Magazine van het ICT-onderzoek Platform Nederland (IPN) Jaargang 9 / nummer 4 / december 2012

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Magazine van het ICT-onderzoek Platform Nederland (IPN) Jaargang 9 / nummer 4 / december 2012"

Transcriptie

1 Magazine van het ICT-onderzoek Platform Nederland (IPN) Jaargang 9 / nummer 4 / december 2012 ICT-onderzoek De wereld is het lab geworden Vinden COMMIT-onderzoekers Maarten van Steen en Maarten de Rijke Videozoekmachine wordt volwassen Dame Wendy Hall: Creating social machines for the greater good Functioneel programmeren van hardware

2 2 I/O ICT-onderzoek / december I/O ICT-onderzoek / december 2012 Binnen het COMMIT-programma werken twee Amsterdamse hoogleraren aan deelprojecten. De onderzoeken van Maarten van Steen (VU) en Maarten de Rijke (UvA) zijn heel verschillend, maar vullen elkaar tegelijkertijd goed aan. Bijna wekelijks worden over en weer bezoeken afgelegd. Ook met bedrijven en andere wetenschappelijke disciplines, van wiskunde tot geesteswetenschappen, vindt interessante kruisbestuiving plaats. Door Edith van Gameren De wereld is het lab geworden Editorial In October two important Dutch events were organized for ICT researchers: ICT.OPEN and ICTDelta. You will find an impression on pages 10 and 11. An interview with Dame Wendy Hall, one of the keynote speakers at ICT.OPEN, is to be found on pages 12 and 13 (in English). Also included in this issue is an interview with the winner of the ICT.OPEN Poster Award. Our leading article concerns the COMMIT projects Very large wireless sensor networks for well-being and Information retrieval for information services. Apart from all this, we are continuing our new series about the role of ICT in the Dutch top sectors. This issue presents the top sector Creatieve industrie. For our international readers we have included abstracts in English so you can appreciate the gist of most of the articles. Comments or suggestions for future articles are welcome at 3 De wereld is het lab geworden COMMIT-onderzoek door Maarten van Steen (VU) en Maarten de Rijke (UvA) 7 In gesprek met Nico Baken (KPN en TU Delft) 8 ICT Roadmap voor de topsectoren Van enabler naar beslissende factor 10 ICT.OPEN en ICTDelta 2012 Een terugblik 12 Creating social machines for the greater good An interview with Dame Wendy Hall (key speaker at ICT.OPEN) 14 Blakend van ambitie, vol van ICT De plannen van de topsector Creatieve industrie 16 Videozoekmachine wordt volwassen Een interview met Cees Snoek (UvA), winnaar van de Nederlandse Prijs voor ICT-onderzoek 18 Winnaar ICT.OPEN Poster Award Christiaan Baaij (UT) over het functioneel programmeren van hardware 19 Uitgelicht en Column 20 Promoties en Kalender I/O ICT-Onderzoek is een uitgave van het ICT-Onderzoek Platform Nederland (IPN) en wordt vier maal per jaar gratis toegezonden aan ICT-onderzoekers en relaties van het IPN. IPN bestaat uit de informaticaonderzoeksscholen ASCI, IPA en SIKS, de onderzoeksinstituten CWI en NIRICT en de platforms SAFE en ProRISC. IPN wordt ondersteund door NWO Exacte Wetenschappen en de Technologiestichting STW. IPN is een landelijk overlegorgaan met als doel de ICT in Nederland als wetenschappelijke discipline een sterkere positie te geven. IPN wil de Nederlandse ICT-inspanningen coördineren en daarbij fungeren als hét aanspreekpunt voor ICT-onderzoek richting beleidsmakers, politiek, bedrijfsleven en andere maatschappelijke groeperingen. Redactie Robert van der Drift, Frank Karelse, Laura Jansen Coördinatie Daphne Roelands en Annemarijke Jolmers Eindredactie Daphne Riksen Aan dit nummer werkten mee Leendert van der Ent, Edith van Gameren, Paul Klint, Karina Meerman, Bennie Mols en Daphne Riksen Redactieadres Secretariaat IPN, p/a Chemische & Exacte Wetenschappen Postbus 93460, 2509 AL Den Haag Telefoon Web Ontwerp en opmaak Katja Hilberg Ontwerpers Fotografie Peter van Beek, Eric Brinkhorst, Hans Hordijk, Shutterstock Drukwerk Veenman+ Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek Cluster Chemische en Exacte Wetenschappen Maarten de Rijke is hoogleraar Information Processing and Internet aan de UvA Vorig jaar startte het COMMIT-programma als opvolger van Bsik. Onder de paraplu van het programma vallen 15 onderzoeksprojecten die allemaal weer onderverdeeld zijn in kleinere werkpakketten. Professor Maarten de Rijke (UvA) leidt het project Information retrieval for information services, zijn VU-collega Maarten van Steen zwaait de scepter bij Very large wireless sensor networks for well-being. Bij dit laatste project is een van de doelen om grote groepen mensen te monitoren en te managen: crowd control. Dat vereist onderzoek naar het opzetten van een grootschalig netwerk van >>

3 4 I/O ICT-onderzoek / december I/O ICT-onderzoek / december 2012 relevante proeven doen. Ik ben er niet op gericht een conferentieprobleem (zie kader) op te lossen. Crowdmanagement is weliswaar ons onderwerp, maar primair gaat het mij om het IT-onderzoek. Een congres of een filmfestival is een goede plek om te experimenteren. Onze kennis moet in de studieboeken komen voor de volgende generatie informatici, niet voor de volgende generatie crowdmanagers. Maarten van Steen is hoogleraar grootschalige gedistribueerde systemen aan de VU De wereld van 2012 is een geweldige speeltuin voor het fundamentele en experimentele onderzoek van De Rijke en Van Steen mobiele apparaten en het verzamelen, verspreiden en verwerken van informatie in dat netwerk. Het project Information retrieval van De Rijke moet het mogelijk maken patronen te ontdekken in grote hoeveelheden data. Die moeten zorgen voor beter geïnformeerde beslissingen en voorspellingen over kleine dingen, zoals gepersonaliseerde aanbevelingen in een webwinkel, of over grote dingen zoals macro-economische politiek. Binnen COMMIT werken ze samen met een groot aantal partners: andere universiteiten maar ook bedrijven zoals Hyves, ANP, Thales en DevLab en organisaties als Nederlands Forensisch Instituut en het Instituut voor Beeld en Geluid. Statistiek Het is al snel duidelijk dat beide heren warm lopen voor data. Een gemeenschappelijke conclusie is dat wiskunde onmisbaar is en dat met name statistiek enorm aan belang wint. Ten eerste maakt de hoeveelheid data het mogelijk om goede steekproeven te nemen, zegt De Rijke. Een groot deel van ons leven zijn we online en dat levert bergen data op, van sociale media, zoekmachines et cetera. Tegelijkertijd maakt die grote hoeveelheid data het nodig om met steekproeven te werken. Je kunt onmogelijk nog alles verwerken. De wereld van 2012 is een geweldige speeltuin voor het fundamentele en experimentele onderzoek van De Rijke en Van Steen, waarbij valorisatie voortdurend voor het grijpen ligt. De scheidslijnen tussen fundamenteel onderzoek, experimenten en commerciële kansen zijn niet meer zo scherp. Er is bijvoorbeeld een sterke interactie tussen algoritmiek meer theoretisch en experimenteren. Het is essentieel dat je metingen kunt doen en je modellen kunt toetsen aan de werkelijkheid, aldus De Rijke. We gebruiken toepassingen als inspiratiebron, zegt Van Steen. Zo kunnen we de juiste vragen stellen en Volgende probleem graag Problemen die door de buitenwereld worden aangedragen en dat zijn er vele; volgens beiden is de balans tussen de verschillende geldstromen bij informatica mooi in evenwicht moeten in eerste instantie een uitdaging bieden voor wetenschappelijk onderzoek. Als er al een oplossing voor is, verwijzen we bedrijven naar de plek waar ze die kunnen kopen, stelt De Rijke, en dan zeggen we: volgende probleem graag. Ook al is valorisatie binnen COMMIT een erkend doel, dat er een markt voor is is geen reden een onderzoek uit te voeren. Een duidelijke onderzoeksagenda helpt die keuze te maken, legt hij uit. Je werkt aan een aantal grote vragen en zorgt dat je nog jaren vooruit kunt. Als een aanvraag niet past bij die agenda of je leert er niets van, zeg je nee. Als informatici hebben wij het voordeel dat veel van onze wetenschappelijke fascinaties vanuit de buitenwereld gevoed kunnen worden, vult Van Steen aan. Beide zijn ze dan ook voornamelijk tevreden over de manier waarop de publiekprivate samenwerking binnen COMMIT verloopt. De kloof tussen bedrijven en wetenschappers is nog wel eens groot, zegt Van Steen. Dat heeft met de opstelling van beide partijen te maken: wetenschappers hebben de neiging zich terug te trekken in hun bastion. Bedrijven zijn vaak te ongeduldig: Als het vandaag niet opgelost kan worden, laat dan maar. De insteek van COMMIT is om beide partijen uit hun eigen hoek te krijgen en dat lukt heel goed. De Rijke valt hem bij: Voor ons project hebben we interessante data nodig en het is essentieel om samen te werken met bedrijven en organisaties die over grote Gedrag van het netwerk tijdens ICT.OPEN hoeveelheden data beschikken. We kloppen dus bij de eigenaren van die data Bezoekers van ICT.OPEN, eind oktober, konden een staaltje aan. Bedrijven durven het aan en willen niet gisteren al resultaat. Ondertussen zien van het onderzoek van twee promovendi van Van Steen. komt er toch al snel iets uit waar men brood in ziet. Dat trekt ook weer nieuwe De onderzoekers, Matthew Dobson en Claudio Martella, voerden een experiment uit om de interactie tussen de bezoekers souplesse in het gevecht rond Intellectual Property Rights (IPR). Ik heb daar partners aan, er zijn er net weer vier aangehaakt. Universiteiten tonen wat meer te volgen. Bezoekers konden op vrijwillige basis een lichtgewicht sensor meekrijgen die met de andere sensoren kon doorgaans niet de aangewezen partij om een vinding te commercialiseren. geen moeite mee, laat het bedrijf maar betalen én bepalen, een universiteit is communiceren. Belangrijkste doel was het gedrag van het Dat de medewerkers van beide kanten letterlijk uit hun eigen bastion komen netwerk te onderzoeken. We wilden weten of de apparaten blijkt wel uit fenomenen als de embedded scientist : mogen de data het bedrijf registreren dat ze bij elkaar in de buurt zijn, aldus Van Steen. niet verlaten, dan gaat de wetenschapper naar de data toe. Het gebeurde Dat lijkt gemakkelijk maar dat is al een hele uitdaging op bijvoorbeeld bij Hyves en het NFI. Andersom komen ook mensen uit de bedrijven zich. Het ging dus in eerste instantie om de vraag: kunnen we één of twee dagen per week fysiek op de universiteit werken. het meten? De volgende stap kan zijn om profielen te matchen. Zo kun je bijvoorbeeld op een congres mensen vinden met een Tekstanalysesoftware soortgelijk profiel. Op dat moment komt ook het onderzoek COMMIT is nog jong. De Rijke is ongeveer anderhalf jaar bezig met zijn van De Rijke in beeld: Om een goede match te maken heb je Information retrieval for information services, Van Steens Very large wireless sensor algoritmiek nodig. Hoe interpreteer je gegevens en wat levert networks for well-being loopt pas een jaar. Toch zijn er al mooie resultaten geboekt. het op als je die aggregeert over een bepaalde tijd? De Rijke: Wij hebben bijvoorbeeld tekstanalysesoftware opgeleverd waarmee de politie Gelderland-Zuid werkt in hun analysestraat voor het monitoren van online gedrag. Ze kunnen daarmee elementaire dingen opsporen zoals: gaat het bij twee berichten om dezelfde persoon? Verder hebben we samen met geesteswetenschappers algoritmiek gemaakt voor het doorzoeken van eeuwen krantenartikelen. Stel, je bent als historicus geïnteresseerd in hoe we door de jaren heen hebben aangekeken tegen het gebruik van verdovende middelen. Je kunt niet handmatig honderd miljoen krantenartikelen doorzoeken. Met slimme algoritmes kun je betekenis en stakeholders vinden. Zijn onderwerp zoekmachines, informatieontsluiting, big data is razend interessant omdat er van alle kanten belangstelling voor is. Neem bijvoorbeeld reputatiemanagement, zegt De Rijke. Wat wordt er NU, realtime, over mijn bedrijf gezegd in de sociale media? Dat is algoritmisch interessant voor informatici, en vanuit de toepassing voor producenten van gebruiksproducten. Van Steen is pas een jaar bezig, maar de resultaten liggen reeds om de hoek. Soms zijn de problemen die de wetenschappers in de praktijk tegenkomen Veel van onze wetenschappelijke fascinaties kunnen vanuit de buitenwereld gevoed worden De lichtgewicht sensoren die gebruikt zijn tijdens ICT.OPEN >>

