Een waarde(n)volle universiteit

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een waarde(n)volle universiteit"

Transcriptie

1 Een waarde(n)volle universiteit Visiestuk over de toekomst van de universiteit vanuit christendemocratisch perspectief Bob van Meijeren, lid Algemeen Bestuur Jorden van der Haas, namens de werkgroep Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen Marlien Ligtenberg, Dagelijks Bestuurslid Politiek & Internationaal

2 Voorwoord De inrichting van de universiteit verdient een vernieuwde visie. Naar aanleiding van maatschappelijke discussies en tendensen hebben we als CDJA besloten in de pen te klimmen om een christendemocratisch antwoord te geven op de ontwikkelingen die we in de universitaire wereld zien. Bob van Meijeren en Jorden van der Haas hebben een onmisbare rol vervult als mede-auteurs, en mensen met hart voor dit onderwerp, bij de totstandkoming van dit visiestuk. Ook dank aan Ruben Bakker voor het meedenken en meelezen tijdens het schrijfproces. We hopen dat dit stuk bijdraagt aan een goede discussie in onze vereniging, en ook de CDA fractie in de Tweede Kamer dit christendemocratisch geluid daar wil laten horen. Den Haag 2015 Marlien Ligtenberg 2

3 Inleiding Rendementsdenken. Nu al het woord van het jaar Een term die op het moment het publieke debat over het hoger onderwijs en de universiteit domineert. Er leeft een brede maatschappelijke discussie over de kwaliteit en de status van de universiteit in Nederland. Een uiting van onvrede bleek uit de bezetting van het Maagdenhuis in Amsterdam. Op 25 februari stormden 300 woedende studenten het gebouw in. 1 Naast een roep om democratisering van het bestuur hadden ze kritiek op rendementsdenken in het onderwijs. Er waren gemengde reacties op het protest van de studenten, zo ook door het CDA en het CDJA. 2 Zo kwam de maatschappelijke discussie over de invulling van het universitaire onderwijs kwam op gang. Ook docenten gingen zich publiekelijk roeren over het onderwerp. De minister van onderwijs, Jet Bussemaker, zei zich te herkennen in de probleemschets van het toegenomen rendementsdenken. 3 Zelfs in de Telegraaf, toch gezien als een rechtse krant, vond de hoofdredacteur dat deze nieuwe zakelijkheid te ver was doorgeslagen. 4 Een langdurigere tendens kwam aan het licht. Ontwikkelingen in het onderwijs De situatie van de universiteiten in Nederland verdient het om onder de loep genomen te worden. Door diverse Europese ontwikkelingen en politieke keuzes is namelijk de kwaliteit van het wetenschappelijk onderwijs (wo) in de knel geraakt. Zo geven docenten aan dat de werkdruk in het onderwijs is toegenomen. Dat is te verklaren uit het feit dat het aantal universitaire studenten de afgelopen decennia sterk is gestegen. Tussen 2000 en 2010 is het aantal studenten in het wo met 46 procent gegroeid. Volgens de huidige prognoses zal dit aantal tot 2020 met 27 procent doorgroeien tot De nieuwe zakelijkheid is zover doorgevoerd, ook in de nonprofitsector, dat door besturen afwegingen worden gemaakt gericht op winst en rendement waardoor ook maatschappelijke belangen rechtstreeks onder druk komen te staan. Hoofdredactioneel commentaar van De Telegraaf in reactie op het rendementsdenken Het aantal docenten is daarentegen ongeveer gelijk gebleven. Dit heeft tot gevolg dat er minder tijd is voor persoonlijke aandacht voor de student en een juiste verhouding tussen tijd voor onderzoek en onderwijs. Tegelijkertijd is in de periode van 2000 tot 2010 de rijksbijdrage per student, het geld dat de overheid aan een instelling betaalt per student, gedaald van naar Daarbij zijn ook de verschillen in studenten toegenomen tussen bijvoorbeeld talent, vooropleiding en sociaal-culturele achtergrond. Dat maakt dat de aanwas studenten tegenwoordig groot en divers is. Het aantal Vwo ers dat naar de universiteit gaat neemt toe, maar ook het aantal hbo-studenten dat doorstroomt naar de universiteit, evenals internationale studenten. Deze dalende prijs per student dwingt universiteiten het onderwijs doelmatiger in te richten. Een dalende prijs per student in het huidige systeem kan niet samengaan met ambitieuze doelen voor kwaliteitsverbetering of maatwerk. 6 De OESO concludeert in een rapport uit 2014 dat in Nederland de groei van studenten niet gelijkloopt met de investeringen in het onderwijs. 7 Tegelijkertijd legt het kabinet wel de nadruk op de ontwikkeling van excellentie. Zo is bijvoorbeeld recent door minister Bussemaker het project De Nationale Wetenschapsagenda gestart. Een van de grootste beweegredenen voor het instellen van deze Agenda is Zie de uitzending van het programma Buitenhof op 17 mei 2015: 4 https://twitter.com/sparadijs/status/ VSNU, Prestaties in perspectief. Trendrapportage universiteiten (Den Haag 2012) VSNU, Prestaties in perspectief,

4 dat Nederland competitief moet blijven in de internationale top. Daarvoor zijn strategische keuzes nodig. Op basis van deze keuzes wordt het onderzoek gefinancierd. Al met al is te concluderen dat Nederland op dit moment voor een dubbeltje op de eerste rang wil zitten. De overheid stelt de ambitie om tot de internationale top te horen, maar tegelijkertijd is er een dalende trend te zien in de investering in onderwijs en onderzoek. 8 Ook is het aantal docenten gelijk gebleven terwijl het aantal studenten hard is gegroeid. Dan is het logisch dat er verschraling van de kwaliteit ontstaat. Onderwijs als koopwaar Deze ontwikkelingen in het universitair onderwijs in Nederland staan niet op zichzelf. Sinds de jaren tachtig is er de ontwikkeling waar te nemen dat universiteiten vermarkten. Dit staat in context van het internationale Europese beleid op het gebied van onderwijs. In 1999 werd er tussen 29 Europese ministers van Onderwijs een akkoord gesloten ter bevordering van de integratie van het hoger onderwijs in Europa: de Bolognaverklaring. Dit akkoord kwam tot stand omdat er zorgen waren over de internationale concurrentiepositie van de Europese universiteiten, ten opzichte van bijvoorbeeld Amerika en Azië. In deze Bolognaverklaring staan afspraken over onder andere de invoering van een studiepuntenstelsel, de bevordering van mobiliteit tussen de universiteiten en internationale concurrentiepositie van universiteiten. Ook wordt in deze verklaring het systeem van scheiding tussen de bachelor en de master geïntroduceerd, waarbij de bachelor relevant moet zijn voor de arbeidsmarkt. De kern van deze Bolognaverklaring is dat het oproept tot integratie van alle nationale systemen binnen de EU tot één Europees systeem voor hoger onderwijs. Het belangrijkste streven daarbij is: Het vergroten van het internationale concurrentievermogen van het Europees hoger onderwijssysteem. 9 Deze mate van concurrentie heeft tot gevolg gehad dat universiteiten regelmatig gemeten worden op hun resultaten en de concurrentiedruk is verhoogd. In het akkoord wordt onderwijs namelijk gezien als fundament van de Europese kenniseconomie. Maar daarmee wordt het onderwijs gereduceerd tot koopwaar. Dat is ook te zien in de ontwikkeling die zich daarna voor ging doen: de universiteiten werden grootschaliger. De bedoeling was om kosten te reduceren en de concurrentiepositie te vergroten. Universiteiten zijn veel meer ingericht als bedrijf en de student is een product geworden voor de arbeidsmarkt. Deze ontwikkeling was er, ook voor Nederland, geen die ons maar zomaar is overkomen. Het is een politieke keuze geweest om het universitair onderwijs in te richten zoals dit nu het geval is. Uitspraak 1: Het Nederlandse universitaire onderwijs moet niet primair ten dienste staan van de kenniseconomie, maar moet gericht zijn op kennis en vorming van de student die daarmee een bijdrage kan leveren aan de samenleving. Dit moet gebeuren in een kleinschalige omgeving. De universiteiten en de politiek staan dus voor een uitdaging. Het is tijd om te kiezen. Het onderwijs kan niet én kleinschalig zijn, én topkwaliteit leveren, én zo min mogelijk kosten, én zoveel mogelijk opleveren. 10 We moeten niet doen alsof we aan instrumentalisering en economisering niets aan kunnen doen. Deze manier van denken is een politieke en morele keuze. Om goed op de geschetste problematiek in te kunnen gaan, staan in dit stuk een aantal vragen centraal. Hoe kun je ervoor zorgen dat er wel aandacht blijft voor verantwoording van de publieke 8 9 Bolognaverklaring; Chris Lorenz in: T. Jansen, G. de Jong en A. Klink (red.), De nieuwe schoolstrijd!, Christen Democratische Verkenningen (herfst 2006)

