Ten geleide 3. 1 Samenvatting 5. 2 Aanbevelingen 8. 3 Naar een nieuw kwalificatiemodel? 11

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ten geleide 3. 1 Samenvatting 5. 2 Aanbevelingen 8. 3 Naar een nieuw kwalificatiemodel? 11"

Transcriptie

1

2 Inhoudsopgave Ten geleide 3 SPECIFIEK DEEL 1 Samenvatting 5 2 Aanbevelingen 8 3 Naar een nieuw kwalificatiemodel? 11 ALGEMEEN DEEL 1 Arbeidsmarkt en instroom in opleiding en beroep Ontwikkeling van het NIVRA-ledenbestand Ontwikkeling van de instroom in de opleidingen Conclusie 17 2 Ontwikkelingen in de beroepsuitoefening De ontwikkelingsrichting Expertise en primaire opleiding Conclusie 19 3 De perceptie van studenten Enthousiast maar kritisch Conclusie 20 4 Ontwikkelingen in het hoger onderwijs Overkoepelend beleid De verdere ontwikkeling van het bachelor-masterstelsel Conclusie 25 5 De universitaire RA-opleidingen Het begrip RA-opleiding Het opleidingsaanbod Conclusie Studieduur en de verdeling van werk- en studietijd De effecten van bama nader bezien Een bachelor-master RA-opleiding? Conclusie 34 6 De RA-opleiding in internationaal perspectief Enkele observaties en globale vergelijking Het Common Content Project 36 De opleidingen tot registeraccountant 1

3 7 De praktijkstage 38 8 De hbo-accountancy-opleiding 40 BIJLAGEN 1 Opdracht, werkwijze en samenstelling van de Commissie 43 2 De (nieuwe) kaders voor de opleiding tot registeraccountant 44 3 Prognose deelname aan het hoger onderwijs op (middel)lange termijn 47 4 Hoger beroepsonderwijs en wetenschappelijk onderwijs in bama Korte schets van enkele buitenlandse opleidingstrajecten voor accountants 50 6 Referenties en geraadpleegde literatuur 53 2 De opleidingen tot registeraccountant

4 Ten geleide Met dit rapport geeft de door het bestuur van het Koninklijk NIVRA ingestelde Commissie Toekomst Accountancy Opleidingen haar overwegingen en aanbevelingen op mogelijke aanpassingen in de vorm en de inrichting van de RA-opleidingen. De Commissie meent dat er aanleiding is in de opleidingen beter aan te sluiten op de ontwikkelingen in het beroep en op de arbeidsmarkt. De Commissie hoopt met dit rapport een impuls te geven aan het in gang zetten van veranderingen die bijdragen aan het oplossen van gesignaleerde knelpunten. We geven een aantal suggesties en concrete aanbevelingen aan het NIVRA, aan de onderwijsinstellingen en aan de werkgevers van accountancystudenten. Onze aanbevelingen aan het NIVRA betreffen vooral de relatie van toekomstige beroepsgenoten tot de beroepsorganisatie, de titulatuur en de praktijkopleiding. Het is met name aan de onderwijsinstellingen en aan de werkgevers de aanbevelingen met betrekking tot de opleiding nader uit te werken. Het NIVRA kan hierbij een ondersteunende rol vervullen. Gegeven de sterke samenhang tussen beroep en opleiding bepleiten we een gezamenlijke aanpak. Het uiteindelijke doel van onze aanbevelingen is het accountantsberoep te versterken. We bepleiten hiertoe - onder meer door aansluiting op Europese inzet op het gebied van de opleiding - een aanpassing van de opzet van de opleiding en een betere verdeling van werk- en studietijd in de deeltijdopleidingen. Bovendien geven we de mogelijkheid van een aspirant-lidmaatschap van de beroepsorganisatie in overweging, en stellen we voor om aan bepaalde bachelor- en /of master-opleidingen die onderdeel zijn van de RA-studie, een - zo mogelijk - door het NIVRA te erkennen beroepskwalificatie te verbinden. Met het oog op de langere termijn presenteren we een eerste aanzet voor een opleidingsmodel waarin de functie-uitoefening van de registeraccountant ook in de titulatuur tot uitdrukking kan komen. Wij hopen met dit rapport een bijdrage te leveren aan het realiseren van een nauw op de behoeften van de markt, van studenten en van hun (toekomstige) werkgevers, afgestemd hoogwaardig opleidingsaanbod. Namens de Commissie, dr. P.A.M. Diekman RA Voorzitter Amsterdam, september 2007 De opleidingen tot registeraccountant 3

5 4 De opleidingen tot registeraccountant

6 SPECIFIEK DEEL (Samenvatting en Aanbevelingen) 1 Samenvatting In de opdracht aan de Commissie is gesteld dat de huidige opleidingen onvoldoende aansluiten op de behoeften van de markt. Deze constatering raakt in de eerste plaats een kwantitatief probleem. Er is een ontoereikend aanbod van gekwalificeerde medewerkers en de instroom van RA s in het beroep stagneert. In samenhang hiermee is er de problematiek van de aansluiting van de opleidingen op ontwikkelingen in de beroepsuitoefening. Hier spelen met name de aspecten differentiatie naar mogelijk te vervullen functies en specialisatie op deelterreinen een belangrijke rol. In dit rapport besteden we aandacht aan beide aspecten, waarbij het accent op de opleidingsproblematiek is gelegd. Het Algemeen Deel van dit rapport omvat een brede verkenning en analyse van de huidige situatie en vormt de fundering voor onze suggesties en aanbevelingen. De aanbevelingen zijn in eerste instantie gericht op de korte termijn. Een meer fundamenteel herontwerp van de opleiding vergt een aanpassing van de wettelijke bepalingen met betrekking tot de voor het verwerven van de RAtitel gestelde eisen. In dit Specifiek Deel vatten we achtereenvolgens het Algemeen Deel kort samen, lichten we onze aanbevelingen toe en gaan we nader in op een alternatief toekomstig kwalificatiemodel. Algemeen Deel Tekort op de arbeidsmarkt We constateren dat bij ongewijzigd beleid de personeelsschaarste in de sector de komende jaren verder zal toenemen. Dit tekort betreft zowel (gevorderde) assistent-accountants als registeraccountants. Op grond van in- en doorstroomprognoses voorzien we op termijn met name een tekort aan gevorderde assistenten en aan in het openbare beroep werkzame accountants. Specialisatie Registeraccountants worden steeds meer experts op uiteenlopende (deel)terreinen. Deze ontwikkeling, leidend tot het ontstaan van superspecialismen, zet zich voort. Het scala van diensten op het gebied van assurance-verschaffing zal zich de komende jaren naar verwachting verder uitbreiden. We gaan er vanuit dat de RA-opleiding niet alle hiervoor vereiste kennis en vaardigheden kan en hoeft aan te reiken. Studenten moeten op grond van een adequate basisopleiding worden voorbereid op de mogelijkheid van verdere specialisatie. De werk / studie-balans Studenten die de deeltijdopleiding volgen willen meer harmonie in de verdeling van werk-, studieen vrije tijd. Ook voor potentiële accountancystudenten is dit een zwaarwegend punt. De attractiviteit en de studeerbaarheid van de opleidingen kan verbeteren door een betere verdeling De opleidingen tot registeraccountant 5

7 tussen werk- studie- en privé-tijd. Voor de accountantskantoren is uiteraard van belang dat in de drukste perioden voldoende medewerkers beschikbaar zijn. Te veel studenten de studie stoppen voortijdig of doen veel langer over de studie dan op grond van het studieschema mogelijk is. Het behouden van de studenten / assistenten en het verhogen van het numerieke opleidingsrendement vergt maatregelen die dit probleem kunnen helpen oplossen. Het huidige opleidingsaanbod. Met de RA-opleiding bedoelen we hier het volledige bachelor-, master- en postmasterstudietraject van de theoretische opleiding. De RA-opleiding kent inmiddels vele verschijningsvormen. Naast de verscheidenheid in het opleidingsaanbod vanwege fulltime en parttime varianten, zijn er verschillen in de opbouw en de inrichting van de opleidingen. Aan de ene kant van het spectrum zijn er opleidingen die van begin af aan (in de hbo- of wo-bachelor) op accountancy zijn gericht. Aan de andere kant bevinden zich de bachelor- en masteropleidingen van universiteiten die een breder (bedrijfs)economisch kader als basis hebben, waarna ofwel in de master voor accountancy kan worden gekozen ofwel na de master, oftewel voor de postinitiële (postmaster) RA-opleiding. Doel en oriëntatie van de opleiding Als gevolg van de Achtste EU-Richtlijn is de RA-opleiding primair gericht op de functie van de controlerend accountant. Registeraccountants zijn echter in uiteenlopende professionele omgevingen en functies werkzaam en kunnen in beginsel meerdere diensten verlenen. Voor studenten is essentieel dat met het door hen te volgen bachelor- en masterprogramma een brede basis wordt gelegd voor hun toekomstig beroepsmatig functioneren. We merken hierbij op dat zowel bachelor- als masteropleidingen een zelfstandige betekenis moeten hebben voor de arbeidsmarkt. Internationale context Wanneer we de accountantsopleidingen en de kwalificatievereisten in andere (toonaangevende) landen bezien, valt op dat in aantal landen een zwaarder accent op praktijkervaring wordt gelegd en dat (mede hierdoor) minder hoge eisen aan de academische component worden gesteld. Een belangrijk verschil is ook, dat met name in de Angelsaksische landen de basisopleiding is gericht op het worden van (professional / associate) accountant, waarna eventueel specialisatie in de auditfunctie kan volgen. We bepleiten aansluiting op het zogenoemde Common Content Project omdat dit de opleiding en het beroep in de internationale context naar verwachting zal versterken. Een opleiding tot basisaccountant We concluderen dat een relatief brede op accountancy 1 gerichte basisopleiding op universitair masterniveau voorkeur heeft. Een dergelijke opleiding kan, aangevuld met een deel van de praktijkstage, leiden tot de kwalificatie basisaccountant (als werknaam). Nadat ook een hierbij passend beroepsprofiel is uitgewerkt kan worden onderzocht welke eventuele aanpassingen dit in de huidige opleidingen vergt. Na de basisopleiding kan in postinitieel onderwijs verdergaande specialisatie volgen. Gegeven de huidige wettelijke kaders zal specialisatie echter met name gericht blijven op de functie van de controlerend accountant. De RA-titel wordt behaald na het afronden van de eveneens op deze functie gerichte praktijkstage. 1 We gebruiken in dit rapport het begrip accountancy, hiervoor kan ook gelezen worden accounting. Accountancy als hier bedoeld omvat eveneens elementen van auditing en controlling. 6 De opleidingen tot registeraccountant

