Na gedane arbeid. Gids voor de geschiedenis van cultuurbeoefening en vrijetijdsbesteding in de provincie Utrecht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Na gedane arbeid. Gids voor de geschiedenis van cultuurbeoefening en vrijetijdsbesteding in de provincie Utrecht"

Transcriptie

1 Na gedane arbeid Gids voor de geschiedenis van cultuurbeoefening en vrijetijdsbesteding in de provincie Utrecht Trajecten door Utrecht 10 Het Utrechts Archief in samenwerking met de Stichting Stichtse Geschiedenis

2 Na gedane arbeid

3 Na gedane arbeid Gids voor de geschiedenis van cultuurbeoefening en vrijetijdsbesteding in de provincie Utrecht Tekst: M.C.Breij, B.Hogenkamp, J.de Kruif, A.Pietersma en F. Vogelzang Uitgave: Het Utrechts Archief in samenwerking met de Stichting Stichtse Geschiedenis Vormgeving: Gerard van der Krogt, Utrecht Druk: PlantijnCasparie, Nieuwegein Fotowerk: Fotodienst van Het Utrechts Archief Met dank aan de provinciale archiefinspectie en de gemeente- en streekarchieven/archivariaten in de provincie Utrecht Deze uitgave is tot stand gekomen met financiële steun van het Provinciaal Bestuur van Utrecht Illustraties omslag: Viering 25-jarig regeringsjubileum koningin Wilhelmina in de Lange Smeestraat op 31 augustus Foto door C.J.L.Vermeulen. Harddraverij op de Maliebaan, Aquarel door Willem de Famars Testas. City Theater aan de Voorstraat in Utrecht, Wegwijzer van de muzikale réveille, optochten en taptoe op 2 september Een strijkkwartet bestaande uit de heren Baumgarten, Dahmen, Malherbe en Crayevanger. Tekening door Pieter van Loon, ISBN ISSN Het Utrechts Archief, Utrecht 2005 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Trajecten door Utrecht 10 Redactie: J.C.M. Pennings, A. Pietersma en F. Vogelzang

4 Na gedane arbeid Gids voor de geschiedenis van cultuurbeoefening en vrijetijdsbesteding in de provincie Utrecht Mieke Breij, Bert Hogenkamp, José de Kruif, Arend Pietersma en Fred Vogelzang Trajecten door Utrecht 10 Het Utrechts Archief in samenwerking met de Stichting Stichtse Geschiedenis

5 ...leerschool der zeden, verhooging van kunstzin, ontwikkeling van geestesgaven, gevoel voor het schoone en goede...

6 Inhoudsopgave 1 Inleiding 7 2 Tips en waarschuwingen 9 3 Volksvermaak 10 4 Muziek 18 5 Toneel, cabaret en dans 24 6 Lezen 28 7 Film 34 8 Sport 40 9 Toerisme en recreatie 48 Adressen 57 Register 59 Verantwoording van de illustraties 60

7 Het Oranjehuis heeft door de eeuwen heen aanleiding gegeven tot vele vormen van vermaak. In ieder hoofdstuk van deze gids vindt u een illustratie van een feestelijke gebeurtenis rond koningin Wilhelmina. Haar troonsbestijging in 1898 en de regeringsjubilea in 1923 en 1948 nemen daarbij een prominente plaats in. Op 1 september 1898 wordt op het marktplein in Zeist deze Wilhelminaboom geplant: de oudste Oranjeboom in Zeist. De keuze viel op een linde omdat deze bomen zeer oud kunnen worden. 6 Inleiding

8 1 Inleiding...ter ere van dese stadt en provintie ende recreatie van eenen yegelicken... Deze gids gaat over cultuur en vrije tijd. We hanteren hierbij een beperkte definitie van het begrip cultuur. Het gaat namelijk om bezigheden, zowel actief als passief, van mensen in hun vrije tijd op terreinen als feesten, muziek, toneel, lezen, film, reizen, musea en sport. Cultuur in de brede zin van het woord gaat immers nog veel verder. Daarbij horen ook zaken als taal, koken, kleding, omgangsvormen e.d. Natuurlijk kunnen in deze gids niet alle vormen van vrijetijdsbesteding aan de orde komen. Aan bezigheden die zich meer in huiselijke kring en minder in een maatschappelijke context afspelen, zoals fotografie, tuinieren, modelbouw en het verzamelen van postzegels, teddyberen of Chinees porselein, gaan we hier voorbij. Bovendien zijn over deze hobby s nauwelijks bronnen beschikbaar en is hierover nauwelijks relevant onderzoek mogelijk. Vaak is beweerd dat het begrip vrije tijd is ontstaan na de industriële revolutie in de 19 de eeuw. Door het fabriekswerk kwam er een duidelijke scheiding tussen de werktijd en de tijd daarna, de vrije tijd. In een agrarische samenleving zou dat onderscheid veel minder duidelijk zijn, omdat de boer en zijn knechten afhankelijk van het weer en het jaargetijde hun eigen werkritme bepaalden. De ene dag wat meer, de andere dag wat minder. Werk en vrije tijd liepen daar, was de overtuiging, organisch in elkaar over. Gevolg was wel dat van echte vrije tijd geen sprake was: er was tenslotte altijd wel wat te doen. Dit gemis werd gecompenseerd door de vele kerkelijke feestdagen, waarop niet gewerkt mocht worden maar die gevuld waren met kermis, kerkbezoek, optochten en andere sociale gebeurtenissen. Hierdoor ontstond het beeld van een harmonieus samengaan van werk en vrije tijd. Veel studies nemen de klassieke vrijetijdsbesteding van de elite als uitgangspunt: jacht, sport, het aanleggen van verzamelingen, reizen, het bezoeken van toneel- en muziekvoorstellingen en sociale verplichtingen. De elite zette daarmee de toon voor hoe die vrije tijd moest worden ingevuld. Vrije tijd kan ook als een probleem gedefinieerd worden. Dat gebeurde toen steeds meer groepen in de samenleving over vrije tijd gingen beschikken. Daardoor ontwikkelde zich bij de 19 de - eeuwse burgerij het schrikbeeld van de onbeschaafde arbeider, die een ongeremd en drankzuchtig leven leidde en zijn loon er op die manier doorheen joeg. Armoe en ziekte zouden het gevolg zijn. Wat tot dan toe op de schaarse feestdagen aan uitspattingen door de vingers was gezien, moest worden uitgebannen en vervangen door fatsoenlijk, burgerlijk vermaak. Men spreekt in dit verband wel van een disciplineringsoffensief. Daarbij hoorde het volk in aanraking te komen met de hogere cultuur, bijvoorbeeld door het bezoeken van kunstverzamelingen die zich in de 19 de eeuw met name door toedoen van de overheid tot openbare musea hadden ontwikkeld. Bovendien konden ze daar ook warm gemaakt worden voor het opkomende nationalisme. Deze musea getuigden van de grote scheppingsdaden van de natie uit het verleden, waarvan een ieder doordrongen diende te raken. Er is een theorie dat cultuur ontstaat in de bovenlaag van de maatschappij en - dikwijls in verwaterde vorm - doorsijpelt naar de onderkant van de maatschappij. Een andere theorie gaat uit van het tegenovergestelde: de echte cultuur wordt geboren uit de boezem van het volk, is een soort onbewuste uiting van de volksgeest. Door de hogere klassen worden die zuivere, maar vaak wat ruwere vormen vervolgens verfijnd en dan overgenomen. Tegenwoordig verspreiden cultuuruitingen zich zo snel, dat vaak niet meer is na te gaan waar ze zijn ontstaan. De recreatieve functie staat daarbij voorop en moet daarom efficiënt georganiseerd worden. De natuur is een uitje, langs de snelwegen ontstaan leisure centres, met grote bioscopen, sportaccommodaties en restaurants. De stad zelf is tot een toeristisch product geworden. Daardoor is de betekenis van het woord vrijetijdsbesteding eigenlijk ook veranderd. Het is niet langer tijd die we over hebben, maar tijd die we moeten vullen. Dat blijkt vaak een zwaardere opgave dan het werk zelf. Deze gids geeft u informatie wanneer u al een onderwerp hebt gekozen, maar hoopt u ook op ideeën te brengen. Bijna vanzelfsprekend is dat u de ontwikkelingen op een of meer van de hier behandelde terreinen voor uw eigen plaats of streek kunt onderzoeken, of dat u de ene plaats of streek met de andere vergelijkt, bijvoorbeeld als het gaat om de viering van St. Maarten, de oprichting van een muziekkorps, de keuring van een film en de Na gedane arbeid 7

