Arjan van Dixhoorn daarbij het voortouw. Zij meenden immers dat al tijdens de zestiende eeuw een publieke opinie vorm kreeg. Vooral de Reformatie had er volgens hen voor gezorgd dat er via het geschreven en gesproken woord, verschillende opinies het grotere lezerspubliek konden bereiken. 15 Tot nu toe belichtten historici vooral de rol van pamfletten in dat opinievormingsproces toe. Maar ook almanakken, en vooral de bijgevoegde prognostica, droegen volgens mij bij aan het ontstaan van een publieke opinie in de vroegmoderne Nederlanden. Om het begrip publieke opinie in dit onderzoek duidelijk te kaderen, gebruik ik de inzichten van Van Dixhoorn en Bloemendal. Publieke opinie of publieke ruimte staat in deze meesterproef dan ook gelijk aan een complex van opvattingen in grotere of kleinere segmenten van de samenleving over sociale, politieke, morele, religieuze en andere openbare aangelegenheden die op verschillende manieren ontstaan en geuit worden. 16 Daarmee doel ik evenwel geenszins op de opinie van een meerderheid in de samenleving. Integendeel, onder invloed van een censurerende overheid in de Habsburgse Nederlanden tussen 1578 en 1648, stuurde naar mijn mening slechts een kleine minderheid de publieke opinie aan. Die publieke opinie in almanakken gaf volgens mij dus ook mee vorm aan evoluerende identiteiten tussen 1578 en 1648 in het hertogdom Brabant. In deze meesterproef omschrijf ik het begrip identiteit als een proces van constantly shaping and reshaping definitions of what it was to be loyal and patriotic, what is was to be Netherlandish and un-netherlandish blended with religious views in shaping national discourses, first, about war and peace; later about regional and national identities. 17 Het bovenstaande suggereert dat een individu of gemeenschap in de vroegmoderne Nederlanden zich dus meerdere identiteiten tegelijkertijd kon aanmeten, wat Peter J. Burke, weliswaar in een meer algemeen kader, ook bevestigt in zijn werk Identity Theory. 18 Profilering en identiteit werden tijdens de Opstand in de Nederlanden immers steeds belangrijkere actiepunten. De Noordelijke provinciën, met Holland en Zeeland op kop, maakten al in de eerste decennia van dat conflict duidelijk dat zij zich niet meer wilden binden aan het 14 R. HARMS, Pamfletten en publieke opinie: massamedia in de zeventiende eeuw, Amsterdam, 2001, J. BLOEMENDAAL en A. VAN DIXHOORN, Literary Cultures and Public Opinion in the Early Modern Low Countries, idem, Leiden en Boston, 2011, J. BLOEMENDAL en A. VAN DIXHOORN, De scharpheit van een gladde tong: literaire teksten en publieke opinievorming in de vroegmoderne Nederlanden, Bijdragen en mededelingen betreffende de geschiedenis van de Nederlanden, vol. 125 (2010), Hierbij volg ik dus het inzicht van Judith Pollmann over identiteitsvorming in de vroegmoderne Nederlanden: J. POLLMAN en A. SPICER red., Public opinion and Changing Identities in the Early Modern Netherlands, Leiden en Boston, 2007, P.J. BURKE en J. E. STETS red., Identity Theory, Oxford, 2009, 130. VIII

11 gezag van de Spaans-Habsburgse autoriteiten. Dat proces, dat uiteindelijk uitmondde in een onafhankelijkheidsstreven, zorgde ook voor vertwijfeling in de Zuidelijke, Habsburgse Nederlanden. In het eerste decennium van de zeventiende eeuw, ebde ook in dat gebied de hoop op hereniging stilaan weg. 19 De bevolking daar, had bijgevolg nood aan een, weliswaar positieve, heroriëntering ten aanzien van het Spaanse rijk. De manier waarop die denkbeelden tussen 1578 en 1648 telkens weer opnieuw werden aangepast aan de gangbare politieke en religieuze waarden, zal daarom ook uitgebreid in deze meesterproef aan bod komen. Almanakken zijn dus over het algemeen een weinig bestudeerde, doch rijke bron voor de studie van de vroegmoderne Nederlanden. In België legde André Warzee in 1852 daarvoor de basis in zijn Recherches bibliographiques sur les almanachs belges. 20 In die bibliografische studie identificeerde Warzee alle bewaarde almanakken voor het grondgebied België. Later volgden nog twee belangrijke bibliografische overzichten van Guillaume Zech-Du-Biez ( ) en van Jean Jadot ( ). 21 Inhoudelijk onderzoek volgde pas vanaf het einde van de jaren 1970 met onder andere de licentiaatsverhandelingen van Marijke Mortier, Kathleen Moens en Lynsey Desmet. 22 Herman Pleij en Anja Gevaert wezen op het belang van de almanak als bron voor het cultuurhistorisch onderzoek over de vroegmoderne Nederlanden. 23 Daarnaast bracht Jeroen Salman de bevindingen uit eerder onderzoek voor het huidige grondgebied Nederland samen in zijn Populair drukwerk in de gouden eeuw : de almanak als lectuur en handelswaar uit Hij gaf daarbij een gedetailleerd overzicht van alle aanwezige elementen in vroegmoderne Nederlandse almanakken. Bovendien schonk hij ook de nodige aandacht aan de functie van de almanakken in de bredere boekhistorische cultuur in de Nederlanden. Ten slotte beschreef hij daarin ook uitvoerig de manier waarop het drukwerk uiteindelijk de lezer bereikte. Een dergelijke synthetische studie over het grondgebied van de Zuidelijke Nederlanden ontbreekt echter nog. Bovendien bleef ook de specifieke positie van het drukwerk in de context van de Opstand in de Nederlanden tot nog toe onderbelicht, zowel in België als in Nederland. Herman Pleij en Nicolette Mout gaven daartoe wel een eerste aanzet. Zij stellen immers dat het politieke belang van de prognosticatieliteratuur tijdens de Opstand in de Nederlanden niet mag 19 G. MARNEF, Betreurd en/of gevierd? De val van Antwerpen (1585), J. TOLLEBEEK en H. TE VELDE red., Het geheugen van de Lage Landen, Rekkem, 2009, A. WARZEE, Recherches bibliographiques sur les almanachs belges, s.l., G. ZECH-DU-BIEZ, Les almanachs belges. Etude bibliographique sur les almanachs, les calendriers, les entrennes, les cartabelles et autre publications annuelles. Depuis l introduction du l imprimerie jusqu en 1900, Braine-le-Comte, en J. JADOT, Les Almanachs belges non décrits, le livre et l estampe. Revue trimestrielle de la société des Bibliophiles et Iconophiles de Belgique, 28 tot 58 ( ). 22 M. MORTIER, Inhoudsanalyse van de Gentse almanakken uit de 16 e,17 e en 18 e eeuw: Het schetsen van een wereldbeeld, Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, Universiteit Gent, departement Geschiedenis, en K. MOENS, Inhoudsanalyse van de Antwerpse volksalmanakken uit de 16 e, 17 e en 18 e eeuw: Schets van een geografische horizon, Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, Universiteit Gent, departement Geschiedenis, en L. DESMET, De Antwerpse volksalmanakken uit de zeventiende en achttiende eeuw, Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, Katholieke Universiteit Leuven, departement Geschiedenis, Zo omschreef Anja Gevaert de almanak als een miskend egodocument; A. GEVAERT en N. GEIRNAERT red., Elke dag wijzer: Brugse almanakken van de 16 de tot de 19 de eeuw, Brugge, en H. PLEIJ, Antwerpen verhaald, J. VAN DER STOCK red., Antwerpen: verhaal van een metropool (16 e -17 e eeuw), Antwerpen, 1993, J. SALMAN, Populair drukwerk in de gouden eeuw: de almanak als lectuur en handelswaar, Zutphen, IX