8 Studieduur en duaal onderwijs Een verkorting van de (gemiddelde) studieduur kan worden bereikt door enige inperking van de vakspecifieke leerinhoud en een andere opzet van de parttime opleidingen; dat wil zeggen een opzet waarbij in sommige perioden van het jaar het onderwijs op meerdere dagen in de week (al dan niet in de vorm van duaal onderwijs) kan worden gevolgd. Hierbij valt bijvoorbeeld ook te denken aan intensieve summercourses. Verbreding van de instroom We constateren dat het bachelor-masterstelsel de RA-opleidingen voldoende ruimte biedt voor nieuw beleid. Hierbij bijvoorbeeld te denken aan verbetering van de instroommogelijkheden in de RA-opleiding voor hbo- en wo-afgestudeerden met een niet op accountancy gerichte bachelor- of mastervooropleiding. Specifiek Deel Na voorgaande beknopte samenvatting van het Algemeen Deel van dit rapport geven we hierna eerst een aantal suggesties en aanbevelingen die binnen de bestaande kaders en wettelijke bepalingen voor de RA-opleiding kunnen worden gerealiseerd. De ruimte voor differentiatie (naar te vervullen functie) en specialisatie (op specifieke terreinen) in de primaire opleiding is beperkt, omdat alle toekomstige RA s ook aan alle opleidingseisen voor de functie van wettelijk controleur moeten voldoen. Deze beperking wordt bovendien ingegeven door de wenselijkheid de studieduur van de primaire opleiding niet te verlengen. Dit neemt echter niet weg dat de gesignaleerde ontwikkelingen in het beroepsveld en de functie-uitoefening van registeraccountants een meer gerichte aansluiting van de eindfase van opleiding (na de basisopleiding) op de toekomstige functievervulling wenselijk maakt. We sluiten dit Specifiek Deel daarom af met een schets van een mogelijk toekomstig kwalificatiemodel, waarin differentiatie naar toekomstige functievervulling in de postinitiële opleiding en in de praktijkstage tot uitdrukking kan komen. De opleidingen tot registeraccountant 7

9 2 Aanbevelingen Opbouw en inrichting van de RA-opleiding We geven in overweging te komen tot een relatief brede opleiding tot basisaccountant in een universitair bachelor- en masterprogramma van 240 ECTS (= vier jaar fulltime studie). We vragen bij het ontwerp van de basisopleiding (c.q. het herontwerp van de huidige opleiding) ook te betrekken de in het kader van het zogenoemde Common Content Project beoogde leerdoelen en te onderzoeken of in de basisopleiding de eisen van het Common Content programma goeddeels kunnen worden gerealiseerd. Het theoretische gedeelte van de RA-opleiding kan vervolgens worden behaald na een postinitiële opleiding van ECTS. Een nader te bepalen deel van de praktijkstage is onderdeel van de opleiding tot basisaccountant. Hierna volgt een schematische weergave van dit model. Tabel 1: Opleiding tot basisaccountant en RA (RA= potentieel wettelijk controleur) (A+B+C+D+E) RA q E Stage jaar (afhanklijk van C) q Postinitiële RA-opleiding 1-2 jaar, duaal /parttime q (A+B+C) Basisaccountant q C Stage jaar (nader te bepalen) q B Master Accountancy Toelichting Stage Studenten kunnen de stage gedeeltelijk gelijktijdig met de theoretische opleiding volgen. In geval van een parttime/ duaal programma vanaf de start met de masteropleiding; in geval van een fulltime masterprogramma kan met het eerste stagejaar worden begonnen bij aanvang van de postinitiële opleiding. Afronding van het derde stagejaar nadat de theoretische opleiding is voltooid. r Instroom in postinitiële opleiding kan ook met andere masters, nadat een gericht schakelprogramma is gevolgd. - 1 jaar, wo, fulltime jaar, wo, duaal of part-time q A Bachelor Accountancy - 3 jaar wo of 4 jaar hbo, full-time jaar duaal of parttime q vwo voor wo q havo/mbo (vwo) voor hbo r Instroom hbo- en andere wo- Bachelors in master hbo- en wo-bachelors zonder directe aan- sluiting op de master volgen voorafgaand aan de master een (gericht) schakelprogramma van (indicatief) jaar, fulltime, parttime of duaal. 8 De opleidingen tot registeraccountant

10 Met voor de inrichting van het curriculum als uitgangspunten : - De opleiding tot basisaccountant dekt in belangrijke mate het vakkenpakket van de EU-richtlijn en de education standards 1-6 en 8 van IFAC af en is gericht op een brede dienstverlening door (register)accountants. - Specialisatie in postinitiële RA-opleiding is met name gericht op de wettelijke controle (het programma dekt IES-8 en Common Content af). - De basisaccountant kan ook bepaalde (aan het Assurance Framework ontleende) vormen van assurance verschaffen (assurance verschaffing van historische financiële informatie na de postinitiële opleiding en de stage). - Eventueel (facultatief) aanzetten tot specialisatie op andere terreinen in de postinitiële opleiding. - De opleiding tot basisaccountant, aangevuld met de postinitiële RA-opleiding dekt de door de Commissie Eindtermen Accountantsopleidingen vastgestelde eindtermen af en voldoet aan het door het NIVRA vastgestelde beroepsprofiel van de registeraccountant. - Een (meer) geïntegreerde benadering met betrekking tot de kernvakken van de accountantsopleiding. - Master en postmasterfase in hechte samenhang met de praktijkstage. We geven de onderwijsinstellingen in overweging in samenspraak met het NIVRA een dergelijke opzet voor de RA-opleiding nader uit te werken en te effectueren. Studieduur, studeerbaarheid en rendement De te beperkte instroom en de te grote tussentijdse uitstroom van studenten vraagt dringend om maatregelen ter verbetering van de studeerbaarheid van de opleidingen en ter vermindering van het aantal studenten / assistent-accountants dat tussentijds stopt met de opleiding. Met als doel de gemiddelde opleidingsduur te verkorten en het aantal afgestudeerden te vergroten geven we de onderwijsinstellingen en de werkgevers in overweging hier beter op te anticiperen. Dit kan bijvoorbeeld door meer flexibiliteit in de onderwijs- en de werkplanningen aan te brengen en door meer aandacht te geven aan de persoonlijke coaching op het werk en bij de studie. We bepleiten daartoe ook in de deeltijdopleidingen de momenten waarop het onderwijs kan worden gevolgd, beter af te stemmen op de drukste perioden in het werk, bijvoorbeeld door bepaalde perioden in het jaar vrij te maken voor intensief onderwijs en / of door meer het model van drie dagen werken en twee dagen studeren te hanteren. We vragen ook de besturen van de accountantskantoren hier een richtinggevend standpunt over in te nemen, opdat de onderwijsinstellingen daarop kunnen aanhaken. Programma-aanbod Het huidige aanbod van hbo- en wo-accountancy-opleidingen is breed en divers, met onderscheid naar (grotendeels) fulltime programma s, duale programma s (in het hbo) en parttime programma s. We adviseren de onderwijsinstellingen hierbij ook een universitaire bachelor- en een masteropleiding in accountancy (accounting) in de vorm van duaal onderwijs aan te bieden omdat een dergelijke variant naar verwachting de attractiviteit van de opleiding voor studenten zal vergroten. Bovendien biedt duaal onderwijs mogelijkheden tot meer integratie van theoretische en praktische vorming. We geven de onderwijsinstellingen ook in overweging een Engelstalige, op de internationale praktijk gerichte, postinitiële RA-opleiding aan het opleidingsaanbod toe te voegen. Niet alleen kan een dergelijk programma voor een (vooralsnog beperkt) deel van de Nederlandse studenten De opleidingen tot registeraccountant 9

11 een aantrekkelijke optie zijn; zo n programma zal ook de mogelijkheden voor buitenlandse studenten en accountants om de RA-kwalificatie te behalen verbeteren. We constateren ook dat het huidige onderwijsaanbod door de uiteenlopende benamingen van de universitaire accountantsopleidingen voor zowel werkgevers als voor studenten niet helder is en geven de onderwijsinstellingen daarom in overweging een duidelijk herkenbare benaming voor de (bachelor, master- en postmaster) opleidingen te bewerkstelligen. Aansluiting hbo-bachelors op de vervolgopleiding tot RA De aansluiting tussen met name de hbo-accountancy-opleiding en de universitaire vervolgopleidingen kan worden verbeterd. Dit geldt ook voor andere studierichtingen uit het palet van het hoger economisch onderwijs. Hierbij bijvoorbeeld te denken aan meer gerichte, intensieve schakelprogramma s die in samenwerking tussen hbo-instelingen en universiteiten kunnen worden aangeboden. We adviseren de onderwijsinstellingen deze mogelijkheden nader te onderzoeken en uit te werken. In dit verband adviseren we ook de - vanaf het studiejaar door alle universiteiten aan hbobachelors gestelde mastereis te evalueren. Verbreden van de instroom Het potentieel van (getalenteerde) studenten neemt, mede als gevolg van demografische ontwikkelingen, niet toe. We vragen daarom de onderwijsinstellingen betere instroom- en opleidingsmogelijkheden te creëren voor bachelors en masters met andere dan de tot nu toe gebruikelijke vooropleidingen voor de opleiding tot registeraccountant. Het ontwerpen en aanbieden van specifiek op deze groepen gerichte programma s zal er aan bijdragen dat meer van deze studenten de overstap richting accountancy maken. De praktijkstage Ter bevordering van een meer geïntegreerde benadering van theoretische- en praktische vorming, adviseren we de onderwijsinstellingen en het NIVRA te onderzoeken of en zo ja hoe de samenhang tussen de theoretische opleiding en de driejarige praktijkstage kan worden versterkt. In relatie tot het voorgestelde model van een opleiding tot basisaccountant adviseren we het NIVRA de eisen voor het eerste stagejaar te (her)formuleren. Civiel effect van de opleidingen en de relatie van studenten /assistenten met het NIVRA We adviseren het NIVRA - mede gegeven de afzonderlijke betekenis die bachelor- en masteropleidingen voor de arbeidsmarkt zouden moeten hebben - te onderzoeken, of op basis van één of meer zo mogelijk door het NIVRA aan te wijzen bachelorgetuigschriften op het gebied van de accountancy, ook hierbij passende beroepskwalificaties kunnen worden toegekend. Voor de masteropleiding geven we - aangevuld met een deel van de praktijkstage - de kwalificatie basisaccountant in overweging. Hiermee kan het civiel effect van desbetreffende opleidingen worden versterkt. We geven - teneinde de betrokkenheid van studenten met de (toekomstige) beroepsorganisatie en het beroepsveld beter zichtbaar te maken en te versterken - ook in overweging een aspirant-lidmaatschap van het NIVRA mogelijk te maken voor afgestudeerden van een aantal door het NIVRA nader te bepalen bachelor- en / of masteropleidingen. 10 De opleidingen tot registeraccountant