9 aanleg van een gemeentelijk sportveld. Zijn plaatselijke verschillen te verklaren uit de kerkelijke signatuur of de sociaal-economische structuur, of is het gewoon de ligging ten opzichte van de stad? Literatuur U.A.J. Becher, Geschichte des modernen Lebensstils. Essen - Wohnen - Freizeit - Reisen (München 1990) D. Kalb en S. Kingma, Fragmenten van vermaak. Macht en plezier in moderniserend Nederland (Amsterdam 1991) R. Koshar, (red.), Histories of leisure (Oxford 2002) T. Metz, Pret! Leisure en landschap (Rotterdam 2002) Kermis op het Vredenburg in Foto door J.A. Moesman. 8 Inleiding

10 2 Tips en waarschuwingen...arme centen, die zoveel beter konden worden besteed... Uw eigenlijke onderzoek begint met het lezen van de belangrijkste literatuur en vervolgens de gedrukte bronnen over uw onderwerp. Pas daarna duikt u de archieven in. Literatuuropgaven vindt u verderop bij de desbetreffende paragrafen. Meer vindt u in Sabine, het Stichts Algemeen Bibliografisch Netwerk. Dit bevat circa titels van boeken en tijdschriftartikelen over (delen van) de provincie Utrecht. Er zijn verschillende zoekmogelijkheden, onder andere op persoonsnamen, geografische namen en trefwoorden. Sabine is on line te raadplegen in de meeste bibliotheken in de provincie Utrecht en op Vaak zult u hierin verwijzingen tegenkomen naar het Jaarboek Oud-Utrecht (JOU), 1924-, met registers over en , en het Maandblad, sinds 1994 Tijdschrift Oud-Utrecht (MOU, respectievelijk TOU), 1926-, met registers over Daarnaast zijn in de bibliotheek van Het Utrechts Archief via het geautomatiseerde catalogussysteem VUBIS vrijwel alle titels van boeken en tijdschriftartikelen betreffende de gemeente en de belangrijkste betreffende de rest van de provincie te vinden. Ook hier zijn bovengenoemde zoekmogelijkheden beschikbaar. Verder zijn van belang: C. Dekker e.a., (red.), Geschiedenis van de provincie Utrecht, 3 dln. (Utrecht 1997), R. de Bruin e.a., (red.), Een paradijs vol weelde. Geschiedenis van de stad Utrecht (Utrecht 2000) en andere lokale overzichtswerken, zoals A.C. van Grootheest en R. Bisschop, (red.), Geschiedenis van Veenendaal (Veenendaal 2000), de reeks Utrechtse Biografieën, de provinciale, regionale en lokale kranten, (onmisbaar voor aankondigingen, recensies en advertenties) en de collectie affiches. Na het lezen van de literatuur volgt het archiefonderzoek. De meest relevante archivalia worden eveneens verderop bij de desbetreffende paragrafen opgesomd. Meer vindt u in het provinciaal archievenoverzicht (www.utrechtsarchiefnet.nl) en die van Het Utrechts Archief (www.hetutrechtsarchief.nl). De meeste archiefstukken zijn opgemaakt met een zuiver administratief doel: denk aan rekeningen en belastingregisters. Maar andere stukken, zoals verzoekschriften of klachten, werden met een vooropgezet doel opgesteld: de schrijver wilde er iets mee bereiken. Daar moet u bij het gebruik van dergelijk materiaal wel rekening mee houden, want de objectiviteit is dan soms ver te zoeken. Voordat u daadwerkelijk begint met het verzamelen van gegevens moet u eerst een systeem voor het ordenen ervan bedenken. Anders kan het gebeuren dat u datgene wat u in het begin van het onderzoek hebt bestudeerd, met name de algemene literatuur, nogmaals moet opzoeken, omdat u bent vergeten een goede notitie te maken. Het is daarom van het grootste belang vanaf het begin de gegevens overzichtelijk en systematisch te noteren. Vermeld altijd nauwkeurig waar u een bepaald gegeven gevonden hebt. Als dat een boek betreft: auteur, titel en bladzijde, als het een archiefstuk betreft: archief, inventarisnummer en bladzijde c.q. datum en nummer van een besluit of een ingekomen/uitgaand stuk. Oral history (mondelinge overlevering) kan op bepaalde onderzoeksvragen antwoorden geven die niet of maar ten dele uit de andere bronnen te halen zijn. Herinneringen aan vroeger kunnen via interviews naar boven worden gehaald en zijn met name een geschikte bron om inzicht te krijgen in de dagelijkse werkelijkheid. Na gedane arbeid 9

11 Koningin Wilhelmina en koningin Emma komen aan bij station Soestdijk op 6 september 1898 na de inhuldiging. In 1918 brengt koningin Wilhelmina een bezoek aan de stad Utrecht op uitnodiging van Commissaris der Koningin Van Lynden van Sandenburg. 10 Volksvermaak

12 3 Volksvermaak...het wilde geloei uit de kelen eener opgezweepte schare De wijze waarop werd feestgevierd, de mate waarin men hierin participeerde, de tegenkrachten die deze feesten ontmoetten en de rol van de overheid en de elite, leveren belangrijke bouwstenen op voor de karakterisering van uw streek of dorp. Kermis in de stad Utrecht De eerste kermissen (een verbastering van het woord kerk-mis) ontstonden in de 11 de eeuw rond de jaarlijkse viering van de inwijding van een kerkgebouw. Bij de Utrechtse Domkerk was dit aanvankelijk het geval op 26 juni en na 1345 op 22 juli (St. Magdalena). Op die dag werden de relieken rondgedragen en at, dronk en danste het volk op straat. Geen wonder dat bij deze gelegenheid ook een markt werd gehouden met de vertooninge van veel zotternyen. Na de Reformatie verdwenen de kerkmissen in Utrecht, behalve die op St. Magdalena. In 1614 werd de kwijnende Pontiaansmarkt in januari met de kermis samengevoegd. Deze combinatie ontwikkelde zich tot het voornaamste volksfeest en zou dat tot in de 20 ste eeuw blijven. Op de Hoveniersmaandag en de Boerenzaterdag was de kermis het domein van de buitenlui. De locatie was toen al lang verschoven van de Steenweg, Oudegracht en Stadhuisbrug naar het westen: de Mariaplaats en het Vredenburg. Het Mariawaterpoortje werd daarom ook wel het Kermiswaterpoortje genoemd. De kermis trok van heinde en verre belangstelling. De schrijfster Belle van Zuylen vertelt dat je op de Utrechtse kermis moest zijn geweest om mee te tellen. Er waren honderden kramen en tenten voor elk wat wils. Luxe goederen als zijde, chintz, katoen, porselein en parfum; versnaperingen als poffertjes en wafels; spelen en spelletjes als dobbelen, ringsteken, katknuppelen, schieten en koekhappen; vermakelijkheden als goochelaars, koord- dansers, potsenmakers, lachspiegels, doolhoven, reuzen, dwergen, beren, slangenbezweerders, moorduitleggers, dikke dames en waarzegsters. Op het Vredenburg kregen de grotere attracties hun plaats, zoals panorama s, stuntende ruiters, toneeluitvoeringen, draaimolens, vlooientheaters, luchtschommels en wassen beelden. In de 19 de eeuw nam het vermaak relatief een steeds grotere plaats in en groeide de kermis uit tot een reizend pretpark met steeds nieuwe attracties. Ook kon men hier kennismaken met nieuwe uitvindingen, zoals de fotografie, de vélocipède, het elektrisch licht en de film. Voor alle kermisattracties was een gemeentelijke vergunning nodig. Werd deze wel eens geweigerd en zo ja, waarom gebeurde dat dan? Verboden Het Utrechtse stadsbestuur probeerde al vanaf de Middeleeuwen via verordeningen dartel- of wulpsheden de kop in te drukken. Men had het hierbij vooral begrepen op de kermis. Zo moest voor iedere attractie toestemming aan de vroedschap worden gevraagd en een recognitie worden betaald. Op zondag mochten de kramen pas om 4 uur s middags worden geopend en in 1652 moesten ze helemaal gesloten blijven. Zes jaar later werden zelfs alle vertoningen verboden. De regelmatige herhaling van verboden wijst erop dat ze niet altijd werden nageleefd. Het ging hier om zaken als mommerijen (over straat lopen met maskers), ganstrekken, klootschieten, dansen, kaatsen, dobbelen, jongspelen, hanengevechten en het optreden van goochelaars, koorddansers en acrobaten. Ook was het stadsbestuur beducht voor de buurmaaltijden, waar men zich dagenlang te buiten ging aan eten en drinken en die niet zelden uit de hand liepen. Vooral in de eerste helft van de 17 de eeuw stonden de stadsbesturen in de Republiek onder grote invloed van de Nederduits-gereformeerde kerk. Een willoos werktuig van de kerk waren ze echter niet. Beter dan de predikanten en ouderlingen begrepen de regenten dat het volk zo nu en dan stoom moest kunnen afblazen. In de 18 de en vooral de 19 de eeuw ontstonden verenigingen van vooruitstrevende burgers, zoals de Maatschappij tot Nut van t Algemeen, en later ook van orthodoxe christenen en roomskatholieken, die het volk op een hoger zedelijk peil wilden brengen. Naast prostitutie, kroegjool, baldadigheid, bandeloosheid, geldverspilling en drankmisbruik, waren ruwe volksvermaken als het zingen van straatliederen, hanen- en hondengevechten, Na gedane arbeid 11