5 middelen, zonder de eenzijdige focus op rendement? Hoe kan de student tot zijn recht komen, zonder dat er notoire langstudeerders ontstaan? Hoe kan de universiteit het bestuur zo inrichten, dat docenten meer inspraak krijgen op de invulling van kwaliteit van onderwijs? Over deze en andere dilemma s in het universitaire onderwijs gaat dit stuk. Het CDJA presenteert een nieuwe visie op de universiteit. Een visie die uitgaat van de persoonsvorming en de intrinsieke kwaliteit van het onderwijs en het niet reduceert tot de dienstverlener van BV Nederland. 5

6 Het juiste talent op de juiste plek De ontwikkelingen op de universiteit zijn niet los te zien van de inrichting van het onderwijsstelsel in Nederland. Deze inrichting doet op het moment namelijk onvoldoende recht aan het verschil in aanleg van leerlingen en studenten. Er wordt wel veel gezegd en geschreven over maatwerk en het individuele proces van een leerling of student, maar door de didactische aanpak wordt het leerproces juist uniformer en door schaalvergroting onpersoonlijker. In het hoger onderwijs is de grens tussen praktisch en theoretisch onderwijs aan het vervagen. Het verschil tussen het hbo en het wo is vormgegeven in een binair systeem. Er is fundamenteel onderscheid tussen de universiteiten en hogescholen: de universiteiten hebben een wettelijk monopolie op promoties en door de staat gefinancierd onderzoek. De hogescholen hebben deze niet, en hun onderzoek wordt niet door de staat gefinancierd. Er is echter een tendens waar te nemen dat de hbo s meer academische trekken krijgen en de universiteit meer een beroepsopleiding is geworden. Zo is het bijvoorbeeld op sommige hogescholen mogelijk om te promoveren. 11 Er zijn hogescholen met academische bachelors terwijl universiteiten steeds meer professionele opleidingen aanbieden in plaats van zuiver academische. De reactie van universiteiten op de beschreven ontwikkelen is dan ook het ontwikkelen van hun eigen excellente opleidingen. Dit laat zien dat het gemiddelde niveau van een universitaire diploma blijkbaar niet meer voldoende is voor een wetenschappelijke loopbaan. Het gevolg is dat misschien wel meer studenten een universitair diploma kunnen halen, maar dat de kwaliteit daarvan is gedegradeerd. Thom de Graaf, de huidige voorzitter van de Vereniging Hogescholen (voorheen de HBO-raad), vindt de ontwikkeling van de afnemende verschillen tussen het hbo en het wo niet zo n probleem. De reden daarvoor is wat hem betreft dat het verschil niet meer past bij de arbeidsmarkt van de eenentwintigste eeuw. 12 Dit laat echter zien dat in de relativering van de verschillen tussen het hbo en het wo het onderwijs een economisch denken over het onderwijs schuilgaat. Een andere opvatting is bijvoorbeeld die van Doekle Terpstra, voormalig voorzitter van de Vereniging Hogescholen. Zijn pleidooi is om een sterkere scheiding aan te brengen tussen het beroepsonderwijs en het academisch onderwijs. De academische collegebanken zijn gevuld, maar we verliezen er veel goede beroepsbeoefenaars mee. Voormalig voorzitter van de HBO-raad Doekle Terpstra over de verhouding tussen het hbo en wo Een wetenschappelijke opleiding hoeft niet volledig los te staan van de arbeidsmarkt, maar het is ook niet haar primaire doel. De ontwikkeling van academische vaardigheden en een maatschappelijk verantwoordelijke persoon moet centraal staan. Er moet nagedacht worden over hoe de student de samenleving ziet, en welke plek hij of zij in dit geheel inneemt. In het hbo is onderzoek natuurlijk ook van belang, het is immers hoger onderwijs. Maar in het hbo hoort een sterke verbinding met de praktijk en de toepassing voor de arbeidsmarkt centraal staan. Daarom is een eenzijdige focus op onderzoek om bij de internationale concurrentie te horen, een verkeerde ontwikkeling. Het hoger beroepsonderwijs moet gewaardeerd worden om de kwaliteit van zelfstandige beroepsbeoefenaars. Het wetenschappelijk onderwijs daarentegen moet gewaardeerd worden om de academische vaardigheden, onderzoek en het ontwikkelen van studenten die met een analytische blik naar de samenleving kunnen kijken

7 Uitspraak 2: Het onderwijs op het hbo en de universiteit zijn beide eigen in hun aard. Daarom is er een strikte scheiding nodig tussen het beroepsgericht en academisch onderwijs. Hierbij dient de doorstroommogelijkheid naar wo echter gewaarborgd te blijven. Deze vermenging van het hbo en het wo heeft tot gevolg dat er binnen de klassen op de universiteit diversiteit aan niveau is ontstaan. In combinatie met het gegroeide aantal studenten en de schaalvergroting in het onderwijs, is de persoonlijke aandacht in het onderwijs verschraald. Een reflex op deze uniformering van het onderwijs is de individualisering ervan. Dit wordt nog wel eens verkocht onder de term maatwerk. Dit klinkt wellicht in eerste instantie positief, maar dit kan juist verschil tussen leerlingen creëren. Bovendien wordt dan onderschat dat onderwijs ook een proces van gezamenlijk leren is. Op een universiteit is het opdoen van kennis over een bepaald vakgebied een basiselement van de studie. Deze informatie draagt de docent over, maar studenten leren niet alleen van een docent. Ze nemen kennis niet zomaar voor waar aan, maar bevragen die met een kritische houding. Daarin gaan zij in debat met de docent, maar ook met medestudenten. Juist van andere stemmen en perspectieven valt veel te leren. Samen weten we meer. Daarom is het belangrijk dat ook het niveau van de studenten vergelijkbaar is en aan basiscriteria voldoet. Studenten moeten elkaar onderling kunnen aanscherpen. Dit zal gunstige gevolgen hebben voor de motivatie van zowel de student als de docent. Als een student serieus aangesproken wordt op wat hij of zij kan, word je immers gewaardeerd op je kwaliteiten. Daarbij kan een groepsverband helpen waarbij er sprake is van een gemeenschappelijke ontwikkelingsweg. Juist dán is er ruimte voor persoonlijke aandacht. Op het moment wordt er in Nederland, anders dan in andere landen, nauwelijks geselecteerd aan de poort. 13 Maar door een goede selectie is de student gemotiveerd aan de studie te beginnen. Veel studenten switchen van studie of vallen bijvoorbeeld na het tweede of derde jaar nog uit. Hoewel dit percentage licht gedaald is, is het percentage uitval en studiewijzigingen relatief hoog. 14 Het kan een keer gebeuren dat een student een verkeerde keuze maakt. Maar het is wenselijk dat dit voorkomen wordt, en de student goede informatie en een goed beeld van de studie heeft voordat hij of zij eraan begint. Ook is het belangrijk om te weten of het type onderwijs wel bij de student past. Onderzoek wijst uit dat een goede selectie vooraf de motivatie van de student en de binding met de studie verhoogt. 15 Het is belangrijk dat er een juiste selectie plaatsvindt op basis van de criteria van academisch onderwijs en het type persoon dat de student is. In het academisch onderwijs staan namelijk weer andere vaardigheden centraal dan in het beroepsonderwijs. Als een student praktisch en doelmatig is ingesteld maar wel een academisch denkniveau heeft, kan hbo-advies toch beter zijn. Daarom verdient de student bij het maken van een goede studiekeuze aandacht voor zijn of haar intellect, maar ook voor zijn of haar persoonlijkheid. Kortom, de universiteit verdient het weer een topinstituut met een eigen karakter te zijn. Niet te meten in cijfers van het aantal geleverde publicaties of afgestudeerde studenten, maar plekken waar academische kennis en persoonsvorming centraal staat. Uitspraak 3 Er moet vanuit het oogpunt van een goede matching een striktere selectie toegepast worden voor de toetreding van een universitaire studie. Daarbij staan academische vaardigheden en de motivatie van de student centraal. 13 VSNU, Prestaties in perspectief, Ibidem, Ibidem, 66. 7