4 6 I/O ICT-onderzoek / december I/O ICT-onderzoek / december 2012 Een van de doelen van het project Very large wireless sensor networks for well-being is het monitoren en managen van grote groepen mensen: crowd control basaler en tegelijkertijd complexer dan je vooraf kunt bedenken. We zijn natuurlijk met crowdmanagers gaan praten, en wat bleek? Een van de problemen waar zij tegenaan lopen is dat ze simpelweg niet weten hoeveel mensen er bij elkaar zijn. Tellen is een probleem. Dat is een van de eerste dingen waar we aan zijn gaan werken en dat is zo goed als opgelost. We gaan tellen op basis van het aantal smartphones dat op een locatie aanwezig is. Ook dat klinkt weer eenvoudiger dan het is. Professors Maarten van Steen (VU) and Maarten de Rijke (UvA) Het komt erop neer dat we berichten sturen en verzamelen uit het are in charge of projects under the COMMIT umbrella, the netwerk en daaruit een steekproef nemen. Op basis daarvan kunnen use-inspired fundamental ICT-research program which started we tot op 25% nauwkeurig zeggen hoeveel mensen ergens aanwezig last year. Van Steen manages Very large wireless sensor networks zijn. Hier zie je dat vrij fundamenteel onderzoek een heel toegepast for well-being and de Rijke is in charge of Information retrieval for resultaat kan hebben. Je kunt meten en tellen, en vervolgens information services. Both of them work with large amounts of ook begrijpen en voorspellen als je grotere aantallen over langere data. Van Steen is researching crowd control, which needs periodes volgt, vult De Rijke aan. Als je een tijd volgt hoeveel research on the establishment of a comprehensive network of mensen er bijvoorbeeld om 8 uur s ochtends op Utrecht Centraal mobile devices and the collection, dissemination and zijn en daar allerlei factoren bij betrekt zoals het weer en de dag processing of information in the network. De Rijke s project van de week kun je patronen ontdekken en voorspellende modellen tries to discover structures in large amounts of data to ensure maken. Je kunt simulaties maken maar veel beter nog bestaande, better informed decisions in small things like personalized echte data gebruiken. De wereld is ons lab geworden. I/O recommendations in a shop or big things like macroeconomic decisions. Within COMMIT both work together with many Meer informatie over beide projecten op partners: universities, research organizations and companies. Van Steen and De Rijke agree on the fact that the dividing line between fundamental and applied research is getting more and more diffuse. The world has become our lab, says De Rijke. Of course we are driven by scientific fascination, Van Steen says, but we can find enough real-world problems to feed our fundamental questions. Public Private Partnership is improving, they conclude. The aim of COMMIT is to get partners out of their traditional patterns. It works, says Van Steen. Companies are more patient in getting results, scientists are less inclined to withdraw in their bastion. We even got something called the embedded scientist, De Rijke says, a researcher who is parachuted into the company which owns interesting data. In gesprek met Nico Baken is Senior strategist en visionair bij KPN, en daarnaast hoogleraar Telecommunications, Netwerk Architectures and Services aan de TU Delft. Hij pleit voor een transsectorale renaissance, waarin sectoren samenwerken of in elk geval naar elkaar kijken, in plaats van ieder opnieuw het wiel uit te vinden. Door Karina Meerman Weg met het zinloze Wat betekent uw functie van senior strategist en visionair bij KPN? Die functie is een bijzondere. Je kunt ook zeggen dat ik de hofnar ben van KPN. Die mocht in vroeger tijden zijn mening uiten zonder dat de koning hem doodschopte. Uiteraard moet het wel een goed onderbouwde, duidelijke mening zijn. Ik beweeg mij voor KPN in alle sectoren van het bedrijfsleven en doe daar mijn kennis en ervaring op. Wat is het belang van andere sectoren voor KPN? In 2011 ging mijn inaugurele rede voor de TU Delft over het beheersen van strategische innovatie in een onzekere telecomwereld. Het woord telecom kan nu worden vervangen door zorg of energie. Behalve onzekerheid zijn er meer overeenkomsten. In 2002 rolde KPN ADSL uit. Gingen die gekke gebruikers ineens allerlei data uploaden! Zo n asymmetrisch gebruik van het netwerk had KPN niet verwacht. Dat uploaden gebeurt ook in andere sectoren: mensen wier huis meer energie opwekt dan ze gebruiken en die dit terugleveren aan het net. Patiënten die zo deskundig zijn in hun eigen ziektebeeld, dat ze die kennis online ter beschikking stellen aan anderen. U noemt uploaden in deze context een holon. Wat is dat? Een holon is een zelfstandig onderdeel dat bestaat bij de gratie van een groter geheel. Het fenomeen uploaden in mijn voorbeelden is een conceptueel holon en het komt voor in alle sectoren. Maar in plaats dat sectoren samenwerken of naar elkaar kijken, vinden ze ieder opnieuw het wiel uit. Dat hoeft dus niet: er zijn genoeg overeenkomsten om elkaar te kunnen helpen. Hoe kunnen sectoren van elkaar leren? Niet alleen Nederland loopt overal vast: in de financiële sector, milieu, veiligheid en energie. Er is een transitie gaande van centraal naar decentraal, van hiërarchie naar peer-to-peer, van tijdelijk naar duurzaam. De mogelijkheden zijn fantastisch! In de bouw werkt bijvoorbeeld een bureau met 140 man aan een bouwbibliotheek en communicatieplatform voor bouwers, architecten en aannemers. Ook de gebruiker neemt deel. De zorg kan de patiënt echt centraal zetten en hem lid maken van zijn eigen zorgteam. Het zijn allemaal dezelfde bewegingen. Hoe komt het bedrijfsleven ooit zo ver dat ze van elkaar gaan leren? De vaste lasten van huis, zorg en energie zullen in 2017 voor het gemiddelde huishouden te hoog zijn. Wat gaan mensen dan doen? Bedrijven die niet snappen dat ze dienstbaar moeten zijn aan de markt, kotsen zichzelf uit. Bedrijven zijn er voor ons en zo niet, dan pakt de klant zelf de regie. Dankzij Youp van t Hek weten we hoeveel schade de publieke opinie kan toebrengen. Luisteren naar de klant is geen moreel doel meer, maar een manier om te (over)leven. Bezuinigingen lossen niets op, die transities wel. In financiële transacties, in bouwprojecten, medische verrichtingen et cetera: zet moderne technologie in, er zijn zoveel mooie dingen te doen. Waarom omarmen we die prachtige mogelijkheden niet? Wij voeden op tot onverschilligheid. Sinds het pleicosteen zijn we in 1,8 miljoen jaar via een agriculturele, industriële en technologische revolutie niet verder gekomen dan ons richten op geld. Onverschilligheid is een van de grootste ondeugden van deze samenleving. Ketens richten zich op groei, groei en nog eens groei, fragmenteren omwille van efficiëntie tot de eindgebruiker ergens letterlijk aan het eind van de keten bungelt. Dat werkt niet meer. Grote geesten als Frans van de Waal en Juni Daalmans pleiten voor empathie en een eind aan de onverschilligheid. In dit bestaan draait het om zingeving, om Het Goede Leven. Het is tijd voor een heuse, nieuwe renaissance, een transsectorale renaissance. I/O Nico Bakens TED x Amsterdam-presentatie is te zien op