13 Zusters Augustinessen in een botsauto op de kermis op de Maliebaan in Utrecht, De zusters vormden het koor bij de viering van de H. Mis op de kermis. Foto door Jan Lankveld. 12 Volksvermaak

14 Feestprogramma uit 1518 voor de vastenavondviering in Jutphaas met onder meer een spotmandement (quasi-reglement) van de schertsheerser Marcolphus, afbeeldingen van nepwapens met veel zotheidsattributen, zoals de geliefde strontfolklore, waarmee de elite letterlijk te kakken werd gezet. Hier ziet u twee liedjes, bestaande uit een opsomming van voedsel dat tijdens de vastenavond en tijdens de vasten moest worden genuttigd. katknuppelen en gans- en palingtrekken hun doelwit. Ook toen was de kermis echter de voornaamste steen des aanstoots. Volkszang, gymnastiek, beschaafd toneel door rederijkerskamers en volksvoorlezingen moesten de oude feesten en vermaken op een hoger plan brengen. Tal van rekesten om een verbod op de kermis werden aan de Utrechtse gemeenteraad gericht, zoals in november 1853 door de Nederlandse hervormde.gemeente. Het aantal ondertekenaars van een tegenrekest was echter nog veel groter. Verzet was er ook van de liberale meerderheid. Naast afkeer van zedenmeesterij speelden bij dit oordeel ook het respect voor traditie, de financiële belangen van gemeente en middenstand, de verwachting dat ruw vermaak dan over het gehele jaar zou plaatsvinden, en de vrees voor volksoproeren een rol. In 1901 ging burgemeester B. Reiger na weer zo n rekest eens poolshoogte nemen tijdens de laatste kermisnacht: het viel hem alleszins mee. Toch organiseerde het Anti-Kermiscomité in 1909 een groot protest, dat door maar liefst 41 instellingen werd ondersteund. Van werd inderdaad geen kermis gehouden, maar dit kwam omdat de gemeenteraad zulks vanwege de wereldoorlog niet passend vond. Na gedane arbeid 13

15 Harddraverij op de Maliebaan, Aquarel door Willem de Famars Testas. Ten gevolge van de gewijzigde politieke verhoudingen na de invoering van het algemeen kiesrecht viel in 1919 definitief het doek. Kermissen in andere plaatsen Na de Utrechtse kermis was de grote Amersfoortse kermis in de eerste week van oktober een goede tweede. In 1410 kreeg de stad Woerden van hertog Jan van Beieren het recht om een jaarmarkt te houden. Die ging vanouds gepaard met een kermis. Aanvankelijk was die in juli, maar later werd dit volksfeest traditioneel gehouden van de eerste maandag tot woensdag na 18 oktober. Nog altijd wordt op de eerste woensdag na 20 oktober in Woerden koeienmarkt met kermis gevierd. Over de gang van zaken op een kermis op het platteland zijn we goed geïnformeerd door Lukas Rotgans. In 1708 publiceerde hij een lang moraliserend en informatief gedicht, Boerekermis, over de kermis in zijn woonplaats Maarsseveen. In Bunschoten is al in 1671 sprake van een kermis. In de 19 de eeuw verdween hier de afzonderlijke kermisdag en in het begin van de 20 ste eeuw de kermis zelf, ondanks de kermispreek waarin de dominee zijn kudde vermaande zich netjes te gedragen. Dat laatste gebeurde niet altijd, getuige de correspondentie tussen burgemeesters en de Commissaris des Konings over ongeregeldheden tijdens de kermis. In Vreeswijk, vanwege de sluis rijk aan herbergen, duurde de kermis lange tijd maar liefst 14 Volksvermaak

16 vijf dagen. In 1903 besloot de gemeenteraad op verzoek van de kerken tot afschaffing. Dit was tegen het zere been van de middenstand. Uiteindelijk haalden Gedeputeerde Staten een streep door de rekening. Rond 1980 waren er in de provincie toch weer 63 kermissen. Ander vermaak Het feest van St. Maarten, de schutspatroon van stad en gewest, op 11 november was niet alleen een kerkelijke feestdag, maar ook een feestdag voor het volk, een soort carnaval voorafgaande aan de aanvankelijk zes adventszondagen. Het was vooral een boerenfeestdag, de dag waarop de pacht werd betaald en het dienstvolk werd aangenomen. De oogst was binnen, de wijn gebotteld en de ganzen vetgemest. Bij de Utrechtse Wittevrouwenpoort werd brood uitgedeeld. Evenals op Nieuwjaarsdag en Driekoningen mochten de bedelaars langs de huizen trekken. Kinderen verzamelden materiaal voor een feestvuur en maakten lampions van bieten. Daarmee gingen ze langs de huizen en zongen ze liedjes in ruil voor een versnapering. Aan het eind werden de mandjes boven het vuur uitgeschud en de inhoud geroosterd, vandaar de oude naam St. Maarten Schuddekorf. Na de Reformatie bleef dit feest aanvankelijk nog bestaan, ondanks verordeningen van stadswege. Festiviteiten waren er ook ter gelegenheid van vorstelijke bezoeken, zoals die van Karel V en Philips II, de stadhouders Willem IV en V, en keizer Napoleon aan de stad Utrecht. De Utrechters konden zich vergapen aan vuurwerk, triomfbogen en andere versieringen. Van een bijzondere feestcultuur was sprake bij onderhandelingen over de vrede van Utrecht (1713), in de patriottentijd en bij de intocht van de Franse troepen in Met name bij die laatste gelegenheden verrezen tal van allegorische bouwsels en versieringen en werden er optochten en bijeenkomsten gehouden. Aan het einde van de 19 de eeuw kregen de nationale feesten, zoals de viering van koninklijke verjaardagen, bezoeken en jubilea, de oprichting van monumenten ter herinnering aan hoogtijdagen uit het verleden een massaler karakter en dienden ze ook ter opvoeding en beschaving van het volk. Volkszang, schooloptochten en keurig gereglementeerde volksspelen maakten daarom deel uit van het repertoire. Een belangrijke rol vervulden in de 19 de eeuw de studentenmaskerades in de stad Utrecht ter gele- genheid van de lustra van de universiteit: groots opgezette historische optochten met tal van festiviteiten voor de burgerij. Aan het eind van de 19 de eeuw werden ook de eerste Oranjeverenigingen opgericht met als belangrijkste taak de organisatie van koninginnedag, tijdens de regering van koningin Wilhelmina op 31 augustus. Hun activiteiten zorgden ook voor verdeeldheid. De SDAP in Zuilen stemde in 1923 tegen de gemeentelijke subsidie voor de viering van koninginnedag en die partij vond ook dat de daar gezongen liederen niet onder schooltijd mochten worden ingestudeerd. Sommige feestdagen zoals Sinterklaas groeiden in de loop van de 19 de eeuw uit tot geaccepteerde officiële plaatselijke feesten. Andere zoals het Palmpasenfeest verdwenen op de meeste plaatsen. Echter niet in Veenendaal, waar het een echt kinderfeest was met palmpasenstokken vol lekkernijen of - voor de arme kinderen - een stokje met een stuk roggebrood. Ook wordt in Veenendaal op 17 september Lammelietjesavond (Lampegietersavond) gevierd, een typisch lokaal feest met een onduidelijke achtergrond. Feest was er ook rond paardenmarkten, zoals vroeger op het Vredenburg of op Palmzondag in De Bilt, en tijdens harddraverijen op de Maliebaan. Na de Tweede Wereldoorlog ontstonden buurtverenigingen, die een scala aan activiteiten organiseerden, zoals een dagje uit voor bejaarden en kinderen, straatoptochten en spelletjes. De buurtvereniging Ons Genoegen in de Utrechtse Kovelaarstraat werd al in 1924 opgericht. Na een achteruitgang in de jaren 80 geven de buurtfeesten de laatste jaren een opleving te zien. Hoe staat het hierbij met de participatie van allochtonen? We eindigen in de kroeg, het vermaak van alle tijden, in alle plaatsen en voor alle mensen. Maar wat een verschil tussen een sociëteit of een grand café met pluchen stoelen en kroonluchters en een drankhol met lichtekooien en de messen op tafel. Hoe zat het met de voorzieningen in uw plaats? Welke herbergen, koffiehuizen, café s e.d. waren er en welk publiek kwam er op af? Wat werd er zoal gedaan behalve drinken (en eten). Hield de politie een oogje in het zeil, omdat er wel eens ongeoorloofde dingen gebeurden? De politiearchieven of de rechterlijke archieven kunnen hierover uitsluitsel geven. Misschien was uw kroeg wel een moordhol. In de archieven van het gemeentebestuur en zijn voorgangers zijn gegevens aanwezig over kroegen en hun vergunningen en openingstijden. Moeilijker vast te stellen is het assortiment van de kroegbaas. Zou er een boedelinventaris bewaard zijn gebleven? Na gedane arbeid 15