8 Een andere universiteit Waartoe is de universiteit op aarde? De recent losgebarsten discussie over het universitair onderwijs is een goede aanleiding om deze vraag vanuit christendemocratisch perspectief te beantwoorden. In het hoofdstuk hiervoor werd voorgesteld om de universiteit te waarderen voor haar academische kwaliteit en de type persoonsvorming die daarbij hoort. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op hoe dat er dan uit zou moeten zien. Onderzoek en onderwijs Een van de belangrijkste taken van het onderwijs is het overbrengen van kennis. Een student kiest immers een studie van een bepaalde richting, en wordt daarmee expert in dit vakgebied. De kwaliteit en inhoud van deze kennis moet van een goed academisch niveau zijn. Centraal hierin staat dat er sprake is van een verwevenheid van onderwijs en onderzoek, dat is immers wat de universiteit uniek maakt ten opzichte van andere onderwijsinstellingen. Deze verwevenheid houdt in dat docenten onderzoek doen in het vakgebied waarover ze lesgeven. Op deze manier worden studenten meegenomen in wat het is om onderzoek te doen en wat de laatste wetenschappelijke ontwikkelingen zijn. Tegelijkertijd kan de docent door de interactie met de studenten op nieuwe inzichten komen. Ook kunnen studenten meehelpen met het onderzoek van een docent. Verwevenheid tussen onderwijs en onderzoek werkt dus twee kanten op, zowel de student als de docent wordt er beter van. Door de publicatiedruk en het toegenomen aantal studenten, komt deze verwevenheid echter onder toenemende druk te staan. In het carrièrepad van docenten wordt het geven van onderwijs structureel lager gewaardeerd dan het doen van onderzoek (dat wil zeggen: het publiceren in vooraanstaande vaktijdschriften). Dit blijkt er alleen al uit dat bij elke carrièrestap iemand minder onderwijs hoeft te gaan geven en meer tijd krijgt voor zijn of haar onderzoek. Om onderwijs van academisch niveau te kunnen garanderen, moet deze trend gekeerd worden en moet er meer balans en samenhang komen tussen de onderwijs- en onderzoeksactiviteiten van docenten. Uitspraak 4: Goed academisch onderwijs hangt samen met onderzoek. Om studenten academische vaardigheden bij te brengen is het essentieel dat op universiteiten de verwevenheid tussen onderwijs en onderzoek versterkt wordt. De kwaliteit moet hierbij uiteraard gewaarborgd worden. Waardenvol onderwijs De universiteit is niet primair een voorbereiding op de arbeidsmarkt. Daarom moet er op de universiteit ook ruimte zijn voor een ander soort kennis. Dit is kennis die gaat over wie je bent, over anderen, en over mens-zijn in onze hedendaagse samenleving. Onderwijs, en vooral het academisch onderwijs, heeft vanuit de christendemocratische traditie namelijk een sterk vormende betekenis. Dat hangt samen met het mensbeeld van de christendemocratie. In dit mensbeeld verhoudt een persoon zich tot het hogere (het transcendente), tot zijn omgeving en tot zichzelf. Daarom moeten deze elementen in het onderwijs ook terugkomen. Vragen over de verhouding tot levensbeschouwing, (on)geloof en zingeving mogen centraal staan. Maar ook vragen over de ontwikkelingen van de samenleving en cultuur. En tot slot moet de student als persoon toegerust worden met de juiste vaardigheden om een toevoeging te kunnen zijn in de maatschappij. Deze vormen van kennis doet de student vooral op in samenwerking met medestudenten. In open debatten Education without values, as useful as it is, seems rather to make man a more clever en in een kleinschalige omgeving kun je geprikkeld devil. worden om je eigen perspectief naast dat van anderen te leggen. Het verscherpt, bevestigt of spreekt tegen. C.S. Lewis Zo worden studenten aan het denken en reflecteren gezet. Door de bewustwording van de eigen maatschappelijke positie te midden van een onuitputtelijke verscheidenheid aan mensen, wordt het de 8

9 student duidelijk dat hij of zij onderdeel is van iets dat groter is dan henzelf. De student wordt zo geïnspireerd tot het nemen van verantwoordelijkheid voor dit grotere geheel. De student studeert immers niet alleen voor zichzelf, maar kan met zijn of haar talenten een toevoeging zijn voor de samenleving. Onderwijs is bij uitstek de plek om jongeren tot verantwoordelijke mensen te maken en zich tot goede mensen te ontwikkelen. 16 Een dergelijk universitair systeem draagt daarmee bij aan een gezonde maatschappij met verantwoordelijke personen die zich betrokken voelen op meer dan alleen zichzelf. Een dergelijk systeem past ook in het christendemocratisch wereldbeeld. Zo wordt duidelijk dat je niet alleen studeert voor jezelf, maar je een bredere impact hebt op de samenleving. Uitspraak 5: Het CDJA ziet, naast het opdoen van kennis, de vorming van de student tot een zelfbewust en reflectief persoon als een van de kerntaken van het universitair onderwijs om een positieve bijdrage aan de maatschappij te leveren. Geesteswetenschappen De aandacht voor persoonsvorming aan de universiteit kan concreet gemaakt worden door meer aandacht te hebben voor de geesteswetenschappen. In studies zoals filosofie, geschiedenis, en cultuurwetenschappen worden beschouwelijke vragen gesteld. Er is aandacht voor het wezen van de mens en de mens in relatie tot zijn omgeving. Daarmee gaat het automatisch ook over je eigen positie in de samenleving. Wie ben jij? Hoe sta jij in verhouding tot je medemens, en tot de structuren waarin jij leeft? Helaas wordt het belang van de geesteswetenschappen te vaak onderschat. De economische productiviteit van de geesteswetenschappen staat niet gelijk aan die van een studie bedrijfskunde of informatica. Doordat het economisch effect van de geesteswetenschappen op de korte termijn lastig meetbaar is, worden zij vaak overboord gezet (zie ook bijvoorbeeld de analyse van Martha Nussbaum over de rol van de geesteswetenschappen in het universitaire onderwijs). 17 Daarbij wordt echter de maatschappelijke waarde van deze studies over het hoofd gezien. De sociale betrokkenheid die ontstaat, en de kwaliteitsimpuls voor de samenleving die door de filosofie en andere studies gebracht kunnen worden, zijn onontbeerlijk voor een gezonde maatschappij. We kunnen het ons niet veroorloven te stoppen met nadenken over de kernwaarden van onze samenleving zoals democratie, gelijkheid en vrijheid. Nu is niet iedereen een geboren geesteswetenschapper. Sommige studenten zijn nu eenmaal meer geïnteresseerd in bijvoorbeeld de exacte vakken, en dat is maar goed ook. Maar de vragen van de geesteswetenschappen gaan over iedereen. Iedere student maakt immers deel uit van de samenleving, en heeft zich tot de ander te verhouden. Ook is het belangrijk dat iedere student met morele en ethische vragen over zijn of haar vakgebied in aanraking komt. Zo is het belangrijk dat in de geneeskunde ook ethische vragen worden gesteld. Of economie de vragen over de verhouding tussen de mens en economische systemen. Het kernwoord om het perspectief van de student te verbreden is interdisciplinariteit. Door de student buiten de eigen discipline te laten kijken wordt diegene verrijkt, en kan zo later andere perspectieven toevoegen aan een specifieker vakgebied. Wanneer biologie- of geneeskundestudenten in aanraking komen met religiewetenschappelijke of filosofische thema s, zullen zij andere invalshoeken en ideeën meenemen naar professionele beslissingen. Bovendien vergroot deze interdisciplinariteit ook het bereik van de geesteswetenschappen zelf. Er is nog wel eens kritiek dat de geesteswetenschappen teveel in zichzelf gekeerd en weinig maatschappelijk relevant zijn. Maar juist deze wetenschappen zijn relevant voor hedendaagse en prangende vragen, en kunnen dat op deze manier ook veel beter zijn. Dat kan gaan om bijvoorbeeld taal- en 16 Wetenschappelijk Instituut CDA (WI), Mens waar ben je? (Den Haag 2006) M.C. Nussbaum, Niet voor de winst. Waarom de democratie de geesteswetenschappen nodig heeft (Amsterdam 2011). 9

10 communicatievraagstukken, de rol van religie op de West-Afrikaanse economie, of het iconoclasme van ISIS. Daarom is het CDJA voorstander van aandacht voor interdisciplinariteit en de rol van geesteswetenschappen in een academische opleiding. Het is essentieel dat studenten toegerust worden voor hun toekomstige plek en verantwoordelijkheid in een pluriforme samenleving. Door samen met andere studenten van verschillende achtergronden op zoek te gaan naar maatschappijvisies en antwoorden op lastige vragen in de samenleving, komt goed burgerschap tot stand. Belangrijk is in ieder geval de vraag: hoe ben jij, met jouw specifieke vakkennis, onderdeel van deze maatschappij? Wat daar bij aan bij kan dragen is een eerste jaar waarin de brede vorming centraal staat. Deze inrichting kan door universiteiten zelf ingevuld worden. 10