12 worden onderschat. 25 Mout merkte bovendien op dat voor het begin van het conflict er nauwelijks politiek geïnspireerde voorspellingen terug te vinden waren in de prognostica in de Lage Landen. 26 Ook ik ben van mening dat de in onze ogen lachwekkende werkjes van het hoogste belang waren. 27 Niet alleen politieke maar ook religieuze waarden beïnvloedden volgens mij de inhoud van Brabantse almanakken. Astrologische voorspellingen genoten in de periode immers nog steeds een hoog aanzien in de Nederlandse samenleving. Daardoor waren ze dus een erg effectief instrumenten om het wereldbeeld van hun lezers te beïnvloeden en zelfs te manipuleren. 28 Deze meesterproef zal dan ook proberen de voornoemde lacune in het historisch onderzoek gedeeltelijk op te vullen, althans voor het hertogdom Brabant. 29 Het zou ons immers te ver leiden, alle bewaarde Zuid-Nederlandse almanakken in kaart te brengen. Daarom richt dit onderzoek zich enkel op almanakken die tussen 1578 en 1648 werden gedrukt in Antwerpen en s-hertogenbosch. Met die twee steden ligt de focus dus vooral op de beleving van de Opstand in het hertogdom Brabant. Henk Van Nierop identificeerde dit gebied als één van de kerngebieden van de Opstand naast Vlaanderen, Holland en Zeeland. 30 Volgens hem werd in die gebieden, met een sterk handels- en stedennetwerk, de oorlog op een zeer intense manier ervaren. Bijgevolg liet het conflict daar zowel op politiek, religieus als economisch vlak diepe wonden na. 31 Voor het hertogdom Brabant, is Antwerpen de enige centrumstad waarvoor voldoende almanakken bewaard zijn. Voor Mechelen, Leuven en Brussel vinden we enkel almanakken terug vanaf de tweede helft van de zeventiende eeuw. De unieke positie die Antwerpen bekleedde in de vroegmoderne Nederlanden, is van belang in dit onderzoek. Bovendien beleefde Antwerpen in de zestiende eeuw een gouden tijd. Daardoor groeide het in die periode uit tot één van de voornaamste handels- en drukkerscentra in Noord-Europa. 32 Ook de Antwerpse almanakkenproductie piekte namelijk in de tweede helft van de zestiende eeuw en verloor pas op het einde van de zeventiende eeuw echt zijn invloed. 33 Vanuit Antwerpen vonden de almanakken verder ook hun weg naar andere Brabantse steden. 34 De tol van de oorlog zorgde er echter voor 25 P. J. BUIJNSTERS en H. PLEIJ red. e.a., Het zal koud zijn in t water als t vriest: zestiende eeuwse parodieën op gedrukte jaarvoorspellingen, Den Haag, 1980, 26. en M. E. H. N. MOUT, Prognostica tijdens de Nederlandse Opstand, C. AUGUSTIJN e.a., Kerkhistorische opstellen aangeboden aan Prof. Dr. J. Van de Berg, Kampen, 1987, M. E. H. N. MOUT, Prognostica tijdens de Nederlandse Opstand, C. AUGUSTIJN e.a., Kerkhistorische opstellen aangeboden aan Prof. Dr. J. Van de Berg, Kampen, 1987, BUIJNSTER en PLEIJ, Het zal koud zijn in t water als t vriest, PLEIJ, Antwerpen verhaald, In 2012 schreef Eveline van der Hulst aan de universiteit van Leiden een studie waarbij ze ook de politiekreligieuze aspecten in de prognostica van Rudolphus Grapheus ( ) onderzocht. Ook zij focuste zich daarbij op de Opstand in de Nederlanden maar ze beperkte zich tot het grondgebied Nederland. E. VAN DER HULST, Al en come t niet juyste alsoo t hier staat ghescreven : een onderzoek naar de aantrekkingskracht van prognosticaties , Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, Universiteit Leiden, departement History: Medieval and Early Modern European History, H. F. K. VAN NIEROP, De troon van Alva. Over de interpretatie van de Nederlandse Opstand, Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis van de Nederlanden, 1 (1995), Idem, 212 en R. VAN UYTVEN e.a., Geschiedenis van Brabant: van het hertogdom tot heden, Zwolle, 2011, 309 en MOENS, Inhoudsanalyse van de Antwerpse volksalmanakken uit de 16 e, 17 e en 18 e eeuw, Dit was reeds duidelijk uit de titels, bijvoorbeeld: H. HAKENDIUEL, Almanack ende prognosticatie, vanden jare ons heeren Jesu Christi 1580 ghecalculeert opden horizontem van de vermaerde coopstat van Antwerpe, Antwerpen, bij de weduwe van X

13 dat na 1585 de glorietijd van de Scheldestad tot een einde kwam. Niet alleen op economisch maar ook op politiek vlak stonden er op dat moment grote veranderingen voor de deur. Waar de stad voor 1585 nog de zaak van de opstandelingen steunde, keerde zij na het offensief van Farnese terug onder Habsburgs gezag. 35 De manier waarop Antwerpse almanakken reageerden op die politieke en religieuze ommezwaai, zal in het tweede hoofdstuk van deze meesterproef worden behandeld. Al kreeg de boekproductie een stevige klap na 1585, toch had Antwerpen in de zeventiende eeuw ook nog een belangrijke positie in het boekbedrijf in de Nederlanden. Bovendien maakte de productie van liturgische werken de Antwerpse boeken aantrekkelijk in vele andere Europese steden. 36 Daarnaast liet de culturele politiek van het nieuwe aartshertogelijke paar Albrecht en Isabella ( ) een niet te onderschatten invloed na op populair drukwerk zoals almanakken. 37 De invloed van dat proces zal ik in het derde hoofdstuk behandelen. Het is bovendien in het kader van dit onderzoek interessant om het Antwerpse perspectief te vergelijken met dat van s-hertogenbosch. Hoewel het Bossche boekbedrijf veel bescheidener was in omvang dan het Antwerpse, ontwikkelden er zich vanaf de tweede helft van de zestiende eeuw duurzame contacten tussen drukkersfamilies in beide steden. 38 Bovendien was s-hertogenbosch een strategisch gelegen stad tussen Holland en Brabant. Beide partijen probeerden dan ook met wisselend succes, de stad aan hun zijde te krijgen. Daardoor bleef het gebied bijna gedurende de hele Opstand in de Nederlanden onderhevig aan fors wapengeweld. 39 Voor die grensstad stelt dit onderzoek zich dan ook vooral de vraag of de stad het conflict tussen Noord en Zuid op een andere manier beleefde dan de centrumstad Antwerpen en of dat bijgevolg invloed had op de verwachtingen en herinneringen die in almanakken werden geuit. Tussen 1579 en 1629 bleef s-hertogenbosch ten slotte koningsgezind. Maar in 1629 werd de meierijstad definitief ingelijfd bij de jonge Republiek. Of die ommezwaai ook een nieuw wereldbeeld en dus identiteit met zich meebracht of zelfs oplegde, zal ik duidelijk maken in het vierde hoofdstuk. Het jaar 1578 staat vervolgens zowel in het geheugen van de Antwerpenaars als de Bosschenaars gegrift. Het is dan ook daarom dat ons verhaal in dat jaar van start gaat. De Spaanse furie van 1576 liet in Antwerpen een wrange nasmaak na. Nadat de Spaanse troepen uit de stad waren verdreven, besliste het stadsbestuur om een eigen koers te varen. Er werden dan ook acht zogenaamde kolonels aangesteld, die geleidelijk aan steeds meer invloed verwierven in het stadsbeleid. 40 Hoewel ze in onder impuls van Willem van Oranje in 1578 de religievrede Jan vander Loe, Vs I. FRANCO, Ephemeris metheorologica: seer schone beschrijvinghe van de revolutien ende inclinatien des jaers ons heeren 1601 [...] voor de princelijcke stadt van Bruessel, Antwerpen, Arnout s Conincx, A. K. L. THIJS, Van geuzenstad tot katholiek bolwerk: Antwerpen en de contrareformatie, Turnhout, 1990, S. VAN ROSSEM, The bookshop of the Counter-Reformation Revisited. The Verdussen Company and the Trade in Catholic Publications, Antwerp, , Quaerendo, 38 (2008), R. BAETENS, La relance d une dynamique culturelle sous le règne des archiducs, L. DUERLOO en W. THOMAS red., Albert and Isabella ( ): essays, Turnhout, 1998, C.J.A.VAN DEN OORD, Twee eeuwen Bosch Boekbedrijf , H.F.J.M. VAN DEN EERENBEEMT e.a. red., Bijdragen tot de geschiedenis van het zuiden van Nederland, 62 (1984), L. ADRIAENSSEN, Staatsvormend geweld: overleven aan de frontlinies in de meierij van Den Bosch, , Tilburg, 2007, THIJS, Van geuzenstad tot katholiek bolwerk, 25. XI