17 De zusjes Koetsier achterop de motor van een Canadese militair bij de bevrijding van Utrecht op 7 mei Foto door Fr. van der Werf. Literatuur Algemeen Peter Burke, Volkscultuur in Europa (Amsterdam 1900) Willem Frijhoff, Frans Grijzenhout en Marieke Knuijt; Paul Knolle, (red.), Een groot gedruis en eene onbesuisde vrolykheit : feesten in de 18 de eeuw (Enschede/Leiden 1996) J. ter Gouw, De volksvermaken (Haarlem 1871). Klassiek standaardwerk, ingedeeld per soort feest. Bevat register op zaken, maar niet op plaatsen. Frans Grijzenhout, Feesten voor het vaderland: Patriotse en Bataafse feesten (Zwolle 1989) G,H. Janssen, De eeuwige kroeg: hoofdstukken uit de geschiedenis van het openbaar lokaal (Meppel 1976) G.H. Janssen, Een roes van vrijheid: kermis in Nederland (Meppel 1987) Stad Utrecht Ach Lieve Tijd. Deel Dertien eeuwen Utrecht, de Utrechters en hun vertier (Zwolle 1985) Als de dag van gisteren. Deel Honderd jaar Utrecht, de Utrechters en hun vrije tijd (Zwolle 1989) T. Baetens, M. van Hoorn en M. Meuwissen, Sluipwinkels van ongerechtigheid en ontucht: de kermis in Utrecht , Volkscultuur, 5 (1986/87) Jan Brugman, Hans Buiter en Kaj van Vliet, Markten in Utrecht. Van de vroege Middeleeuwen tot nu (Utrecht 1995) Buurtvereniging Concordia (Utrecht 1995) Willem du Gardijn, Reinier Kramer en Rik Sanders, Kermis, volksvermaak of vuile week, Aanzet, 5 (1987) W. Graadt van Roggen, Momentopnamen van de Utrechtsche jaarmarkten, in: JOU, 1940, Volksvermaak

18 W. Graadt van Roggen. Ooggetuigen van oud-utrechtsche kermissen, MOU, 16 (1941) 81-82, 94-96; 17 (1942) 5-8 W. Graadt van Roggen, De Utrechtsche jaarmarkt-kermis, in: JOU, 1953, Gerrit Jansen, Prettige feestdagen. Utrechtse feesten in heden en verleden (Utrecht 2004) W.W. Mijnhardt, Van tingeltangel tot tentoonstelling, in: JOU, 1995, Nellie van Vulpen, Vermaak in Utrecht ( ): publiekswerving door de Utrechtse Schouwburg en de koffiehuizen, in: JOU, 1995, Verder zijn in de bibliotheek van Het Utrechts Archief via de zoekwoorden feest en kermis vele feestwijzers, programma s, aankondigingen, brochures en andere documentatie over kermissen, wedstrijden, optochten, plechtigheden en nationale en oranjefeesten uit de 17 de -20 ste eeuw betreffende de stad en soms ook de provincie Utrecht aanwezig. Zie ook de series VV03 en VV21 Andere plaatsen in de provincie Utrecht Ach Lieve Tijd. Deel Dertien eeuwen Amersfoort, de Amersfoorters en hun vertier (Zwolle 1987) Almanakken. Bevatten een lijst van kermissen/jaarmarkten in de provincie, 19 de -20 ste eeuw. V.A.M. van der Burg en R.P.M. Rhoen, De voorgeschiedenis van de Oranjevereniging te Zeist, Seijst, 30 (2000) Jonna Dommerholt, Kijk op kermis, Cronyck de Geyn, 23 (2001) afl. 4, 69-76, 24 (2002) afl. 1, Gebaseerd op herinneringen van haarzelf en anderen aan de Vreeswijkse kermis. Joop Frankenhuizen, De Vinkeveense kermis, volksvermaak en mikpunt, De Proosdijkoerier, 16 (2000) Oranje Boven in Woerden, [ ] (Woerden 1995) Lukas Rotgans, Boerenkermis, L. Strengholt, ed. (Gorinchem 1968) Arie de Zwart, Het 25-jarig regeringsjubileum van Koningin Wilhelmina in 1923: de feesten in Maarssen en Nieuw-Maarsseveen, Oud-Zuilen, Tienhoven en Oud-Maarsseveen, Historische Kring Maarssen, 30 (2003) Kranten Provinciale, regionale en lokale kranten met advertenties voor kermisattracties en festiviteiten. Deze kunt u vanaf circa 1850 aantreffen. Archieven Het Utrechts Archief: Stadsarchief I (middeleeuwse rechtboeken, bijvoorbeeld 9, f. 45: verordening tegen het dobbelen); Stadsarchief II (vroedschapsresoluties, via de index met termen als balen/baletten, buurmaaltijden, comedien, dansen en jaarmarkten; 373, verzoekschriften voor attracties en voorstellingen tijdens de kermis, 17 de -18 de eeuw; 534, lijsten van de plaatsen der tenten en kramen op de kermis e.a., eind 18 de eeuw; 354 en 1896, vergunningen voor tappers en betalingen van tappers aan het Ambachtskinderhuis, 18 de eeuw; rekeningen van de Stadsaalmoezenierskamer met de post inkomsten van speelders op de kermis); Stadsarchief III (116 en 664, verzoekschriften voor attracties en voorstellingen tijdens de kermis, ); gemeentebestuur van Utrecht (rubrieken marktwezen/jaarmarkten en kermissen, feestelijkheden en plechtigheden; bijzondere patentregisters van beheerders van publieke vermakelijkheden en tappers; bijzondere bevolkingsregisters van tappers; lijsten van cafés en koffiehuizen; registers van de vermakelijkheidsbelasting, met opgave van de namen van de lokaliteiten en het soort uitvoering); Bewaarde Archieven II (rekeningen van de Nicolaaskerk, eind 15 de eeuw, over processies); Stichting Stadsontspanning Utrecht (opgericht in 1953 om door middel van feestelijkheden, zoals de intocht van Sinterklaas, sportmanifestaties, culturele voorstellingen e.d. geestelijke en lichamelijke ontspanning te verschaffen); Entertainment Committee in Utrecht (opgericht in 1945 in Utrecht en andere plaatsen om geallieerde militairen verantwoord vermaak te bieden; verslagen van dansavonden); gemeentepolitie Utrecht (handhaving van de openbare orde op de kermis in Jutphaas, 1927); Gedeputeerde Staten (hotel-, logements- en sociëteitsvergunningen, 20 ste eeuw). Gemeente- en streekarchieven/archivariaten: sociëteiten, buurtverenigingen; comités voor koninklijke feestdagen; oranjeverenigingen. Beeldmateriaal en objecten Het Utrechts Archief: foto s van J.A. Moesman (Utrechtse en Biltse kermis, ; circus Barnum en Baily in Utrecht, 1903); tekeningen van een anonymus (jaarmarkt op de Mariaplaats, 1800), J. de Beijer (kermis op het Vredenburg, 1760), W. de Famars Testas (harddraverij op de Maliebaan, 1889), W.P. Hoevenaar (kermis op de Neude, 1830; kermisfiguren op de Mariaplaats en het Vredenburg, 1840), P. van Loon (Biltse kermis, 1864; kermisattracties op het Vredenburg, 1841), J. Schouten (jaarmarkt op de Mariaplaats, 1760); gravures van vuurwerk, 1747, Archeologische diensten van Utrecht en Amersfoort: dominostenen, dobbelstenen, kegelspel. Na gedane arbeid 17