11 Rendement en publieke verantwoording De huidige discussie rondom het universitair onderwijs concentreert zich op de term rendementsdenken. De kritiek is dat er tegenwoordig teveel beleid gevoerd wordt op basis van output, op basis van kwantiteit in plaats van kwaliteit, en op basis van economische maatstaven. Zoals in de inleiding is geanalyseerd is dit een terecht kritiekpunt op het onderwijs. De oorzaak ervan is een combinatie van maatschappelijke ontwikkelingen en politieke keuzes. Prestatieafspraken Een van de punten waarop de kritiek op het rendementsdenken zich centreert, zijn de prestatieafspraken. Dit zijn afspraken tussen de Rijksoverheid en het hoger onderwijs (in zowel hbo als wo) waarin hun prestaties voor vier jaar zijn vastgelegd. Deze pilot is gestart in 2012 onder de toenmalig staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, Halbe Zijlstra. Zijn voorstel hiertoe kwam naar aanleiding van het rapport van de commissie-veerman, dat een advies uitbracht over de toekomst van het hoger onderwijs. De onderwijsinstellingen maakte samen met de overheid afspraken waarin ze wilden excelleren, zoals in bijvoorbeeld studieresultaten of het niveau van docenten. Aan deze ambities zijn ook financiële middelen verbonden. Dit is zeven procent van de Rijksfinanciering voor een instelling. Dit kan in totaal oplopen tot 300 miljoen euro voor het hoger onderwijs. Daarvoor is geen extra geld vrijgemaakt, maar het is een herverdeling van de bestaande middelen. De VSNU beoordeelde de universiteiten in 2014 op het behalen van de afspraken. Hoewel de voortgang over de prestatieafspraken als positief is beoordeeld, is de vraag of deze resultaten ook wel kwalitatief zo waardevol zijn. 18 Er wordt immers gekeken naar de afspraken over deze prestaties en dat is een kwantitatieve meting. Er is dan ook door veel docenten op universiteiten kritiek geuit op deze manier van beoordeling. De voorzitter van VSNU, Karl Dittrich, pleit op basis van de kritiek van de universiteiten ervoor om de afspraken meer interne legitimiteit te geven. 19 Het getuigd van meer vertrouwen in universiteiten als deze zeven procent weer via lumpsum gefinancierd wordt. De beoordeling ligt dan bij docenten en studenten (via bijvoorbeeld medezeggenschap) zelf. De resultaten op het gebied van kwaliteit, studentenuitstroom en toegepast onderzoek ligt namelijk per universiteit verschillend. Bovendien is veelgehoorde kritiek over de prestatieafspraken dat deze veel bureaucratie zouden opleveren. De christendemocratie heeft vertrouwen in de kracht van de professional en de betrokkenheid van de student. De docent is namelijk degene die de vakkennis heeft en goed in staat is om criteria over de kwaliteit van het onderwijs te formuleren. De student aan de universiteit is een volwassen persoon die voor een onderwijsvorm kiest die gebaseerd is op zelfstandigheid. Daarom verdienen docenten en studenten vertrouwen van de overheid. Vertrouwen om het onderwijs in te richten zodat docent en student tot hun recht komen, waardoor ze van toevoeging op de samenleving kunnen zijn. Daarom moeten medewerkers van de universiteiten meer zelf over kwaliteit en geldverdeling beslissen. In het organisatieschema is de docent niet als zodanig opgenomen, terwijl ze wel verstand hebben van de kwaliteitscriteria. Dit terwijl de overheid het bedrijfsleven wel als belanghebbende actief betrekt. 20 Een meer decentraal systeem op basis van vertrouwen is nodig. Dit past ook goed in de christendemocratische filosofie van subsidiariteit. Als mensen verantwoordelijkheid krijgen in het onderwijsproces, zal de betrokkenheid ook toenemen. Dat is beter dan de huidige centrale besturen en gedetailleerde afspraken waarover verantwoording afgelegd moet worden aan Den Haag. Uitspraak 6: Het gesprek over de kwaliteit van het onderwijs moet in de eerste plaats met studenten en staf worden gevoerd via de medezeggenschapsorganen. Hier passen geen nieuwe prestatieafspraken met de overheid bij. 18 Zie de jaarrapportage 2014 over prestatieafspraken: Jansen, De Jong en Klink (red.), De nieuwe schoolstrijd!,

12 Verantwoording van publiek geld De christendemocratie is kritisch op de afrekening op kwantiteit. Dit vanuit de visie dat het onderwijs een plek is waar je als student in een brede context gevormd wordt als mens. Daarbij past geen afrekening in cijfers, met als bijeffect een verantwoording aan de centrale overheid. Anderzijds is met een gezonde balans van de verantwoording van de besteding van het publieke geld niets mis. Onderwijs is immers iets waar we als samenleving in investeren. Toezicht op de kwaliteit ervan en een verantwoording van de investeringen zijn daarom logisch. De overheid is verantwoordelijk voor voldoende aanbod van onderwijs en schept de kaders van kwaliteit, zoals ook vastgelegd is in de Grondwet. In de inrichting van het bestuur van de universiteit gaat om een juiste balans tussen de vrijheid en verantwoordelijkheid. Bovendien moet het onderwijssysteem uitgaan van vertrouwen in docenten en studenten. Het CDJA vindt dat de invulling van het kwantitatief goede onderwijs moet liggen bij docenten en universiteitsbesturen. Idealisme komt namelijk niet van boven, maar van onderop. Als je idealisme echter in landelijke doelstelling wilt vervatten, worden dit uniforme regels. Daarom is het aan de overheid om algemene doelstellingen te formuleren. Daarbinnen moeten de besturen en docenten hun eigen doelen stellen en hierover onderling verantwoording afleggen. 21 Accreditaties zijn de manier waarop de kwaliteit van het onderwijs bekeken wordt. De opleiding, de faculteit en het onderwijs worden getoetst door een accreditatieorganisatie. Voor de Nederlandse universiteiten is dat NVAO: de Nederlands Vlaamse Accreditatie Organisatie. Deze organisatie toetst universiteiten om de zes jaar, waarbij ook mogelijkheid is voor universiteiten om een minder uitgebreide toets aan te vragen. 22 Over de administratieve druk van de accreditaties is veel discussie. Een toetsing is namelijk zeer uitgebreid: de hele universiteit wordt als het ware doorgelicht. Er moeten rapporten worden gemaakt per opleiding, de medezeggenschapsraden moeten alle informatie beschikbaar stellen, er moeten gesprekken met de commissie worden gevoerd. In 2011 is er een voorstel gedaan voor de verbetering van het accreditatiestelsel, maar dat heeft volgens onderzoek nog niet de nodige vermindering van de lastendruk opgeleverd. 23 Ook uit een onderzoek van de Universiteit Leiden blijkt dat het huidige systeem van accreditaties en visitaties onvoldoende werkt. 24 Vanwege eerdere kritiek op het systeem is er mogelijkheid tot een lichtere toetsing ingevoerd. Deze werd uitgevoerd per opleiding, naast de beoordeling van de universiteit als geheel. Maar in praktijk bleek deze toetsing evenveel administratie op te leveren. Uit angst om door de accreditatiecommissie afgewezen te worden passen de universiteiten criteria aan en leveren ze stapels informatie aan die onnodig uitgebreid zijn. In 2017 volgt er een voorstel van de herziening van het accreditatiestelsel. Wat het CDJA betreft mag er meer verantwoordelijkheid bij de instellingen zelf gelegd worden, en meer uitgegaan worden van verdiend vertrouwen. Uitspraak 7: Bij het controleren van universitaire studies moet uitgegaan worden van het principe van verdiend vertrouwen : als bij een controle blijkt dat het goed gaat, wordt de verantwoordingsverplichting verminderd. De financiering van het onderwijs staat onder de aandacht. Maar de toegankelijkheid van het onderwijs is recentelijk ook onderwerp van discussie geweest. In 2015 is de basisbeurs afgeschaft. Het CDJA blijft staan voor de basisbeurs. Het is een politieke en morele keuze om iedereen van goed onderwijs te kunnen voorzien. Bovendien staan we, binnen het systeem van de basisbeurs, nog steeds voor het principe van de langstudeerboete. Dit geeft een goede prikkel aan studenten om

13 hun studie op tijd af te maken, zonder dat hiervoor een perverse prikkel als prestatieafspraken voor nodig is. Want er mag ook zeker inzet van de student gevraagd worden. Helaas is de realiteit op het moment anders vanwege de afschaffing van de basisbeurs. De huidige regering ziet het als een mogelijkheid om te investeren in het onderwijs. Hoewel het CDJA deze maatregel nog steeds betreurt, vinden we ook dat het geld dat vrijkomt met deze bezuiniging goed geïnvesteerd moet worden. Juist nu is het tijd voor een radicaal andere aanpak in het hoger onderwijs. Als de gelden visieloos benut worden om alleen maar meer docenten aan te stellen, zoals Jet Bussemaker in het tv-programma Buitenhof uitlegde, heeft ze de kritiek op het rendementsdenken nog onvoldoende gesnapt. Naast de voorstellen in dit stuk vindt het CDJA dat de prijs per student niet verder af mag nemen. Uitspraak 8: Het geld dat het hoger onderwijs erbij heeft gekregen door afschaffing van de basisbeurs mag niet wegbezuinigd worden. De prijs per student mag niet afnemen. Tevens pleit het CDJA voor de herinvoering van de basisbeurs. Op het moment is het beleid van het huidige kabinet, Rutte II, er wel op gericht om de student zo snel mogelijk voor zo min mogelijk geld te laten afstuderen. Naast het experiment van de prestatieafspraken, is er een nieuwe methode om het studierendement te verhogen bedacht. Dit betreft de invoering van een bindend studieadvies (BSA) in het tweede en derde studiejaar. Vanaf september is het voor de onderwijsinstellingen mogelijk om ook tweede- en derdejaarsstudenten weg te sturen, als er niet aan de studiepunten voldaan is. 25 Dit is een extra druk op studenten om hun studie zo snel mogelijk af te maken. Dit zal tot gevolg hebben dat studenten minder snel activiteiten zullen ontwikkelen naast hun studie. Het doen van een bestuursjaar, actief worden op een studentenvereniging of het doen van vrijwilligerswerk wordt dan moeilijker. De redenering is dat er hoge eisen aan de student gesteld mogen worden, net zoals dat aan de instellingen gebeurd. Maar het afdwingen van studiesucces door middel van het BSA eerder repressief dan positief stimulerend. Het gaat ervan uit dat studenten lui en ongemotiveerd zijn, maar laat geen ruimte voor studenten die zich naast hun studie willen ontwikkelen. Bovendien wordt een ambitieus leerklimaat niet alleen gestimuleerd al de student punten moet halen. Een ambitieus klimaat wordt gecreëerd als er kleinschalig onderwijs is, als studenten de kans krijgen van elkaar te leren, en er topdocenten voor de klas staan. Het voorstel is er daarom een verkeerde stimulans, wederom beredeneert vanuit de gedachte dat het studierendement van studenten omhoog moet gaan. Maar het rendement van het aantal studenten zegt an sich niets over de kwaliteit ervan. Er ontstaat een combinatie met de afschaffing van de basisbeurs een grote druk op studenten om hun studie zo snel mogelijk af te maken. Uitspraak 9: Het CDJA staat niet afkeurend tegenover puntenvereisten die het verloop van deze studie stimuleren, mits deze uitloop door vormende activiteiten toelaten en aansluiten bij de persoonlijke situatie van de student ?status=ja-betaald. 13