14 goedkeurden, traden ze in de volgende jaren erg hard op tegen de katholieke inwoners van de handelsstad. 41 Zo werd de tijdsepisode van de Calvinistische Republiek tot 1585 ingezet. Ook s- Hertogenbosch kwam in 1578 voor hete vuren te staan. Filips II had er op dat moment alle baat bij s-hertogenbosch als strategische vestigingsstad binnen het Habsburgse kamp te houden. Maar de inlegering van een permanent Spaans garnizoen in Den Bosch sinds 1567, deed het Bossche stadsbestuur steigeren. Onder druk verliet het garnizoen in september 1577 uiteindelijk de stad. 42 In de toekomst zou het stadsbestuur bovendien nooit meer een garnizoen in de stad toelaten, noch van de Habsburgers, noch van de Staten-Generaal. 43 Maar de jaren leidden tot een steeds diepere kloof tussen twee strekkingen. Katholieken en gematigde calvinisten sloten zich aan bij het beleid van het stadsbestuur. Zij hielden vast aan het verbod op de inlegering van garnizoenen en wensten een eigen burgerlijk militair apparaat om de stad te verdedigen tegen mogelijke aanvallen. Een minderheid, aangevoerd door radicale calvinisten, pleitten daarentegen voor een Staats garnizoen en een expliciete toenadering tot de Staatse kant in de Unie van Utrecht. Die impasse leidde uiteindelijk tot het Schermersoproer in Als eindpunt voor dit onderzoek koos ik voor het jaar Dat jaar luidde immers het definitieve einde in van het aanslepende conflict in de Nederlanden. Met de vrede van Münster werden bovendien de geografische grenzen tussen Noord en Zuid vastgelegd. Voortaan zouden de Republiek en de Habsburgse Nederlanden als aparte entiteiten naast elkaar bestaan. Voor s- Hertogenbosch was er zoals al eerder aangehaald, veel veranderd. Volgens Raingard Esser kwam in de tweede helft van de zeventiende eeuw het identiteitsvormingsproces in de Nederlanden dan ook in een vertraagde fase terecht. 45 Tegelijk kreeg ook de reputatie van de astrologische voorspelkunsten die zo prominent aanwezig waren in prognostica, een flinke deuk. 46 In het totaal behandelt deze meesterproef een veertigtal almanakken. De vroegmoderne almanak in de Nederlanden bundelde meestal echter verschillende onderdelen bij elkaar. Op hun huidige bewaarplaatsen, werden zij als convoluut gecategoriseerd. 47 Ik zal echter vooral aandacht schenken aan twee specifieke onderdelen, de prognostica en de korte kronieken. Die twee onderdelen bieden immers een inzicht in het identiteitsvormingsproces in de Nederlanden tussen 1578 en Voor de lokalisering van dat bronnenmateriaal, ging ik te rade bij de digitale databanken STCV en STCN online. 48 Het merendeel van het bronnenmateriaal bevindt zich op dit ogenblik in de Antwerpse Erfgoedblibliotheek Hendrick Conscience, de Universiteitsbiblioteek 41 G. MARNEF, Burgemeester in moeilijke tijden: Marnix en het beleg van Antwerpen, in H. DUITS en T. VAN STRIEN red., Een intellectueel activist: studies over leven en werk van Philips van Marnix van Sint Aldegonde, Hilversum, 2001, ADRIAENSSEN, Staatsvormend geweld, J. A. M. HOECKX e.a., Vruchten van de goede en de slechte boom: Herman Voicht van Oudheusden over de godsdiensttwisten in zijn stad s-hertogenbosch en in Breda ( ), Den Dungen, 2008, P. TH. J. KUIJER, s-hertogenbosch: stad in het hertogdom Brabant ca , Zwolle, 2000, 487 en 495 en R. ESSER, The Politics of Memory: the Writing of Partition in the Seventeenth-Century Low-Countries, Leiden en Boston, 2012, PLEIJ, Antwerpen verhaald, S. VAN IMPE, informatief gesprek, 25 oktober Short Title Catalogus Vlaanderen, 2013 (http://www.vlaamse-erfgoedbibliotheek.be/stcv). Geraadpleegd op 23 mei en Short Title Catalogue Netherlands, 2013 (http://www.kb.nl/expertise/voor-bibliotheken/short-title-cataloguenetherlands). Geraadpleegd op 23 mei XII