Kijk naar omhoog! 25 kinderliederen. Tekst: Frits Deubel & Bert Noteboom jr. Muziek: Bert Noteboom jr. 2e druk 2006 Uitgave: Proza Musica, Veenendaal

Kijk naar omhoog! 25 kinderliederen. Tekst: Frits Deubel & Bert Noteboom jr. Muziek: Bert Noteboom jr. 2e druk 2006 Uitgave: Proza Musica, Veenendaal Kijk naar omhoog! 25 kinderliederen Tekst: Frits Deubel & Bert Noteboom jr Muziek: Bert Noteboom jr 2e druk 2006 Uitgave: Proza Musica, Veenendaal Meer informatie over dit boek of over andere uitgaven

Nadere informatie

Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500)

Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500) Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500) Algemeen Als je aan de Middeleeuwen denkt, dan denk je waarschijnlijk aan grote kastelen, ridders en jonkvrouwen. Natuurlijk, dit is een gedeelte

Nadere informatie

Muziekbibliotheek van de Omroep

Muziekbibliotheek van de Omroep MCO_bibliotheek_aanlever_28_4_10 29-04-10 10:29 Pagina 1 Muziekbibliotheek van de Omroep Muzikale schatkamer van Nederland muziekcentrum van de omroep MCO_bibliotheek_aanlever_28_4_10 29-04-10 10:29 Pagina

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Info plus Het leenstelsel

Info plus Het leenstelsel Project Middeleeuwen F- verrijking week 1 Info plus Het leenstelsel Inleiding De Middeleeuwen betekent letterlijk de tussentijd. Deze naam is pas later aan deze periode in de geschiedenis gegeven. De naam

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

Samenvatting Kunst ABC

Samenvatting Kunst ABC Samenvatting Kunst ABC Week 1: Kunst algemeen + film, beeldhouwen en fotografie Info: Wat is kunst? Kunst kan verschillende soorten dans, muziek, schilderijen, toneel en beelden zijn. Beeldhouwkunst of

Nadere informatie

RONDOM LEVENSEINDE EN UITVAART. hoe te handelen bij een begrafenis of crematie en hoe de kerkelijke gemeente daarbij helpen kan

RONDOM LEVENSEINDE EN UITVAART. hoe te handelen bij een begrafenis of crematie en hoe de kerkelijke gemeente daarbij helpen kan RONDOM LEVENSEINDE EN UITVAART hoe te handelen bij een begrafenis of crematie en hoe de kerkelijke gemeente daarbij helpen kan Uitgave ten dienste van de Gereformeerde Kerk te Ermelo/ gemeente van de Protestantse

Nadere informatie

Inleiding Stedelijk Orkest Kampen

Inleiding Stedelijk Orkest Kampen Inleiding Stedelijk Orkest Kampen Ontstaan geschiedenis 1842-1867 Het ontstaan van het Stedelijk Orkest was een wens van de stedelijke schutterij in Kampen. Deze wens werd pas een gemis van de Gemeente

Nadere informatie

Memorieboek of calendarium-necrologium van het Sint Plechelmuskapittel te Oldenzaal Inleiding bij de internet-editie

Memorieboek of calendarium-necrologium van het Sint Plechelmuskapittel te Oldenzaal Inleiding bij de internet-editie Memorieboek of calendarium-necrologium van het Sint Plechelmuskapittel te Oldenzaal Inleiding bij de internet-editie In een vitrine in de oude sacristie van de St. Plechelmusbasiliek te Oldenzaal is een

Nadere informatie

Informatieblad Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's)

Informatieblad Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's) Informatieblad Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB's) Achtergrond In 1811 werd in de meeste delen van Nederland de Burgerlijke Stand ingevoerd. De overheid had op dat moment nauwelijks gegevens over de

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Het project Utrechtse Stadsgezichten

Het project Utrechtse Stadsgezichten Het project Utrechtse Stadsgezichten In 2010 ontstond het idee om een afbeelding van een geschilderd stadsgezicht in Utrecht te plaatsen in een vitrine of als tegeltableau. Uiteindelijk leidde dit tot

Nadere informatie

Sinterklaas. Lees het verhaal en beantwoord de vragen.

Sinterklaas. Lees het verhaal en beantwoord de vragen. Sinterklaas Lees het verhaal en beantwoord de vragen. Sinterklaas is geboren aan het begin van de vierde eeuw. Hij is dus ongeveer 1700 jaar oud. Hij komt uit Myra, dat is een plaats in wat tegenwoordig

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Cultuur in cijfers Leiden 2011

Cultuur in cijfers Leiden 2011 Maart 2011 Cultuur in cijfers Leiden 2011 Leiden is een historische stad met een breed aanbod aan culturele voorzieningen. Zo is de oudste schouwburg van het land hier te vinden, zijn de musea flinke publiekstrekkers,

Nadere informatie

Het Vlaardingse klokkenspel

Het Vlaardingse klokkenspel Het Vlaardingse klokkenspel door Laura J. Meilink-Hoedemaker Met dank aan het Gemeentearchief van Vlaardingen Pagina 1 van 6 Het Vlaardings klokkenspel Dit artikel op mijn website gaat over het klokkenspel

Nadere informatie

VTO-cultuurvragen. Pagina 1 van 12 Cultuurvragen uit VTO SCP/CBS

VTO-cultuurvragen. Pagina 1 van 12 Cultuurvragen uit VTO SCP/CBS VTO-cultuurvragen Onderstaand zijn de vraagformuleringen zoals gehanteerd in VTO2012 afgedrukt. De respondenten kregen een brief toegestuurd waarin ze uitgenodigd werden om de VTOenquête via het internet

Nadere informatie

MYSTERIES VAN HET VENERABEL

MYSTERIES VAN HET VENERABEL MYSTERIES VAN HET VENERABEL Elke tweede donderdag na Pinksteren viert de Katholieke Kerk Sacramentsdag. Men herdenkt de instelling van de eucharistie, waarbij Jezus Christus zichzelf onder de gedaanten

Nadere informatie

Hoofdstuk 21. Cultuur

Hoofdstuk 21. Cultuur Hoofdstuk 21. Cultuur Samenvatting Evenals in 2003, heeft driekwart van de Leidenaren in de afgelopen 12 maanden één of meerdere culturele voorstellingen of voorzieningen bezocht. De bioscoop is veruit

Nadere informatie

Les 3 Monniken en Ridders MUZIEK

Les 3 Monniken en Ridders MUZIEK Les 3 Monniken en Ridders MUZIEK Annemieke Hooijschuur en Hanneke de Jong Les 3 Monniken en Ridders MUZIEK Wereldlijke en Geestelijke Voorkennis De leerlingen zijn enigszins op de hoogte van de levenswijze

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Eerste druk, 2014 2014 Jan Wouters Fotografie: Bas Pinto, John en Lucie Schats

Eerste druk, 2014 2014 Jan Wouters Fotografie: Bas Pinto, John en Lucie Schats Kruimels eten Eerste druk, 2014 2014 Jan Wouters Fotografie: Bas Pinto, John en Lucie Schats isbn: 9789048432066 nur: 303 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

ENQUETE POPCULTUUR IN NOORD LIMBURG voor muzikanten

ENQUETE POPCULTUUR IN NOORD LIMBURG voor muzikanten ENQUETE POPCULTUUR IN NOORD LIMBURG voor muzikanten BELANGRIJK: Gegeven antwoorden worden strikt vertrouwelijk en naamloos verwerkt. Deelname aan de enquête is anoniem. Wil je echter kenbaar maken waar

Nadere informatie

Prins Bernhard Cultuurfonds Utrecht wijst 102.130 aan bijdragen toe

Prins Bernhard Cultuurfonds Utrecht wijst 102.130 aan bijdragen toe Prins Bernhard Cultuurfonds Utrecht wijst 102.130 aan bijdragen toe Utrecht, 12 maart 2007. De adviescommissie van het Prins Bernhard Cultuurfonds Utrecht heeft in haar vergadering van 6 maart 2007 137.200

Nadere informatie

Michaël Maarschalkerweerd (1838-1915) Michaël Maarschalkerweerd Herdenkingsjaar 2015 Presentatieplan