5 8 I/O ICT-onderzoek / december I/O ICT-onderzoek / december 2012 De uitvoering van de ICT Roadmap staat op het punt te beginnen. Boegbeeld Amandus Lundqvist en één van de twee trekkers, Arnold Smeulders, schetsen wat daarvoor nodig was. Ook vertellen ze over hun ervaringen en trekken ze conclusies uit de vele contacten in het afgelopen jaar. ICT is een doorslaggevende succesfactor geworden, bijvoorbeeld als reddingsboei voor de wetenschap die verdrinkt in steeds meer data. Door Leendert van der Ent ICT Roadmap voor de topsectoren Van enabler naar beslissende factor Amandus Lundvist (l) en Arnold Smeulders (r): Het komt er nu op aan om projecten en consortia op te zetten Zonder maatschappelijke inspiratie bestaat het risico dat de wetenschap zich verliest in details Het topsectorenbeleid staat op de rit. Bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid tekenden voor alle negen topsectoren afgelopen voorjaar een innovatiecontract met maatregelen, plannen, budgetten en afspraken. Een inventarisatie van de topsectoren leert dat minimaal dertig procent van het onderzoek ICT betreft. Een sector als logistiek is één grote ICT-uitdaging. Daarom is de positie van ICT als dwarsverband door alle sectoren ideaal, zegt SURF-voorzitter Amandus Lundqvist. Als boegbeeld voor het dwarsverband ICT werkte hij het afgelopen jaar nauw samen met Arnold Smeulders, bestuursvoorzitter van COMMIT, en met Peter Apers, trekker van het dwarsverband ICT, aan de ICT Roadmap. Lundqvist: Afgelopen jaar hebben we vooral geluisterd. Onze inventarisatie is nu afgerond. De Roadmap omvat zowel innoveren mét ICT als ván ICT. Het gold lang als een enabler, maar inmiddels is ICT eerder een game changer. De gesprekken leverden vier thema s voor de ICT Roadmap op. Dit verraste Smeulders: Mensen gebruiken ICT, maar vragen zelden hoe het beter kan. Toch rolden er vier breed gedragen thema s uit. (zie kader) De ICT Roadmap wijst ook op andere punten, bijvoorbeeld dat de ICT tot 2020 veertigduizend medewerkers tekort komt. De digitale geletterdheid moet beter. Innovatief vakmanschap moet daar op het MBO voor zorgen, maar op HBO en universiteit moet het ook beter, aldus Lundqvist. Ook voor valorisatie zijn grotere ICT Roadmap in vier thema s digivaardigheden belangrijk, samen met verbetering van de ICT-infrastructuur Het eerste thema is ICT you can rely on, over ICT die het en het aanhaken van het MKB. altijd moet doen en over het spanningsveld van veiligheid en privacy. Dit speelt zowel bij het hacking-risico rond de Vraaggeïnspireerd koppeling van radarsystemen op een oorlogsschip als bij het Goed nieuws is dat de vraaggeïnspireerde aanpak werkt. Deze term dekt de omgaan met gegevens van miljoenen TomTom-gebruikers. lading beter dan vraaggestuurd, licht Smeulders toe. Vraaginspiratie duidt Het tweede thema is ICT systems for monitoring and control. op het over en weer continu verbeteren van de vraag. Lundqvist: Daarbij ontkrachten we graag het misverstand dat vraaginspiratie niet fundamenteel kan Dat zijn embedded systemen en netwerken van sensoren waarmee fabrikanten van high-techsystemen het verschil zijn. Smeulders: Einstein kwam tot zijn relativiteitstheorie toen hij bij een maken. Bij het derde thema Connected society gaat het patentbureau aan de vraag werkte hoe je treinklokken kunt synchroniseren, die onder andere om standaardisatie, interoperabiliteit en de door bochten kleine afwijkingen oplopen. De wiskundige Poincaré werkte als uitdagingen van de logistiek als ICT-project. Tot slot is er mijnbouwingenieur en baseerde de topologie op de vraag hoe je in een gangenstelsel zeker kunt weten of en hoe je eruit komt. Lundqvist: Wetenschap moet Data, data, data, ook wel Big Data: hoe ga je om met de steeds maar groeiende hoeveelheden data en hoe haal je ergens toe leiden. Zonder maatschappelijke inspiratie loopt wetenschap het daar efficiënt nuttige kennis uit? risico zich te verliezen in details. Publiek-private samenwerking gaat over elkaar enthousiasmeren en inspireren. Een volgende versie van de ICT Roadmap kan meer inspiratie vanuit de wetenschap gebruiken om sectoren de ICT-mogelijkheden te schetsen. Smeulders: Het is niet onredelijk dat de samenleving verwacht dat wetenschappers vertellen wat ze met belastinggeld doen. De wetenschap heeft een goed verhaal, met een langetermijnperspectief, en de ervaring leert dat de belastingbetaler dat verhaal accepteert. Vertel het, en inspireer de luisteraar met praktijkvoordelen! Visualisatie kan helpen de (on)mogelijkheden te verduidelijken; zien is begrijpen. Daarom is visualisatie een nuttige tussenstap van veld naar applicatie. Een visuele verduidelijking kan bedrijven binnen de vraaggeïnspireerde aanpak verduidelijken hoe ze van ICT-onderzoek kunnen profiteren. Het aanhaken van het MKB kan verlopen via bestaande kanalen, zoals ICT-Raad koppelt problemen aan oplossingen Syntens. Smeulders: Wel is een gedifferentieerd beleid nodig. Grote bedrijven Op 24 oktober 2012 vond de eerste vergadering van de ICT- volgen hun eigen koers, maar het high-tech MKB is de trouwste klant van Raad plaats. Deze raad bevat vooral vertegenwoordigers van kennisinstellingen. Low-tech MKB is daarentegen veel moeilijker te bereiken, bedrijven en daarnaast vertegenwoordigers van NWO, STW, daar moet je ICT-mogelijkheden begrijpelijk aanreiken. brancheorganisaties, het ministerie van EZ en het Topteam. Lundqvist: Het is belangrijk al die belangen samen te hebben. Big Data Smeulders: Het betekent veel handen schudden, maar dat In het topteam van het dwarsverband ICT zit naast Lundqvist en Smeulders dient een doel. Sommige partijen hebben de oplossingen voor ook Peter Apers en is er een vacature. Smeulders: Er ligt veel werk. Dat kun je problemen van anderen. De ICT-sector heeft daarom baat bij het best met een klein team oppakken. Lundqvist: Het komt er nu op aan om meer communicatie. De ICT-Raad ziet toe op de inhoud van projecten en consortia op te zetten. Voor 2013 is er voor zestig miljoen euro de ICT Roadmap en op de jaarlijkse actualisatie daarvan. aan projecten voorzien, waarvan bedrijven een kwart in cash bijdragen. De jaren erna moet het bedrag oplopen tot negentig en honderd miljoen, los van bedrijfsinvesteringen in kind. Zo kan bijvoorbeeld een bedrijf als KPN, dat onderzoek aan TNO uitbesteedt, met dezelfde investering zijn onderzoekscapaciteit vergroten en daardoor bijvoorbeeld meer geld in fundamenteel onderzoek steken. Smeulders geeft aan dat de agrosector al lang zo werkt: De sector brengt dertig miljoen per jaar voor onderzoek op en plukt daar letterlijk de vruchten van. The ICT Roadmap is a horizontal link through the nine Top Op het gebied van Security en Big Data lopen er al calls. Big Data is een Big Issue. Sectors in the Dutch innovation policy. It accounts for at least De astronomie en medische beeldverwerking zijn extreem data-intensief thirty per cent of the research. In this article, Amandus Lundqvist geworden. Zo loopt het ene na het andere vakgebied tegen de grenzen van de and Arnold Smeulders depict their activities for the ICT ICT aan. Smeulders: STW kreeg een aanvraag voor een astronomieproject Roadmap and share their experiences from the many contacts waar 1 TB per nacht wordt gegenereerd. Ondanks een geavanceerde microscoop they had during the past year. They conclude that ICT has ben je dan eigenlijk blind. De kunst is om data intelligent te selecteren, zoals changed from enabler into differentiator. ICT research can for het menselijk brein dat doet. Dat proces begint nu pas. Het illustreert dat de instance throw a lifeline to sciences operating at the borders maatschappelijke impact van ICT alleen maar toeneemt. ICT is geen enabler of ICT possibilities and may offer companies the competitive meer, maar maakt het verschil. Daarom biedt de ICT als dwarsverband een edge they need. golden opportunity voor de ICT en voor Nederland. I/O

6 10 I/O ICT-onderzoek / december I/O ICT-onderzoek / december 2012 ICTDelta 2012 Big Data, Big Data, Big Data ICT.OPEN 2012 The interface for Dutch ICT Research Het kwam terug in alle aspecten van ICTDelta op 24 oktober witte tent, die was afgeladen met bezoekers, richtte zich In het World Trade Center in Rotterdam vond op 22 en de natuurkunde een paar eeuwen geleden. Kunnen we in het Rotterdamse World Trade Center: Big Data en de op oplossingen voor Big Data, zoals die van de TU Delft, 23 oktober de tweede ICT.OPEN-conferentie plaats. informatie als een natuurfenomeen opvatten? En als de actuele opgave al die data terug te brengen tot zinvolle van de Universiteit Twente, van SURFnet en van MonetDB. ICT.OPEN is de grootste conferentie over ICT- en informatica een natuurwetenschap is, wat zijn dan haar informatie. Patrick Dewilde had het erover in zijn keynote Maar natuurlijk kwam er tijdens ICT Delta nog veel meer aan informatica-onderzoek in Nederland en de opvolger van natuurwetten? speech over de grote vragen voor de toekomst. Amandus Lundqvist roerde het aan in zijn bijdrage over de praktische invulling van de ICT Roadmap. De data-explosie was een van de orde. Zo was veilig en betrouwbaar eveneens een hoofdstroom in het rijke informatie-aanbod, evenals de andere thema s van de ICT Roadmap: monitoren & aansturen, de conferenties SIREN//NL en STW.ICT. Van programmeren tot algoritmen, van elektronische circuits tot veiligheid en privacy het kwam allemaal aan de orde. De postersessies in de grote hal boden volop gelegenheid tot het uitwisselen van gedachten. Met elektronische badges volgden onderzoekers van de VU zelfs hoe de conferentie- de thema s van ICTDelta, ingevuld met vijf parallelsessies, standaardisatie & open data, groei door ICT en talent & Zo vertelde professor Catholijn Jonker van de Interactive gangers zich gedurende de conferentie bewogen in de en ook de drukbezochte stand- en demomarkt (waar meer maatschappij. De dag werd afgesloten met keynotes van Intelligence Group van de TU Delft over de manieren waarop hoop daaruit te kunnen opmaken hoeveel interactie er dan 40 organisaties aan deelnamen) gonsde ervan. Mário Campelargo over het Europese programma Horizon een team van mensen en robots optimaal kan samenwerken. daadwerkelijk plaatsvond. En zo werden informatici het Hoe kunnen bijvoorbeeld onderzoekers van NIZO Food 2020 en van Damian Bradfield, een van de oprichters van Wat moeten robots van elkaar weten om optimaal te kunnen studieobject van hun eigen vak, een onderwerp dat perfect Research in 22 miljoen artikelen efficiënt de informatie WeTransfer, over creativiteit en ondernemerschap. I/O samenwerken in een team? Professor Frank van Harmelen aansloot bij de openingslezing van Dame Wendy Hall over vinden die ze nodig hebben? Hoe inspireert de werking van de Knowledge Representation and Reasoning Group van de Web Science en sociale machines (zie het interview met van het menselijk brein de ICT bij het vormgeven van de benodigde intelligente selectie van informatie? Ongeveer de VU provoceerde het aanwezige publiek met zijn stelling dat informatica weliswaar een natuurwetenschap is, maar haar op de volgende pagina s). I/O helft van de pitches die werden gehouden in een opblaasbare zich nog in het stadium van alchemie bevindt, net zoals