14 Uitspraken Uitspraak 1 Het Nederlandse universitaire onderwijs moet niet primair ten dienste staan van de kenniseconomie, maar moet gericht zijn op kennis en vorming van de student die daarmee een bijdrage kan leveren aan de samenleving. Dit moet gebeuren in een kleinschalige omgeving. Uitspraak 2 Het onderwijs op het HBO en de universiteit zijn beide eigen in hun aard. Daarom is er een striktere scheiding nodig tussen het beroepsgericht en academisch onderwijs. Hierbij dient de doorstroommogelijkheid naar WO echter gewaarborgd te blijven. Uitspraak 3 Er moet vanuit het oogpunt van een goede matching een striktere selectie toegepast worden voor de toetreding van een universitaire studie. Daarbij staan academische vaardigheden en de motivatie van de student centraal. Uitspraak 4: Goed academisch onderwijs hangt samen met onderzoek. Om studenten academische vaardigheden bij te brengen is het essentieel dat op universiteiten de verwevenheid tussen onderwijs en onderzoek versterkt wordt. De kwaliteit moet hierin gewaarborgd worden. Uitspraak 5: Het CDJA ziet, naast het opdoen van kennis, de vorming van de student tot een zelfbewust en reflectief persoon als een van de kerntaken van het universitair onderwijs om een positieve bijdrage aan de maatschappij te leveren. Uitspraak 6: Het gesprek over de kwaliteit van het onderwijs moet in de eerste plaats met studenten en staf worden gevoerd via de medezeggenschapsorganen. Hier passen geen nieuwe prestatieafspraken met de overheid bij. Uitspraak 7: Bij het controleren van universitaire studies moet uitgegaan worden van het principe van verdiend vertrouwen : als bij een controle blijkt dat het goed gaat, wordt de verantwoordingsverplichting verminderd. Uitspraak 8: Het geld dat het hoger onderwijs erbij heeft gekregen door afschaffing van de basisbeurs mag niet wegbezuinigd worden. De prijs per student mag niet afnemen. Tevens pleit het CDJA voor de herinvoering van de basisbeurs. Uitspraak 9: Het CDJA staat niet afkeurend tegenover puntenvereisten die het verloop van deze studie stimuleren, mits deze uitloop door vormende activiteiten toelaten en aansluiten bij de persoonlijke situatie van de student. 14

15 Bronnen Rapporten Commissie-Veerman, Differentiëren in drievoud omwille van kwaliteit en verscheidenheid in het hoger onderwijs. Advies van de Commissie Toekomstbestendig Hoger Onderwijs Stelsel (2010). Inspectie van het Onderwijs, Staat van het Onderwijs. Onderwijsverslag 2012/2013 (2014). Jansen, T., G. de Jong en A. Klink (red.), De nieuwe schoolstrijd!, Christen Democratische Verkenningen (herfst 2006). VSNU, Zeven klappen voor de kenniseconomie (2011). VSNU, Prestaties in perspectief. Trendrapportage universiteiten (Den Haag 2012). Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), Naar een lerende economie. Investeren in het verdienvermogen van Nederland (Amsterdam 2013). Wetenschappelijk Instituut CDA (WI), Mens waar ben je? (Den Haag 2006) Artikelen Websites onderwijs/. 15

Cijfermatige achtergrondinformatie ten behoeve van Slotconferentie HO-tour

Cijfermatige achtergrondinformatie ten behoeve van Slotconferentie HO-tour Cijfermatige achtergrondinformatie ten behoeve van Slotconferentie HO-tour In deze bijlage zijn feiten en cijfers opgenomen over het hoger onderwijs die illustratief kunnen zijn voor de discussies in de

Nadere informatie

Mekelweg 4, kamer LB02.800 2628 CD Delft 015-2781430 j.vandeluitgaarden-ninaber@tudelft.nl

Mekelweg 4, kamer LB02.800 2628 CD Delft 015-2781430 j.vandeluitgaarden-ninaber@tudelft.nl Pagina 1/5 Mekelweg 4, kamer LB02.800 2628 CD Delft 015-2781430 j.vandeluitgaarden-ninaber@tudelft.nl Aan: TU Delft, College van Bestuur Van: Betreft: Prestatieafspraken TU Delft Datum: 2 januari 2011

Nadere informatie

Monitor beleidsmaatregelen 2014. Anja van den Broek

Monitor beleidsmaatregelen 2014. Anja van den Broek Monitor beleidsmaatregelen 2014 Anja van den Broek Maatregelen, vraagstelling en data Beleidsmaatregelen Collegegeldsystematiek tweede studies uit de Wet Versterking besturing inclusief uitzonderingen

Nadere informatie

Wet Kwaliteit in verscheidenheid

Wet Kwaliteit in verscheidenheid Wet Kwaliteit in verscheidenheid Betekenis voor de doorstroom vo-hbo en mbo-hbo Presentatie VvSL-congres 7 november 2013 Pierre Poell voorzitter LICA Onderwerpen Achtergrond Wet Kwaliteit in verscheidenheid

Nadere informatie

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen Intentieverklaring van de Nederlandse minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, dr. Jet Bussemaker en de Vlaamse minister van Onderwijs en viceministerpresident van de Vlaamse Regering, Hilde Crevits,

Nadere informatie

Code of Conduct. Omgangsregels van de Universiteit Utrecht

Code of Conduct. Omgangsregels van de Universiteit Utrecht Code of Conduct Omgangsregels van de Universiteit Utrecht Welke uitgangspunten geven richting aan ons gedrag? INLEIDING De Code of Conduct is het kader voor gedrag en reflectie voor medewerkers en studenten

Nadere informatie

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken.

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. ONDERWIJSVISIE OP HO OFDLIJNEN Geachte collega s, 1 Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. We

Nadere informatie

forum beroepsonderwijs. DEC 6 dilemma s pittige discussies constructieve uitkomsten én hilarische momenten 1 oktober 2015 @THNK

forum beroepsonderwijs. DEC 6 dilemma s pittige discussies constructieve uitkomsten én hilarische momenten 1 oktober 2015 @THNK forum beroepsonderwijs 1 oktober 2015 @THNK Vindt u ook wat van het beroepsonderwijs? Praat mee! De volgende bijeenkomst vindt plaats op: n e x t DEC 3 Terugblik op het eerste Forum op 1 oktober met als

Nadere informatie

Datum 23 mei 2011 Betreft Aanbieding Actieplannen Primair Onderwijs, Voortgezet Onderwijs en Leraren

Datum 23 mei 2011 Betreft Aanbieding Actieplannen Primair Onderwijs, Voortgezet Onderwijs en Leraren a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer Postbus 20018 2500 EA Den Haag Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl Contactpersoon

Nadere informatie

De waarde(n) van weten

De waarde(n) van weten De waarde(n) van weten STRATEGISCHE AGENDA HOGER ONDERWIJS 2015-2025 9 oktober 2015 De HO tour Waarom veranderen? Leven en werken in een in toenemende mate onvoorspelbare, complexe en geglobaliseerde wereld.