Michaël Maarschalkerweerd (1838-1915) Michaël Maarschalkerweerd Herdenkingsjaar 2015 Presentatieplan Michaël Maarschalkerweerd (1838-1915) Michaël Maarschalkerweerd Herdenkingsjaar 2015 Presentatieplan Michaël Maarschalkerweerd Herdenkingsjaar 2015 Doelstelling: Bevorderen bewustwording en klankervaring

Nadere informatie

Het lied dat je raakt

Het lied dat je raakt Geloofsontmoetingen Gemeente kring Vergader opening Regio ontmoeting Thema Het lied dat je raakt Concept 0.9 (12 maart 2015) Bond van Vrije Evangelische Gemeenten in Nederland Voorwoord Sinds een paar

Nadere informatie

advent Utrecht verhaalt: feestdagen: bladzijden uit het boek Doornburgh verhaalt Doornburgh/ Dames en heren (bewoners)/

advent Utrecht verhaalt: feestdagen: bladzijden uit het boek Doornburgh verhaalt Doornburgh/ Dames en heren (bewoners)/ Utrecht verhaalt: feestdagen: advent bladzijden uit het boek Doornburgh verhaalt feestdagen: advent Ton de Coo Albert Retel 2015 Utrecht verhaalt is een concept van ar-gitect Bij gebruik van de inhoud

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Grafiek 23.1a Bezoek aan culturele voorstellingen en voorzieningen de afgelopen 12 maanden, 2002-2013 29% 26% 26% 26% 19% 17% 12% 10%

Grafiek 23.1a Bezoek aan culturele voorstellingen en voorzieningen de afgelopen 12 maanden, 2002-2013 29% 26% 26% 26% 19% 17% 12% 10% 23 CULTUURPARTICIPATIE De bekendheid en het gebruik van de diverse culturele voorzieningen, instellingen, plekken en festivals staan centraal in dit hoofdstuk. Daarnaast wordt ingegaan op de mate waarin

Nadere informatie

DOOP-, TROUW- EN BEGRAAFBOEKEN. STADSARCHIEF s-hertogenbosch

DOOP-, TROUW- EN BEGRAAFBOEKEN. STADSARCHIEF s-hertogenbosch DOOP-, TROUW- EN BEGRAAFBOEKEN AANWEZIG BIJ HET STADSARCHIEF s-hertogenbosch OVERZICHT ROSMALEN Versie juli 2012 WOORD VOORAF Genealogisch onderzoek in de registers van de burgerlijke stand levert voor

Nadere informatie

DOOP-, TROUW- EN BEGRAAFBOEKEN. STADSARCHIEF s-hertogenbosch

DOOP-, TROUW- EN BEGRAAFBOEKEN. STADSARCHIEF s-hertogenbosch DOOP-, TROUW- EN BEGRAAFBOEKEN AANWEZIG BIJ HET STADSARCHIEF s-hertogenbosch HANDLEIDING EN OVERZICHT Versie mei 2014 WOORD VOORAF Genealogisch onderzoek in de registers van de burgerlijke stand levert

Nadere informatie

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 De Kerk Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 2 1. Geschiedenis De grote bevolkingsgroei in de tweede helft van de 14de eeuw maakte het noodzakelijk nieuwe kerken

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd?

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.6 Emancipatie en democratisering. Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Onderzoeksvraag: Hoe werd de politiek gedemocratiseerd? Kenmerkende aspecten: * Voortschrijdende democratisering, met deelname van steeds meer mannen en vrouwen aan het politiek proces. * De opkomst van

Nadere informatie

Heemkundekring Willem Snickerieme en Museum Zwaluws Erfgoed

Heemkundekring Willem Snickerieme en Museum Zwaluws Erfgoed Heemkundekring Willem Snickerieme en Museum Zwaluws Erfgoed Vastgesteld door het bestuur van de heemkundekring op 9 maart 2015. Wat is het Museum Zwaluws Erfgoed? Het museum Zwaluws Erfgoed is een etnografisch

Nadere informatie

HEURISTIEK TOERISME VLAANDEREN. cursus. module voorbereidingsproces (40 u.) component Informatieverwerving en verwerking (12 u.

HEURISTIEK TOERISME VLAANDEREN. cursus. module voorbereidingsproces (40 u.) component Informatieverwerving en verwerking (12 u. TOERISME VLAANDEREN cursus HEURISTIEK module voorbereidingsproces (40 u.) component Informatieverwerving en verwerking (12 u.) Jos van Dooren Jos van Dooren Pagina 1 BRONNENSTUDIE VOOR GIDSEN EN REISLEIDERS

Nadere informatie

Wat is een kerkdienst?

Wat is een kerkdienst? Inhoudsopgave Welkom...3 Wat is een kerkdienst?... 4 Liturgie...5 Schema liturgie... 6 Begrippen... 8 Ruimte voor uw aantekeningen... 9 Contact...10 Routebeschrijving... 11 2 Welkom Allereerst hartelijk

Nadere informatie

Ik ben...! En wie ben jij?

Ik ben...! En wie ben jij? Ik ben...! En wie ben jij? IK ben de Opstanding en het Leven Pasen 2015 viering in de Keizersgrachtkerk zondag 5 april 2015 Ik ben! En wie ben jij? De filosoof Martin Buber heeft de Jezus van het Johannesevangelie

Nadere informatie

Nieuwsbrief mei 2013. Onderzoek naar resten Kasteel Rietwijk

Nieuwsbrief mei 2013. Onderzoek naar resten Kasteel Rietwijk Onderzoek naar resten Kasteel Rietwijk In de kastelenbuurt van Heemskerk werd in november 2012 vanwege de sloop en nieuwbouwplannen een proefsleuvenonderzoek verricht. Dit werd uitgevoerd door het archeologische

Nadere informatie

JE CULTURELE ZELFPORTRET

JE CULTURELE ZELFPORTRET JE CULTURELE ZELFPORTRET Dit is het culturele zelfportret van Vul alles in hele antwoordzinnen in. Gebruik een ander lettertype of een andere kleur voor de antwoorden. Plak hier je pasfoto Film/tv 1 Ga

Nadere informatie

VERENIGING VAN NEDERLANDSE BEELDENDE KUNSTENAARS DE BRUG. Inventaris van het archief van (1945-) 1951, 1960-1996 (-1998)

VERENIGING VAN NEDERLANDSE BEELDENDE KUNSTENAARS DE BRUG. Inventaris van het archief van (1945-) 1951, 1960-1996 (-1998) Inventaris van het archief van VERENIGING VAN NEDERLANDSE BEELDENDE KUNSTENAARS DE BRUG (1945-) 1951, 1960-1996 (-1998) Tiny de Boer / Ramses van Bragt Den Haag 2001 / 2007 INHOUD 1. Inleiding 3 2. Inventaris

Nadere informatie

Schoolmeesters in Friesland, 1600-1950

Schoolmeesters in Friesland, 1600-1950 Schoolmeesters in Friesland, 1600-1950 De verzamelaar en samensteller Hartman Sannes... 2 Schoolmeesters in Friesland; het materiaal... 3 Bronnen... 4 Aard van het materiaal... 5 Verantwoording... 6 De

Nadere informatie

Archief Vereniging Nederlands Beauraing Comité Pro Maria, diocesaan comité s-hertogenbosch

Archief Vereniging Nederlands Beauraing Comité Pro Maria, diocesaan comité s-hertogenbosch Plaatsingslijst Archief Vereniging Nederlands Beauraing Comité Pro Maria, diocesaan comité s-hertogenbosch Archiefnummer: 761 Archiefnaam: PMHE Sector: Kerkelijk en godsdienstig leven Soort archief: Instellingsarchief

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Digitale catalogus abonnees. Geschiedenis in de klas. Digitale catalogus. Niet-abonnees

Digitale catalogus abonnees. Geschiedenis in de klas. Digitale catalogus. Niet-abonnees Digitale catalogus abonnees Geschiedenis in de klas Digitale catalogus Niet-abonnees Publicaties Algemeen Facsimile-uitgaven van oude kranten 1848 en 1900 GidK heeft enkele kranten volledig en op ware

Nadere informatie

MCO_VO_krant_23_10 25-10-10 09:15 Pagina 1. MCO Educatie Voortgezet Onderwijs. Muziek. moet je maken! Muziekcentrum van de Omroep www.