7 12 I/O ICT-onderzoek / december I/O ICT-onderzoek / december 2012 The Internet has evolved from a read-only Web, via a read / write Web to a social Web in which humans are becoming part of the machine. Dame Wendy Hall, Professor of Computer Science at the University of Southampton, has always been at the forefront of the science that has led to social machines. By Bennie Mols Creating social machines for the greater good I am a people person, whereas an awful lot of computer scientists don t like dealing with people Dame Wendy Hall is an atypical computer scientist. She doesn t like programming. She doesn t like geek speak. She likes dealing with people. I am a people person, whereas an awful lot of computer scientists don t like dealing with people, she says after having delivered her lecture Web Science: The Theory and Practice of Social Machines at ICT.OPEN 2012 in Rotterdam last October. Web science is a perfect example of the unique interplay between the scientific and the engineering components of computer science: an interplay between fundamental scientific developments and the practical tool created by computer scientists: the Web. And the social machine is to web scientists what the telescope is to astronomers. Social machines collectively use the power of the human brain, together with the power of machines, for the greater good, says Hall, adding, although of course there will also be a greater bad. As Hall sees it, the main question that social machines can help us answer is how certain phenomena emerge on the Web. A well-known example involves Twitter, a social machine that we use a lot in our scientific research in Southampton. Who influences whom on Twitter? Who are the creative thinkers? Who are the followers? Who amplifies messages? These are interesting questions to answer. Let me give another example of what a social machine can do in the medical domain. In a small country, only a few people might suffer from some rare disease. But on a global scale that can add up to a significant number of people. A social machine can help patients and their families share their knowledge and experiences. Explorers With the members of her research group at the University of Southampton, Hall is working to characterise and classify social machines, but also to build social machines of their own. She aims to develop a Web observatory where people all over the world can share the data they are gathering about the Web. The social machine is to web scientists what the telescope is to astronomers Wendy Hall was born in London in She received a bachelor s degree and a PhD in mathematics from the University of Southampton. In 1984 she became a computer science lecturer at the same university. She did pioneering research in the field of multimedia and was the co-inventor of the Microcosm hypermedia system, a predecessor of the World Wide Web that ran on a closed network of computers. In 1994 she was appointed Professor of Computer Science at the University of Southampton. In 2006 she co-founded the Web Science Research Initiative (together with, among others, Tim Berners-Lee, the inventor of the World Wide Web). From 2008 to 2010 she was President of the ACM (Association for Computing Machinery). In 2009 she was awarded the title Dame Commander of the British Empire and she was elected as a Fellow of the Royal Society. From she was a guest professor at Tsinghua University in Beijing. Wendy Hall is married and has no children. Hall: Astronomers are already sharing data gathered from different places around the world to create more powerful telescopes. Ideally there should be Web observatories all over the world, including the one we are building at Southampton, coordinated through the Web Science Trust, which is hosted at Southampton. In considering the potential of social machines, we have to remember, Hall says, that we are still in the very early days. We are explorers in new terrain. It s like with the computer in the 1940s. People still had to discover what computers are and what computer science is. More social machines fail than succeed. But looking at the failures is as important as looking at the successes. Actually, the Web itself is only so young and therefore still fragile. Governments and companies often don t understand the digital ecosystem. Companies are afraid to be open and some even try to challenge the principle of net neutrality. Sometimes I feel that just as we could destroy the physical ecosystem on the planet, we could also destroy the digital ecosystem. In Hall s view, humans are an essential part of the social machine: Social machines are not Turing machines anymore. The social machine can be seen as Turing machines in combination with the unpredictable us. The Web is a sociotechnical system. Social machines are redefining what machines are. They are changing us. But how? The jury is still out. We need data, lots of data. The medical world could profit a lot from health data. We need to get health data out, whilst still ensuring privacy. Keeping a close eye on both the element of privacy and the terms under which data can be used is an important issue when it comes to collecting data. Another important issue is that many companies are reluctant to share the data they own. But in the end, says Hall, it s all about return on investment. If the return is higher than the investment, then it s worth sharing data. Role model Now 60, Hall flies all over the world to give talks about Web Science and the potential of social machines. I feel privileged that I am ending my scientific career on a real high. All that I have done before is coming together in what I am doing now. In 2012, Computer Weekly ranked her second among the most influential women in UK IT. Hall is seen as a role model for women in science. I have accepted that role, although I have never had kids. I ve never had to combine family with work and in that sense I am not a role model. Throughout her career, Hall has tried to involve more women in computer science. But sometimes she gets tired of the gender issue. Then I think: this is just the way it is. Yes, we do need more women in programming, in building computer architectures, in senior positions, but the pipeline is so empty. Unfortunately it s almost as if we have lost the battle in computer science. We have created this culture that women just don t enjoy. On the other hand, women do enjoy talking about the social implications of computer science. My research group counts far more women than the average research group in computer science. That s because our research is close to the social sciences and the humanities where there are more women than men. I have no problem involving more women in web science and that makes me happy. Although Hall likes to study and construct social machines, she is a late adopter herself. I use Twitter, but only since I enjoy Twitter because it s a good way to communicate with a large number of people. But I don t use Facebook. I just don t want to take the time for it. For me, computer science has always been about how people use computers. I have never been interested in writing programs or compilers. Honestly speaking, computers really annoy me. If I ever have problems with my computer or with the network, I give them to the technical support team to fix. I/O

8 14 I/O ICT-onderzoek / december I/O ICT-onderzoek / december 2012 De Nederlandse creatieve industrie streeft naar de Europese koppositie in ICT is voor deze sector cruciaal en kan doorslaggevend zijn om Nederland tot Europese creatieve hotspot te maken. Vooral het benutten van mogelijkheden voor cross-over biedt kansen om de ambitie te verzilveren, betogen prof.dr. Valerie Frissen en Freek van t Ooster van IMMovator. Door Leendert van der Ent Topsector Creatieve industrie: blakend van ambitie, vol van ICT Freek van t Ooster: Het ontwerpen en sturen van het gewenste gedrag van eindgebruikers biedt grote onontgonnen mogelijkheden in andere sectoren (Foto immovator) De innovatie-agenda van de topsector Creatieve industrie uit december 2011 ziet onderzoek als de sleutel om het innovatieve vermogen te versterken. Dat is nodig om de ambities te realiseren. Valerie Frissen, directeur van Amsterdam moet in 2020 de creatieve hotspot van Europa zijn Topsectorenbeleid Het kabinet wil topsectoren waarin Nederland wereldwijd uitblinkt verder versterken. Om dat te bereiken gaan overheid, bedrijfsleven, universiteiten en onderzoekscentra samen werken aan kennis en innovatie. Er zijn negen topsectoren: tuinbouw en uitgangsmaterialen, water, agrofood, life sciences, chemie, hightech systemen en materialen, energie, logistiek en creatieve industrie. ICT is een onderwerp dat meerdere topsectoren aangaat. De ICT Roadmap voor de topsectoren vormt de basis om de komende jaren de mogelijkheden van ICT nog beter te benutten door publiek-private samenwerking. In deze serie bezoekt I/O Magazine de topsectoren en vraagt naar hun plannen. Meer informatie over de ICT Roadmap: Valerie Frissen: Het onderzoek en de creatieve industrie moeten een natuurlijke reflex krijgen om aan elkaar te denken (Foto CLICKNL) CLICKNL, het netwerk van de netwerken in de creatieve industrie: Het doel is ambitieus, maar haalbaar. We zijn de snelstgroeiende topsector en worden steeds belangrijker voor de werkgelegenheid. Nu al is Nederland nummer drie in Europa, na Zwitserland en Malta. Er is veel toekomstpotentieel, zeker als we de vele mogelijkheden benutten om waarde voor andere sectoren te creëren. Freek van t Ooster van het Hilversumse bedrijf IMMOVator en trekker van de deelsector Media & ICT: Media is al Europees koploper in dienstenontwikkeling en vernieuwende multimediale formats zoals The Voice. Nederland is met zijn kleine thuismarkt, open cultuur en goede breedbandinfrastructuur een prachtig testland voor nieuwe diensten. Kleinbedrijf dominant Onder de topsector Creatieve industrie vallen uiteenlopende deelsectoren en netwerken waarin midden- en vooral kleinbedrijf met creatieve diensten hun brood verdienen. Het gaat om Media & ICT (Hilversum als trekker), Design (Eindhoven), Architectuur & Gebouwde Omgeving (Rotterdam), Gaming (Utrecht) en Fashion (Arnhem). Amsterdam is de creatieve hotspot van Nederland waar alle deelsectoren sterk vertegenwoordigd zijn. Naast deze vijf netwerken zijn er twee overkoepelende netwerken die zich richten op erfgoed en business innovation. Zo is de ICT-ontsluiting van grote archieven een van de grote innovatiethema s voor het netwerk Cultureel Erfgoed. Het tweede netwerk, CI Next, handelt bijvoorbeeld om onderzoek naar vernieuwende businessmodellen, anders denken over auteursrecht en de effectiviteit van bedrijfsecosystemen. Elk van deze zeven gebieden kent een eigen innovatienetwerk en een eigen kennis- en innovatie-agenda. Ze delen de behoefte aan hechtere samenwerking met kennisinstellingen en overheden, maar ook onderling. Eerste stap in die richting is CLICKNL, dat de netwerken met elkaar verbindt om de creatieve industrie te versterken en internationaal nog sterker op de kaart te zetten. Frissen: Eén van de taken van CLICKNL is beschikbare kennis breder toepasbaar maken. Het intensiveren van de samenwerking tussen de kenniswereld en het creatieve bedrijfsleven zal de omzet ten goede komen. Universiteiten doen wel relevant onderzoek voor de creatieve industrie, maar herkennen die te weinig als doelgroep. Zij moeten een natuurlijke reflex krijgen om aan elkaar te denken. Cross-over Media & ICT en Gaming staan vrijwel volledig in het teken van diensteninnovatie met behulp van ICT. Frissen: Bijna elke deelagenda noemt ICT-vraagstukken. Neem Fashion met zijn trend naar webshops die de modeketen transformeren, Architectuur met smart cities en Design met veel aandacht voor de vormgeving van user interfaces. Van t Ooster: De creatieve industrie bouwt diensten op de ICT-infrastructuur en met ICT-middelen, waaronder sociale media. Om die diensten effectief te exploiteren hebben bedrijven groot belang bij ontwikkelingen op het gebied van internet, mobiel, devices, cyber security, microbetalingen, identiteit en authenticatie. Bovendien kent de creatieve industrie veel mogelijkheden voor cross-overs naar (top) sectoren als zorg, energie, toerisme en logistiek vaak nauw verweven met ICT. De centrale noemer van de creatieve sector is het ontwerpen en sturen van het gewenste gedrag van eindgebruikers, wat allerlei mogelijkheden biedt in andere sectoren. Met centrale innovatiethema s als Smart & Social Media, Big Data en Interactive Worlds helpen we niet alleen de eigen sector verder, maar kunnen we ook op bredere schaal cross-overs realiseren. Het gaat niet alleen om anders vormgeven, maar om echt anders denken The Dutch creative industry strives for a leading position in Europe in The top sector creative industry unites media and ICT, design, architecture, fashion, gaming, cultural heritage and business innovation. ICT is crucial to this sector and thus for taking the European lead. Most promising are the ICT-driven opportunities for cross-overs to other sector such as healthcare, energy, tourism and logistics to name but a few. Chirurgische vlieguren Een geslaagd voorbeeld daarvan is serious gaming, waarin Nederland een vooraanstaande positie inneemt. Frissen: Die deelsector kan een bijdrage leveren aan onderwijs, zorg en allerlei grote maatschappelijke uitdagingen. Er is bijvoorbeeld een serious game van Grendel Games op basis van Wii-technologie om de vaardigheden van chirurgen te trainen. Alle relevante bewegingen en lichaamskarakteristieken tijdens een laparoscopie-operatie werden nauwkeurig geanalyseerd en komen terug in het spel, zonder dat er een echte operatie op een virtueel lichaam wordt gesimuleerd. Het is puur entertainment, met achtervolgingen zoals we die ook in een gewone game zien. Dat bespaart kosten en biedt beginnende chirurgen een aantrekkelijke en effectieve manier om chirurgische vlieguren te maken. Frissen: De meerwaarde zit erin dat het niet alleen gaat om anders vormgeven, maar om echt anders denken. Op heel veel terreinen liggen hiervoor nog mogelijkheden braak. Op het gebied van energie hebben energiebedrijven het bijvoorbeeld moeilijk om eindgebruikers in hun eigen taal te vertellen over ontwikkelingen als smart grids, laat staan om die breed geaccepteerd en toegepast te krijgen. De creatieve industrie kan zo n boodschap bij uitstek overbrengen in communicatie, in media, maar ook in fysiek ontwerp van apparaten en strategisch design van diensten. Een mooi voorbeeld is een brandstofbesparingsinitiatief van vrachtwagenfabrikant Scania. Een bestaande tool gericht op zuinig rijden sloeg niet aan, maar via een game waarin de trots van de chauffeur en beloning van die trots centraal stonden, maakten Zeeno, Logica en Scania er een groot succes van, aldus Van t Ooster. Vinden en aanvullen De aansluiting van universiteiten en kennisinstellingen op het kleinbedrijf is geen eenvoudige opgave. Van t Ooster: De chirurgische game is overduidelijk vernieuwend. Maar binnen de topsectoren gelden zulke kortcyclische, praktijk- en projectgedreven projecten niet als innovatie. Andersom gaat de sector zelf op ICT-gebied uit van wat er nu al kan. Bedrijven passen geavanceerde kennis toe, bijvoorbeeld in algoritmen voor geïndividualiseerde massacommunicatie rond de content op nieuwssites. Maar ze vragen niet naar fundamentele vernieuwingen, omdat ze denken die macht als MKB ers niet te hebben. De ervaring leert dat deze vernieuwingen vaak op wereldwijde schaal hun intrede doen (Google, Facebook, Apple). De echte gamechangers komen vaak uit onverwachte hoeken en op onverwachte momenten. Maar niets weerhoudt ons ervan zelf gamechangers te ontwikkelen. Het verbinden van de kenniswereld met de creatieve industrie kan dat verbeteren. Frissen: De mogelijkheden liggen overal; een ICT-onderzoeker kan zijn eigen belangstelling volgen om op interessante verbindingsmogelijkheden te stuiten, maar het is natuurlijk nog veel mooier om dat samen met partijen te doen die direct belang hebben bij de uitkomsten van het onderzoek. Een eerste call for proposals in juni 2012 was zes keer overtekend. De betrokken partijen denken na over mogelijke vervolgcalls. I/O