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

GIDS ZIJN IN EEN MEETCULTUUR

GIDS ZIJN IN EEN MEETCULTUUR 80 GIDS ZIJN IN EEN MEETCULTUUR Bram de Muynck 81 Hoe staat het met de CITO-isering van het onderwijs en hoe kun je hier vanuit christelijk perspectief tegen aan kijken? 82 Discussies over het onderwijs

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 31 288 Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid Nr. 360 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter van

Nadere informatie

Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering

Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering Achtergrondnotitie van de HBO-raad n.a.v. ideeën over een leenstelsel Den Haag, 3 september 2012 Inleiding In het recente debat over mogelijk

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Hoger Onderwijs en Studiefinanciering IPC 2250 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus

Nadere informatie

Vrije Universiteit - Studiekeuzegesprekken met scholieren

Vrije Universiteit - Studiekeuzegesprekken met scholieren Vrije Universiteit - Studiekeuzegesprekken met scholieren Bijlage 3 Materiaal Workshop Studiekeuze (1,5 uur) werkboek voor leerlingen Centrum voor Studie en Loopbaan, Vrije Universiteit Amsterdam Inhoudsopgave

Nadere informatie

2014D37348. Inbreng verslag van een schriftelijk overleg

2014D37348. Inbreng verslag van een schriftelijk overleg 2014D37348 Inbreng verslag van een schriftelijk overleg Binnen de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap hebben enkele fracties de behoefte om vragen en opmerkingen voor te leggen over de

Nadere informatie

Naar transparanter hoger onderwijs. Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk

Naar transparanter hoger onderwijs. Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk Naar transparanter hoger onderwijs Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk Samenvatting van het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk hoger onderwijs Toegang vanuit [1] Eerste cyclus Tweede

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie BIJLAGE 3 Achtergrondinformatie Diplomarendement Daling diplomarendement voltijd hbo-bacheloropleidingen De trend die de Inspectie van het Onderwijs de afgelopen jaren signaleerde in het hbo zet door:

Nadere informatie

NEDERLAND. Pre-basis onderwijs

NEDERLAND. Pre-basis onderwijs NEDERLAND Pre-basis onderwijs Leeftijd 2-4 Verschillend per kind, voor de leeftijd van 4 niet leerplichtig Omschrijving Peuterspeelzaal, dagopvang etc Tijd Dagelijks van 9:30 15:30 (verschilt pers school)

Nadere informatie

Als je te weinig van een kind verwacht, komt er niet uit wat er in zit. Onderwijsminister Marja van Bijsterveldt INTERVIEW

Als je te weinig van een kind verwacht, komt er niet uit wat er in zit. Onderwijsminister Marja van Bijsterveldt INTERVIEW INTERVIEW Auteur: René Leverink Fotografie: Rijksoverheid Onlangs hebben minister Van Bijsterveldt en staatssecretaris Zijlstra van OCW drie actieplannen gelanceerd, gericht op een ambitieuze leercultuur

Nadere informatie

De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming

De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming De maatschappelijke stage als onderdeel van burgerschapsvorming Jeroen Bron en Minke Bruning, 27 november 2014 27-11-2014 SLO projectgroep burgerschap; Jeroen Bron CPS Onderwijsontwikkeling en advies;

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Kennis IPC 5200 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Decentrale selectie door proefstuderen aan de poort. Klaas Visser

Decentrale selectie door proefstuderen aan de poort. Klaas Visser Decentrale selectie door proefstuderen aan de poort Klaas Visser Probleem > 800 gegadigden voor 500 plaatsen Nu numerus fixus met loting Groeiend aantal studiestakers in jaar 1 (30%) Voorlichting prima

Nadere informatie

Management summary Flitspeiling: vervroegde aanmelddatum, studiekeuzecheck en doorstroming.

Management summary Flitspeiling: vervroegde aanmelddatum, studiekeuzecheck en doorstroming. Management summary Flitspeiling: vervroegde aanmelddatum, studiekeuzecheck en doorstroming. Tussen 16 december 2013 en 1 januari 2014 heeft GfK voor het ministerie van OCW een flitspeiling uitgevoerd gericht

Nadere informatie

Loopbaan na Leiden Profiel van een Leids academicus

Loopbaan na Leiden Profiel van een Leids academicus Loopbaan na Leiden Profiel van een Leids academicus Even voorstellen Drs. Loes Nordlohne Loopbaanadviseur Studenten Loopbaan Service Geesteswetenschappen De WO-Monitor - Landelijk onderzoek onder alle

Nadere informatie

Voorwoord. Nienke Meijer College van Bestuur Fontys Hogescholen

Voorwoord. Nienke Meijer College van Bestuur Fontys Hogescholen 3 Voorwoord Goed onderwijs is een belangrijke voorwaarde voor jonge mensen om uiteindelijk een betekenisvolle en passende plek in de maatschappij te krijgen. Voor studenten met een autismespectrumstoornis

Nadere informatie

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029

Datum 09 september 2014 Betreft Aanbieding OESO-rapport Education at a Glance 2014 Onze referentie 659029 >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Kennis IPC 5200 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

Voorlichtingsdag Bedrijfskunde. Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde

Voorlichtingsdag Bedrijfskunde. Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde Voorlichtingsdag Bedrijfskunde Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde PROGRAMMA Bedrijfskunde@VU: hoe, wat en waarom? Prof. dr. W.E.H. Dullaert, Opleidingsdirecteur bachelor bedrijfskunde

Nadere informatie

Business College Notenboom & Business School Notenboom

Business College Notenboom & Business School Notenboom University of Applied Sciences Business College Notenboom & Business School Notenboom Ondernemend Inspirerend Ambitieus MBO 4 in 2 jaar HBO-Ad in 2 jaar HBo in 3 of 4 jaar Transparant Persoonlijk Notenboom

Nadere informatie

Wat weet jij over het leenstelsel?!

Wat weet jij over het leenstelsel?! Resultaten onderzoek Wat weet jij over het leenstelsel? 13-01-2015 Wat weet jij over het leenstelsel? In 2015 staan er ingrijpende veranderingen voor de deur die de toegankelijkheid van het onderwijs onder

Nadere informatie

Uitkomsten CFO-bijeenkomst Prestatieafspraken in het HBO

Uitkomsten CFO-bijeenkomst Prestatieafspraken in het HBO Uitkomsten CFO-bijeenkomst Prestatieafspraken in het HBO Eind september ging Deloitte met CFO s uit het hoger onderwijs in gesprek over de uitdagingen om de prestatieafspraken te realiseren, ook al is

Nadere informatie

Dat de instellingen en evaluatieorganen voldoende kwaliteitsbewustzijn zullen tonen om de verbeterfunctie van de externe kwaliteitszorg

Dat de instellingen en evaluatieorganen voldoende kwaliteitsbewustzijn zullen tonen om de verbeterfunctie van de externe kwaliteitszorg Accreditatie hoger onderwijs Onder welke voorwaarden kan accreditatie in de toekomst een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van de kwaliteit van het Nederlandse en Vlaamse hoger onderwijs. Blijvend succes

Nadere informatie

De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hoger beroepsonderwijs. HBO-Monitor 2007. G.W.M. Ramaekers

De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hoger beroepsonderwijs. HBO-Monitor 2007. G.W.M. Ramaekers De arbeidsmarktpositie van afgestudeerden van het hoger beroepsonderwijs HBO-Monitor 2007 G.W.M. Ramaekers Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde

Nadere informatie

VU PRE UNIVERSITY COLLEGE VOOR DE SCHOLIER DIE VERDER KIJKT

VU PRE UNIVERSITY COLLEGE VOOR DE SCHOLIER DIE VERDER KIJKT VU PRE UNIVERSITY COLLEGE VOOR DE SCHOLIER DIE VERDER KIJKT NAAR VU PRE UNIVERSITY COLLEGE VERDIEPT, VERRIJKT EN VERBINDT De VU wil graag met u werken aan de versterking van de kwaliteit van het voortgezet

Nadere informatie

BACHELOR UNIVERSITAIRE PABO = PA²

BACHELOR UNIVERSITAIRE PABO = PA² leer-kracht voor de toekomst BACHELOR UNIVERSITAIRE PABO = PA² PERFECTE COMBINATIE: LESGEVEN ÉN ONDERZOEKEN Je wilt graag lesgeven in het basisonderwijs. Dat kan met een hbo-diploma. Maar met jouw vwo-diploma

Nadere informatie

Beoordelingskader Pilot Bijzonder Kenmerk Ondernemen

Beoordelingskader Pilot Bijzonder Kenmerk Ondernemen Beoordelingskader Pilot Bijzonder Kenmerk Ondernemen 22 november 2011 Inhoud 1 Inleiding 3 2 Beoordeling van het bijzonder kenmerk ondernemen 5 2.1 Uitgangspunten voor de beoordeling van het bijzonder

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

Studententevredenheid als kwaliteitsmaat?

Studententevredenheid als kwaliteitsmaat? Studententevredenheid als kwaliteitsmaat? Donderdag 19 september 2013 netwerkbijeenkomst van Platform HBO van het Nederlands Netwerk voor Kwaliteitsmanagement (NNK) Presentatie van Annemieke Voets tijdens

Nadere informatie

VAN KORTSLUITING NAAR CONTACT BETA CHALLENGE PROGRAMMA EEN LEERROUTE MAVO-MBO-HBO

VAN KORTSLUITING NAAR CONTACT BETA CHALLENGE PROGRAMMA EEN LEERROUTE MAVO-MBO-HBO VAN KORTSLUITING NAAR CONTACT BETA CHALLENGE PROGRAMMA EEN LEERROUTE MAVO-MBO-HBO April 2014 Kenschets 1963 Ons onderwijsbestel 1963 (opmaat voor Mammoetwet ) Van Mammoet 1968 Industriële vormgeving: lineair

Nadere informatie

Datum 8 februari 2016 Antwoord op schriftelijke vragen van het lid Mohandis (PvdA) over het bericht dat selectie aan de poort allochtonen dupeert

Datum 8 februari 2016 Antwoord op schriftelijke vragen van het lid Mohandis (PvdA) over het bericht dat selectie aan de poort allochtonen dupeert >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Hoger Onderwijs & Studiefinanciering Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Middelbaar Beroeps Onderwijs Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500

Nadere informatie

OER. Uitleg over de. Alles wat iedere student moet weten over zijn of haar Onderwijs- en Examenregeling (OER)

OER. Uitleg over de. Alles wat iedere student moet weten over zijn of haar Onderwijs- en Examenregeling (OER) Uitleg over de OER Alles wat iedere student moet weten over zijn of haar Onderwijs- en Examenregeling (OER) Fractie VUUR, Universiteitsraad www.verenigingvuur.nl info@verenigingvuur.nl Voorwoord De Onderwijs-

Nadere informatie

Meerjarenafspraken OCW-HBO-raad

Meerjarenafspraken OCW-HBO-raad Bladnummer 1 Meerjarenafspraken OCW-HBO-raad Meerjarenafspraak tussen de minister van OCW en de HBO-raad ter uitvoering van Het Hoogste Goed, strategische agenda voor het hoger onderwijs - onderzoek- en

Nadere informatie

Geachte collega's, beste studenten,

Geachte collega's, beste studenten, College van Bestuur Geachte collega's, beste studenten, Na de hectische weken met de bezetting van het Bungehuis en het Maagdenhuis, hebben we een moment van bezinning ingelast. Wij hebben tijd genomen

Nadere informatie

Ruimte Scheppen. Filosofie, Fontys en het hbo. Redactie: Peter van Zilfhout Charles Vergeer Niek Wiskerke. Fontys Hogescholen Lectoraat Filosofie

Ruimte Scheppen. Filosofie, Fontys en het hbo. Redactie: Peter van Zilfhout Charles Vergeer Niek Wiskerke. Fontys Hogescholen Lectoraat Filosofie Ruimte Scheppen Filosofie, Fontys en het hbo Redactie: Peter van Zilfhout Charles Vergeer Niek Wiskerke Fontys Hogescholen Lectoraat Filosofie bw ruimte scheppen 22-1-2010.indd 3 22-1-10 10:48 Inhoud Voorwoord

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1997 1998 25 615 Hoger Onderwijs en Onderzoek Plan 1998 Nr. 24 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAPPEN Aan de Voorzitter van de Tweede

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

vra2007ocw-36 31 288 Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid LIJST VAN VRAGEN

vra2007ocw-36 31 288 Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid LIJST VAN VRAGEN vra2007ocw-36 31 288 Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid LIJST VAN VRAGEN De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap de

Nadere informatie

Presentatie VTOI 8 april 2016. Paul Schnabel

Presentatie VTOI 8 april 2016. Paul Schnabel Presentatie VTOI 8 april 2016 Paul Schnabel Visie Ingrediënten voor het eindadvies Resultaten dialoog Wetenschappelijke inzichten Internationale vergelijkingen Huidige wet- en regelgeving en onderwijspraktijk

Nadere informatie

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs

middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs middelbaar beroepsonderwijs Brainport regio Eindhoven Onderwijsvisie Onze kijk op onderwijs Summa College maart 2013 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: De vijf onderwijspijlers 4 Hoofdstuk 2: De vijf onderwijspijlers

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012 Nr. 229 BRIEF

Nadere informatie

Bijlage 1: Vragenlijst factoren en items

Bijlage 1: Vragenlijst factoren en items Bijlage 1: Vragenlijst factoren en items Factoren Alle studenten die zich vooraanmelden via Studielink krijgen een online vragenlijst aangeboden via een link die in de aanmeldingsprocedure van Studielink

Nadere informatie

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Inhoud 5 Voorwoord 7 Inleiding 8 Professionele

Nadere informatie

FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA. ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009

FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA. ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009 UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009 DE MASTEROPLEIDING BIOMEDICAL

Nadere informatie

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG

de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Hoger Onderwijs en Studiefinanciering Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375

Nadere informatie

Ouderavond H5 en V6. 2 oktober 2013. Examenjaar

Ouderavond H5 en V6. 2 oktober 2013. Examenjaar Ouderavond H5 en V6 2 oktober 2013 Examenjaar 1 Schoolexamen (SE) Centraal Examen (CE) schoolexamen Start in havo-4 of vwo-4 Vastgelegd per vak in het pta (programma van toetsing en afsluiting) 2 SE-kaart

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

Advies Universiteit van Tilburg

Advies Universiteit van Tilburg Advies Universiteit van Tilburg De Reviewcommissie (hierna commissie) heeft kennisgenomen van het voorstel van de Universiteit van Tilburg (hierna UvT) dat het College van Bestuur met zijn brieven van

Nadere informatie

Op weg naar de (academische) opleidingsschool

Op weg naar de (academische) opleidingsschool Discussienota Nationalgeographic.nl Adviescommissie ADEF OidS Mei 2014 1 Inhoudsopgave Inleiding 1. Uitgangspunten Samen Opleiden 2. Ambities van (academische) opleidingsscholen 3. Concept Samen Opleiden

Nadere informatie

Het hoger onderwijs verandert

Het hoger onderwijs verandert achelor & master Sinds september 2004 is de hele structuur van het hoger onderwijs veranderd. Die nieuwe structuur werd tegelijkertijd ingevoerd in andere Europese landen. Zo sluiten opleidingen in Vlaanderen

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2004 2005 29 819 Tijdelijke regels betreffende experimenten in het hoger onderwijs op het gebied van vooropleidingseisen aan en selectie van aanstaande studenten

Nadere informatie

De specifieke lerarenopleiding

De specifieke lerarenopleiding geëngageerd onderzoekend communicatief talent ontwikkelend vakdeskundig leerling gericht samenwerkend De specifieke lerarenopleiding dynamisch leergierig master Jij bent... inspirerend creatief toekomstgericht

Nadere informatie

Bachelor-Master: Oude wijn in nieuwe zakken? Of: Toch een vernieuwing?

Bachelor-Master: Oude wijn in nieuwe zakken? Of: Toch een vernieuwing? Bachelor-Master: Oude wijn in nieuwe zakken? Of: Toch een vernieuwing? Adri Vermeer Het laatste jaar is de onderwijskundige discussie - bij ons in Utrecht althans - beheerst, zelfs overheerst door de invoering

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

Beoordelingskader Bijzonder (Kwaliteits)Kenmerk Ondernemen

Beoordelingskader Bijzonder (Kwaliteits)Kenmerk Ondernemen Beoordelingskader Bijzonder (Kwaliteits)Kenmerk Ondernemen september 2013 Inhoud 1 Inleiding 3 2 Beoordeling van het bijzonder kenmerk ondernemen 5 3 Beoordeling standaarden 10 pagina 2 1 Inleiding Vanuit

Nadere informatie

Studeren na het HBO. stand van zaken 2014-2015. Informatie van het Avans Studentendecanaat

Studeren na het HBO. stand van zaken 2014-2015. Informatie van het Avans Studentendecanaat Studeren na het HBO stand van zaken 2014-2015 Informatie van het Avans Studentendecanaat 1 Studeren na het HBO: onderwerpen 1. Wat moet je weten over het collegegeld als je kiest voor een nieuwe bachelor

Nadere informatie

Studiekeuzegesprekken: zinvol of onzin? Marieke de Bakker, Universiteit Utrecht

Studiekeuzegesprekken: zinvol of onzin? Marieke de Bakker, Universiteit Utrecht Studiekeuzegesprekken: zinvol of onzin? Marieke de Bakker, Universiteit Utrecht Studiekeuzegesprekken: wat en waarom? Studiesucces Universiteit Utrecht over het algemeen goed, maar... Relatief veel uitval

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Datum 3 maart 2014 Betreft Uitwerking Begrotingsafspraken 2014

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Datum 3 maart 2014 Betreft Uitwerking Begrotingsafspraken 2014 >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag.. Financieel-Economische Zaken IPC 5350 Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375

Nadere informatie

Beleidsplan 2014-2015. Facultaire Studentenraad Maatschappij- en Gedragswetenschappen

Beleidsplan 2014-2015. Facultaire Studentenraad Maatschappij- en Gedragswetenschappen Beleidsplan 2014-2015 Facultaire Studentenraad Maatschappij- en Gedragswetenschappen Voorwoord De Facultaire Studentenraad Maatschappij- en Gedragswetenschappen (FSR FMG) 2014 2015 bestaat uit twaalf betrokken

Nadere informatie

Inleiding Never a dull moment ik praat u een beetje bij Lissabon te veel studenten diploma-inflatie tegenhouden, wegsturen en kosten verhogen

Inleiding Never a dull moment ik praat u een beetje bij Lissabon te veel studenten diploma-inflatie tegenhouden, wegsturen en kosten verhogen Inleiding Wat doen wij? DeDecaan.net is opgezet voor decanen en scholieren in het VO. Elke school kan een site van ons afnemen. De site heeft allerlei functies om decanen te ondersteunen en hun werk te

Nadere informatie

EFFECTIVITEIT EN EFFICIËNTIE VAN HET HOGER ONDER- WIJS: BELEIDSMATIGE ONTWIKKELINGEN

EFFECTIVITEIT EN EFFICIËNTIE VAN HET HOGER ONDER- WIJS: BELEIDSMATIGE ONTWIKKELINGEN 1. EFFECTIVITEIT EN EFFICIËNTIE VAN HET HOGER ONDER- WIJS: BELEIDSMATIGE ONTWIKKELINGEN De minister heeft in 1995 de instellingen voor Hoger Onderwijs 500 miljoen gulden in het vooruitzicht gesteld om

Nadere informatie

Discussiepaper Kenniseconomie Monitor 2006

Discussiepaper Kenniseconomie Monitor 2006 Keizersgracht 174 Postbus 2960 1000 CZ Amsterdam t +31 (0)20 575 67 20 f +31 (0)20 575 67 21 www.kennisland.nl Hoger Onderwijs Discussiepaper Kenniseconomie Monitor 2006 Projectnummer KL: 3.06.01 Datum

Nadere informatie

Economie en Bedrijfseconomie. Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde

Economie en Bedrijfseconomie. Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde Economie en Bedrijfseconomie Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde Faculteit der Economische Wetenschappen en Bedrijfskunde ( FEWEB) Opbouw van studie door prof. dr. Henri de Groot (programmadirecteur)

Nadere informatie

Ter attentie van de leden van de Vaste Kamercommissie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Ter attentie van de leden van de Vaste Kamercommissie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap De Kinderombudsman Visie op het verlengen van de kwalificatieplicht tot 21 jaar 7 september 2015 Ter attentie van de leden van de Vaste Kamercommissie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Aanleiding De

Nadere informatie

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2014-I

Eindexamen havo maatschappijwetenschappen 2014-I Opgave 1 Besluitvorming rondom studiefinanciering Bij deze opgave horen de teksten 1 en 2 en figuur 1 uit het bronnenboekje. Inleiding Tijdens de regeringstermijn van kabinet-rutte 1 (oktober 2010 tot

Nadere informatie

Ron Bormans Voorzitter CvB Hogeschool Rotterdam. Bestuur Vereniging Hogescholen Lid Commissie Veerman

Ron Bormans Voorzitter CvB Hogeschool Rotterdam. Bestuur Vereniging Hogescholen Lid Commissie Veerman Ron Bormans Voorzitter CvB Hogeschool Rotterdam Bestuur Vereniging Hogescholen Lid Commissie Veerman Hoger beroepsonderwijs Het ongedelfde goud Twitter: @Ronbormans1 Mail: Ron.Bormans@HR.nl Nederland

Nadere informatie

Verslag van de internetconsultatie

Verslag van de internetconsultatie Verslag van de internetconsultatie In de periode van 4 juli tot 8 september is het wetsvoorstel voor internetconsultatie opengesteld. Er zijn iets minder dan veertig reacties binnengekomen, over het algemeen

Nadere informatie

Toekomstige structuur Vlaams Hoger Onderwijs

Toekomstige structuur Vlaams Hoger Onderwijs Toekomstige structuur Vlaams Hoger Onderwijs standpunt Vlaamse Hogescholenraad 17 maart 2010 Algemeen De VLHORA is tevreden dat de instellingen, die in eerste instantie verantwoordelijkheid dragen voor

Nadere informatie

Beantwoording vragen Tweede Kamer bij rapport Financiering onderwijs vernieuwingen voortgezet onderwijs 1990-2007 (30 november 2007)

Beantwoording vragen Tweede Kamer bij rapport Financiering onderwijs vernieuwingen voortgezet onderwijs 1990-2007 (30 november 2007) Algemene Rekenkamer Lange Voorhout 8 Postbus 20015 2500 EA Den Haag T 070-3424344 BEZORGEN F 070-3424130 De Voorzitter van de Tweede Kamer E voorljchting@rekenkamer.ni der Staten-Generaal w www.rekenkamer.ni

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 31 288 Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid Nr. 399 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter van

Nadere informatie

Kansen voor jongeren bij u op de werkvloer Menukaart voor werkgevers

Kansen voor jongeren bij u op de werkvloer Menukaart voor werkgevers Kansen voor jongeren bij u op de werkvloer Menukaart voor werkgevers Voorwoord Een wereld van verschil maken voor jong talent én voor uzelf. Wie wil dat nu niet? Niet iedereen heeft hiertoe de mogelijkheid.

Nadere informatie

Thema 7 Hoger onderwijs Beleidsvariant A Besparingen in 2011-2015, in mld. euro s 2011 2012 2013 2014 2015 Structureel Variant 7A 0,06 0,10 0,20 0,35 0,61 1,21 Omschrijving variant Deze variant zet voor

Nadere informatie

KOERSNOTA VEELZIJDIG STERK ONDERWIJS

KOERSNOTA VEELZIJDIG STERK ONDERWIJS KOERSNOTA VEELZIJDIG STERK ONDERWIJS Veelzijdig sterk onderwijs Het Edison College, het Gymnasium Apeldoorn en de Koninklijke Scholengemeenschap (KSG) zijn verenigd in AVOO. Onze scholen bieden goed onderwijs

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

Indeling hoger onderwijs

Indeling hoger onderwijs achelor & master Sinds enkele jaren is de structuur van het hoger onderwijs in België afgestemd op die van andere Europese landen. Hierdoor kan je makkelijker switchen tussen hogescholen en universiteiten

Nadere informatie

Selectie aan de Poort Louise C. Urlings-Strop Ted A.W. Splinter

Selectie aan de Poort Louise C. Urlings-Strop Ted A.W. Splinter Afscheidssymposium Dato de Gruijter 12 februari 2009 Selectie aan de Poort Louise C. Urlings-Strop Ted A.W. Splinter Opleidingsinstituut Geneeskunde, Erasmus MC Rotterdam Waarom decentrale selectie? 100%

Nadere informatie

Studiekeuze123. Thora Arnadottir en Daphne Selhorst. Studiekeuze123: Een overzicht van alle opleidingen van hogescholen en universiteiten

Studiekeuze123. Thora Arnadottir en Daphne Selhorst. Studiekeuze123: Een overzicht van alle opleidingen van hogescholen en universiteiten Studiekeuze123 Thora Arnadottir en Daphne Selhorst Wat is Studiekeuze123? Zelfstandige Stichting: samenwerkingsverband koepels hoger onderwijs (ISO, LSVb, HBO-raad, NRTO en VSNU) Financiering door ministerie

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma 2012-2013

Verkiezingsprogramma 2012-2013 Verkiezingsprogramma 2012-2013 UVASOCIAAL 5 mei 2012 UVASOCIAAL streeft naar keuzevrijheid, kwaliteit, gelijkheid en betrokkenheid, de belangrijkste voorwaarden voor een goede universiteit! Inleiding UVASOCIAAL

Nadere informatie

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING. Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING. Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING 2015-2016 Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte Deze onderwijs- en examenregeling (OER-FFTR) treedt

Nadere informatie

Werken en professionaliseren bij de Hogeschool van Amsterdam

Werken en professionaliseren bij de Hogeschool van Amsterdam Werken en professionaliseren bij de Hogeschool van Amsterdam Professionele ontwikkeling functioneren en beoordelen creating tomorrow Inhoudsopgave Voorwoord 1 Professionele ontwikkeling 2 Jaargesprek 3

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd

Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd Samenvatting Excellentie kan het beste worden gestimuleerd door het coachen van de persoonlijke

Nadere informatie

Ontwikkelingen in afstudeerrichtingen lerarenopleidingen HAN ILS. 13 april 2016

Ontwikkelingen in afstudeerrichtingen lerarenopleidingen HAN ILS. 13 april 2016 Ontwikkelingen in afstudeerrichtingen lerarenopleidingen HAN ILS 13 april 2016 Het komende uurtje... 14.15-14.35 uur Implementatie afstudeerrichtingen HAN ILS 14.35 14.45 uur Uitwisseling 14.45-15.05 uur

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 31 288 Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid Nr. 487 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter van

Nadere informatie

Dwarsdwarsdwars hhhhhhhhhhhhhhh

Dwarsdwarsdwars hhhhhhhhhhhhhhh Dwarsdwarsdwars hhhhhhhhhhhhhhh De waarde van onderwijs oktober 2013 lllllllllllllll dwarsdwarsdwars Inleiding De tijd dat het onderwijs alleen maar gericht was op het overdragen van kennis en vaardigheden

Nadere informatie

Ministerie OCW Aan mevr. M. van Bijsterveld-Vliegenthart, Staatssecretaris Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Ministerie OCW Aan mevr. M. van Bijsterveld-Vliegenthart, Staatssecretaris Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Ministerie OCW Aan mevr. M. van Bijsterveld-Vliegenthart, Staatssecretaris Postbus 16375 2500 BJ Den Haag OOG voor het MBO staat voor Onafhankelijke Onderwijsgroep voor het MBO ; Een groep onderwijskundig

Nadere informatie