15 van Antwerpen en het Museum Plantin Moretus. Daarnaast bewaart ook de Universiteitsbibliotheek in Tilburg nog enkele Bossche exemplaren. Die prognostica en beknopte kronieken toets ik in dit onderzoek vervolgens af tegenover ander drukwerk. Daarbij gaat het grotendeels om pamfletten, prenten en kronieken. Op die manier wil ik het identiteitsdiscours uit de almanakken in een breder perspectief plaatsen in het boekbedrijf in de zestiende- en zeventiende-eeuwse Lage Landen. Het gros van het voorgaande bronnenmateriaal bestempel ik in dit onderzoek dan ook onder populair drukwerk. Volgens Jeroen Salman wijst die overkoepelende term naar allerlei vormen van vroegmodern drukwerk dat een zo groot mogelijk publiek kon en wou bereiken. 49 Bovendien had dit drukwerk een hoge actualiteitswaarde. 50 Aangezien zij dus zoveel mogelijk potentiële lezers probeerden aan te trekken, waren zij uiterst geschikt om het wereldbeeld van die geïnteresseerden te sturen. Dit onderzoek behandelt evenwel niet de receptie van dat discours. Door gebrek aan beschikbaar bronnenmateriaal is dat immers moeilijk te bepalen. De focus ligt hier dan ook voornamelijk op de wijze waarop bepaalde idealen en identiteiten werden aangeboden aan de lezers. In het eerste hoofdstuk zal ik ingaan op de werking van de almanak als vroegmodern drukwerk. Ik schets eerst een korte voorgeschiedenis, waarna ik dieper inga op het uitzicht van de almanak en zijn verschillende rubrieken. Daarna zal ik de nodige aandacht schenken aan het productieproces van de almanak met aandacht voor het profiel van zowel de drukkers, auteurs als lezers. Daarbij ligt de focus, zoals in de rest van mijn meesterproef, op de steden Antwerpen en s-hertogenbosch. Tot slot zet ik in dat hoofdstuk de relatie tussen de vroegmoderne astrologie en de almanak uiteen en ga ik verder in op de geschiedcultuur in almanakkronieken. De drie volgende hoofdstukken gaan dieper in op de verwachtingen en herinneringen in vroegmoderne Brabants almanakken. Daarbij koos ik voor een chronologische en thematische indeling. Het tweede hoofdstuk behandelt daarbij de periode en focust zich vooral op het religievraagstuk tijdens de Opstand in de Nederlanden. Het derde hoofdstuk gaat dan weer in op de politieke keuzes die in prognostica en almanakkronieken gepresenteerd werden tussen 1598 en Het vierde en laatste hoofdstuk behandelt de periode 1621 tot Daarin licht ik de totstandkoming van gescheiden identiteiten tussen Noord en Zuid toe en schenk ik aandacht aan het verval van de astrologische denkbeelden in prognostica. De politieke en religieuze themata tijdens de Opstand in de Nederlanden waren echter nooit helemaal van elkaar te scheiden. Daarom zal deze meesterproef ook de nodige aandacht schenken aan hun relatie. Dit onderzoek gaat na of er tijdens de periode in de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden geheel eigen identiteiten ontstonden. 51 Stilaan koesterden die twee gebieden eigen verwachtingen en brachten zij heel andere gebeurtenissen in herinnering, die toch deel uitmaakten van hetzelfde aanslepende conflict. De definitieve geografische scheuring die de 49 SALMAN, Populair drukwerk in de gouden eeuw, P. VERKRUIJSSE, Gedruckt in seghwaer, op de pars der lijdtsaemheyt: boekwetenschap en pamfletliteratuur, J. DE KRUIF red. e.a., Het lange leven van het pamflet: boekhistorische, iconografische, literaire en politieke aspecten van pamfletten , Hilversum, 2006, POLLMANN, Het oorlogsverleden van de Gouden Eeuw, 14. XIII

16 Opstand in de Nederlanden veroorzaakte, schreeuwde daarom ook om een heroriëntering van eenieders bestaansrecht. Welke die verwachtingen en herinneringen net waren in het hertogdom Brabant en hoe almanakken dat nieuwe identiteitsdiscours mee vormgaven, vormt het onderwerp van deze meesterproef. XIV

17 1. Hoofdstuk 1 : De vroegmoderne Brabantse almanak in een breder perspectief De almanak straalt geschiedenis uit. Het is dan ook wellicht één van de oudste boekgenres in de wereld. Oorspronkelijk bestond een almanak uit een ephemeris, een tabel met een opsomming van de voorspelde astrologische en astronomische fenomenen voor het volgende jaar. 52 Vanaf de middeleeuwen deed de almanak steeds meer dienst als ontspanningslectuur en werd de astrologische rubriek vaak uitgebreid met een kalender en een kroniek. Daarnaast werd het genre door de eeuwen heen vooral gebruikt om het tijdsverloop in te schatten. Ook als astrologisch hulpinstrument wist de almanak een succesvolle reputatie op te bouwen. Bovendien bleek het ontstaan van de boekdrukkunst een enorm stimulerende factor te zijn in dat succesverhaal. 53 In het zestiende- en zeventiende-eeuwse hertogdom Brabant was de almanak dan ook niet meer weg te denken uit het aanbod van populair drukwerk Korte ontstaansgeschiedenis Over de oorsprong van het woord almanak zijn de meningen verdeeld. De term zou zijn afgeleid van het Arabische al manah, wat zonnewijzer of het meten betekent. 54 Historici als Geneviève Bollème wijzen echter eerder op een Angelsaksische oorsprong van het woord. Het Saksische al-monght of al-monac zou volgens haar een samenstelling zijn van al-mooned, wat in het Nederlands met alle manen oplevert. 55 Hoe men het ook draait of keert, het resultaat blijft altijd verbonden met sterrenkundige fenomenen. Vanaf hun ontstaan kregen astrologie en astronomie dan ook een centrale plaats in almanakken. Almanak mag echter niet worden verward met de termen prognosticatie of kalender. Dat laatstgenoemde is afkomstig van het Latijnse calendae wat duidde op de eerste dag van elke maand. Al sinds de Romeinse oudheid, stelden berekenaars calendaria op waarin feestdagen en heiligenvereringen voor het aankomende jaar exact werden bepaald. 56 Hoewel de kalender sinds de middeleeuwen een vaste plaats kreeg in almanakken, kan het woord dus in geen geval als pars pro toto voor de almanak dienst doen. 57 Prognosticatie verwees dan weer naar de jaarlijkse voorspellingen van gebeurtenissen die zouden plaatsvinden tijdens de conjuncties tussen bepaalde sterren en planeten. Zo zou volgens Der Schaepsherders Kalengier uit 1576 de coniunctie van Venus en Jupiter (hoe wel dat si met schijnsel van den 52 B. CAPP, Astrology and the Popular Press: English Almanacs , London en Boston, 1979, E. I. STRUBBE en L. VOET, De chronologie van de middeleeuwen en de moderne tijden in de Nederlanden, 2 e uitg., Brussel, 1991, J.M. PLOTZEK, Almanach, Lexikon des Mittelalters, Vol. 1, München en Zürich, 1980, 445. En L. DESMET, De Antwerpse volksalmanakken uit de zeventiende en de achttiende eeuw, Onuitgegeven licentiaatsverhandeling, Katholieke Universiteit Leuven, departement Geschiedenis, 1998, G. BOLLEME, Les almanachs populaires aux XVIIe et XVIIIe siècle: essaie d histoire sociale, Parijs, 1969, P. J. SCHULER, Kalender, Lexikon des Mittelalters, Vol. 5, München en Zürich, 1980, CAPP, Astrology and the Popular Press, 25. 1