9 16 I/O ICT-onderzoek / december I/O ICT-onderzoek / december 2012 UvA-informaticus Cees Snoek heeft de Nederlandse Prijs voor ICT-onderzoek 2012 gewonnen. Hij ontving de prijs voor zijn onderzoek naar zoekmachines die op trefwoorden in videomateriaal zoeken. Door Bennie Mols Videozoekmachine wordt volwassen Een steeds groter deel van de gedigitaliseerde informatie bestaat uit beeld: van vakantiefoto s op Facebook, homevideo s op YouTube tot professionele filmreportages in beeldarchieven. Wat zou het handig zijn als we in die beelden net zo goed en snel zouden kunnen zoeken als zoekmachines kunnen in tekst. Zoek je filmbeelden van wielrenners die voor de camera ontkennen dat ze ooit doping hebben gebruikt, dan zou je de bijbehorende filmfragmenten met slechts een paar trefwoorden willen vinden: bijvoorbeeld wielrenners, doping en ontkenning of liever nog met een grammaticaal correcte opdracht als Geef me alle filmfragmenten van wielrenners die voor de camera ontkennen dat ze ooit doping hebben gebruikt. Dat lijkt veel eenvoudiger dan het is. In werkelijkheid is automatische beelddetectie een van de grootste uitdagingen in de informatica. Neem bijvoorbeeld het filmbeeld van een man die een overval pleegt op een slijterij. Het herkennen van individuele voorwerpen Cees Snoek (1978) studeerde Business Information Systems zoals man, fles en toonbank lukt een computer al vrij aardig, maar het aan de UvA en promoveerde er in de informatica (2005). begrijpen en onder woorden brengen van de relatie tussen alle individuele Momenteel is hij universitair docent bij het Instituut voor voorwerpen in een samengesteld beeld in dit geval: een man pleegt een overval Informatica van de UvA en hoofd R&D van het spin-offbedrijf op een slijterij is voorlopig nog een brug te ver. Toch is er in de afgelopen Euvision Technologies. Snoek is gespecialiseerd in automatische tien jaar veel vooruitgang geboekt. En daaraan heeft informaticus Cees Snoek zoektechnieken voor video. Hij is de onderzoeksleider van de van de UvA een stevige bijdrage geleverd. MediaMill Semantic Video Search Engine, een videozoekmachine die driemaal als s werelds beste uit de bus kwam. Doorbraak in beeldzoeken In de afgelopen jaren won Snoek diverse onderzoeksbeurzen: Tot eind jaren negentig probeerden wetenschappers computers beelden te een NWO Veni-beurs in 2008, een Fulbright Junior Scholarship laten begrijpen door modellen van voorwerpen te bouwen, zegt Snoek. Zo n in 2010 en een NWO Vidi-beurs in Op 30 oktober 2012 model vertelt de computer bijvoorbeeld dat een stoel vier poten heeft en dat ontving hij de Nederlandse Prijs voor ICT-onderzoek (voor een zeilboot een grote romp en een zeil heeft en omringd wordt door blauw onderzoekers onder de veertig jaar). Het prijzengeld van water. Voor elk voorwerp had de computer een apart algoritme nodig. Dat heeft EUR mag hij vrij besteden aan ICT-onderzoek. De prijs niet tot de gehoopte doorbraak in videozoeken geleid. is ingesteld door het ICT-onderzoek Platform Nederland (IPN) Die doorbraak kwam pas met een model dat de Amerikaan David Lowe in 1999 en NWO Exacte Wetenschappen, met steun van de Koninklijke ontwikkelde. Dit model is geïnspireerd op de manier waarop het menselijk Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen (KHMW). brein visuele informatie begrijpt. Snoek: Kort gezegd maakt het model een zo compact mogelijke beschrijving van de nabije omgeving van elk pixel. Hoe verandert in de omliggende pixels het contrast, de textuur en de beweging? Die beschrijving filtert alle toevalligheden eruit, zoals de opnamehoek of de schaduw. Zo ontwikkelde Lowe een algoritme dat alle mogelijke concepten aan kan. In het werk van Lowe zat nog geen kleurinformatie. Dat hebben wij er aan toegevoegd en die uitbreiding gebruikt nu ook de hele wereld in ons vakgebied. Een tweede belangrijke bijdrage aan de geboekte vooruitgang was het beschikbaar komen van heel veel beelddata en het vermogen van algoritmen om steeds beter te leren van al die voorbeelden. Snoek is de onderzoeksleider van de MediaMill Semantic Video Search Engine, een videozoekmachine van de UvA die jaarlijks hoge ogen gooit in een internationale wedstrijd voor videozoekmachines, georganiseerd door het Amerikaanse National Institute of Standards and Technology (NIST). In 2008, 2009 en 2010 won de UvA-zoekmachine de wedstrijd. Dat laat zien dat ons onderzoek op wereldniveau zit, zegt Snoek, en dat heeft er ongetwijfeld toe bijgedragen dat ik nu de Nederlandse prijs voor ICT-onderzoek heb gewonnen. Het verhaal achter het beeld Snoek probeert niet alleen de huidige versie van de MediaMill Semantic Video Search Engine beter, sneller en robuuster te maken, hij wil ook nieuwe wegen inslaan. Een van die wegen moet het handmatig labelen van beelden automatiseren. Om bijvoorbeeld boten te herkennen geven de onderzoekers de computer een trainingset met een heleboel voorbeelden van boten, waaraan ze nu nog zelf het label boot hebben gehangen. Snoek: Dat handwerk wil ik vervangen door het verzamelen van gelabelde beelden van het internet. Dan loop je in eerste instantie tegen het probleem op dat veel labels helemaal niet hoeven te kloppen met het beeld. Een foto van een boot kan bijvoorbeeld het label vakantie dragen. Maar we hebben inmiddels een algoritme ontwikkeld dat dit probleem op een effectieve manier oplost. Een tweede nieuwe weg die Snoek wil in slaan, is het interpreteren van een beeld in een gehele zin in plaats van alleen in een enkel concept, zoals nu nog gebeurt. Neem een beeld waarop een vrouw en een fiets te zien zijn. De computer zou dan moeten herkennen of de vrouw langs de fiets loopt, of op de fiets rijdt, of misschien wel de fiets aan het stelen is. De computer moet dan niet alleen met zelfstandige naamwoorden op de proppen komen, maar ook met werkwoorden en voorzetsels. Het ultieme doel is dat een computer de beeldscène omschrijft in een verhaal, zoals mensen dat ook kunnen. Beeld en Geluid De beeldzoektechnieken die Snoek met zijn collega s ontwikkelen, worden sinds kort ook in de praktijk toegepast. Het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid in Hilversum gebruikt de technieken om meer dan uur aan videomateriaal doorzoekbaar te maken. En het Nederlands Forensisch Instituut is geïnteresseerd in het toepassen van de techniek om bijvoorbeeld grote hoeveelheden in beslag genomen videomateriaal te filteren op de aanwezigheid van kinderporno. Het prijzengeld van EUR dat verbonden is aan het winnen van de Nederlandse Prijs voor ICT-onderzoek is voor Snoek een welkome steun in de rug. Een deel ervan wil ik gebruiken om buitenlandse onderzoekers van naam en faam naar Nederland te halen voor het geven van lezingen. Met een ander deel wil ik mijn promovendi ondersteunen bij de aanschaf van bijvoorbeeld een nieuwe computer of andere hardware. Verder wil ik ook een deel van het geld besteden om een samenwerking met China op te zetten. Een voormalige student van mij is nu universitair docent in Peking en dat contact kan ik Video and image retrieval gebruiken om de samenwerking met China uit te breiden. I/O Computer scientist Cees Snoek, assistant professor at the University of Amsterdam, is the winner of the Dutch Prize for Meer informatie op ICT-research On October 30 he received the prize, worth EUR , for his research on video and image retrieval. Snoek is the lead researcher of the award winning MediaMill De poster van de ICT-prijs Semantic Video Search Engine, which has won three times (verkrijgbaar in Nederlands an international top competition. The Dutch Prize for of Engels) is aan te vragen ICT-research is an initiative of the ICT-research Platform via Netherlands (IPN) and NWO Exacte Wetenschappen, supported by the Koninklijke Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen (KHMW). The prize is meant for a computer scientist under 40, who has achieved a breakthrough in the field of information and communication technologies. De computer moet herkennen of iemand langs een fiets loopt, op de fiets rijdt of misschien wel de fiets aan het stelen is