12 3 Naar een nieuw kwalificatiemodel? We cannot look at the future as a continuation of the past. The things that got you where you are, are seldom the things that keep you there. (Charles Handy, business philosopher) 2 De voor de beroepsuitoefening - in brede zin - vereiste kennis en vaardigheden vragen een hoog niveau van vorming en opleiding voor toekomstige registeraccountants. Voor de meeste studenten is ook de hoge marktwaarde van de RA-titel een belangrijke asset. Verhoging van de attractiviteit van de opleiding voor (potentiële) studenten kan worden bereikt door meer evenwicht in werk- studie- en privé-tijd aan te brengen en door uit te gaan van een basisprogramma van 240 ECTS, leidend tot een basisaccountant, die in het beroepsveld breed inzetbaar is en die het vermogen heeft zich verder te specialiseren in meerdere richtingen. Dit laat echter onverlet dat de huidige situatie onvoldoende ruimte biedt voor (meer) differentiatie in de primaire opleiding, op postinitieel niveau. Betwijfeld kan worden of hiermee ook op langere termijn voldoende tegemoet wordt gekomen aan de (verdere) ontwikkelingen in het beroepsveld en verhoging van de instroom in het beroep. In de hedendaagse maatschappij is er sprake van een pluriforme beroepsuitoefening door register-accountants. In de Wta en de hierdoor gewijzigde WRA wordt door de introductie van de externe accountant (in de EU-richtlijn gedefinieerd als de wettelijk auditor) een verdergaand onderscheid gemaakt in de verschillende functies die registeraccountants kunnen uitoefenen. Ten aanzien van de opleiding neemt de wet echter de EU-richtlijn voor wettelijke controles van jaarrekeningen en geconsolideerde jaarrekeningen 3 als normatief kader. Het onderwijshoofdstuk van deze richtlijn gaat uit van de accountant in de functie van wettelijk auditor. Voor de inrichting van de accountantsopleiding en de op basis hiervan te verwerven (beschermde) titel is deze richtlijn in hoge mate bepalend. De opleiding richt zich als gevolg hiervan primair op de registeraccountant in de functie van controlerend accountant. Elke registeraccountant moet daarom (min of meer) dezelfde opleiding en stage doorlopen. Een basisopleiding, aangevuld met postinitieel onderwijs waarin differentiatie naar te vervullen functie mogelijk is, sluit beter aan op de pluriforme beroepsuitoefening en is voor studenten waarschijnlijk aantrekkelijker dan het huidige opleidingsmodel. Dit kan worden versterkt door ook (een groter deel van de) praktijkstage te richten op de gewenste functie-uitoefening. Meer algemeen bezien is het bovendien ter verhoging van de transparantie van de maatschappelijke betekenis van de RA-titel wenselijk de te vervullen functie(s), zoals bijvoorbeeld openbaar accountant, controlerend accountant, overheidsaccountant, intern accountant of accountant in financieel economisch management ook in de titulatuur tot uitdrukking te laten komen. Dit vergt echter een aanpassing van het wettelijke kader. Hierna volgt een schematische weergave van dit model. 2 The CPA Vison, 2011 and beyond, AICPA, New York, EU-richtlijn nr. 2006/43/EG van het Europees Parlement en de Raad van de Europese Unie van 17mei De opleidingen tot registeraccountant 11

13 Tabel 2: Schets voor een toekomstige RA-opleiding Opleiding Kwalificatie Toelichting Voortgaande specialisatie in postacademisch / postervaringsonderwijs r na RA-kwalificatie; bijvoorbeeld: IT-auditing, forensische accountancy, schadeverzekeringen, banken; duurzaamheidsverslaggeving etc. Registeraccountant Bijvoorbeeld: RA-Wettelijk Controleur, RA-Intern Accountant, RA- Overheids accountant, RA- Financieel Economisch Management etc. r RA-kwalificatie + aanvullende titulatuur afhankelijk van te vervullen functie c.q. specialisme. Additionele stage afhankelijk van te vervullen functie. Minimaal 1 jaar voor r Praktijkstage goeddeels te volgen naast/in combinatie met parttime theoretische opleiding. wettelijk controleur, inrichting en duur nader te bepalen per te vervullen functie. Postinitiële RA-opleidingen Theoretische aanvulling voor de additionele functiekwalificatie in postacademisch onderwijs. (part-time of duaal 1-2 jaar) Gemeenschappelijk stage Minimaal 1 jaar, inrichting nader te bepalen. wo-masteropleiding accountancy - 1 jaar full-time; jaar parttime/ duaal wo- of hbo-bacheloropleiding accountancy Duur: 3 resp. 4 jaar fulltime, jaar part-time/duaal. Basisaccountant r Postinitiële opleidingen gericht op te vervullen functies cf. de huidige hoofdgroepen NIVRAleden. r Praktijkstage te volgen na full-time master of in combinatie met parttime/ duale master r bachelor + masterprogramma tot basisaccountant dekt vakkenpakket EU-richtlijn in belangrijke mate af en is gericht op brede dienstverlening door accountants Toelichting: - De RA-titel wordt in deze opzet behaald na afronding van de opleiding tot basisaccountant, een op de toekomstige functievervulling gerichte postinitiële opleiding en een uit twee (deel)fasen bestaande praktijkstage. - In de titulatuur wordt door middel van een toevoeging onderscheid naar functies gemaakt. - Bijvoorbeeld: RA-Wettelijk Controleur / Openbaar accountant, RA-Overheidsaccountant, RA- Internal Auditor en RA-Financieel Economisch Management (functiebenamingen en afkortingen nader uit te werken). Een alternatief kan zijn alleen onderscheid te maken tussen RA en RAwettelijk controleur. - Na of gedeeltelijk gelijktijdig met de theoretische opleiding wordt een (voor alle toekomstige 12 De opleidingen tot registeraccountant

14 RA s identieke) algemene stage van ten minste één jaar gelopen. Aan deze stage te stellen eisen nader te bepalen. - In een parttime of duale opleiding kan na de bachelor / bij aanvang van de master met dit stagejaar worden begonnen. - De duur van de vervolgstage voor toekomstige wettelijke auditors is minimal twee jaar; de duur van de vervolgstage in andere richtingen nader te bepalen. - Postinitiële specialisatie gedurende het vervolg van de stage, afhankelijk van keuzes van studenten ten aanzien van de beoogde functie-uitoefening. - Instroom in master (hbo- of wo-bachelors) of postinitiële opleiding (wo-masters) voor niet rechtstreeks aansluitende vooropleidingen is mogelijk op grond van gerichte schakelprogramma s. Wij adviseren het NIVRA dit model - in samenspraak met alle hierbij betrokken partijen - nader te overwegen en uit te werken. Eventuele realisering kan worden gericht op de aanstaande evaluatie van de accountantswetgeving. De opleidingen tot registeraccountant 13

15 ALGEMEEN DEEL (Omgevingsanalyse, het huidige opleidingsaanbod en de internationale context.) 1 Arbeidsmarkt en instroom in opleiding en beroep Het personeelstekort in de accountancy neemt bij ongewijzigd beleid naar verwachting toe. Het tekort aan registeraccountants betreft vooral de accountants die in het openbare beroep werkzaam zijn. Bovendien is er als gevolg van een beperkte instroom in de opleidingen en (met name) een te grote tussentijdse uitstroom, een tekort aan (gevorderde) assistent-accountants. Terwijl de vraag naar diensten van accountants de afgelopen jaren is toegenomen en - uitgaande van de huidige economische ontwikkeling en prognoses omtrent de groei van de nationale economie 4 - in de nabije toekomst niet zal afnemen, daalt naar verwachting de komende jaren het totale aantal in het beroepsveld werkzame registeraccountants. De op het beroep gerichte media attenderen er regelmatig op dat het tekort aan (assistent-)accountants op de arbeidsmarkt nu al nijpend is. Hoewel prognoses voor de (middel)lange termijn vaak worden gekenmerkt door nogal ruime onzekerheidsmarges, kan wel met een ruime mate van zekerheid worden gesteld dat het personeelstekort in de accountancy bij ongewijzigd beleid verder zal toenemen. De accountancy staat hierin overigens niet alleen; fiscalisten en juristen kennen een zelfde problematiek 5. Ook in internationaal perspectief, bijvoorbeeld in de Verenigde Staten, in het Verenigd Koninkrijk en in snel groeiende economieën zoals bijvoorbeeld die van China en India, is er sprake een groeiend tekort aan gekwalificeerde accountants en andere financiële professionals Ontwikkeling van het NIVRA-ledenbestand De afgelopen twee decennia is het ledenbestand van het NIVRA sterk van samenstelling gewijzigd. Bovendien is de groei van het totale aantal RA s in het tweede decennium sterk afgenomen. 4 Persbericht CPB 14 juni 2006 : voor 2006 resp een groeiprognose van 2.75 tot 3 %; CPB publicatie 129 Economische verkenning (Den Haag, september 2006) gaat uit van een jaarlijkse gemiddelde groei van 1.75 %. 5 Onderzoeksrapport De uitstroom van jonge fiscalisten uit het hoger onderwijs, SEO publicatie 900, Amsterdam, Zie ook: Arbeidsmarkt en loopbaanbeleleid onder druk: parels vissen in een lege vijver, Het Advocatenblad, juli Zie ook: De stand van de rechtenstudie 2005, KSU-uitgeverij, Zie bijvoorbeeld : Staff Shortage is the only black cloud in sunny US outlook, International Accounting Bulletin, 28 January De opleidingen tot registeraccountant