18 tyrannighen Mars bedect wort) nochtans ons wat goed brenghen. 58 De prognostica genoten vooral vanaf de zestiende eeuw grote faam in de Nederlanden en maakten in vele gevallen ook deel uit van almanakken. 59 Eeuwenlang al bepaalden de hemellichamen het verloop van de tijd. Reeds bij de oudste beschavingen vormden sterrenkundige berekeningen de basis voor jaartabellen en voorspellingen. Het almanakgenre, zoals het zich in de zestiende eeuwse Nederlanden manifesteerde, had dan ook een dubbele oorsprong. Ten eerste werd inspiratie geput uit de Romeinse calendaria. 60 Met de toevoeging van kerkelijke feestdagen vanaf de vijfde eeuw, kregen de calendaria bovendien een uitgesproken christelijk karakter dat ook in de middeleeuwen het kalendergenre bepaalde. 61 Het middeleeuwse getijdenboek was volgens J. Salman dan ook één van de belangrijkste voorlopers van de vroegmoderne almanak in de Nederlanden. Dat handschrift bevatte de officiële gebeden van de Kerk en richtte zich expliciet op een lekenpubliek. Bovendien werden aan het boek ook de data van de kerkelijke feestdagen, de agrarische werkzaamheden per seizoen en de bijhorende tekens van de dierenriem toegevoegd. 62 Maar ook de astrologische kennis van de Arabieren speelde een belangrijke rol in de ontwikkeling van het genre. Zij introduceerden in de dertiende eeuw de term almanach en de eerste ephemeri in Europa. 63 Geleidelijk aan versmolten de christelijke en astrologische elementen met elkaar en mondden zo uit in de vroegmoderne Europese almanak. Vroegmoderne almanakken bestonden in verschillende formaten, waarbij plakalmanakken en boekalmanakken de meest voorkomende waren. Boekalmanakken waren meestal niet groter dan een handpalm, waardoor hun gebruikers ze altijd met zich mee konden dragen. De plakalmanak, eerder een type muurkalender, was vooral voor huiselijk gebruik voorzien. 64 De vroegmoderne almanak is daarenboven een erg systematische bron. De volgorde van de rubrieken stond vrijwel altijd vast. Een kalender die geordend was volgens de Nieuwjaarstijl, vormde het eerste onderdeel. 65 Daarnaast bevatte hij allerlei astrologische en natuurkundige informatie. Zo duidde de kalender aan wanneer maans- en zonsverduisteringen zouden plaatsvinden en stoelden auteurs hun medisch advies op de standen van die hemellichamen. Daarnaast bevatte de bron ook vaak praktische lijsten met markten, feestdagen en watertijdingen tussen verschillende steden. 66 Maar ook vroegmoderne kalenders hadden nog steeds een uitgesproken christelijk karakter. De lezers werden immers op een eenvoudige maar efficiënte 58 S.N., Der schaepherders kalengier neerstelijc gecorrigeert, seer ghenoechlijck om lesen, Antwerpen, Guilliaem van Parijs, 1576, fol. 13 re. 59 J. SALMAN, Een handdruk van de tijd: de almanak en het dagelijkse leven in de Nederlanden ( ), Zwolle, 1997, V. CHAMPIER, Les anciens almanachs illustrés. Histoire du calendrier depius les temps les plus ancines jusqu à nos jours, Parijs, 1896, BOLLEME, Les almanachs populaires, SALMAN, Een handdruk van de tijd, VANDAMME red., Elke dag wijzer, T. FEIST, The Stationers' Voice: The English Almanac Trade in the Early Eighteenth Century (Transactions of the American Philosophical Society. Special issue 4), Philadelphia, 2005, Bovendien zorgden almanakken, vanaf het ontstaan van de drukpers, dat de Nieuwjaarstijl in de tweede helft van de zestiende eeuw stilaan als belangrijkste jaarstijl werd gehanteerd in de Nederlanden.: uit STRUBBE en VOET, De chronologie van de middeleeuwen en de moderne tijden in de Nederlanden, CAPP, Astrology and the popular press, 25. 2

19 manier geïnformeerd wanneer paaszondag plaatsvond, wanneer welke heilige gevierd moest worden en hoelang welke paus al regeerde. Na de kalender volgde een prognosticatie en soms eindigde de almanak met een korte kroniek. Het eerste gedrukte exemplaar zag het daglicht in de tweede helft van de vijftiende eeuw in de Duitse stad Nürnberg. 67 In de zestiende eeuw wierpen Nederlandse steden zich ook op tot belangrijke productiecentra, met Gent en Antwerpen op kop. In 1469 al, specialiseerde de Antwerpse drukkersfamilie Laet zich in dit genre en verspreidde haar producten tot in Frankrijk en Engeland. 68 Stilaan hielden echter steeds meer drukkers zich bezig met de lucratieve almanakproductie. De concurrentie steeg daardoor aanzienlijk en onderlinge twisten kwamen veelvuldig voor. Het meest sprekende voorbeeld is het getouwtrek tussen Jean Thibault en Jasper Laet in 1530 over wie nu juist de meest betrouwbare voorspellingen en berekeningen had afgeleverd. 69 Maar ook vanuit het buitenland vonden almanakken hun weg naar de Nederlanden. Zo waren de werkjes van de befaamde Franse hofastroloog Nostradamus bijzonder in trek. Bovendien bestond er ook een uitwisseling tussen de verschillende steden in de Nederlanden zelf. Zo was s-hertogenbosch slechts een zeer kleine speler op de markt maar door de contacten tussen het Bossche en de Antwerpse drukkersmilieu, kreeg in de meierijstad de almanakproductie toch ook voet aan grond. Vanaf 1566 ontstonden er vaste handelsrelaties tussen de officina platiniana uit Antwerpen en Bossche drukkers. 70 Tussen 1566 en 1589 werden daarom almanakken, bestemd voor de Bossche markt, gedrukt bij Plantijn in Antwerpen. 71 Uiteraard zorgden de politieke en militaire onrusten tijdens de Opstand in de Nederlanden ervoor dat die uitwisseling steeds moeilijker verliep. Daarom startten enkele drukkersbedrijven in s- Hertogenbosch, zoals die van Jan Scheffer en van Jan van Turnhout, vanaf 1589 met een eigen almanakproductie. 72 Toch werd de almanak in de vroegmoderne Nederlanden meestal slechts per stad verspreid en bereikte hij in enkele gevallen ook het agrarisch achterland. 73 De almanak in de Nederlanden kende ten slotte in de tweede helft van de zestiende eeuw zijn grootste bloei en verloor pas op het einde van de zeventiende eeuw echt zijn invloed Van ruw product naar succesvol handelswaar Volgens de Engelse historicus Eustace F. Bosanquet vormde the almanack together with the Bible the basis of practically every household library in this country; in fact in the seventeenth 67 SALMAN, Populair drukwerk in de Gouden Eeuw, CAPP, Astrology and the popular press, BUIJNSTERS red. e.a., Het zal koud zijn in t water als t vriest:, 15 en VAN DEN OORD, Twee eeuwen Bosch Boekbedrijf, SALMAN, populair drukwerk in de Gouden Eeuw, Idem. en VAN DEN OORD, Twee eeuwen Bosch boekbedrijf, PLEIJ, Antwerpen verhaald, 79. en SALMAN, populair drukwerk in de Gouden Eeuw, MOENS, Inhoudsanalyse van de Antwerpse volksalmanakken, 98. 3