10 18 I/O ICT-onderzoek / december 2012 Christiaan Baaij (27) won in oktober tijdens ICT.OPEN 19 I/O ICT-onderzoek / december 2012 Nieuw subsidiebeleid NWO-EW per 2013 ICT-onderzoekers krijgen bij NWO te maken met nieuwe vormen van de Poster Award voor zijn poster, getiteld An Alternative financiering. Het geeft hen meer flexibiliteit en ruimte voor initiatief. to Composing Functions with State in CλaSH. Hij hoopt Exacte wetenschappers, waaronder informatici, kunnen vanaf 2013 bij NWO-EW gebruikmaken van de volgende subsidievormen: eind 2013 te promoveren op zijn onderzoek naar Persoonsgericht: een functionele programmeertaal voor hardware- De bestaande Vernieuwingsimpuls; TOP-subsidies voor innovatieve onderzoekslijnen door ontwikkeling. Door Daphne Riksen individuen en groepen met een bewezen track record, én voor Programmeren van individuele, jonge onderzoekers. Samenwerkingsprogramma s: Programma s gericht op de topsectoren, met participatie hardware met CλaSH van de industrie; Onderzoek buiten de topsectoren: bestaande en nieuwe (interdisciplinaire) samenwerkingsprogramma s. Waarom is er een programmeertaal voor hardware nodig? Voor het ontwerpen van digitale hardware gebruikt iedereen in Europa VHDL. Die taal is oorspronkelijk bedoeld om de formele specificaties voor een chip op te stellen en om deze chip te simuleren. Later kwam erbij dat je op basis van de VHDL-specificaties automatisch het schema kunt genereren waarmee chipleveranciers Zie je mogelijkheden voor gebruik van CλaSH in de industrie? Omdat CλaSH nogal afwijkt van VHDL ben ik bang dat het vrij lastig te verkopen is. Dat zou immers grote omscholingtrajecten tot gevolg hebben. Ik zou het liefst als postdoc verder willen werken aan goede tooling en er in eerste instantie zelf hardware mee ontwerpen. Zo kun je aantonen dat dat met CλaSH veel sneller gaat. Dit nieuwe beleid creëert nieuwe kansen voor vrij onderzoek, terwijl NWO-EW ook optimaal bijdraagt aan het topsectorenbeleid. IPN adviseerde bij de ontwikkeling ervan. EW heeft een goede balans weten te vinden waarin wij genoeg mogelijkheden zien voor ICT-onderzoekers, aldus IPN-voorzitter Arnold Smeulders. Voor elke nieuwe subsidievorm komt begin 2013 uitgebreidere informatie beschikbaar. Meer informatie: aan de gang gaan. Maar VHDL stamt uit 1987, toen chipdesigns veel kleiner waren dan nu, en is gebaseerd op de abstractiemechanismen van die tijd. Daarnaast kan de huidige tooling voor chipdesign niet met alle VHDLbeschrijvingen overweg. Jan Kuper van de vakgroep Computer Architecture for Embedded Systems (UT) heeft daarom een nieuwe functionele programmeertaal voor hardware ontwikkeld, CλaSH (spreek uit als clash ). Daarmee kun je, net als in de softwarewereld, hardware generiek ontwerpen, zodat je sneller kunt reageren op veranderingen in de requirements. Hoe ben je in dit onderwerp geïnteresseerd geraakt? Tijdens mijn Masterstudie heb ik samen met een andere student de eerste compiler voor CλaSH gebouwd. Maar die was nog beperkt tot een subset van de specificaties. Tijdens mijn promotietraject wil ik de compiler uitbreiden zodat deze alle taalconstructen kan omzetten. Bovendien wil ik formeel bewijzen dat alle redeneringen kloppen en dat de compiler zijn werk binnen een bepaalde tijd klaar kan hebben. Aan het eind lever ik een compleet werkende compiler op met de daarbij horende documentatie. Tegelijkertijd wil ik de mogelijkheden onderzoeken om een eigen bedrijf te starten dat met behulp CλaSH hardware ontwikkelt. Maar het zou ook kunnen dat ik op zoek ga naar een positie bij een industriële partner die interesse heeft in CλaSH. Ik wil er in elk geval mee verder. Was je verrast dat je de ICT.OPEN Poster Award won? Het was de derde keer dat ik de conferentie bijwoonde en een poster instuurde. Ik was erg verrast dat ik deze keer de prijs won. Blijkbaar heb ik mijn onderzoeksdoelen duidelijk kunnen weergeven en ook wat je aan dit onderzoek hebt. Wat me opviel was dat mijn poster van de drie geselecteerde de minste hoeveelheid tekst bevatte. Ik vind het belangrijk dat een poster er leuk uitziet, structuur heeft en ik probeer altijd plaatjes te gebruiken. Dat kan ook in de achtergrond. Van het prijzengeld, EUR 350, ga ik in ieder geval taart kopen voor de vakgroep. En met de feestdagen in aantocht zal het niet moeilijk zijn om voor de rest een goede bestemming te vinden. Uitgelichtkennis. Uitgelichtde CWI er Floor Sietsma jongste promovendus ooit in Nederland Floor Sietsma, onderzoeker bij CWI, is donderdag 13 december 2012 jongste doctor in de Nederlandse academische geschiedenis geworden. De onlangs door lezers van het tijdschrift Quest uitge- roepen Nerd van het Jaar is 20 jaar oud als ze haar proefschrift Logics of Communication and Knowledge verdedigt aan de UvA. Haar promotieonderzoek gaat over kennisoverdracht in communicatie en maakt gebruik van epistemische logica, ofwel logica van Sietsma past dit onder andere toe in het reconstrueren van gezamenlijke kennis in complexe conversaties met zichtbare (cc) en verborgen (bcc) ontvangers. Ook ontwikkelt Sietsma in haar proefschrift een complete logica van manipulatieve communicatie, zoals tijdens een spelletje blufpoker waarin deelnemers met wederzijds goedvinden liegen en bedriegen. Begin 2010 begon Sietsma op 17-jarige leeftijd haar promotieonderzoek. Ze had toen al een bachelor informatica en een master logica op zak en was als 12-jarige de jongste student ooit aan een Nederlandse universiteit. Voor haar onderzoek op het CWI kreeg ze vanwege haar bijzondere talenten een speciale, persoonlijke beurs van NWO-EW. Nu, na 2,5 jaar in plaats van de gebruikelijke vier jaar, heeft Sietsma al genoeg materiaal om te kunnen promoveren. (www.cwi.nl/ ~ sietsma). Er werken nu al Masterstudenten mee. Wat waren de reacties op je poster tijdens ICT.OPEN? De meeste collega-onderzoekers vinden het een leuk concept, een functionele programmeertaal voor hardware. Echt lastige vragen heb ik niet gekregen; in de academische wereld zijn ze wel overtuigd van het nut van functionele programmeertalen. Mensen met een achtergrond in software zijn vooral geïnteresseerd in het verschil tussen CλaSH en bestaande talen, zoals Haskell. Dat is overigens de programmeertaal waarop CλaSH is gebaseerd en waarmee ik de compiler heb geprogrammeerd. Haskell bevat veel goede ideeën voor abstractiemechanismen. I/O Meer informatie op Uitgelichtcatie en Uitgelicht MEERVOUD voor dr. Tanya Ignatenko Dr. Tanya Ignatenko (Signal Processing Systems, TU/e) heeft een subsidie uit het NWO-programma MEERVOUD van NWO-EW in de wacht gesleept. Zij heeft nu de garantie dat zij bij positieve afronding van haar project doorstroomt naar een (andere) wetenschappelijke positie binnen de universiteit en voor minimaal 0,8 fte wordt opgenomen in de vaste formatie. Het programma MEERVOUD (MEER Vrouwelijke Onderzoekers als UD) is bedoeld om de doorstroom van getalenteerde vrouwelijke postdocs naar hogere wetenschappelijke posities te bevorderen. Ignatenko s onderzoek richt zich op het ontwerpen van een nieuw, betrouwbaar biometrisch systeem dat op een veilige manier kan authenticeren én identificeren. Meer informatie op Column Research Emission Rights Revisited Peer Review blijft de achilleshiel van het wetenschapsbedrijf. Zijn er betere alternatieven op komst? In een eerdere column (augustus 2009) heb ik al eens mijn zorgen over het publicatiecircuit uitgesproken. De druk tot publiceren neemt alleen maar toe en goede reviewers zijn moeilijk te vinden. Ik schreef toen: Geen wonder dat de boterberg uit de jaren 70 inmiddels is vervangen door een publicatieberg waar we geen raad mee weten. Mijn voorstel was om publiceren als economisch spel te organiseren en emissierechten (Research Emission Rights, RER) voor publicaties in te voeren. Volgens het principe dat de vervuiler betaalt (nee, natuurlijk niet uw mooie artikel, maar al die andere onvoldragen stukjes) stelde ik voor om auteurs te laten betalen wanneer ze een artikel voor review indienen en reviewers te belonen voor elk review dat ze schrijven. Uit een recente blog blijkt dat inmiddels in de biomedische wetenschappen met een dergelijk systeem wordt geëxperimenteerd. De regels zijn eenvoudig: indienen van een manuscript voor review levert een schuld van -2 reviews op die gelijkelijk over de auteurs wordt verdeeld. Het schrijven van een review verhoogt de balans van de reviewer met +1. Indienen van een manuscript kan alleen bij een positieve balans. Tot zover lijkt dit voorstel erg op de RER s uit mijn column en beoogt het een balans tussen aantallen publicaties en reviews. Een interessante toevoeging geïnspireerd op likes op Facebook en stemmechanismen in gemeenschappen als StackOverflow en Reddit is de Peerage Essay Quality Score (PEQ-score) waarmee goede reviews beloond worden. Het systeem als geheel garandeert anonimiteit tijdens het reviewproces en volledige openheid daarna. Op deze manier worden collectieve normen ontwikkeld die definiëren wat een goed review is. Daarvan kunnen jonge reviewers weer leren. Een ander idee dat in dit systeem is verwerkt, is dat editors van verschillende tijdschriften kunnen bieden op de artikelen die zij het meest geschikt vinden voor publicatie in hun eigen blad. Dit voorkomt dat auteurs met afgewezen manuscripten gaan leuren. Wat denkt U, is het niet de hoogste tijd om ook in de informatica te gaan experimenteren met innovaties zoals hier geschetst? Ik ben benieuwd naar uw opinie.