MCO_VO_krant_23_10 25-10-10 09:15 Pagina 1. MCO Educatie Voortgezet Onderwijs. Muziek. moet je maken! Muziekcentrum van de Omroep www. MCO_VO_krant_23_10 25-10-10 09:15 Pagina 1 MCO Educatie Voortgezet Onderwijs Muziek moet je maken! Muziekcentrum van de Omroep www.mco/educatie MCO_VO_krant_23_10 25-10-10 09:15 Pagina 2 Muziek moet je

Nadere informatie

Bron: De Oosterhoutse tijdmachine

Bron: De Oosterhoutse tijdmachine 1813 Aanleg Napoleonsbaan De grote weg Parijs-Amsterdam liep door Oosterhout. Hij werd aangelegd in de jaren 1813-1816. Napoleon begon met de aanleg, koning Willem I maakte hem af. Het traject maakte in

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen Tijdvak 1 Toetsvragen 1 De meeste kennis over de periode waarin de eerste mensen leefden, komt van archeologen. Wat houdt het werk van archeologen in? A Zij bestuderen de verschillende theorieën over de

Nadere informatie

Op bezoek in de Sint Bavo Basiliek aan de Leidsevaart.

Op bezoek in de Sint Bavo Basiliek aan de Leidsevaart. Op bezoek in de Sint Bavo Basiliek aan de Leidsevaart. Via de Nederlandse Genealogische Vereniging, afd. Kennemerland zijn we in de gelegenheid gesteld om een rondleiding in de Sint Bavo Basiliek bij te

Nadere informatie

Sittard, dominicanen en Sint Rosa

Sittard, dominicanen en Sint Rosa Sint Rosa Sittard, dominicanen en Sint Rosa Wanneer de Amerikaanse dominicanessen naar Sittard komen, treden zij in de voetsporen van eerdere dominicanen en dominicanessen, die voor Sittard heel veel betekend

Nadere informatie

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20

1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10. 2 De geboorte van een prins 16. 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 Inhoud Stamboom van het Koninklijk Huis 6 Inleiding 9 e 1 Het ontstaan van het Koninkrijk 10 2 De geboorte van een prins 16 3 De jeugd van prins Willem-Alexander 20 4 De studententijd van prins Willem-Alexander

Nadere informatie

Seizoen 2012-2013. Alles is muziek! www.zeistermuziekschool.nl

Seizoen 2012-2013. Alles is muziek! www.zeistermuziekschool.nl Seizoen 2012-2013 Alles is muziek! www.zeistermuziekschool.nl Liefde voor muziek De Zeister Muziekschool is hèt trefpunt voor muziek in Zeist. Iedereen die iets met muziek wil doen - van spelen tot luisteren,

Nadere informatie

Subsidieregels Hof van Twente 2016

Subsidieregels Hof van Twente 2016 2. Beleidsterrein Cultuur Zo groot en breed mogelijk cultuurparticipatie Maatschappelijke effecten Doelstellingen Subdoelstellingen Vergroten zelfredzaamheid Talentontwikkeling en ontplooiing jeugdige

Nadere informatie

De Gouden Eeuw van Twente 100 topstukken uit de collectie van Rijksmuseum Twenthe

De Gouden Eeuw van Twente 100 topstukken uit de collectie van Rijksmuseum Twenthe Huis van Heek, tentoonstellingen in Rijksmuseum Twenthe en Huis Bergh Persbericht Rijksmuseum Twenthe, 12 februari 2015 De Gouden Eeuw van Twente 100 topstukken uit de collectie van Rijksmuseum Twenthe

Nadere informatie

Door Ruben Willemsen, groep 6

Door Ruben Willemsen, groep 6 Door Ruben Willemsen, groep 6 1 Hoofdstuk 1: Inleiding Hoofdstuk 2: Geschiedenis Hoofdstuk 3: Musical Hoofdstuk 4: Hoe wordt de Musical gemaakt Hoofdstuk 5: In het theater Hoofdstuk 6: Het leven van een

Nadere informatie

handreiking om de kerkdienst te volgen

handreiking om de kerkdienst te volgen Uitgave: oktober 2006 Evangelisatiecommissie Chr. Geref. Kerk De Zaaier Foto s: Jaco Reijgersberg Als pdf te downloaden van www.cgkdezaaier.nl handreiking om de kerkdienst te volgen Inhoudsopgave Welkom

Nadere informatie

De echte verzamelaar van oude ansichten combineert speurzin, vasthoudendheid

De echte verzamelaar van oude ansichten combineert speurzin, vasthoudendheid Verzamelaars van oude ansichten (2) Jan Verboom De echte verzamelaar van oude ansichten combineert speurzin, vasthoudendheid en oog voor detail met een onverzadigbare liefde voor zijn of haar onderwerp.

Nadere informatie

Introductie. De val van het Romeinse Rijk 2.1

Introductie. De val van het Romeinse Rijk 2.1 2? 66 Introductie Dit hoofdstuk gaat over de vroege middeleeuwen. De middeleeuwen zijn namelijk op te delen in drie delen: de vroege, hoge en late middeleeuwen. De vroege middeleeuwen beginnen rond het

Nadere informatie

1976 1979 1981 1985

1976 1979 1981  1985 1962 "De dag van de Postzegel" was het begin van een stukje Tongerse geschiedenis. Na Genk, Winterslag; Hasselt en Heusden kwam de heroprichting van de Tongerse postzegelvereniging "Ambiorix". De stichting

Nadere informatie

Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht

Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht 1 Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht Betty: Ik ben Betty Cerda de Palou. Ik woon in Maastricht al 32 jaar. Ik ben 63 jaar. Ik ben arts, maar

Nadere informatie

'Help! Ik zoek een stuk!

'Help! Ik zoek een stuk! 'Help! Ik zoek een stuk! Hans Brans Voor vrijwel alle toneelverenigingen is het elk jaar opnieuw een groot probleem: wat spelen we volgend jaar? Meestal begint het zo tegen de zomer te kriebelen. Na de

Nadere informatie

DOCENT. Thema: verhalen HIER STOND EEN KASTEEL! groep 3 en 4. Stadshagen

DOCENT. Thema: verhalen HIER STOND EEN KASTEEL! groep 3 en 4. Stadshagen Het thema verhalen staat voor groep 3 en 4 in het teken van de Middeleeuwen. De leerlingen ontdekken dat er vroeger een echt kasteel op de plek stond, waar nu hun woonwijk ligt. De eerste stappen tot historisch

Nadere informatie

Examen HAVO. geschiedenis (nieuwe stijl)

Examen HAVO. geschiedenis (nieuwe stijl) geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 22 mei 9.00 12.00 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen; het examen bestaat

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen

Tijd van Grieken en Romeinen. 2.4 De late oudheid. Romeinen. Romeinen. 1. Invallen door Germaanse stammen De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste monotheïstische godsdiensten Pax Romana = Romeinse vrede, in 3 e eeuw n. Chr. onder druk door: 1. Invallen door Germaanse stammen 2. Conflicten

Nadere informatie

Prins Bernhard Cultuurfonds Utrecht wijst 109.550 aan bijdragen toe

Prins Bernhard Cultuurfonds Utrecht wijst 109.550 aan bijdragen toe Prins Bernhard Cultuurfonds Utrecht wijst 109.550 aan bijdragen toe Utrecht, 6 september 2007. De adviescommissie van het Prins Bernhard Cultuurfonds Utrecht heeft in haar vergadering van 28 augustus 2007

Nadere informatie

l december in Sittord! ln Museum Het Domein loopt op dit moment

l december in Sittord! ln Museum Het Domein loopt op dit moment Uit het leven gegrepen... uit mijn levenèegrepen ln het koder von "Uit het leven" gegrepen wil ik deze keer groog een stukje uit mijn eigen leven vertellen. En dat wil ik dan doen op zondoq l december

Nadere informatie

Eigen terrein Het Utrechts Archief/De Rechtbank. Overzijde kerk, voor universiteitsgebouw, parallel aan fietspad 3

Eigen terrein Het Utrechts Archief/De Rechtbank. Overzijde kerk, voor universiteitsgebouw, parallel aan fietspad 3 Locatielijst Vlaggenmasten Binnenstad Nummer Naam locatie Beschrijving van de plek Aantal vlaggen Opmerkingen 1 Achter de Dom Langs de Domkerk 6 In 2 groepen van 3 2 Achter de Dom 3 Achter de Dom 4 Achter

Nadere informatie

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT Wie zei: Het is mijn taak om dit land goed te besturen. Maar al die ministers moeten zich er niet mee bemoeien. 1. koning Willem I 2. koning Willem II 3. koning

Nadere informatie

WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Frans Holtkamp

WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Frans Holtkamp WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Frans Holtkamp Waarom katholiek onderwijs, door: Frans Holtkamp (versie: 13-11-2009) 1 WAAROM KATHOLIEK ONDERWIJS? Deze bijlage bestaat uit twee delen: een leestekst en een