20 and eighteenth centuries, these two books were probably the entire library of many families. 75 Maar ook in de Nederlanden moest het volgens Herman Pleij vanzelfsprekend geweest zijn voor menig gezin om zo n prognosticatie jaarlijks in huis te hebben. 76 Ook Salman is er van overtuigd dat de prijs van de beschikbare almanakken, vanaf een halve stuiver, voor geen enkele kopersgroep een belemmering kon zijn, behalve dan voor de allerarmsten. 77 Toch maakt hij daarbij de kanttekening dat de middenklasse veruit het grootste deel van het feitelijke koperspubliek uitmaakte. 78 Maar hoe bereikte de almanak uiteindelijk menig boekenplank in de zestiende en zeventiende eeuwse Lage Landen en was het genre wel werkelijk zo wijdverspreid als Bosanquet en Pleij beweren? Het productieproces van elke almanak startte bij de eerste pennenstreken op papier van diens samenstellers, berekenaars en auteurs. De berekenaars waren daarbij verantwoordelijk voor de exacte sterrenkundige berekeningen, terwijl de samenstellers de kalender, de prognosticatie en de eventuele bijgevoegde kroniek in één almanak samenvoegden. In sommige gevallen voorzag een auteur dan weer verscheidene teksten die vooral aan de voorspellingen werden toegevoegd. 79 Hoewel Vandamme dus het onderscheid maakte tussen die drie medewerkers, leert de praktijk ons dat die functies vaak konden worden toegeschreven aan één persoon. Zo verzorgde M. Ian Franco van Eerssel, medecijn en de doctoor voor de princelijcke stadt van Bruessel in zijn almanak van 1599 zowel de inhoud van de kalender, prognosticatie als van de historien en de geschiedenissen. 80 Ook in een almanak uit 1645, is er buiten Henricus Kilianus geen enkele andere auteur in het werkje te bespeuren. 81 Wat alle auteurs meestal wel gemeen hadden, is dat ze zichzelf graag betitelden met stadsdoctoor of vermaerde medecijn doctoor. De meeste berekenaars waren ook daadwerkelijk stedelijke artsen of -chirurgijns. Zij werden verondersteld de astrologische wetenschappen volledig te beheersen aangezien ze vóór een medische interventie zoals een aderlating, eerst de hemel moesten raadplegen. Op basis van sterrenkundige berekeningen kozen ze dan het meest geschikte moment om tot die, vaak risicovolle, ingrepen over te gaan. 82 Bovendien werkten die chirurgijns vaak in opdracht van het stadsbestuur, dat overigens ook zijn stempel drukte op de inhoud van almanakken. Daarnaast deinsden die stadsdoktors of chirurgijns er niet voor terug hun collega s te beschuldigen van kwakzalverij om zo hun eigen reputatie in hun thuisstad te vergroten. Zo schreef Ian Franco in 1611 dat hij over bepaalde zaken veel wonders soude connen schrijven: maer we sullen dat laten examineren door curieuze geesten, soo sy daar meer bescheets af willen weten: Met onjuiste of twijfelachtige voorspellingen voor het aspekt van de Saturnus en de Mars in Aqua hield hij zich voor 75 E. F. BOSANQUET, English printed almanacks and prognostications: a bibliographical history to the year 1600, London, 1917, VII. 76 BUIJNSTERS red. e.a., Het zal koud zijn in t water als t vriest, SALMAN, populair drukwerk in de Gouden Eeuw, Idem. 79 VANDAMME red., Elke dag wijzer, M. I. FRANCO, Historien ende gheschiedenissen van al het memorabelste datter gheschiet is zedert den jare tot... M.D.XCIX, Antwerpen, Arnout s Conincx, 1599, fol. 1 re. 81 H. KILIANUS, Prognosticatie oft voorlegghinghe van de revolutie des jaers ons heeren Jesu Christi 1645 gecalculeert op den rechten Meridiaen oft horizont van Antwerpen/Brussel ende dese omligghende Neder-landen, Antwerpen, By de weduwe van Jan Cnobbaert, 1645, fol. 1 re. 82 SALMAN, Een handdruk van de tijd, 30. 4

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

HOOFDSTUK I: DE STEDELIJKE OPSTARTFASE TIJDENS DE VIJF-TIENDE EEUW: CONTEXT EN POSITIONERING 43

HOOFDSTUK I: DE STEDELIJKE OPSTARTFASE TIJDENS DE VIJF-TIENDE EEUW: CONTEXT EN POSITIONERING 43 Pagina INLEIDING 2! A. Relevantie van het studieobject 21 B. Situering van het onderzoek 22 C. Opzet van het onderzoek 27 D. Afbakening in de ruimte 30 E. Afbakening in de tijd 32 F. Methode en bronnen

Nadere informatie

Oefenexamen II vwo De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702

Oefenexamen II vwo De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Oefenexamen II vwo 1 Het gewest Holland werd in de zestiende eeuw een sterk verstedelijkt gebied. Leg uit: a. waarom de moedernegotie voor het voortbestaan van dit verstedelijkte gebied absoluut noodzakelijk

Nadere informatie

Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630

Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630 J. G. C. A. BRIELS Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630 een bijdrage tot de kennis van de geschiedenis van het boek Met in bijlage

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats).

Stofomschrijving Deze opdracht hoort bij 2.1-3.1 en 3.2 van De Republiek in tijd van Vorsten (Geschiedenis Werkplaats). Het verhaal van 1588 Bodystorming Inleiding Het jaar 1588 is een belangrijk jaar in de geschiedenis van de Republiek. De gebeurtenissen die eraan vooraf gaan worden als feiten voorgelezen en tussen de

Nadere informatie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance Tijdvakken Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance K.A. * Het begin van de Europese overzeese expansie * Het veranderende mens- en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

Theodoor van Thulden ('s-hertogenbosch 1606 - 's-hertogenbosch 1669)

Theodoor van Thulden ('s-hertogenbosch 1606 - 's-hertogenbosch 1669) De barok (1600 1720) In de noordelijke Nederlanden vormde de rijke stedelijke burgerij de belangrijkste groep opdrachtgevers. Zij schilderden vooral onderwerpen uit het dagelijks leven en de natuur: landschappen,

Nadere informatie

UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N. Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870

UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N. Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870 UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK NIJMEGEN HUMANIORA BIBLIOTHEEK COLLECTIE H.IN.N Nieuwe Geschiedenis - vóór 1870 December 2009 Enige notities bij het "Overzicht van de Rubrieksindeling van de Bibliotheek van de

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Daar is een militaire oorzaak voor. Benoem die oorzaak

Nadere informatie

Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com

Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Inhoud college Bespreking opdracht 4 Pauze Bespreking opdracht 5 Opdracht 4 Studenten kunnen uitleggen

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II Prehistorie en Oudheid In Drenthe zijn veel prehistorische vuurstenen werktuigen gevonden. Het vuursteen van deze werktuigen is afkomstig uit de ondergrondse vuursteenmijnen bij Ryckholt in Zuid-Limburg

Nadere informatie

Deux-Aesbijbel (1562)

Deux-Aesbijbel (1562) Deux-Aesbijbel (1562) 1 Een aantal Nederlandse protestanten, die sterk beïnvloed waren door de Franse reformator Johannes Calvijn (1509 1564), troffen in de Liesveldtbijbel (1526-1542) en in de Biestkensbijbel

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Geloof in alle redelijkheid

Geloof in alle redelijkheid Catholic Voices Geloof in alle redelijkheid beschaafd antwoorden op brandende vragen Austen Ivereigh Kathleen Griffin s-hertogenbosch Oorspronkelijke uitgave: Catholic Voices: Putting the case for the

Nadere informatie

AANVULLINGEN en ERRATA BOEK ADDITIONS and ERRATA LIVRE/BOOK

AANVULLINGEN en ERRATA BOEK ADDITIONS and ERRATA LIVRE/BOOK AANVULLINGEN en ERRATA BOEK ADDITIONS and ERRATA LIVRE/BOOK Laatste up-date 14.01.2016 KAREL DE STOUTE Lokale emissies VH 42 Auxonne: Q12 wordt Q 11 Q11 FILIPS DE SCHONE Zesde emissie VH 127-ME: 1492 -

Nadere informatie

'D'Armoede is een seeck're staat'

'D'Armoede is een seeck're staat' 'D'Armoede is een seeck're staat' Armoede en armoedebeleid in de Nederlanden tussen 1400 en 1800 Lezing Hans Cools, Inspiratiedag Faro Armoede is... Gerbrand Adriaensz. Bredero (1585-1618) Lof van Armoede

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588)

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl 1555-1588 Politiek: Nederland onafhankelijk Economie: Amsterdam wordt de stapelmarkt van Europa Welke staatsvorm?

Nadere informatie

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij.