16 Tabel 3: Ontwikkeling aantal registeraccountants verdeeld naar ledengroepering /functievervulling Per 1 september Aantal (%) Aantal (%) Aantal (%) Openbaar accountant 2625 (50) 4528 (44) 4234 (37) Overheidsaccountant 705 (14) 1240 (12) 1267 (11) Intern accountant 391 (07) 550 (05) 675 (06) Fin.Ec.Management 1454 (28) 3978 (38) 5107 (47) Totaal (Bron : NIVRA- jaarverslagen 1988/89, 1998/99 en NIVRA-CPA telling per 1september 2006; niet meegenomen in de telling zijn de gepensioneerde leden/ leden zonder specifieke functie en leden waarvan de werkkring onbekend is. De percentages in de tabel zijn naar boven afgerond) Het totale aantal RA s is tussen 1989 en 1999 bijna verdubbeld. In de daarop volgende jaren tot heden neemt het groeitempo echter sterk af. In 1999 en met name in 2000 was er sprake van een relatief zeer hoog aantal afgestudeerden als gevolg van het van kracht worden van de verplichte praktijkstage en het praktijkexamen per 1 september Met als gevolg een extreme daling van de instroom in de jaren 2001 t/m Vanaf 2003 neemt de instroom weer geleidelijk toe. Bezien we echter de afgelopen drie jaren in relatie tot de gemiddelde instroom in de jaren 1995 tot en met 1998 dan blijkt dat het gemiddelde de afgelopen vier jaar sterk is gedaald. Met name opvallend is de daling van het aantal openbaar accountants na 1999 en de toename van RA s die werkzaam zijn bij bedrijven en instellingen. Als we de leeftijdsopbouw bezien dan blijkt dat van de in totaal ruim RA s er inmiddels bijna 4000 in de leeftijdsgroep van 55+ zitten en maar ruim 1200 in de groep tot 35 jaar 7. Tabel 4: Instroom van RA s in de periode De ontwikkeling van het aantal stagiairs dat de praktijkstage volgt in relatie tot de uitstroom van afgestudeerden indiceert dat het jaarlijkse aantal nieuwe inschrijvingen in het register de komende jaren naar verwachting niet significant zal toenemen (bij ongewijzigd beleid naar verwachting jaarlijks tussen 450 en 475 afgestudeerden) 9. We zien ook dat veel jonge RA s al na korte tijd het openbare beroep (willen) verlaten om hun loopbaan te vervolgen in - in hun ogen - meer aantrekkelijke functies in bijvoorbeeld het bedrijfsleven of bij de overheid. Volgens het Beloningsonderzoek 2005 zou zo n tweederde deel van de accountants het openbare beroep binnen vijf jaar willen verlaten en heeft zo n tweederde van de accountants in opleiding vertrekplannen 10. De cijfers het het Beloningsonderzoek 2006 tonen, wellicht ook vanwege een lager responspercentage, een wat positiever beeld, maar nog steeds zou op termijn 52% van de registeraccountants het openbare beroep willen verlaten, vooral vanwege de onvrede over de onbalans tussen het werk- en het privé-leven. De lange werkdagen zijn de belangrijkste reden voor de uitstroom bij de middelgrote en grote kantoren de Accountant, juli/augustus Jaarverslagen NIVRA en Examenbureau RA. 9 Jaarverslagen Examenbureau / Stagebestuur en Beloningsonderzoek 2005, Alterim Audit Suport en de Acccountant, oktober Beloningsonderzoek 2006, Alterim Audit Support en de Accountant, oktober De opleidingen tot registeraccountant 15

17 1.2 Ontwikkeling van de instroom in de opleidingen Als we naar de instroom in de opleidingen kijken, zien we dat deze de afgelopen jaren - na een periode van terugval en stagnatie in de afgelopen jaren - weer enigszins toeneemt. Het aantal starters bij de hbo-accountancy-opleidingen is als volgt: Tabel 5: Instroom studenten hbo-accountancy Jaar Voltijd Deeltijd Duaal Totaal Het totale aantal hbo-ac studenten ligt sinds 1999 op rond de 3300 en neemt als gevolg van de instroom van 2006 weer enigszins toe. Jaarlijks behalen gemiddeld 350 tot 400 studenten het diploma. Grofweg de helft van de afgestudeerden kiest vervolgens voor de vervolgopleiding richting RA, de andere helft kiest voor de AA-opleiding. Een relatief beperkt aantal studenten kiest ervoor niet in één van deze richtingen door te studeren 12. De instroom in de universitaire opleidingen, die vanaf 2002 tot 2005 zo tussen 870 en 940 studenten schommelde, toont dit jaar weer een stijging: Tabel 6: Instroom wo-accountancy 13 Jaar Nyenrode Overige Universiteiten Totaal Mede vanwege de hoge tussentijdse uitstroom uit de opleidingen zijn deze instroomvolumes echter te laag om aan de (niet nader gedefinieerde) vervangingsvraag te voldoen. Prognoses van de ontwikkeling van de deelname van studenten aan het hoger onderwijs op (middel)lange termijn indiceren een afname van het potentieel van hoger opgeleiden, ook in het economisch domein. Bijlage 3 bij dit rapport geeft hierover enige achtergrondinformatie. Zowel binnen het hbo als in het wo is er sprake van een strijd om de student, die naar verwachting de komende jaren nog zal toenemen. In het inmiddels, mede als gevolg hiervan, zeer gevarieerde opleidingsaanbod is de RA-opleiding niet erg populair, bijvoorbeeld in vergelijking met andere, door studenten als minder zwaar veronderstelde studierichtingen in het economisch domein. Ook in het wo kiezen de meeste studenten voor andere varianten, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de de laatste jaren sterk toegenomen belangstelling voor de studie bedrijfskunde. 12 Jaarverslag van het HBO-AC-Scholenoverleg. 13 de Accountant, juni 2005 voor de jaren ; opgave universiteiten, oktober 2005 en oktober De opleidingen tot registeraccountant

18 Hoewel het aantal studenten dat voor een accountantsopleiding kiest weer geleidelijk toeneemt 14, kan worden gesteld dat het aanbod de komende jaren en op langere termijn naar verwachting niet aan de vraag zal voldoen. Bovendien behalen te veel studenten, ook na selectie in de basisopleiding van het hbo of het wo, het einddiploma niet. Een groot aantal studenten stopt in de loop van de tijd met de studie, zelfs nog gedurende de (post)masterfase 15. Oorzaken hiervoor zijn met name: verandering van werkkring, de lange duur van de opleiding (inclusief de praktijkstage) en de werkdruk in combinatie met de studiebelasting. Een toenemend aantal studenten wil wel de theoretische opleiding afronden maar wil, vanwege de beoogde of al verworven functie, niet ook de praktijkstage doorlopen. 1.3 Conclusie Resumerend kan worden gesteld dat de trend voor de middellange termijn duidt op een verder afnemend beschikbaar potentieel van RA s. Dit zowel als gevolg van vergrijzing van het ledenbestand als een te beperkte instroom in het beroep. Bovendien stappen veel openbaar accountants in de loop van hun carrière over naar de drie andere ledengroeperingen, vooral naar de groep accountants in business. Het huidige personeelstekort in de sector betreft echter ook de (ondersteunende) groep van beginnend en gevorderd assistent-accountants. Vooral het vasthouden van de medewerkers blijkt een groot probleem te zijn 16. De belangrijkste trend op de (toekomstige) arbeidsmarkt is, volgens een recent breed onderzoek van Manpower, flexibilisering 17. Gesteld wordt dat flexibilisering niet langer alleen iets van werkgevers is. Veel jonge hoogopgeleide werknemers hebben niet meer als hoogste doel carrière maken, maar willen vooral plezier in het werk, scholingsmogelijkheden en in deeltijd (aan projecten) werken. De baan moet aansluiten bij de manier van leven. Een beter inspelen op deze trend zal bijdragen aan de werving en het langer vasthouden van getalenteerde medewerkers. Essentieel is daarom dat zowel de opleidingen als de werkgevers meer effort steken in het beter begeleiden van studenten die problemen hebben met de studievoortgang, zodat meer potentiële beroepsgenoten ook de eindstreep halen. Daarnaast kan het studentenpotentieel worden vergroot door betere opleidingsmogelijkheden voor (in het voortraject ) anders opgeleiden te creëren. Hierbij met name te denken aan afgestudeerden van andere hbo- en wo-opleidingen dan de tot nu toe gebruikelijke toeleveranciers van de RA-opleiding. Bovendien kan in dit verband worden gedacht aan tussentijds te behalen kwalificaties voor studenten die niet het volledige RAtraject willen of kunnen afronden. De Commissie heeft zich in het bijzonder op het opleidingsvraagstuk gericht en niet op het hrmbeleid van de kantoren of de marketing van het beroep en het beroepsimago. Wel willen we hierbij nadrukkelijk de kanttekening plaatsen dat het tekort aan (toekomstige) registeraccountants en assistent-accountants alleen zinvol kan worden aangepakt door een gezamenlijke inspanning van de onderwijsinstellingen en de werkgevers, met als inzet werk-, studie- en vrije tijd beter op elkaar af te stemmen. 14 Zie : de Accountant, november Zie hiervoor (bijvoorbeeld) het rapport Visitatie 2000, deel 1, Bevindingen, Examenbureau RA, Amsterdam Zie: Behoefte aan accountants groeit met de dag, Accountancy Nieuws, juni Zie: De nieuwe werknemer, Een Manpower Witboek, onderzoek naar trends op de arbeidsmarkt in 2006, publicatie november De opleidingen tot registeraccountant 17