Nadere informatie

Kanunnikessen. Heilig Graf. Utrecht. verhaalt. Reguliere. van het. in Maarssen. bladzijden uit het. Doornburgh/ Dames en heren (bewoners)/

Kanunnikessen. Heilig Graf. Utrecht. verhaalt. Reguliere. van het. in Maarssen. bladzijden uit het. Doornburgh/ Dames en heren (bewoners)/ Utrecht verhaalt: Reguliere Kanunnikessen van het Heilig Graf in Maarssen bladzijden uit het boek Doornburgh verhaalt Kannunikessen v.h. Heilig Graf/Priorij Maarssen/ 11 november 2015/ # Reguliere Kanunnikessen

Nadere informatie

LITURGISCHE VIERINGEN

LITURGISCHE VIERINGEN Federatie Sint-Kruis Week 25 dd 24-06-2015 LITURGISCHE VIERINGEN UIT DE LITURGISCHE KALENDER Zondag 28 juni: Dertiende zondag door het jaar: Opwekking van het dochtertje van Jaïrus (Mc. 5, 21-43). Zondag

Nadere informatie

Portefeuillehouder: P. Broeksma Behandelend ambtenaar J.Samplonius, 0595 447745 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J.Samplonius)

Portefeuillehouder: P. Broeksma Behandelend ambtenaar J.Samplonius, 0595 447745 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J.Samplonius) Vergadering: 3 december 2013 Agendanummer: 9 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: P. Broeksma Behandelend ambtenaar J.Samplonius, 0595 447745 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J.Samplonius) Aan

Nadere informatie

Fête de la Musique Lustrum muziekweekend 115 jaar Koninklijke Biltse Harmonie. Vrijdag 19 juni H.F. Witte Centrum Zaterdag 20 juni Gazon Jagtlust

Fête de la Musique Lustrum muziekweekend 115 jaar Koninklijke Biltse Harmonie. Vrijdag 19 juni H.F. Witte Centrum Zaterdag 20 juni Gazon Jagtlust Fête de la Musique Lustrum muziekweekend 115 jaar Koninklijke Biltse Harmonie Vrijdag 19 juni H.F. Witte Centrum Zaterdag 20 juni Gazon Jagtlust De Koninklijke Biltse Harmonie viert haar 115-jarig bestaan,

Nadere informatie

HARTELIJK WELKOM IN DE PETRAKERK

HARTELIJK WELKOM IN DE PETRAKERK zondagsbrief 6 september 2015 HARTELIJK WELKOM IN DE PETRAKERK 12 e Zondag van de Zomer Kleur: groen De kleur groen drukt nieuw leven, hoop, toekomst en groeikracht uit. Voorganger: Organist: Da. Geke

Nadere informatie

Voor de docent Voor veel docenten is een bezoek aan Het Utrechts Archief ook het eerste archiefbezoek. Daarom allereerst wat uitleg voor u als docent.

Voor de docent Voor veel docenten is een bezoek aan Het Utrechts Archief ook het eerste archiefbezoek. Daarom allereerst wat uitleg voor u als docent. Museumles voor Museum voor de klas Voor de docent Voor veel docenten is een bezoek aan Het Utrechts Archief ook het eerste archiefbezoek. Daarom allereerst wat uitleg voor u als docent. Formeel gezien

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Katholiek Vrouwengilde (KVG) Friesland

Katholiek Vrouwengilde (KVG) Friesland Archiefinventaris van het Katholiek Vrouwengilde (KVG) Friesland (1920 2009) Samenstelling: Ruerd de Vries Datum: 18 dec. 2013 Bewaarplaats: Stichting Archief- en Documentatiecentrum voor R.K. Friesland,

Nadere informatie

Proeven Praten Plezier

Proeven Praten Plezier Dinsdag 23 juni 2015 16.00-20.00 uur Cultureel Kwartier Museum Gouda Museumtuin Achter de Kerk Dé Goudse Netwerkbijeenkomst Proeven Praten Plezier Welkom in Gouda U bent uitgenodigd door een Goudse ondernemer

Nadere informatie

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011 Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Datum 2 mei 2011 Colofon Projectnaam Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Auteur Willem de Bruin Datum 2 mei 2011 1. Inleiding 1.1

Nadere informatie

De slag om de vrije tijd

De slag om de vrije tijd De slag om de vrije tijd cultuurparticipatie en andere vormen van vrijetijdsbesteding Henk Vinken en Teunis IJdens Sinds 2007 daalt het percentage van de Nederlandse bevolking dat in de vrije tijd actief

Nadere informatie

Hoofdstuk 22. Cultuur

Hoofdstuk 22. Cultuur Hoofdstuk 22. Cultuur Samenvatting Driekwart van de Leidenaren heeft in de afgelopen 12 maanden één of meer culturele voorstellingen of voorzieningen bezocht. De bioscoop is veruit het meest populair,

Nadere informatie

HOOFDSTUK 13. Naar het museum. Kies uit: saai knappe felle grappig bekendste. 1 De Nachtwacht is het schilderij van Rembrandt.

HOOFDSTUK 13. Naar het museum. Kies uit: saai knappe felle grappig bekendste. 1 De Nachtwacht is het schilderij van Rembrandt. 215 215 HOOFDSTUK 13 Naar het museum WOORDEN 1 Kies uit: saai knappe felle grappig bekendste 1 De Nachtwacht is het schilderij van Rembrandt. 2 De Nederlandse schilder Van Gogh schilderde vaak met kleuren.

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

Een Egyptische collectie in Leiden

Een Egyptische collectie in Leiden Een Egyptische collectie in Leiden Naam: Klas:.. Het Rijksmuseum van Oudheden, de naam zegt het al, toont voorwerpen uit oude tijden. De collectie bestaat uit objecten van beschavingen die vandaag de dag

Nadere informatie

Subsidiereglement plaatselijk cultureel werk

Subsidiereglement plaatselijk cultureel werk Subsidiereglement plaatselijk cultureel werk Goedgekeurd door de gemeenteraad in zitting van 25 augustus 1986; Aangepast door de gemeenteraad in zitting van 14 december 1987, 8 februari 1988, 7 november

Nadere informatie

Korte lesbrief Koningsbomen Ter gelegenheid van het planten van de Lindeboom voor Koning Willem Alexander Op 30 april 2013

Korte lesbrief Koningsbomen Ter gelegenheid van het planten van de Lindeboom voor Koning Willem Alexander Op 30 april 2013 Korte lesbrief Koningsbomen Ter gelegenheid van het planten van de Lindeboom voor Koning Willem Alexander Op 30 april 2013 Geschiedenis Op 30 april 2013 wordt de Prins van Oranje, beter bekend als Prins

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Mentor Datum Groep Aantal lln

Mentor Datum Groep Aantal lln Lesvoorbereidingsformulier Fontys Hogeschool Kind en Educatie, Pabo Eindhoven Bron: Didactisch model van Gelder Student(e) Klas Stageschool Plaats Dilia Couwenberg P14EhvADT t Startblok Eindhoven Mentor

Nadere informatie

1. Je krijgt van je juf of meester een plaatje. Bekijk het plaatje goed.

1. Je krijgt van je juf of meester een plaatje. Bekijk het plaatje goed. D S T R K C N T LS 1 Opdracht 1 Nodig: papier en lijm 1. Je krijgt van je juf of meester een plaatje. Bekijk het plaatje goed. 2. Zoek nu een klasgenoot met een ander plaatje. 3. Zoek nu samen nog vier

Nadere informatie

Romeinen. Romeinen. Germanen

Romeinen. Romeinen. Germanen Romeinen Romeinen Grieken en Romeinen lijken op elkaar qua levensstijl. Het Romeinse rijk is ontstaan in Rome (753 v. Chr.). De Romeinen kwamen 50 v. Chr. naar Nederland. De Romeinen hebben het Latijns

Nadere informatie

Vrijdag 30 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR

Vrijdag 30 maart 2012. Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Vrijdag 30 maart 2012 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Viering Koninklijke Harmonie Sint-Cecilia Tielrode Dames en heren Vandaag start de paasvakantie. Voor

Nadere informatie

ART HISTORY. V4 Renaissance 1400-1530

ART HISTORY. V4 Renaissance 1400-1530 ART HISTORY V4 Renaissance 1400-1530 Tijdlijn Renaissance = wedergeboorte van de klassieke cultuur De klassieken zijn het grote voorbeeld. Het aardse leven is belangrijk. De mens bepaalt het eigen lot.

Nadere informatie