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. Werkblad Introductie 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 2. PETJE OP, PETJE AF: WAAR OF NIET? Zijn de volgende zinnen

Nadere informatie

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de Oudheid vandaag 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 95180_Oud maar niet out_vw.indd 2 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de oudheid

Nadere informatie

Memorieboek of calendarium-necrologium van het Sint Plechelmuskapittel te Oldenzaal Inleiding bij de internet-editie

Memorieboek of calendarium-necrologium van het Sint Plechelmuskapittel te Oldenzaal Inleiding bij de internet-editie Memorieboek of calendarium-necrologium van het Sint Plechelmuskapittel te Oldenzaal Inleiding bij de internet-editie In een vitrine in de oude sacristie van de St. Plechelmusbasiliek te Oldenzaal is een

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Naam: FLORIS DE VIJFDE

Naam: FLORIS DE VIJFDE Naam: FLORIS DE VIJFDE Floris V leefde van 1256 tot 1296. Hij was een graaf, een edelman. Nederland zag er in de tijd van Floris V heel anders uit dan nu. Er woonden weinig mensen. Verschillende edelen

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten

De Republiek in een tijd van vorsten De Republiek in een tijd van vorsten De volgende gebeurtenissen houden verband met oorlogen en godsdienstvervolgingen in de zestiende en zeventiende eeuw: 1 Net als Jacobus II vluchten nonnen van het klooster

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2013 tijdvak 1 dinsdag 21 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Examen HAVO. geschiedenis (nieuwe stijl)

Examen HAVO. geschiedenis (nieuwe stijl) geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 22 mei 9.00 12.00 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen; het examen bestaat

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

www.egmp.be DE MUNTKLAPPER EUROPEES GENOOTSCHAP VOOR MUNT- EN PENNINGKUNDE vzw Koninklijke Vereniging

www.egmp.be DE MUNTKLAPPER EUROPEES GENOOTSCHAP VOOR MUNT- EN PENNINGKUNDE vzw Koninklijke Vereniging www.egmp.be DE MUNTKLAPPER EUROPEES GENOOTSCHAP VOOR MUNT- EN PENNINGKUNDE vzw Koninklijke Vereniging Driemaandelijks tijdschrift - 82 - april-mei-juni 2014 De muntslag van Filips V: een aangepast overzicht

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen. Voor elk

Nadere informatie

F r a n c i s c u s. v a n. Leven met aandacht. w e g D e. Erfgoed Congregatie Zusters Franciscanessen van Oirschot

F r a n c i s c u s. v a n. Leven met aandacht. w e g D e. Erfgoed Congregatie Zusters Franciscanessen van Oirschot Leven met aandacht Erfgoed Congregatie Zusters Franciscanessen van Oirschot w e g D e v a n F r a n c i s c u s 2 Leven met aandacht Inhoud 1 De weg van Franciscus 9 2 De oprichting van de congregatie

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Onderwijs- en examenregeling 2011-2012 WO bacheloropleiding Algemene cultuurwetenschappen (Bachelor of Arts Cultural Sciences)

Onderwijs- en examenregeling 2011-2012 WO bacheloropleiding Algemene cultuurwetenschappen (Bachelor of Arts Cultural Sciences) Raad van decanen U2011/00106 Onderwijs- en examenregeling 2011-2012 WO bacheloropleiding Algemene cultuurwetenschappen (Bachelor of Arts Cultural Sciences) Omvang: 180 studiepunten Propedeuse verplichte

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID

TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID Inhuldiging standbeeld Willem van Oranje & Marnix van Sint-Aldegonde

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO 2007 tijdvak 2 woensdag 20 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen.

Nadere informatie

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22.

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22. Inhoudsopgave Voorwoord 1. Een gebed bij het begin van het nieuwe jaar Ik ben met u 2. Gods hand 3. Zegen Vrede met God 4. In de kerk 5. Is Deze niet de Christus? Deze ontvangt zondaars 6. Echte vrienden

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Sittard, dominicanen en Sint Rosa

Sittard, dominicanen en Sint Rosa Sint Rosa Sittard, dominicanen en Sint Rosa Wanneer de Amerikaanse dominicanessen naar Sittard komen, treden zij in de voetsporen van eerdere dominicanen en dominicanessen, die voor Sittard heel veel betekend

Nadere informatie

AANVULLINGEN en ERRATA BOEK ADDITIONS and ERRATA LIVRE/BOOK

AANVULLINGEN en ERRATA BOEK ADDITIONS and ERRATA LIVRE/BOOK AANVULLINGEN en ERRATA BOEK ADDITIONS and ERRATA LIVRE/BOOK Laatste up-date 10.12.2015 KAREL DE STOUTE Lokale emissies VH 42 Auxonne: Q12 wordt Q 11 Q11 FILIPS DE SCHONE Zesde emissie VH 127-ME: 1492 -

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

AANVULLINGEN en ERRATA BOEK ADDITIONS and ERRATA LIVRE/BOOK

AANVULLINGEN en ERRATA BOEK ADDITIONS and ERRATA LIVRE/BOOK AANVULLINGEN en ERRATA BOEK ADDITIONS and ERRATA LIVRE/BOOK ISBN-NUMMER : 9789090287843 EAN : 9789090287843 Laatste up-date 23.11.2015 KAREL DE STOUTE Lokale emissies VH 42 Auxonne: Q12 wordt Q 11. Q11

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555)

DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) DE LATE MIDDELEEUWEN (1300-1555) Deel 1: 1305-1354 De groei van de macht van het volk en het uitbreken van de Hoekse en Kabeljouwse twisten. In deze periode zien we de macht van de graafschappen en hertogdommen

Nadere informatie

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en):

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en): A. LEER EN TOETSPLAN Vak: Geschiedenis Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600); tijd van regenten en vorsten (1600 1848). 40. De leerling leert

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.

Nadere informatie

God zoeken met de zinnen?

God zoeken met de zinnen? Aurelius Augustinus God zoeken met de zinnen? De leefwijze van de kerk en de leefwijze van de manicheeërs [De moribus ecclesiae et de moribus manichaeorum] Ingeleid, vertaald en van aantekeningen voorzien

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II Door de tijd heen De volgende historische verdragen staan in willekeurige volgorde: 1 Door de Vrede van Brest-Litovsk tussen het Duitse keizerrijk en het communistische Rusland kunnen de Duitse generaals

Nadere informatie

Woord vooraf Inleiding 1 Hoofdstuk 1 Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden onder koning Willem I 13 Hoofdstuk De Bijenkorf , De Noordstar en

Woord vooraf Inleiding 1 Hoofdstuk 1 Het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden onder koning Willem I 13 Hoofdstuk De Bijenkorf , De Noordstar en Woord vooraf XI Inleiding 1 Het belang van de opiniepers in de periode van onderzoek 1 Het object van onderzoek 3 Het doel van het onderzoek 3 Stand van zaken met betrekking tot onderzoek naar de afscheiding

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Administratie Diamant Politie

Administratie Diamant Politie De resultaten van drie onderzoeksprojecten van het SOMA Dossier Administratie Diamant Politie We hebben de lezers steeds op de hoogte gehouden van de onderzoeks- projecten van het SOMA. We zijn dan ook

Nadere informatie

Middelburgs glas Door Rijk-Jan Koppejan

Middelburgs glas Door Rijk-Jan Koppejan Middelburgs glas Door Rijk-Jan Koppejan In 1608 werd in Middelburg de telescoop uitgevonden door Hans Lipperhey. Hij beschikte niet alleen over de juiste slijptechnieken, hij had ook de beschikking over

Nadere informatie

MYSTERIES VAN HET VENERABEL

MYSTERIES VAN HET VENERABEL MYSTERIES VAN HET VENERABEL Elke tweede donderdag na Pinksteren viert de Katholieke Kerk Sacramentsdag. Men herdenkt de instelling van de eucharistie, waarbij Jezus Christus zichzelf onder de gedaanten

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO 2007 tijdvak 1 dinsdag 22 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 84 punten te behalen.

Nadere informatie

Les 7 Drie Hollandse denkers

Les 7 Drie Hollandse denkers Les 7 Drie Hollandse denkers gatentekst versie 1 In de Nederlandse varen al eeuwenlang handelsschepen af en. Door de eeuwen heen werden niet goederen aangevoerd, maar zetten ook vreemdelingen aan wal.

Nadere informatie

JOOST VAN DEN VONDEL. Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová

JOOST VAN DEN VONDEL. Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová JOOST VAN DEN VONDEL Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová 1. Geboren in Duitsland op 17 november 1587 Overleden te Amsterdam op 5 februari 1679 Vanaf 1596 leefde hij in Amsterdam 2. Streven naar

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen.

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2008-II

Eindexamen geschiedenis havo 2008-II De koloniale relatie tussen Nederland(ers) en Nederlands-Indië Gebruik bron 1. Bij elk bronfragment past één van de volgende, in willekeurige volgorde staande, onderwerpen: 1 de Bersiap-tijd; 2 de Napoleontische

Nadere informatie

Reputatie verworven als schrijver en spreker over Frankrijk. Hij studeerde Romaanse Filologie in Antwerpen en werkte enige tijd als leraar Frans.

Reputatie verworven als schrijver en spreker over Frankrijk. Hij studeerde Romaanse Filologie in Antwerpen en werkte enige tijd als leraar Frans. Bart van Loo (1973) heeft een Reputatie verworven als schrijver en spreker over Frankrijk. Hij studeerde Romaanse Filologie in Antwerpen en werkte enige tijd als leraar Frans. Hij heeft een passie voor

Nadere informatie

Inventaris van het archief van de Essayeur-Generaal van 's Rijks Munt, 1795-1813

Inventaris van het archief van de Essayeur-Generaal van 's Rijks Munt, 1795-1813 Nummer archiefinventaris: 2.01.33 Inventaris van het archief van de Essayeur-Generaal van 's Rijks Munt, 1795-1813 Auteur: J.K. Bondam Nationaal Archief, Den Haag 1930 Copyright: cc0 This finding aid is

Nadere informatie

Workshop zoeken naar bronnen

Workshop zoeken naar bronnen Workshop zoeken naar bronnen PWS INTRODUCTIEOPDRACHT Lees onderstaande tekst. Deze tekst bevat geen feitelijke onjuistheden. Toch voel je je bij deze tekst waarschijnlijk erg ongemakkelijk. Beredeneer

Nadere informatie

Inventaris van de Dienstreglementen van Nederlandse en Internationale Spoorwegmaatschappijen, 19e-20e eeuw

Inventaris van de Dienstreglementen van Nederlandse en Internationale Spoorwegmaatschappijen, 19e-20e eeuw Nummer archiefinventaris: 2.19.042.88 Inventaris van de Dienstreglementen van Nederlandse en Internationale Spoorwegmaatschappijen, 19e-20e eeuw Auteur: A.D. de Pater Nationaal Archief, Den Haag 1994 Copyright:

Nadere informatie

De eerste zonde - ongehoorzaamheid

De eerste zonde - ongehoorzaamheid In de vorige studie is ingegaan op de rebellie in de hemel 1. De Bijbel openbaart niet wanneer deze rebellie heeft plaatsgevonden, maar die had wel zijn invloed op het leven van Adam en Eva in het paradijs

Nadere informatie

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen

1. Het begrip kan weg, omdat de overgebleven begrippen. Het begrip kan ook weg, omdat de overgebleven begrippen Welk Woord Weg Dynamiek en Stagnatie Aanloop 1. commerciële landbouw moedernegotie malthusiaanse spanning - nijverheid 2. waterschappen feodaliteit gilden - Hanze 3. stapelmarkt nijverheid Nederlanden

Nadere informatie

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648)

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) 1 Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) H!to"sche context Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 meneervanempel.nl 2 Hoofdvraag Waardoor ontstond in de Republiek de Gouden Eeuw, 1588-1648?

Nadere informatie

Kapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties hellingbos Simpelveld

Kapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties hellingbos Simpelveld Kapel, Lourdesgrot en kruiswegstaties hellingbos Simpelveld Ruimtelijke context Achter het Clara Fey klooster bevindt zich een hellingbos, waarin een Lourdesgrot, een vervallen kapel, 14 kruiswegstaties

Nadere informatie

PUBLIEKE LEZINGEN (in het Engels) π Dinsdag 25 augustus en donderdag 27 augustus 2015 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere π Prinsstraat 13 2000

PUBLIEKE LEZINGEN (in het Engels) π Dinsdag 25 augustus en donderdag 27 augustus 2015 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere π Prinsstraat 13 2000 2015 PUBLIEKE LEZINGEN (in het Engels) π Dinsdag 25 augustus en donderdag 27 augustus 2015 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere π Prinsstraat 13 2000 Antwerpen In augustus 2015 vindt de negende editie

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2014 tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

1.3.1. De samenleving is organisch 26 1.3.2. De nationalistische correctie van het sociaal contract 28

1.3.1. De samenleving is organisch 26 1.3.2. De nationalistische correctie van het sociaal contract 28 Inhoud Over deze analyse 13 De structuur van dit onderzoek 14 De bronnen en citaten 16 Referenties 17 Dankwoord 17 1. Inleiding. De Wever en de schaduw van Burke 19 1.1. Edmund Burke, een moderne held?

Nadere informatie

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën.

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën. Beste leerling, Dit document bevat het examenverslag van het vak Geschiedenis (Pilot) vwo, eerste tijdvak (2014). In dit examenverslag proberen we zo goed mogelijk antwoord te geven op de volgende vraag:

Nadere informatie

DE STER VAN BETHLEHEM

DE STER VAN BETHLEHEM 1 EEN VERSCHIJNSEL DAT DE WERELD VERBAASDE: DE STER VAN BETHLEHEM De ster van Bethlehem fascineert al eeuwenlang gelovigen, ongelovigen en de nieuwsgierigen van onze wereld. De Bijbel vertelt namelijk

Nadere informatie

Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe

Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe Transnational Forces and Corporate Governance Regulation in Postsocialist Europe reading committee: prof. dr. B. Greskovits dr. O.H Holman prof. dr. J.E. Keman dr. S. Shields prof. dr. R. Van Tulder Arjan

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2014 tijdvak 1 maandag 19 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Breien in de late middeleeuwen Een stukje geschiedenis over een geliefd tijdverdrijf

Breien in de late middeleeuwen Een stukje geschiedenis over een geliefd tijdverdrijf Breien in de late middeleeuwen Een stukje geschiedenis over een geliefd tijdverdrijf Madonna met breiwerk, 1400-1410. Geschilderd door Bertram von Minden (1340-1414), detail uit het Buxtehude Altaar Onderzoek

Nadere informatie

Ilse Weijten en gastdocent Jos van Dooren

Ilse Weijten en gastdocent Jos van Dooren MODULE BASISKENNIS ALGEMENE EN POLITIEKE GESCHIEDENIS Afstudeerrichting: Gids/Reisleider Code: 17 Academiejaar: vanaf 2013-2014 Niveau: basismodule Periode binnen het modeltraject: semester 2 Start binnen

Nadere informatie