11 20 I/O ICT-onderzoek / december 2012 ASCI Nick Palmer (VU, 3 oktober 2012) Smartphones: A Platform For Disaster Management Promotor: prof.dr.ir. H.E. Bal Venkatraman Iyer (TU Delft, 15 november 2012) Adaptability in Dynamic Wireless Networks Promotor: prof.dr. K.G. Langendoen Nora Baka (EUR, 16 november 2012) Anatomical shape and motion reconstruction from sparse image data Promotoren: prof.dr. W.J. Niessen, prof.dr.ir. B.P.F. Lelieveldt Oytun Akman (TU Delft, 3 december 2012) Robust Augmented Reality Promotor: prof.dr.ir. P.P. Jonker Nezih Yigitbasi (TU Delft, 4 december 2012) Understanding and improving the performance consistency of distributed computing systems Promotor: prof.ir.dr. D.H.J. Epema Azadeh Firouzian (EUR, 25 januari 2013) Automated analysis of intracranial aneurysm morphology and morphodynamics from CTA Promotor: prof.dr. W.J. Niessen CWI Pia Kempker (VU en CWI, 23 november 2012) Coordination control of linear systems Promotoren: prof.dr. A.C.M. Ran (VU), prof.dr.ir. J.H.van Schuppen (CWI, TU Delft, VU) Inken Wohlers (CWI, 11 december 2012) Exact algorithms for pairwise protein structure alignment Promotor: prof.dr. Gunnar Klau (CWI, VU) Floor Sietsma (CWI, 13 december 2012) Logics of Communication and Knowledge Promotoren: prof.dr. J. van Eijck (CWI, UvA), prof.dr. K.R. Apt (CWI, UvA) Niek Bouman (CWI, 18 december 2012) Cryptography from Quantum Uncertainty, in the Presence of Quantum Side Information Promotoren: prof.dr. R.J.F. Carmer (CWI/UL), dr. S. Fehr (CWI) Immo Grabe (CWI/UL, 19 december 2012) Static Analysis of Unbounded Structures in Object-Oriented Program Promotor: prof.dr. F.S. de Boer (CWI, UL), prof.dr. M. Steffen (Universiteit Oslo) Erietta Liarou (CWI, 22 januari 2013) MonetDB/DataCell: Leveraging the Column-store Database Technology for Efficient and Scalable Stream Processing Promotor: prof.dr. M.L. Kersten (CWI/UvA) Co-promotor: dr. S. Manegold (CWI) Willem Haverkort (FOM/CWI, 21 maart 2013) Magnetohydrodynamic waves and instabilities in rotating tokamak plasmas Promotor: prof.dr.ir. Barry Koren (TU/e, CWI) Co-promotor: dr. Hugo de Blank (FOM Institute DIFFER) IPA Frank Stappers (TU/e, 8 november 2012) Bridging Formal Models An Engineering Perspective Promotoren: prof.dr.ir. J.F. Groote, prof.dr. M.G.J. van den Brand Co-promotor: dr.ir. M.A. Reniers Cynthia Kop (VU, 13 november 2012) Higher Order Termination Promotor: prof.dr. J.W. Klop Co-promotor: dr. F. van Raamsdonk Werner Heijstek (UL, 5 december 2012) Software Architecture Design in Global and Model-Centric Software Development Promotoren: prof.dr. J.N. Kok, prof.dr. M.R.V. Chaudron Wouter Kuiper (UT, 7 december 2012) Compositional Synthesis of Safety Controllers Promotor: prof.dr. J.C. van de Pol Luc Engelen (TU/e, 11 december 2012) From Napkin Sketches to Reliable Software Promotor: prof.dr. M.G.J. van den Brand Co-promotor: dr. S. Andova Ammar Osaiweran (TU/e, 17 december 2012) Formal Development of Control Software in the Medical Systems Domain Promotoren: prof.dr.ir. J.F. Groote, prof.dr. J. Hooman Harsh Beohar (TU/e, 22 januari 2013) Refinement of Communication and States in Models of Embedded Systems Promotoren: prof.dr. J.C.M. Baeten, prof.dr.ir. J.E. Rooda Co-promotor: dr.ir. P.J.L. Cuijpers Georgeta Igna (RUN, 22 januari 2013) Performance Analysis of Real-Time Task Systems using Timed Automata Promotor: prof.dr. F.W. Vaandrager UT/CTIT D.T. Pumareja (UT, 17 januari 2013) Groupware Requirements Evolution Patterns Promotoren: prof.dr. R.J. Wieringa, prof.dr. J.C. Looise M. Bahrepour (UT, 23 januari 2013) Artificial intelligence based event detection in wireless sensor networks Promotoren: prof.dr.ing. P.J.M. Havinga, dr. N. Meratnia T. Lucassen (UT, 1 maart 2013) Trust in Online Information Promotor: prof.dr. J.M.C. Schraagen Kalender Uitglicht CTIT 4 juni 2013 Jaarsymposium Locatie: Universiteit Twente, gebouw Waaier zaal 4 CWI 10 januari 2013 Internet New Year s Event 2013 Nieuwjaarsbijeenkomst van ISOC. nl, W3C.nl en vele andere aan het internet en World Wide Web gerelateerde organisaties. Zie nieuwjaar.htm Locatie: Het Sieraad, Postjesweg 1, Amsterdam STW 10 April 2013 Sense of Contact 15 Sensors across the application domains Locatie: Kontakt der Kontinenten Soesterberg UT 18 januari rd meeting of Computational Linguistics in the Netherlands (CLIN 2013) 26 april 2013 Vision(s) on Deception and Non-Cooperation (workshop in conjunction with IEEE International Conference on Automatic Face and Gesture Recognition 2013) Locatie: Shanghai, China vdnc-workshop/ EIT ICT Labs Master School stimuleert instroom van Europese ICT-studenten De Master School van EIT ICT Labs integreert academisch onderwijs, onderzoek en business development op pan-europese schaal. Nieuw aan dit tweejarige programma is de combinatie van technologie, innovatie & entrepeneurship, en de samenwerking tussen 19 top-universiteiten ingebed in 6 Europese high-tech ecosystemen. Studenten starten het eerste jaar bij een zogenoemde entry universiteit zoals TU Delft, TU/e of UT. Het tweede jaar vindt plaats bij een exit universiteit in bijvoorbeeld Finland, Duitsland, Frankrijk, Zweden of Italië. EU-studenten die toegelaten worden, ontvangen een tegemoetkoming voor collegegeld of mobiliteitskosten. Hiernaast kunnen excellente studenten proberen om een studiebeurs te verwerven van EUR 500 per maand en reiskostenvergoeding. Aanvragen voor deze studiebeurs moeten voor 1 april 2013 (EU-studenten) of 15 januari 2013 (niet-eu-studenten) binnen zijn bij de EIT ICT Labs Master School. Meer informatie: CWI simuleert hersenactiviteit op grafische kaarten Neuroinformatici van het CWI zijn erin geslaagd complexe hersenactiviteit te simuleren op eenvoudige grafische kaarten. Het gesimuleerde brein telt neuronen die 35 miljoen signalen per seconde uitwisselen. Dit is vergelijkbaar met de hersencapaciteit van insecten als mieren en huisvliegen. Onderzoekers Leszek Slazynski en Sander Bohte publiceerden hun resultaten in november in Network: Computation in Neural Systems. Het uiteindelijke doel, het simuleren van de 100 miljard neuronen van het menselijk brein, komt hierdoor sneller in zicht. Om te kunnen onderzoeken hoe alle hersencellen gezamenlijk intelligent gedrag genereren, ontwikkelen neuroinformatici steeds snellere en efficiëntere methoden. Volgens de CWI-onderzoekers kan het gebruik van grafische kaarten (GPU s) simulaties van hersenen (gepulste neurale netwerken) tot tien keer sneller maken. Behalve voor simulatie van de hersenen zijn neurale netwerken ook toepasbaar bij taken waar gewone computers moeite mee hebben, zoals beeldherkenning of sociaal gedrag. Neuroinformatica is onderdeel van het Life Sciences-onderzoek aan het CWI. Dit onderzoek gebruikt fundamentele inzichten en technieken uit de wiskunde en informatica om de levenswetenschappen exacter en kwantitatiever te maken.

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012

Advanced Instrumentation. Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet. 10 Oktober 2012 Advanced Instrumentation Hans van Gageldonk, Henk Hoevers, Gerard Cornet 10 Oktober 2012 Agenda Wat is Advanced Instrumentation? Hoe past Advanced Instrumentation in de keten van fundamenteel onderzoek

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Future of Innovation. Ruud Smeulders, BrilliantBrains. Annual General Meeting of the NCCC 24 april 2013

Future of Innovation. Ruud Smeulders, BrilliantBrains. Annual General Meeting of the NCCC 24 april 2013 Future of Innovation Ruud Smeulders, BrilliantBrains Annual General Meeting of the NCCC 24 april 2013 1 the old future 2 But not many flying cars yet 3 only more crowded cities! 4 difficult to predict

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 Ontwikkeling en groei van binnenuit We leven niet in een tijdperk van veranderingen, maar in een verandering van

Nadere informatie

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1

Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Achterhoek 2020 Tom van der Horst, TNO 28 januari 2015 1 Dutch industry fit for the future?! onze wereld verandert en dus ook onze industrie. met impact op economie en samenleving smart industry agenda

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

Investment Management. De COO-agenda

Investment Management. De COO-agenda Investment Management De COO-agenda Vijf thema s 1) Markt 2) Wet- en regelgeving 3 5) Rol van de COO 5 3) Operations 4) Technologie 2012 KPMG Accountants N.V., registered with the trade register in the

Nadere informatie

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 + Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden

Innovatie instrument en financierings mogelijkheden HealthGrain Holland, Den Haag 5 juli 2011 Innovatie instrument en financierings mogelijkheden Frans van den Berg, Innovatiemakelaar Food & Nutrition Delta Food & Nutrition Delta? FND is deel van het Innovatieprogramma

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Talent, Creativiteiten en Innovatie in je Bedrijf Centre for Innovation - Leiden University

Talent, Creativiteiten en Innovatie in je Bedrijf Centre for Innovation - Leiden University Talent, Creativiteiten en Innovatie in je Bedrijf Centre for Innovation - Leiden University Gideon Shimshon Twitter: gideon.shimshon g.j.shimshon@cdh.leidenuniv.nl The Future is already here, it s just

Nadere informatie

Transformatie Structureel leegstaande kantoorgebouwen. Presentatie ilab Rogier Laterveer

Transformatie Structureel leegstaande kantoorgebouwen. Presentatie ilab Rogier Laterveer Transformatie Structureel leegstaande kantoorgebouwen Presentatie ilab Rogier Laterveer Voorstellen Rogier Laterveer Docent, onderzoeker en architect Kenniscentrum voor Technologie & Innovatie Initiatiefnemer

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl

o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl o Heb je vragen of geef je mening en reactie op deze presentatie via

Nadere informatie

Dutch Research Council: women in scientific careers

Dutch Research Council: women in scientific careers Dutch Research Council: women in scientific careers Dr. Wilma van Donselaar Paris 2005 What is NWO? NWO is the Dutch Research Council and consists of 8 councils: Humanities, Social Sciences, Medical Sciences,

Nadere informatie

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015 LDA Topic Modeling Informa5ekunde als hulpwetenschap 9 maart 2015 LDA Voor de pauze: Wat is LDA? Wat kan je er mee? Hoe werkt het (Gibbs sampling)? Na de pauze Achterliggende concepten à Dirichlet distribu5e

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

English is everywhere. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game. Lees de tekst. Omcirkel de Engelse woorden.