19 2 Ontwikkelingen in de beroepsuitoefening Sleutelbegrippen zijn diversificatie, internationalisatie, toenemende complexiteit en specialisatie. Aan registeraccountants worden op meerdere terreinen steeds hogere eisen gesteld; de vraag naar specialistische (vak) kennis en -vaardigheden neemt toe. Niet al deze kennis en vaardigheden kunnen al in de primaire opleiding worden aangereikt. De primaire opleiding moet een brede basis bieden voor de beginnende beroepsbeoefenaar. Specialisatie kan in postacademisch onderwijs plaatsvinden. 2.1 De ontwikkelingsrichting Wanneer we naar de werkzaamheden van registeraccountants kijken zien we dat deze een breed terrein bestrijken en gekenmerkt worden door snelle en continue veranderingen op meerdere aan de beroepsuitoefening gerelateerde gebieden. Volgens de recente (tweede) sectorstudie van de ING staat de branche dan ook voor ingrijpende veranderingen 18. De belangrijkste thema s daarbij zijn, naast de hiervoor al besproken personeelsschaarste, in het bijzonder de juridifisering van het beroep, de ontwikkelingen op het gebied van ICT, veranderende klantbehoeften en - zowel nationaal als internationaal - schaalvergroting en fusies 19. We noemen in dit kader ook de voortschrijdende specialisatie c.q. het onstaan van superspecialismen binnen de accountancy. De toenemende complexiteit van de vraagstukken waarmee (toekomstige) accountants, zowel in de publieke- als in de private sector, worden geconfronteerd vergroot - in samenhang met de toenemende regelgeving op de gebieden van (financiële) verslaggeving en assurance-verschaffing - de vraag naar meer accountants en (super)specialisten op deelterreinen. Als gevolg van deze ontwikkelingen ontstaat volgens de ING-studie ook een scherper onderscheid tussen de controlerend accountant en de accountant in de rol van adviseur. In het openbare beroep wordt het onderscheid tussen deskundigen voor controleopdrachten bij grote internationaal (regionaal of wereldwijd) opererende organisaties en de middelgrote en kleinere organisaties in het mkb ook meer manifest. Bovendien zien we een toenemende verscheidenheid in assurance-werkzaamheden. De ontwikkelingsrichting toont een verdergaande differentiatie in door accountants te leveren diensten en te vervullen functies. Hierbij zowel te denken aan de soorten opdrachten en hiermee samenhangende advisering in te onderscheiden marktsegmenten, als aan de specifieke werkterreinen van openbaar accountants, overheidsaccountants en interne accountants. 2.2 Expertise en primaire opleiding Van registeraccountants wordt tegenwoordig verwacht dat zij ook (kunnen) voldoen aan de informatiebehoeften van andere gebruikers van financiële- en niet-financiële informatie dan hun opdrachtgevers. De rol van de accountant tussen ondernemers en stakeholders neemt in betekenis toe. Het bedrijfsleven, overheidsinstellingen, financiële instellingen en andere typen van organisaties vragen om specialistische know-how op het gebied van de accountancy. Dit betreft steeds meer informatieverschaffing in brede zin. Registeraccountants moeten, niet alleen vanwege 18 Sectorstudie Accountantskantoren, ING Economisch Bureau, april Zie bijvoorbeeld: European Big Four firms announce moves to combine, International Accounting Bulletin, oktober De opleidingen tot registeraccountant

20 de toegenomen vereiste kennis met betrekking tot de kwaliteit(en) van informatie, experts met bovengemiddelde capaciteiten zijn. Naast algemene en vakspecifieke kennis moeten zij beschikken over vaardigheden die hen in staat stellen ook op te kunnen treden als bijvoorbeeld zakelijk adviseur, financieel analist, onderhandelaar of manager. De vraag die de hiervoor beknopt beschreven ontwikkelingsrichting oproept, is of en zo ja in welke mate in de opleiding tot registeraccountant ruimte voor specialisatie kan dan wel moet worden gecreëerd. Hierbij dient tegelijkertijd ook worden opgemerkt dat de huidige opleiding al als lang en zwaar wordt ervaren, dat verlenging van de studieduur ongewenst is en dat keuzes met betrekking tot de functie-uitoefening veelal pas na het behalen van de RA-kwalificatie worden gemaakt. 2.3 Conclusie Naar de onze mening moet de primaire opleiding gericht zijn op de beginnende beroepsbeoefenaar, die over de capaciteiten en competenties beschikt om zich verder te ontwikkelen op specifieke deelterreinen. Beginnende beroepsbeoefenaren zijn academisch gevormde professionals die zich verder kunnen ontwikkelen tot specialisten, zowel op nationaal als op internationaal terrein. Bovendien moeten zij bereid zijn tot life-long-learning. Dit neemt niet weg dat aanzetten tot specialisatie in de primaire opleiding kunnen worden opgenomen. Een verdergaande verlenging en verzwaring van de studie als gevolg hiervan is echter ongewenst. Verdergaande specialisatie kan in postacademisch onderwijs, in combinatie met training on the job plaatsvinden. De opleidingen tot registeraccountant 19

Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants

Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants Koninklijk Nederlands Instituut van Registeraccountants Registeraccountant worden Accountant is een beschermde titel. In Nederland mogen alleen registeraccountants (RA s) en Accountant-Administratieconsulenten

Nadere informatie

Basisaccountant? Advies van de Commissie Basisaccountant over de opleiding tot registeraccountant. Tussenrapport, juni 2009

Basisaccountant? Advies van de Commissie Basisaccountant over de opleiding tot registeraccountant. Tussenrapport, juni 2009 Basisaccountant? Advies van de Commissie Basisaccountant over de opleiding tot registeraccountant Tussenrapport, juni 2009 Basisaccountant? Advies van de Commissie Basisaccountant over de opleiding tot

Nadere informatie

Accountancy in deeltijd

Accountancy in deeltijd Amsterdam Business School Accountancy in deeltijd (MSc en RA) Accountancy in deeltijd samengevat Kernbegrippen: n Kortste route naar de RA-titel van Nederland n Goede combinatie van docenten uit wetenschap

Nadere informatie

Naar transparanter hoger onderwijs. Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk

Naar transparanter hoger onderwijs. Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk Naar transparanter hoger onderwijs Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk Samenvatting van het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk hoger onderwijs Toegang vanuit [1] Eerste cyclus Tweede

Nadere informatie

Discussierapport. Op de toekomst voorbereid. Commissie Onderwijs Fusie NBA

Discussierapport. Op de toekomst voorbereid. Commissie Onderwijs Fusie NBA Discussierapport Op de toekomst voorbereid Commissie Onderwijs Fusie NBA Oktober 2012 2 Inhoudsopgave Voorwoord 4 1. Inleiding 5 Opdracht 5 Visie op de accountantsopleidingen 5 2. Advies 6 3. Beroep en

Nadere informatie

Samenvatting aanvraag

Samenvatting aanvraag Samenvatting aanvraag Algemeen Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing Nieuwe opleiding is): Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree 1 Verplaatsing bestaande opleiding Nevenvestiging

Nadere informatie

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf Format samenvatting aanvraag Opmerking vooraf Mocht u de voorkeur geven aan openbaarmaking van de gehele aanvraag in plaats van uitsluitend onderstaande samenvatting dan kunt u dat kenbaar maken bij het

Nadere informatie

BROCHURE 2015- POSTBACHELOR OPLEIDING ACCOUNTANT- ADMINISTRATIECONSULENT

BROCHURE 2015- POSTBACHELOR OPLEIDING ACCOUNTANT- ADMINISTRATIECONSULENT BROCHURE 2015-2016 POSTBACHELOR OPLEIDING ACCOUNTANT- ADMINISTRATIECONSULENT Deficiëntieprogramma voor bachelors Bedrijfseconomie Hoofdprogramma voor bachelors Accountancy H. Verheggen Zuyd Hogeschool

Nadere informatie

Een titel van vertrouwen

Een titel van vertrouwen Een titel van vertrouwen Advies van de Commissie RA-titel over de RA-titel en over specialisatie in de opleiding tot registeraccountant Oktober 2009 Een titel van vertrouwen Advies van de Commissie RA-titel

Nadere informatie

Een titel van vertrouwen

Een titel van vertrouwen Een titel van vertrouwen Advies van de Commissie RA-titel over de RA-titel en over specialisatie in de opleiding tot registeraccountant Tussenrapport, juni 2009 Een titel van vertrouwen Advies van de

Nadere informatie

BROCHURE 2012- POSTBACHELOR OPLEIDING ACCOUNTANT- ADMINISTRATIECONSULENT

BROCHURE 2012- POSTBACHELOR OPLEIDING ACCOUNTANT- ADMINISTRATIECONSULENT BROCHURE 2012-2013 POSTBACHELOR OPLEIDING ACCOUNTANT- ADMINISTRATIECONSULENT Deficiëntieprogramma voor bachelors Bedrijfseconomie Hoofdprogramma voor bachelors Accountancy H. Verheggen Hogeschool Zuyd

Nadere informatie

Behoeftenpeiling. Behoeftenpeiling nieuwe accountantsopleiding 1

Behoeftenpeiling. Behoeftenpeiling nieuwe accountantsopleiding 1 Behoeftenpeiling nieuwe accountantsopleiding voor het mkb Inleiding en verantwoording In juni 2015 heeft de ledenvergadering van de NBA het nieuwe beroepsprofiel aangenomen. Een belangrijk element in het

Nadere informatie

Ervaringsdossier Wethouders

Ervaringsdossier Wethouders Ervaringsdossier Wethouders Het is noodzakelijk dat (ex-)wethouders een beeld hebben van hun competenties en talenten. Voor hen is investeren in de eigen loopbaan steeds belangrijker. Als enige universiteit

Nadere informatie

Toelichting beoordelingskader bij beoordeling postinitiële wo-master opleidingen in Nederland

Toelichting beoordelingskader bij beoordeling postinitiële wo-master opleidingen in Nederland Toelichting beoordelingskader bij beoordeling postinitiële wo-master opleidingen in Nederland Het is aan het beoordelingspanel om te bepalen of deze toelichting relevant is bij de beoordeling van de onderhavige

Nadere informatie

NIDAP biedt hogescholen ondersteuning bij het analyseren van de marktkansen voor de verschillende deeltijd en duale bachelor- en masteropleidingen.

NIDAP biedt hogescholen ondersteuning bij het analyseren van de marktkansen voor de verschillende deeltijd en duale bachelor- en masteropleidingen. Audits NIDAP biedt hogescholen ondersteuning bij het analyseren van de marktkansen voor de verschillende deeltijd en duale bachelor- en masteropleidingen. 2 De NIDAP Audit richt zich op deeltijd/duale

Nadere informatie

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Datum 18 maart 2010 Betreft Standpunt inzake fusie NIVRA en NOvAA

Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag. Datum 18 maart 2010 Betreft Standpunt inzake fusie NIVRA en NOvAA > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.minfin.nl

Nadere informatie

Wij hebben kennis genomen van het Ontwerp Wet op het accountantsberoep (Ontwerp) en de Memorie van toelichting (MvT) hierop.

Wij hebben kennis genomen van het Ontwerp Wet op het accountantsberoep (Ontwerp) en de Memorie van toelichting (MvT) hierop. Ministerie van Financiën T.a.v. de Minister van Financiën Mr. drs. J.C. de Jager Postbus 20201 2500 EE Den Haag Breukelen, 4 september 2010 Onderwerp: Ontwerp Wet op het accountantsberoep Geachte heer

Nadere informatie

1. Welke routes tot leraar zijn er in het hoger onderwijs?

1. Welke routes tot leraar zijn er in het hoger onderwijs? 1 1. Welke routes tot leraar zijn er in het hoger onderwijs? Het hoger onderwijs kent routes tot leraar in het hoger beroepsonderwijs en het wetenschappelijk onderwijs: HBO Het hoger beroepsonderwijs kent

Nadere informatie

Cijfermatige achtergrondinformatie ten behoeve van Slotconferentie HO-tour

Cijfermatige achtergrondinformatie ten behoeve van Slotconferentie HO-tour Cijfermatige achtergrondinformatie ten behoeve van Slotconferentie HO-tour In deze bijlage zijn feiten en cijfers opgenomen over het hoger onderwijs die illustratief kunnen zijn voor de discussies in de

Nadere informatie

Contourennota. Een marktgericht opleidingsmodel. Consultatiedocument

Contourennota. Een marktgericht opleidingsmodel. Consultatiedocument Contourennota Een marktgericht opleidingsmodel Consultatiedocument Januari 2014 Inhoud pagina Inleiding 3 Samenvatting 3 Visie op de opleiding 4 Naar een nieuw opleidingsmodel 4 Naar een nieuwe kwalificatiestructuur

Nadere informatie

Bachelor-Master: Oude wijn in nieuwe zakken? Of: Toch een vernieuwing?

Bachelor-Master: Oude wijn in nieuwe zakken? Of: Toch een vernieuwing? Bachelor-Master: Oude wijn in nieuwe zakken? Of: Toch een vernieuwing? Adri Vermeer Het laatste jaar is de onderwijskundige discussie - bij ons in Utrecht althans - beheerst, zelfs overheerst door de invoering

Nadere informatie

Het hoger onderwijs verandert

Het hoger onderwijs verandert achelor & master Sinds september 2004 is de hele structuur van het hoger onderwijs veranderd. Die nieuwe structuur werd tegelijkertijd ingevoerd in andere Europese landen. Zo sluiten opleidingen in Vlaanderen

Nadere informatie

Aanvraagformulier Nieuwe opleiding macrodoelmatigheidstoets beleidsregel 2014

Aanvraagformulier Nieuwe opleiding macrodoelmatigheidstoets beleidsregel 2014 S AMENVATTI NG Ok t ober2015 Aanvraagformulier Nieuwe opleiding macrodoelmatigheidstoets beleidsregel 2014 Basisgegevens Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing is): X Nieuwe opleiding Nieuw Ad programma

Nadere informatie

Paul Hurks Manager International Relations NBA WELKOM

Paul Hurks Manager International Relations NBA WELKOM Bijeenkomst postactieve leden NBA 20 maart 2014 Paul Hurks Manager International Relations NBA WELKOM Huub Wieleman Voorzitter NBA VAN REGELS NAAR GEDRAG Heeft de accountant nog toekomst? Zekerheden verdwijnen

Nadere informatie

Subsector pedagogische opleidingen

Subsector pedagogische opleidingen Samenvatting... 2 Gemiddeld in aantal en inschrijvingen... 2 Meeste instroom in hbo-... 3 Weinig uitval... 3 Relatief minder switchers... 3 Hoog rendement in hbo-bachelor en wo-master... 3 Accreditatie-uitkomsten:

Nadere informatie

Naar een nieuw opleidingsmodel voor de Bachelor Accountancy

Naar een nieuw opleidingsmodel voor de Bachelor Accountancy Naar een nieuw opleidingsmodel voor de Bachelor Accountancy Inleiding Op 9 maart 2015 zijn, tijdens het middagprogramma van de tweedaagse, 3 verschillende scenario s besproken voor de gemeenschappelijke

Nadere informatie

DOORSTUDEREN NA HET HBO

DOORSTUDEREN NA HET HBO DOORSTUDEREN NA HET HBO Met welke financiële gevolgen moet je rekening houden? Informatie van het Avans Studentendecanaat Stand van zaken 2015-2016 Kenmerk: 14 september 2015 Studeren na het HBO: onderwerpen

Nadere informatie

Executive Master of Accountancy. De post-initiële universitaire opleiding tot registeraccountant

Executive Master of Accountancy. De post-initiële universitaire opleiding tot registeraccountant Executive Master of Accountancy De post-initiële universitaire opleiding tot registeraccountant Pieter Jongstra Managing Partner Ernst & Young België en Nederland Accountant worden? Dat vind ik een goede

Nadere informatie

Associate degree Bedrijfseconomie

Associate degree Bedrijfseconomie Associate degree Bedrijfseconomie Uw werknemer in twee jaar een flinke stap vooruit Heeft u behoefte aan een financieel deskundige die oog heeft voor de hele zaak? Aan iemand op wiens advies u blind kunt

Nadere informatie

Post HBO Accountant- Administratieconsulent. HBO Accountancy. Associate degree Accountancy. (met WVA) PDB

Post HBO Accountant- Administratieconsulent. HBO Accountancy. Associate degree Accountancy. (met WVA) PDB ACC OUNTANCY Praktijkopleiding AA Post HBO Administrateur Controller Masterclass Accountant- Administratieconsulent MKB HBO SPD Bedrijfsadministratie Post HBO Accountant- Administratieconsulent HBO Accountancy

Nadere informatie

Indeling hoger onderwijs

Indeling hoger onderwijs achelor & master Sinds enkele jaren is de structuur van het hoger onderwijs in België afgestemd op die van andere Europese landen. Hierdoor kan je makkelijker switchen tussen hogescholen en universiteiten

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2001 2002 26 807 Hoger Onderwijs en Onderzoek Plan 2000 Nr. 26 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETEN- SCHAPPEN Aan de Voorzitter van de Tweede

Nadere informatie

Deel B van de onderwijs- en examenregeling voor de duale masteropleiding Communicatie- en informatiewetenschappen, 90 EC, 2014-2015

Deel B van de onderwijs- en examenregeling voor de duale masteropleiding Communicatie- en informatiewetenschappen, 90 EC, 2014-2015 Deel B van de onderwijs- en examenregeling voor de duale masteropleiding Communicatie- en informatiewetenschappen, 90 EC, 2014-2015 1 Algemene bepalingen Artikel 1.1 Toepasselijkheid van de regeling Deze

Nadere informatie

Quickscan ICT 2012 samenvatting

Quickscan ICT 2012 samenvatting Quickscan ICT 2012 samenvatting Vraag & aanbod personeel in de ICT sector KBB 2012.25 Curaçao, november 2013 Kenniscentrum Beroepsonderwijs Bedrijfsleven Curaçao kenniscentrum beroepsonderwijs bedrijfsleven

Nadere informatie

Nieuwe kans op extra instroom

Nieuwe kans op extra instroom Nieuwe kans op extra instroom Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn en

Nadere informatie

Studeren na het HBO. stand van zaken 2014-2015. Informatie van het Avans Studentendecanaat

Studeren na het HBO. stand van zaken 2014-2015. Informatie van het Avans Studentendecanaat Studeren na het HBO stand van zaken 2014-2015 Informatie van het Avans Studentendecanaat 1 Studeren na het HBO: onderwerpen 1. Wat moet je weten over het collegegeld als je kiest voor een nieuwe bachelor

Nadere informatie

KONINKLIJK NEDERLANDS INSTITUUT VAN REGISTERACCOUNTANTS

KONINKLIJK NEDERLANDS INSTITUUT VAN REGISTERACCOUNTANTS KONINKLIJK NEDERLANDS INSTITUUT VAN REGISTERACCOUNTANTS Verordening op het beroepsprofiel van de registeraccountant De ledenvergadering van het Nederlands Instituut van Registeraccountants; Gelet op artikel

Nadere informatie

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf

Format samenvatting aanvraag. Opmerking vooraf Format samvatting aanvraag Opmerking vooraf Mocht u de voorkeur gev aan opbaarmaking van de gehele aanvraag in plaats van uitsluitd onderstaande samvatting dan kunt u dat kbaar mak bij het bureau van de

Nadere informatie

LEADERSHIP, ENTREPRENEURSHIP, STEWARDSHIP. BROCHURE VOOR WERKGEVERS, RECRUITERS EN HR afdeling NYENRODE. A REWARD FOR LIFE

LEADERSHIP, ENTREPRENEURSHIP, STEWARDSHIP. BROCHURE VOOR WERKGEVERS, RECRUITERS EN HR afdeling NYENRODE. A REWARD FOR LIFE LEADERSHIP, ENTREPRENEURSHIP, STEWARDSHIP BROCHURE VOOR WERKGEVERS, RECRUITERS EN HR afdeling NYENRODE. A REWARD FOR LIFE waarom een schakeltrajecter? Iemand met een niet-financiële vooropleiding heeft

Nadere informatie

Studeren na het HBO. stand van zaken 2013-2014. Informatie van het Avans Studentendecanaat

Studeren na het HBO. stand van zaken 2013-2014. Informatie van het Avans Studentendecanaat Studeren na het HBO stand van zaken 2013-2014 Informatie van het Avans Studentendecanaat 1 Studeren na het HBO: onderwerpen 1. Wat moet je weten over het collegegeld als je kiest voor een nieuwe bachelor

Nadere informatie

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Inhoud 5 Voorwoord 7 Inleiding 8 Professionele

Nadere informatie

Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering

Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering Toegankelijkheid hoger onderwijs en de rol van studiefinanciering Achtergrondnotitie van de HBO-raad n.a.v. ideeën over een leenstelsel Den Haag, 3 september 2012 Inleiding In het recente debat over mogelijk

Nadere informatie

hbo wo accountancy & fiscale economie - Keuzegids Universiteiten 2014 Keuzegids Masters 2014 - www.keuzegids.org

hbo wo accountancy & fiscale economie - Keuzegids Universiteiten 2014 Keuzegids Masters 2014 - www.keuzegids.org Page 1 of 5 Keuzegids Masters 2014 - www.keuzegids.org HBO WO ACCOUNTANCY & FISCALE ECONOMIE In de ondernemingswereld is er altijd behoefte aan financieel advies. Als accountant houd je je bezig met de

Nadere informatie

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster

M200608. Vooral anders. De kwaliteit van het personeel van de toekomst. Frans Pleijster M200608 Vooral anders De kwaliteit van het personeel van de toekomst Frans Pleijster Zoetermeer, september 2006 De Werknemer van de toekomst Van alle ondernemingen in het midden- en kleinbedrijf verwacht

Nadere informatie

Subsector politicologie en bestuurskundige opleidingen

Subsector politicologie en bestuurskundige opleidingen Subsector politicologie en bestuurskundige Samenvatting... 2 Weinig deeltijd... 2 Wo-instroom... 3 Weinig uitval iets toegenomen... 3 Veel switch... 3 Vier in herstel... 3 Veel studenten raden opleiding

Nadere informatie

Overzicht. Studiekeuze Bachelor-masterstructuur (bama) Overgang SO naar HO Praktisch Studeren doe je zelf maar niet alleen

Overzicht. Studiekeuze Bachelor-masterstructuur (bama) Overgang SO naar HO Praktisch Studeren doe je zelf maar niet alleen Start to study Overzicht Studiekeuze Bachelor-masterstructuur (bama) Overgang SO naar HO Praktisch Studeren doe je zelf maar niet alleen Hoe maak je een goede studiekeuze? Studiekeuze Neem je tijd! begin

Nadere informatie

Flexibilisering van het onderwijs aan volwassenen kan alleen door het systeem volledig anders te gaan opzetten en is niet gebaat bij het veranderen

Flexibilisering van het onderwijs aan volwassenen kan alleen door het systeem volledig anders te gaan opzetten en is niet gebaat bij het veranderen 19 JUNI 2014 Flexibilisering van het onderwijs aan volwassenen kan alleen door het systeem volledig anders te gaan opzetten en is niet gebaat bij het veranderen van de bestaande situatie Flexibilisering

Nadere informatie

Medical Imaging/ Radiation Oncology Masteropleiding Haarlem

Medical Imaging/ Radiation Oncology Masteropleiding Haarlem Medical Imaging/ Radiation Oncology Masteropleiding Haarlem Gezondheid, Sport en Welzijn Masteropleiding Medical Imaging/ Radiation Oncology Verschillende studies laten zien dat de druk op de gezondheidszorg

Nadere informatie

A. Nadere facultaire invulling van onderstaande artikelen uit de HU-OER 2014-2015

A. Nadere facultaire invulling van onderstaande artikelen uit de HU-OER 2014-2015 10 FACULTAIRE OER: FACULTEIT COMMUNICATIE EN JOURNALISTIEK Vastgesteld door de faculteitsdirecteur op 27 januari 2014 Instemming van de facultaire medezeggenschapsraad op..2014 A. Nadere facultaire invulling

Nadere informatie

Kiezen voor één accountantsopleiding en beroepstitel Reactie NBA Young Profs

Kiezen voor één accountantsopleiding en beroepstitel Reactie NBA Young Profs Kiezen voor één accountantsopleiding en beroepstitel Reactie NBA Young Profs Algemeen De NBA Young Profs vinden een out of the box toekomstvisie op zowel de theoretische als de praktijkopleiding tot accountant

Nadere informatie

Alumnionderzoek opleiding Bedrijfseconomie Hogeschool Arnhem en Nijmegen 2009

Alumnionderzoek opleiding Bedrijfseconomie Hogeschool Arnhem en Nijmegen 2009 Alumnionderzoek opleiding Bedrijfseconomie Hogeschool Arnhem en Nijmegen 2009 Van de deelnemers aan het onderzoek heeft 80% ( 121 studenten) de voltijd gedaan en 20% (30 studenten) de deeltijdopleiding.

Nadere informatie

NOREA Visie 2020. - Brigitte Beugelaar. 14 september 2015

NOREA Visie 2020. - Brigitte Beugelaar. 14 september 2015 NOREA Visie 2020 - Brigitte Beugelaar 14 september 2015 NOREA, de beroepsorganisatie van IT-auditors Opgericht in 1992 1635 registerleden 253 aspirant-leden, d.w.z. in opleiding 123 geassocieerde leden,

Nadere informatie

HBO Bedrijfskunde Bachelor of Business Administration (BBA)

HBO Bedrijfskunde Bachelor of Business Administration (BBA) HBO Bedrijfskunde Bachelor of Business Administration (BBA) HBO Bedrijfskunde Academie Mercuur en AdviCo verzorgen in samenwerking met Hogeschool SDO de opleiding HBO Bachelor Bedrijfskunde. Het programma

Nadere informatie

Uw brief van. Bijlage(n)

Uw brief van. Bijlage(n) Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Den Haag Ons kenmerk 4 april 2007 HO/BL/2007/3104 Uw brief van Onderwerp BaMa-Monitor 2006 Bijlage(n) Inspectierapport

Nadere informatie

Voor de te onderscheiden programma s van de opleiding gelden, in aanvulling op het in art. 2.1 bepaalde, geen aanvullende toelatingsvoorwaarden.

Voor de te onderscheiden programma s van de opleiding gelden, in aanvulling op het in art. 2.1 bepaalde, geen aanvullende toelatingsvoorwaarden. Opleidingsspecifiek deel Art.2.1 toelatingseisen opleiding 1. Toelaatbaar tot de opleiding is de bezitter van een Nederlands of een buitenlands diploma van hoger onderwijs, die aantoont te beschikken over

Nadere informatie

Inleiding 2. Het toelatingsexamen 3. NVO examen 5. Het schakelprogramma 6. INHOLLAND met doorstroomminor 8. Studeren in deeltijd 9

Inleiding 2. Het toelatingsexamen 3. NVO examen 5. Het schakelprogramma 6. INHOLLAND met doorstroomminor 8. Studeren in deeltijd 9 INHOUD Inleiding 2 Het toelatingsexamen 3 NVO examen 5 Het schakelprogramma 6 INHOLLAND met doorstroomminor 8 Studeren in deeltijd 9 1 INLEIDING Het Instituut Pedagogische Wetenschappen van de Universiteit

Nadere informatie

& control. opleiding

& control. opleiding VU post- GRADUATE school of accounting & control opleiding Controlling (RC/EMFC) De VU-opleiding tot Executive Master of Finance and Control (RC) Allround Controller bedrijfseconomisch geweten en adviseur

Nadere informatie

Peiling Flexibel werken in de techniek 2015

Peiling Flexibel werken in de techniek 2015 Peiling Flexibel werken in de techniek 2015 Peiling Flexibel werken in de techniek 2015 Inleiding Voor goede bedrijfsresultaten is het voor bedrijven van belang om te kunnen beschikken over voldoende goede,

Nadere informatie

Subsector psychologie

Subsector psychologie Samenvatting... 2 Gemiddeld qua aantallen opleidingen... 2 Groot aantal studenten... 3 Grotendeels wo-subsector... 3 Weinig mbo-instroom in hbo-bachelor... 3 Weinig uitval... 3 Minste switch... 3 Diplomarendement

Nadere informatie

Behoefteonderzoek onderwijs voor professionals

Behoefteonderzoek onderwijs voor professionals Behoefteonderzoek onderwijs voor professionals Geachte heer, mevrouw, HBO-instelling Windesheim staat als kennisinstelling midden in de samenleving en volgt ontwikkelingen in het werkveld op de voet. Wij

Nadere informatie

U I T S P R A A K 1 4-3 0 5

U I T S P R A A K 1 4-3 0 5 U I T S P R A A K 1 4-3 0 5 van het College van beroep voor de examens van de Universiteit Leiden inzake het beroep van [naam], appellante tegen het Bestuur van de Faculteit Campus Den Haag, verweerder

Nadere informatie

Limperg-overleg p/a Prof. J.H. Blokdijk RA Dellaertlaan 55 1171 HE Badhoevedorp E-mail: jh blokdijk@arep.nl. 31 oktober 2011.

Limperg-overleg p/a Prof. J.H. Blokdijk RA Dellaertlaan 55 1171 HE Badhoevedorp E-mail: jh blokdijk@arep.nl. 31 oktober 2011. Limperg-overleg p/a Prof. J.H. Blokdijk RA Dellaertlaan 55 1171 HE Badhoevedorp E-mail: jh blokdijk@arep.nl 31 oktober 2011 SPOED per e-mail Commissie Financiën Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage

Nadere informatie

Aantal financials dat actief een andere functie zoekt bijna verdubbeld

Aantal financials dat actief een andere functie zoekt bijna verdubbeld Persbericht Yacht, 23 februari 2010 Aantal financials dat actief een andere functie zoekt bijna verdubbeld Trends en ontwikkelingen op de financiële arbeidsmarkt Door: mr.drs. E. Kolthof, Yacht, Competence

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie BIJLAGE 3 Achtergrondinformatie Diplomarendement Daling diplomarendement voltijd hbo-bacheloropleidingen De trend die de Inspectie van het Onderwijs de afgelopen jaren signaleerde in het hbo zet door:

Nadere informatie

Vakbekwaamheid verzekerd. Ontwerp voor een nieuw opleidingsmodel voor accountants

Vakbekwaamheid verzekerd. Ontwerp voor een nieuw opleidingsmodel voor accountants Vakbekwaamheid verzekerd Ontwerp voor een nieuw opleidingsmodel voor accountants Juli 2014 2 Juni 2014 1. Inleiding Eind 2012 publiceerden de Onderwijscommissie Fusie van de NBA en de Adviescommissie Herziening

Nadere informatie

Pre-masterprogramma. Negen masterspecialisaties

Pre-masterprogramma. Negen masterspecialisaties Pre-masterprogramma Maakt u plannen voor een masteropleiding Psychologie? Heeft u een afgeronde vierjarige hbo-opleiding of een driejarige bachelor wo-opleiding? Dan kan, voor sommigen van u, het eenjarige

Nadere informatie

FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA. ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009

FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA. ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009 UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009 DE MASTEROPLEIDING BIOMEDICAL

Nadere informatie

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case

Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Leeftijdbewust personeelsbeleid De business case Inleiding Binnen de sector ziekenhuizen is leeftijdsbewust personeelsbeleid een relevant thema. De studie RegioMarge 2006, De arbeidsmarkt van verpleegkundigen,

Nadere informatie

Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid

Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid Een verkenning van de toekomstige arbeidsmarkt van de overheid Maikel Volkerink Jules Theeuwes Utrecht, 10 oktober 2012 www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 SEO Economisch Onderzoek Onafhankelijk

Nadere informatie

Eindtermen. theoretische. Accountantsopleiding

Eindtermen. theoretische. Accountantsopleiding Eindtermen theoretische Accountantsopleiding 008 Betreft : Eindtermen theoretische accountantsopleiding Auteur : Commissie Eindtermen Accountantsopleiding Datum : november 007 Versie : 008/update 0/.5

Nadere informatie

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING. Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte

ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING. Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen. Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING 2015-2016 Faculteit der Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen Deel 2 (Opleidingsspecifiek deel): Bachelor Wijsbegeerte Deze onderwijs- en examenregeling (OER-FFTR) treedt

Nadere informatie

Accreditatiekader bestaande opleidingen hoger onderwijs [hbo-bachelor]: uitwerking voor Associate degree-programma s tijdens de pilotfase

Accreditatiekader bestaande opleidingen hoger onderwijs [hbo-bachelor]: uitwerking voor Associate degree-programma s tijdens de pilotfase Accreditatiekader bestaande opleidingen hoger onderwijs [hbo-bachelor]: uitwerking voor Associate degree-programma s tijdens de pilotfase 11 februari 2008 Inhoud 1 Inleiding 3 2 Accreditatiekader, toegespitst

Nadere informatie

Servicedocument urennormen van de Wet BIG en WEB

Servicedocument urennormen van de Wet BIG en WEB Servicedocument urennormen van de Wet BIG en WEB Dit document is opgesteld door: Het Ministerie van OCW, het Ministerie van VWS en de MBO Raad in samenwerking met de Inspectie van het Onderwijs en JOB.

Nadere informatie

Eindtermen. theoretische. Accountantsopleiding

Eindtermen. theoretische. Accountantsopleiding Eindtermen theoretische Accountantsopleiding 2008 Betreft : Eindtermen theoretische accountantsopleiding Auteur : Commissie Eindtermen Accountantsopleiding Datum : november 2007 Versie : 2008/update 20/.

Nadere informatie

CENTRAAL COLLEGE SPECIALISTEN FARMACIE BESLUIT NO.8

CENTRAAL COLLEGE SPECIALISTEN FARMACIE BESLUIT NO.8 CENTRAAL COLLEGE SPECIALISTEN FARMACIE BESLUIT NO.8 INSCHRIJVING VAN APOTHEKERS MET EEN IN HET BUITENLAND VERKREGEN OPLEIDINGSTITEL IN HET REGISTER VAN ZIEKENHUISAPOTHEKERS Vastgesteld op 9 juni 2004.

Nadere informatie

Artikel 3 De korting, bedoeld in artikel 7 van de Algemene contributieverordening, wordt vastgesteld op: 0.

Artikel 3 De korting, bedoeld in artikel 7 van de Algemene contributieverordening, wordt vastgesteld op: 0. Ontwerpverordeningen a. Ontwerp-Contributieverordening 2016 Gelet op de artikelen 5, eerste lid en 19, tweede lid, onderdeel g, van de Wet op het accountantsberoep; rtikel 1 De contributie voor de contributiegroepen,

Nadere informatie

FACTSHEET MCSA SERVER 2012 Plus Microsoft Certified Solutions Associate

FACTSHEET MCSA SERVER 2012 Plus Microsoft Certified Solutions Associate 1 BUSINESS ICT MANAGEMENT STUDIES. FACTSHEET MCSA SERVER 2012 Plus Microsoft Certified Solutions Associate INCLUDED DATA CABLING AND WIRELESS NETWORKING LINUX SQL PHP CISCO - Hyper V - CLOUD Unieke opleiding

Nadere informatie

Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews

Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews Dutch Interview Protocols Vraagstellingen voor interviews PLATO - Centre for Research and Development in Education and Lifelong Learning Leiden University Content Vraagstellingen voor case studies m.b.t.

Nadere informatie

intensieve traject wordt niets aan het toeval overgelaten. Bij de opdrachtgever begint dit met diepgaand

intensieve traject wordt niets aan het toeval overgelaten. Bij de opdrachtgever begint dit met diepgaand Profiel FenterDaniëls bemiddelt sinds 1999 in personeel voor FINANCE posities. Dat doen wij voor vaste functies. Daarnaast ondersteunen wij organisaties met tijdelijk personeel. Onze wervings- en selectieprocedure

Nadere informatie

Professional Engineering Programme TU Delft De stap terug naar de techniek

Professional Engineering Programme TU Delft De stap terug naar de techniek 1 Professional Engineering Programme TU Delft De stap terug naar de techniek Jan de Kreij/Ellard Groenewegen Programmamanagers 2 De TU Delft in het kort 3 Volwassenenonderwijs op de TUD 4 Professional

Nadere informatie

BACHELOROPLEIDING DEELTIJD

BACHELOROPLEIDING DEELTIJD HBO-ICT INFORMATICA BACHELOROPLEIDING DEELTIJD 2015-2016 2014-2015 LEERROUTES: BUSINESS IT & MANAGEMENT, SOFTWARE ENGINEERING, SYSTEM AND NETWORK ENGINEERING CREATING TOMORROW HBO-ICT DE VIERJARIGE DEELTIJDOPLEIDING

Nadere informatie

Aandacht voor jouw ambitie!

Aandacht voor jouw ambitie! Aandacht voor jouw ambitie! ROC Rivor is hét opleidingscentrum van regio Rivierenland. Wij bieden een breed scala aan opleidingen, cursussen en trainingen voor jongeren en volwassenen. Toch zijn we een

Nadere informatie

Bijlage: Nieuw programma NOvAA-beroepsopleiding

Bijlage: Nieuw programma NOvAA-beroepsopleiding Bijlage: Nieuw programma NOvAA-beroepsopleiding Inleiding Met ingang van het studiejaar 2009-2010 gaat de NOvAA-beroepsopleiding draaien op basis van het nieuwe examenprogramma. In deze zijn eerst twee

Nadere informatie

Van mbo en havo naar hbo

Van mbo en havo naar hbo Van mbo en havo naar hbo Dick Takkenberg en Rob Kapel Studenten die naar het hbo gaan, komen vooral van het mbo en de havo. In het algemeen blijven mbo ers die een opleiding in een bepaald vak- of studiegebied

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

A. Nadere facultaire invulling van onderstaande artikelen uit de HU-OER 2015-2016

A. Nadere facultaire invulling van onderstaande artikelen uit de HU-OER 2015-2016 10 FACULTAIRE OER: FACULTEIT COMMUNICATIE EN JOURNALISTIEK Vastgesteld door de faculteitsdirecteur op 2 maart 2015 Met nstemming van de facultaire medezeggenschapsraad A. Nadere facultaire invulling van

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 27438 28 augustus 2015 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 22 augustus 2015, nr. 759965,

Nadere informatie

U I T S P R A A K 1 3-0 87

U I T S P R A A K 1 3-0 87 U I T S P R A A K 1 3-0 87 van het College van beroep voor de examens van de Universiteit Leiden inzake het beroep XXX, appellant tegen het Bestuur van de Faculteit der Geesteswetenschappen, verweerder

Nadere informatie

Veronderstellingen deelname-effecten van een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs

Veronderstellingen deelname-effecten van een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs CPB Notitie 25 februari 2013 Veronderstellingen deelname-effecten van een sociaal leenstelsel in het hoger onderwijs Uitgevoerd op verzoek van Minister Bussemaker van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Nadere informatie

Basisgegevens opleidingsbeoordelingen Indicatoren en definities. 19 februari 2015

Basisgegevens opleidingsbeoordelingen Indicatoren en definities. 19 februari 2015 Basisgegevens opleidingsbeoordelingen Indicatoren en definities 19 februari 2015 Inhoud 1 Inleiding 3 2 Basisgegevens hbo-bacheloropleidingen 4 2.1 Voltijd hbo-ba 4 2.2 Deeltijd en duaal hbo-ba 5 3 Basisgegevens

Nadere informatie

Voorlichting psychologie 21 mei 2015. Welkom!

Voorlichting psychologie 21 mei 2015. Welkom! Voorlichting psychologie 21 mei 2015 Welkom! Voorlichting psychologie 21 mei 2015 Sprekers: Stefanie Kwikkel, MSc Francis Voorn studieadviseur student psychologie Psychologie studeren aan de Radboud Universiteit

Nadere informatie

Erratum. In dit artikel zijn helaas enkele onnauwkeurigheden geslopen.

Erratum. In dit artikel zijn helaas enkele onnauwkeurigheden geslopen. Erratum In dit artikel zijn helaas enkele onnauwkeurigheden geslopen. In figuur 1, pagina 19, is de legenda onjuist weergegeven, waardoor de categorieën en verwisseld zijn. De juiste grafiek is hieronder

Nadere informatie

Reflectiegesprek: toekomstbeelden

Reflectiegesprek: toekomstbeelden 1 Reflectiegesprek: toekomstbeelden 1. Mastercampussen: nog sterkere excellente partnerschappen in gezamenlijke opleidingscentra (VDAB West-Vlaanderen) 2. Leertijd+: duaal leren van de toekomst (Syntra

Nadere informatie

handelende in overeenstemming met de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit;

handelende in overeenstemming met de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit; Subsidieregeling tweede graden hbo en wo Regeling van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van... (datum), nr. HO&S/2010/228578, houdende subsidiëring van tweede bachelor- en mastergraden

Nadere informatie

1.Inleiding. 2.Profielen per 1 augustus 2007

1.Inleiding. 2.Profielen per 1 augustus 2007 logoocw De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Den Haag Ons kenmerk VO/OK/2003/53723 Uw kenmerk Onderwerp tweede fase havo/vwo 1.Inleiding In het algemeen

Nadere informatie

Rapportage. Onderzoek aansluiting praktijkopleidingen. accountancy (AA, RA) op de praktijk

Rapportage. Onderzoek aansluiting praktijkopleidingen. accountancy (AA, RA) op de praktijk Rapportage Onderzoek aansluiting praktijkopleidingen accountancy (AA, RA) op de praktijk rapport Uitgevoerd in opdracht van de Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants Rapportage RAO-302.3.05 Tilburg,

Nadere informatie

Servicedocument. Urenverantwoording opleiding Mbo-Verpleegkundige

Servicedocument. Urenverantwoording opleiding Mbo-Verpleegkundige Servicedocument Urenverantwoording opleiding Mbo-Verpleegkundige Plaats: Bunnik Datum: 13-10-2014 Calibris, 2014 kenniscentrum voor leren in de praktijk in zorg, welzijn en sport Postbus 131 3980 CC Bunnik

Nadere informatie

TOELATINGSEISEN STUDIEBELASTING EXAMEN EN CERTIFICERING FISCAAL VOORDEEL KOSTEN

TOELATINGSEISEN STUDIEBELASTING EXAMEN EN CERTIFICERING FISCAAL VOORDEEL KOSTEN TOELATINGSEISEN Sales Leadership maakt deel uit van het programma Leadership in Marketing & Sales. Deelname aan het programma is aan een aantal voorwaarden verbonden. U kunt de opleiding Accountmanager

Nadere informatie

De onderwijs- en examenregeling

De onderwijs- en examenregeling De onderwijs- en examenregeling Algemeen In de onderwijs- en examenregeling (OER) wordt informatie gegeven over het onderwijs van een opleiding of een groep van opleidingen. Heeft de OER betrekking op

Nadere informatie