English is everywhere. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game. Lees de tekst. Omcirkel de Engelse woorden. one English is everywhere Test Luister naar wat Daniel vertelt. Welke Engelse woorden hoor je? Kruis ze aan. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game Lees de tekst. Omcirkel de

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

ALTERNATIEVE MANIEREN CLUB BIJEENKOMSTEN

ALTERNATIEVE MANIEREN CLUB BIJEENKOMSTEN PETS D1570 Groei door Inspiratie ALTERNATIEVE MANIEREN CLUB BIJEENKOMSTEN Frank van der Meijden Public Image Coordinator zone 13A&C, 18B OPLOSSING? Alternatieve vormen Club bijeenkomsten: Oplossing voor

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot:

Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: Jac. Gofers 16 april 2015 1 Smart Industry Een Smart Industry is een industrie met (productie)faciliteiten die een maximale flexibiliteit realiseren met betrekking tot: de productvraag (specificaties,

Nadere informatie

09-10-2015. KPN Internet of Things LoRa en M2M

09-10-2015. KPN Internet of Things LoRa en M2M 09-10-2015 KPN Internet of Things LoRa en M2M The device revolution Van traditionele telefonie naar Internet of Things 50 40 20 jaar 50 miljard apparaten 30 20 10 100 jaar 1 miljard connected woningen

Nadere informatie

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation!

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University Internationaal Instituut voor

Nadere informatie

Identity & Access Management & Cloud Computing

Identity & Access Management & Cloud Computing Identity & Access Management & Cloud Computing Emanuël van der Hulst Edwin Sturrus KPMG IT Advisory 11 juni 2015 Cloud Architect Alliance Introductie Emanuël van der Hulst RE CRISC KPMG IT Advisory Information

Nadere informatie

Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO

Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO Handleiding/Manual Hoe met Windows 8 te verbinden met NDI Remote Office (NDIRO) How to connect With Windows 8 to NDI Remote Office (NDIRO Inhoudsopgave / Table of Contents 1 Verbinden met het gebruik van

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen IP/8/899 Brussel, 9 december 8 EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen Vanaf januari 9 zal de EU een nieuw programma voor een veiliger

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Project : GigaPort3 Project Year : 2010 Project Manager : Albert Hankel Author(s) : Eefje van der Harst Completion Date : 24-06-2010 Version : 1.0

Nadere informatie

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE

KUNST ONDERZOEK EDUCATIE VISIE VERNIEUWING OMGEVING PUBLIEK WERK BEELD TEKST FASCINATIE ARTISTIEK ONDERZOEK MASTER KUNSTEDUCATIE Willem de Kooning Academie Piet Zwart Instituut te Rotterdam april 2012 Marieke van der Hoek-Vijfvinkel begeleiding: Annette Krauss - MaikoTanaka ? KUNST ONDERZOEK

Nadere informatie

SharePoint intranet bij Barco Beter (samen)werken en communiceren

SharePoint intranet bij Barco Beter (samen)werken en communiceren SharePoint intranet bij Barco Beter (samen)werken en communiceren Els De Paepe Hans Vandenberghe 1 OVER BARCO 90+ 3,250 +1 billion Presence in more than 90 countries Employees Sales for 4 consecutive years

Nadere informatie

De Cambridge English presentatie voor de leerlingen. Jane West & Fokke de Jong (docenten Engels)

De Cambridge English presentatie voor de leerlingen. Jane West & Fokke de Jong (docenten Engels) De Cambridge English presentatie voor de leerlingen Jane West & Fokke de Jong (docenten Engels) CAMBRIDGE CERTIFICATE Da Vinci 2015-2016 WHO IS IT FOR? -- IT IS FOR YOU! - Do this programme if you are

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

Spraaktherapie in e-health: spraaktechnologie en gaming

Spraaktherapie in e-health: spraaktechnologie en gaming Spraaktherapie in e-health: spraaktechnologie en gaming Helmer Strik Centre for Language and Speech Technology (CLST) Department of Linguistics Radboud University Nijmegen 1 Inleiding Toenemende belangstelling

Nadere informatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Dexia & social media Frank Van ssche, Head of Brand & Project Office, Communicatie Gent, 28/04/2011 Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Quotes Social media isn't (just) about the media,

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement Learnings from 2011 case for: Erdee Media Group Cebuco, Amsterdam BY Martin Leeflang (Validators) Esomar Paper Augustus 2011

Nadere informatie

Things to do before you re 11 3/4

Things to do before you re 11 3/4 Counting Crows 1 Things to do before you re 11 3/4 Lees de tekst en beantwoord de vragen. - Maak deze zin af: De schrijver van de tekst vindt dat kinderen - Welke dingen heb jij wel eens gedaan? Kruis

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0

THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 THE WAY TO FACTORY OF THE FUTURE 4.0 How to create a sustainable future for production companies in Belgium, given the context of high costs & global competition? Industry 4.0: visie op een industriële

Nadere informatie

Night news. Fact sheets. Worksheet

Night news. Fact sheets. Worksheet 1 Night news read Het liedje van Caro Emerald speelt zich s nachts af. Lees twee nieuwsberichten die met nacht te maken hebben. Nieuwsbericht 1 Nieuwsbericht 2 Clouds block view for meteor watchers Do

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

Internet of Things De definitieve stap naar slimme woningen

Internet of Things De definitieve stap naar slimme woningen Internet of Things De definitieve stap naar slimme woningen Frank den Hartog Senior Scientist Consumer Networks, TNO Chair of the Technical Working Group, HGI Frank.denHartog@tno.nl www.frankdenhartog.net

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF ==> Download: TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF - Are you searching for Taal Actief Groep 8 Spelling 2 Books? Now, you will be happy

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Mentale voorkeur. Facts. onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken. Logisch denken

Mentale voorkeur. Facts. onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken. Logisch denken Whole Brain team Mentale voorkeur Facts onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken Logisch denken Mentale voorkeur Form praktijkvoorbeelden grondige planning samenhangende

Nadere informatie

Smart Cities Hoe technologie onze steden leefbaar houdt en slimmer maakt

Smart Cities Hoe technologie onze steden leefbaar houdt en slimmer maakt Smart Cities Hoe technologie onze steden leefbaar houdt en slimmer maakt Pieter Ballon Directeur Living Labs, iminds & Professor, Vrije Universiteit Brussel 1 I. De slimme stad als 2 Smart cities are places

Nadere informatie

Profileren met open en online onderwijs

Profileren met open en online onderwijs Profileren met open en online onderwijs Keuze MOOC platform - op weg naar succes Ulrike Wild, WageningenUR If we will speak of MOOCs over 5 years, we don't know. But there will be a legacy and lasting

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011

Valorisatie Technosprong. Paul Althuis, 10-10-2011 Valorisatie Technosprong Paul Althuis, 10-10-2011 Visie Op regionaal niveau heeft Technosprong over 2010-2016 bijgedragen aan de realisatie van een optimaal starterklimaat in een regio vol open innovatie

Nadere informatie

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF ==> Download: VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF - Are you searching for Van Het Vagevuur In De Hel Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Hoe ontwikkel je een regionale economy?

Hoe ontwikkel je een regionale economy? 1 Hoe ontwikkel je een regionale economy? Model van 5 elementen Excellent Science World leading and accessible positions in sciences People make the difference Attracting world class scientists and talented

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken

Innovatie en RWS. Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken Innovatie en RWS Een scherpe vraag en samenwerking in ketens en netwerken In today s business environment, Innovation means survival. David Gann. 2 RWS Innovatie Innovatie Innovation is the process by

Nadere informatie

Welkom! Michael Sourbron.

Welkom! Michael Sourbron. Make IT personal Welkom! Michael Sourbron Michael.Sourbron@callexcell.be François Gysbertsen François.Gysbertsen@callexcell.be GertJan Coolen GertJan.Coolen@frontline.nl Agenda Introductie Engage uw klant

Nadere informatie

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult)

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Mag ik thuiswerken? Een onderzoek naar de attitudes van managers t.a.v. telewerkverzoeken Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Nederland

Nadere informatie

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren creativiteit bevorderen Dick van der Wateren bio leraar aardrijkskunde geoloog Spitsbergen, Antarctica, Afrika, Europa leraar natuurkunde, nl&t, maker+klas digitaal lesmateriaal edublogger auteur onderwijsbladen,

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Het liedje van Jessie J gaat over wat je kunt kopen. Lees het informatiebord van het winkelcentrum. Hoe heet dit winkelcentrum?

Het liedje van Jessie J gaat over wat je kunt kopen. Lees het informatiebord van het winkelcentrum. Hoe heet dit winkelcentrum? 1 Shopping mall Het liedje van Jessie J gaat over wat je kunt kopen. Lees het informatiebord van het winkelcentrum. Hoe heet dit winkelcentrum? The Tower - Shopping mall 1 Bookshop Blackwell s Waterstones

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

NLP Practitioner: De weg naar succes!

NLP Practitioner: De weg naar succes! NLP Practitioner: De weg naar succes! Kracht ervaren en gebruiken Sneller en diepgaander communiceren Emoties leren beheersen Onderscheidend zijn Genieten van het leven Jouw eigen weg leren gaan Waarom

Nadere informatie

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos

GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING 2 juni 2016 Mireille Goos GOOD TRAINING COALITIE GEMEENTE AMSTERDAM RANDSTAD GOOD HOTEL AMSTERDAM PREFERRED PARTNER PROGRAM Create Beauty, Do Good WHY Create Beauty, Do Good 2009 2012 2014

Nadere informatie

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ==> Download: ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF - Are you searching for Echte Mannen Eten Geen Kaas Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie