Greenport Nederland. Strategische agenda mainport Denken en doen!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Greenport Nederland. Strategische agenda mainport 2010-2013. Denken en doen!"

Transcriptie

1 Greenport Nederland Strategische agenda mainport Denken en doen!

2 Inhoud 1. Inleiding 2. Schema van thema s 3. Thema Gebiedsontwikkeling 4. Thema Toegevoegde waarde 5. Thema Quality of life 6. Thema Mainport 7. Acties per thema 8. Colofon Voorwoord Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! vormt de basis voor een gemeenschappelijke inzet van partijen en afspraken tussen partijen. De agenda, met vier hoofdthema s, geeft de koers aan voor het tuinbouwcluster. In deze agenda zijn stappen gezet en de beschreven acties verschillen van aard: van zeer concreet en uitgebreid - in uitvoering - tot het uitspreken van ambities die nog verdere uitwerking behoeven. De uitwerking, maar ook de concrete uitvoering van activiteiten in het tuinbouwcluster is een collectieve opgave van publieke en private partijen in het tuinbouwcluster. Greenport Nederland 2 Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 3

3 1. Inleiding Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! Het Nederlandse tuinbouwcluster 1 levert als mainport een belangrijke bijdrage aan de Nederlandse economie, zowel wat de handelsbalans betreft als de werkgelegenheid. Het heeft die sterke mondiale positie opgebouwd door een combinatie van passie, talent en economie. Dit zijn de kenmerken van alle succesvolle clusters in de wereld. Het Nederlandse tuinbouwcluster wil die positie behouden en verder uitbouwen. Greenport Nederland heeft in de visie Excelleren! zijn strategische lijnen naar 2040 uitgezet. En, 2040 is dichter bij dan we denken. Vooral in een tijd waarin óók het tuinbouwcluster voelbaar te maken heeft met de gevolgen van de recessie, is het goed dat Greenport Nederland, naast het denken over het langetermijnperspectief, de koers bepaalt in concrete meerjarenacties. Voor u ligt de strategische agenda mainport voor de periode van Greenport Nederland. Kijken we naar het Nederlandse tuinbouwcluster, dan zien we dat die de afgelopen decennia een snelle ontwikkeling heeft doorgemaakt en toonaangevend is in de wereld. Maar, tegelijkertijd zien we ook dat het cluster onder druk staat. Naast de toenemende concurrentie zijn er uitdagingen op het terrein van ruimte, arbeid, onderwijs, duurzaamheid en afzet. In de strategische agenda staan concrete acties om de internationaal georiënteerde tuinbouwcluster in Nederland te versterken en daarmee zijn positie als mondiaal Centre of Excellence te behouden. Denken! Alleen door intensieve samenwerking kan het tuinbouwcluster goed presteren op zowel nationaal als mondiaal niveau. Het tuinbouwcluster heeft als eerste sector in zijn volle breedte (publiek en privaat) ingespeeld op strategische visies en dossiers vanuit de landelijke en provinciale overheden. Dit heeft in 2005 geleid tot het Manifest in uitvoering. In 2006 zijn de Bestuurlijke Uitvoeringsafspraken opgesteld. Eind 2008 heeft Greenport Nederland zijn strategische visie op weg naar 2040 gepubliceerd met de titel Excelleren! Met deze strategische agenda mainport geeft het netwerk Greenport Nederland invulling aan zijn ambities voor de periode tot 2013 Excelleren betekent dat het tuinbouwcluster knelpunten en kansen proactief oppakt en daarmee een forse stap vooruit zet in de verdere versterking van het internationale marktleiderschap. De ontwikkeling van het tuinbouwcluster in Nederland wordt geschetst langs vijf sporen: verdienen, versterken, verbinden, vernieuwen en verduurzamen. Dit resulteert in 2040 onder meer in: verdubbeling van de toegevoegde waarde; een top drie positie op de arbeidsmarkt; duurzaam ingerichte tuinbouwclusters; een Europees netwerk voor transport van versproducten; de positie van mondiaal koploper op het gebied van kennis en innovatie; een leidende mondiale rol in de verduurzaming van de tuinbouw; een actieve bijdrage aan het oplossen van een aantal maatschappelijke vraagstukken. Het tuinbouwcluster levert een stevige bijdrage aan de economische kracht van Nederland. De positie van het cluster is qua economisch belang vergelijkbaar met die van de mainports Rotterdam en Schiphol (zie kader: Economisch belang van het tuinbouwcluster). Voor behoud en versterking van de internationale marktpositie gaat het vooral om het versterken van de centrumfunctie, in termen van duurzame productie, een innovatief toeleverende industrie, toegevoegde waarde, slimme logistieke concepten en kennisontwikkeling. Innovatieve en hoogwaardige greenports als centra in internationale handelsen logistieke ketens dragen bij aan de internationale profilering van Nederland. Naast innovatie, levert Mainport Greenport als maakindustrie een stevige bijdrage aan de Nederlandse werkgelegenheid Economisch belang van het tuinbouwcluster exportwaarde: 14 miljard; productiewaarde: 7 miljard; het tuinbouwcluster is goed voor 24 procent van het overschot op de Betalingsbalans; Op 7 procent tuinbouwareaal levert het tuinbouwcluster 40 procent van de agrarische economische waarde; meer dan directe en indirecte arbeidsplaatsen; aandeel sierteelt in wereldhandel: 60 procent; aandeel bollen in wereldhandel: 90 procent; additionele omzet veredelingsbedrijven: 2,5 miljard; additionele productiewaarde toeleverende maakindustrie in de range van 1,5-2 miljard. x Miljarden euro s Haven Rotterdam Vijf greenports Luchthaven Schiphol Haven Amsterdam Toegevoegde waarde Arbeidsjaren Bron: TNO samengesteld 2009 Werkgelegenheid 1 Onder tuinbouwcluster wordt verstaan: concentratie van productiebedrijven, afzet- en handelsbedrijven, toeleverende industrie en de dienstensector in de tuinbouw (voeding, siergewassen, bloembollen, bomen) 4 Inleiding Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 5

4 De kracht van bundeling De kracht van Greenport Nederland zit in de bundeling van tuinbouw gerelateerde activiteiten. Het hoogwaardige tuinbouwcluster omvat de teelt, productontwikkeling (veredeling, vermeerdering,tuinbouwtechniek), handel en logistieke dienstverlening, kennis en onderwijs. De meerwaarde zit in de fysieke nabijheid van alle onderdelen van de keten, die intensieve samenwerking en kennisuitwisseling bevordert. Bovendien heeft een goed draaiend cluster een magneetwerking. Een relatief grote en veeleisende thuismarkt is daarbij een belangrijke voorwaarde voor clusters: de producenten zien zich genoodzaakt state of the art te produceren. De theoretische basis hiervoor is verwoord door Michael Porter, professor aan Harvard University. In het kort: cluster van teeltbedrijven, veilingen, handelsbedrijven en tuinbouwtoeleveranciers bij elkaar. Vaak ook veredelaars en vermeerderaars van planten en zaden; kennisinstellingen en opleidingen die actief zijn in de tuinbouw; overheden, van gemeente tot en met Rijk. Resultaat: een intensieve uitwisseling van kennis en verdergaande samenwerking; dit netwerk stimuleert ondernemingen en kennisinstituten om topprestaties te leveren. Doen! Het totale tuinbouwcluster is vanuit overtuiging en het gezamenlijke belang van de partners bestuurlijk verenigd in Greenport Nederland. De missie van Greenport Nederland is het versterken van het mondiaal opererende Nederlandse tuinbouwcluster. Dat doet Greenport Nederland vanuit een gezamenlijke koers. De uitvoering daarvan legt Greenport Nederland bij de ondernemers in de tuinbouw, het dienstverlenende bedrijfsleven (o.a. veilingen, banken), de belangenorganisaties (tuinbouw breed) en de overheden (Rijk, provincies en gemeenten).banken), belangenorganisaties (tuinbouwbreed) en overheden (Rijk, provincies en gemeenten). Greenport Nederland opereert vanuit een gezamenlijk strategisch belang, geoperationaliseerd in de Strategische agenda mainport Deze, gebaseerd op de strategische denkrichtingen uit de Visie 2040 Excelleren!, omvat vier thema s: gebiedsontwikkeling (ruimte, infra, logistiek & standaardisatie); toegevoegde waarde (marktinnovatie & -versterking); quality of life (duurzaam ondernemen & samenleving, arbeid & scholing); mainport (internationalisering, Greenport University Network, mainportontwikkeling). In de strategische agenda mainport staat een reeks langjarige acties en ambities, waarvoor stakeholders uit het landelijke en de regionale greenports verantwoordelijkheid nemen voor de uitvoering. Trekker van een afspraak of cluster van afspraken is een van de leden van de Stuurgroep Greenport Nederland. Deze portefeuillehouder ( trekker ) heeft een initiërende, regisserende en coördinerende rol in de uitvoering. Dit betekent dat hij/zij de voortgang van de toegedeelde afspraken actief volgt en de stuurgroep regelmatig informeert over de voortgang of erop kan worden aangesproken. De portefeuillehouder laat zich door de betrokken partijen informeren over de wijze waarop de activiteiten worden gefinancierd. Hierbij is uitgangspunt dat de financiële inzet door de bij de afspraak betrokken partijen zelf wordt gedragen. Greenport Nederland bepaalt de gezamenlijke koers en inzet, en zorgt er voor dat resultaten doorwerken in alle regionen van het netwerk. Greenport Nederland heeft drie soorten acties geformuleerd: agenderen, scannen en volgen. Agenderen wil zeggen dat de verantwoordelijkheid primair bij Greenport Nederland ligt. Scannen wil zeggen dat er nadere informatie nodig is voordat de keuze voor agenderen of volgen kan worden gemaakt. Volgen betekent dat de verantwoordelijkheid elders is belegd en dat Greenport Nederland het onderwerp actief volgt. Voor alle drie acties neemt de portefeuillehouder verantwoordelijkheid. De stuurgroeptrekker/portefeuillehouder overlegt met de betrokken partijen over de manier waarop de financiering voor de uitwerking van de afspraak georganiseerd wordt. Daarbij is het uitgangspunt dat de financiële inzet door de bij de afspraak betrokken partijen zelf wordt gedragen. Toelichting op de hierna volgende tabellen: groen is agenderen -> primaire verantwoordelijkheid Greenport Nederland; oranje is scannen -> nader onderzoeken en vervolgens vaststellen: agenderen of volgen; blauw is volgen -> primaire verantwoordelijkheid ligt elders; Greenport Nederland volgt (actief); Nummering activiteiten sluit aan bij tekst afspraken. 6 Inleiding Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 7

5 2. Schema van thema s Gebiedsontwikkeling Subthema Trekker Benoemde activiteit Plan van aanpak Gereed Belegd/betrokken Ruimte Van Vliet 1.1. Areaalverlies voorkomen RO handhaven 1.2. Investering n.a.v. de integrale visies 1.3. Realiseren geplande ontwikkeling binnen de greenports en de overige tuinbouwgebieden 1.4. Saneren verspreid glas uitvoeren 1.5. Ontwikkelen Landmarks 1.6. Verandering volumestromen (productie 2025) 1.7. Herstructurering continueren 1.8. Agrogerelateerde bedrijventerreinen a. Voorkomen dat tijdelijke verminderde ruimtevraag leidt tot een krimp van de planologische bestemming voor duurzaam glasareaal in de greenports b. Inventariseren welke knelpunten de greenportgemeenten tegenkomen bij de handhaving van hun ruimtelijke ordeningsbeleid op dit gebied en, daar waar nodig, in overleg met provincies en Rijk, bepalen wat er voor nodig is om het duurzaam glasareaal te behouden a. Onderbouwen van de investeringen (MKBA) b. De greenportgemeenten stellen in 2010 een handreiking op met de voor de greenports relevante kengetallen c. Onderzoeken of bij investeringen van (inter)nationaal belang tot een andere financiële verdeelsleutel c.q. bijdrageverstrekking gekomen kan worden. (Investeringen overstijgen de draagkracht van de locale overheden) d. Stimuleren dat gebiedsvisies worden geactualiseerd a. Actualiseren uitvoeringsplan (2008) ontwikkelruimte in de tuinbouwgebieden b. Studie nieuwe tuinbouwgebieden voortzetten c. Opzetten landelijk ontwikkelingsprogramma op interdepartementaal niveau a. Uitvoeren sanering verspreid glas b. Saneren papieren glas Landmarks ontwikkelen die als visitekaartje van de tuinbouw in Nederland worden ingezet bij de ontvangst van binnen- en buitenlandse gasten Onderzoeken hoe product- en volumestromen zullen veranderen. Alleen op die manier kunnen goede besluiten worden genomen (planning, investeringen, afschrijvingen etc.) a. Monitoren van de herstructuringsopgaven (eens per twee jaar) b. Herzien van de Onteigeningswet waardoor het onteigenen van glas voor glas mogelijk wordt a. Monitoren uitvoeringsplan agrogerelateerde bedrijventerreinen (eens per twee jaar) b. Meenemen behoefte aan agrogerelateerde bedrijfsterreinen in de actualisatie van de integrale visies per greenport Gemeenten Rijk Provincies , start na advies cie Nijkamp Gemeenten Rijk Provincies Provincies Rijk Gemeenten 2010 Rijk Gemeenten Provincies Bedrijfsleven 2013 Bedrijfsleven greenports Gemeenten 2012 Provincie Zuid-Holland Gemeenten Bedrijfsleven Gemeenten Subthema Trekker Benoemde activiteit Plan van aanpak Gereed Belegd/betrokken Infrastructuur en Logistiek De Boon 1.9. Nieuwe logistieke concepten Verbeteren beladingsgraad Logistieke knooppunten Achterland Integratie met mainports Comodaal vervoer Verbeteren nationale infrastructuur Standaardisatie a. Stimuleren van innovaties door projecten te initiëren, aan te jagen of aan subsidiestromen te koppelen b. Monitoren ontwikkeling nieuwe logistieke concepten c. Verbinden van projecten in programma s d. Uitwisselen van kennis en best practices a. In kaart brengen logistieke stromen b. Bundelen logistieke stromen a. Onderzoeken voor- en nadelen van opzet logistieke knooppunten in het achterland / afzetgebieden b. Onderzoeken meest geschikte locaties c. Stimuleren opzet hub (bij gebleken voordeel) a. Structureel overleg met Schiphol en de Rotterdamse haven over: Logistieke concepten Standaardisatie (logistiek en ICT) Infrastructuur a. Uitvoeren pilotprojecten voor verstransport via spoor en binnenvaart b. Onderzoeken meest geschikte locaties voor mulitimodale overslagpunten c. Ondersteuning bij realisatie multimodale overslagpunten a. In kaart brengen en monitoren van infrastructurele knelpunten b. Infrastructurele wensen inbrengen in MIRT. a. Tuinbouwbrede afstemming over standaardisatie b. Standaardisatie greenports zoveel mogelijk in lijn brengen met standaards mainports Continu proces Continu proces 2011 Jaarlijks Stuurgroep Duurzame Logistiek Stuurgroep Duurzame Logistiek Stuurgroep Duurzame Logistiek 8 Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 9

6 Toegevoegde waarde Subthema Trekker Benoemde activiteit Plan van aanpak Gereed Belegd/betrokken Marktinnovatie Driessen 2.1. a. Coördinatie bewerkstelligen tussen loketten en regelingen Niet gestart Greenport Nederland Complementaire aanpak b. Inzicht in beschikbare of ontbrekende randvoorwaarden. LTO en Provincie innovatiebevordering Limburg Van Ruiten 2.2. Regie, focus en complementariteit bij innovatieprogrammering 2.3. Innovatie versnellen en business (kassa) bevorderen a. Inrichten van platform voor afstemming innovatieprogrammering b. Bewuste gezamenlijke werving en programmering innovatiesteun a. Organiseren kennis over financieringsconstructiesitaal b. Bevorderen dat er, afhankelijk van de projectfase, verschillende soorten steun voorhanden zijn: voucher, subsidie, EIB, revolving fund, participatie 2.4. Programma waardecreatie Onderscheidende producten/concepten/service creëren. Collectief pre-competitief onderzoek Greenport Nederland kan verbindingen leggen, onderzoek en innovatie stimuleren 2.5. Programma responsiviteit 2.6. Opzet integraal programma biodiversiteit en veredeling Niet gestart Niet gestart Niet gestart Individuele of groepen bedrijven, ketenpartners (Keten) marketingplannen tot consument ontwikkelen (voorzien in consumentenbehoefte) Niet gestart GroentenFruitbureau IBC, PPH Bloemenbureau Holland Opzet integraal programma diversiteit en veredeling om positie van Greenport Nederland in de wereld te verstevigen in de toenemende vraag naar duurzaam geproduceerd voedsel Niet gestart Productschap Tuinbouw, SMK, MPS Subthema Trekker Benoemde activiteit Plan van aanpak Gereed Belegd/betrokken Marktversterking Van Ruiten 2.7. Versterking ketensamenwerking 2.8. Afzetstructuur versterken a. Business to business certificering op terrein van duurzaamheid bevorderen Niet gestart Productschap Tuinbouw SMK, MPS b. NL- merk voor commodity producten organiseren, beheersen en laden Niet gestart Telersverenigingen en afzetcoöperaties GroentenFruitbureau Bloemenbureau Holland c. Permanente concurrentie-analyse van productie- en handelsstromen Niet gestart DPA FloraHolland Bollen/bomen a. Strategisch inzetten van aanbod- en prijsinformatie; op niet transparante wijze b. Streven naar vaste en korte ketens c. Vermindering van het aantal aanbieders in diverse schakels van de keten Niet gestart Telersverenigingen en afzetcoöperaties Subthema Trekker Benoemde activiteit Plan van aanpak Gereed Belegd/betrokken Bedrijf 2040 Van 2.9. Uitwerking in ontwikkelings-, onderzoeks- en invoeringsagenda 2010 Heyningen Oriëntatie/scan op het thema Afhankelijk van uitkomst 2.9. Niet gestart Ontwikkeling programma Uitvoering programma Afhankelijk van uitkomst Niet gestart 10 Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 11

7 Quality of Life Subthema Trekker Benoemde activiteit Plan van aanpak Gereed Belegd/betrokken Duurzaam In uitvoering Ondernemen Bukman 3.1. Duurzame energiebronnen in de tuinbouwketen Primaire productie a. Verschillende duurzaamheidplatfora in primaire sector stellen duurzaamheidagenda op b. Duurzaamheidplatfora onderhouden onderling actief contact c. Zaken die niet of nog onvoldoende zijn afgedekt in lopende programma s worden zichtbaar gemaakt en gedeeld met alle partijen d. Greenport Nederland ontvangt jaarlijkse voortgangsrapport van alle duurzaamheidplatfora e. Greenport Nederland tweejaarlijkse monitor die de voortgang van het tuinbouwcomplex in beeld brengt f. Synergie bewerkstelligen tussen Randstad urgent en Platform Duurzame glastuinbouw (herijking) g. Ontsluiten en/of verbinden communicatiekanalen sectoren:adresseren, waar nodig samenbrengen van partijen h. Agenderen, samenbrengen van partijen en/of adresseren aan relevante platfora. Platfora stemmen af en informeren Greenport Nederland i. Verbinden van energie- / bodemconvenanten met het ruimtelijke beleid op greenportniveau: Rijk - bedrijfsleven Rijk - provincies Rijk - gemeenten j. Communiceren van ambities en bereikte resultaten k. Afstemmen en uitwerken van afspraken met logistiek/distributie en retail l. Contact zoeken met relevante maatschappelijke organisaties m. Verwerven van vertrouwen bij consument (energielabels, footprints, etc) Logistiek en distributie a. Opzetten van een resultatenmonitor logistiek b. Uitwerken van afspraken over het behouden van resultaten in de opvolgende schakels in de keten. c. Verbinden activiteiten logistiek sector in de onderscheiden tuinbouwsectoren op het terrein van energieverduurzaming d. Samenwerken met andere (agro)sectoren e. Verbinding zoeken met diverse logistieke platforms en het logistieke bedrijfsleven buiten de tuinbouw (inclusief de mainports). Gericht op een betere benutting van het instrumentarium: Innovatieprogramma Logistiek & Supply Chains; TTI Logistiek en de Supply Chain Campus in Breda. In uitvoering Platform Duurzame Glastuinbouw (PDG) Milieuplatform Bloembollen Randstad Urgent Kas als Energiebron Productschap Tuinbouw Platform Agrologistiek Stuurgroep Duurzame logistiek Subthema Trekker Benoemde activiteit Plan van aanpak Gereed Belegd/betrokken Duurzaam In uitvoering Ondernemen 3.2. Programma duurzame waterhuishouding 3.3. Programma Kringloop ondernemen 3.4. Stimuleren kennisontwikkeling 3.5. Inrichten MVO platform f. Biodiesel uit Jathropa g. 2e generatie brandstoffen h. Schoon en Zuinig (doorstart Schoon Vervoerd), opstellen business case i. Groen Gas, van 12 aardgasstations naar in 2010 j. Carbon footprint, methodiek bepaald. Lobby in Brussel voor Europese standaard k. Haalbaarheidstudie naar vergistingsfabriek tbv Groen gas bij Primaviera l. Be lean, be green, programma ten behoeve van -20% CO2, waarbij koplopers die dit halen, privileges krijgen vanuit verladers en gemeenten Retail a. Scannen van haalbaarheid en uitvoerbaarheid vraaggestuurde productie en afzet. Greenport Nederland neemt initiatief voor een gespreksplatform, scannen van haalbaarheid en uitvoerbaarheid, aansluiting zoeken bij lopende activiteiten (Tuinbouw Integraal Digitaal) b. Ontwerp een consumentenmonitor gericht op energieverduurzaming. Keten partijen bestrekken hierbij de NGO s. Scannen en in kaart brengen van oplossingsrichtingen energiebesparing/ energie-input. a. Opstellen uitvoeringsagenda water, medio 2010 beschikbaar en in uitvoering nemen voor glastuinbouw en contact aangaan met partijen in Greenport Nederland b. Formuleren van kwaliteitseisen t.b.v. duurzame inrichting van de natte oppervlakte, bollenteelt en boomteelt locaties c. Borgen duurzame waterbronnen voor zowel bedekte als open teelten a. Communiceren ontwerpprincipe C2C (zowel naar bedrijfsleven als overheden) b. stelt concreet plan op voor kennisontwikkeling en kennisoverdracht c. Agendasetting in alle duurzaamheidsgremia en bij de lagere overhedend d. Werft pilotprojecten op thema en regioniveau e. Stimuleert de uitwerking van C2C in een managementtool f. Creëert bewustzijn bij partijen dat beperken van voedselverliezen kan bijdragen aan het voorkomen van onnodig geproduceerde CO2 Stimuleren van een degelijke en transparante kennisinfrastructuur a. Horizontale en verticale afstemming b. afleggen van verantwoording aan overheid en samenleving In uitvoering April 2010 In uitvoering In ontwikkeling Actief volgen Initiëring 2010 Platform Agrologistiek Stuurgroep Duurzame logistiek Productschap Tuinbouw Platform Duurzame Glastuinbouw Randstad Urgent Milieuplatform bloembollen Platform Duurzame Glastuinbouw Duurzaamheidsplatforms overige sectoren Platform Duurzame Glastuinbouw Duurzaamheidsplatforms overige sectoren Sectoren, schakels in keten 12 Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 13

8 Subthema Trekker Benoemde activiteit Plan van aanpak Gereed Belegd/betrokken Samenleving Van der Tak 3.6. Monitoring 3.7. Greenport Care(s) 3.8. Acceptatie in omgeving versterken Opstellen van een proces en inhoudelijke monitor 2012 Greenport Nederland Initiëren van een Deltaplan gezondheid 2011 a. Waarmaken van de uitdaging licence to produce b. Bespreekbaar maken van het noodzakelijke instrumentarium ten einde duurzame ontwikkeling te stimuleren Continu proces Greenport Nederland Subthema Trekker Benoemde activiteit Plan van aanpak Gereed Belegd/betrokken Europa Driessen 4.3. Bewerkstelligen van een stevige positie op de Europese tuinbouwmarkt a. Ontwikkeling tot Europees marktleider b. Bewerkstelligen van intensieve samenwerking met en ook financiële deelname in enkele Europese tuinbouwclustersc. bewerkstelligen van intensievere samenwerking met andere succesvolle branches in Europa. Niet gestart 4.4. Lobbydoelen en -strategie uitwerken Dossiers indentificeren, reguliere activiteit LTO, DPA, VBN Productschap Tuinbouw, VNO-NCW Provincie Limburg namens Greenport Nederland Subthema Trekker Benoemde activiteit Plan van aanpak Gereed Belegd/betrokken Arbeid Van Ruiten Samenwerking sector - onderwijs a. Versterking imago van het onderwijs en het tuinbouwcluster (3.9.) b. Leren en werken stimuleren en versterken (3.10.) c. Versterken en vernieuwen van het regulier dagonderwijs (3.11.) d. Kennis actualiseren en benutbaar maken voor onderwijs en scholing (3.12.) e. Mondiaal opleidingscentrum voor intensieve tuinbouw (3.13.) f. Contacten buiten groene onderwijs versterken (3.14.) Groepen bedrijven Bollenacademie, LTO Productschap Tuinbouw 4.5. De invloedsfeer vergroten 4.6. Aansturen op EU status Centre of Excellence a. Meerwaarde verkennen van aansluiting bij bestaande netwerken. b. Alle Greenports brengen hun contactpersonen van universiteiten, hogescholen en andere instituten in kaart in het kader van toegepaste wetenschap en co-innovatie. (ook voor nabije/ aanspreekbare buitenlandse vestigingen. a. Lobbydoelen en strategie verwoorden in communicatie materiaal b. Greenport Nederland data toepassen op in Brussels gehanteerde criteria rond kennis en innovatie. c. Synerigepotentieel regionale ontwikkeling en kennisontwikkeling presenteren. Continu proces 14 Subthema Trekker Benoemde activiteit Plan van aanpak Gereed Belegd/betrokken Greenport Huges 4.1. Niet gestart International Uitvoeren concurrentieanalyse/ Dutch Greenport International (DGI) Maters 4.2. Dutch Greenport International (DGI) Mainport a. Onderzoek (2010) gebruik bestaand materiaal, websites b. Analyse (2011) c. Ontwikkelen Strategie (2011) d. Uitvoering ( ) afhankelijk van analyse (b.) Opstellen Roadmap (DGI) a. Verkenning b. Marktanalyse c. Aanbodsanalyse d. Vormgeven organiserend vermogen e. Rapportage aan stuurgroep In uitvoering Rabobank Productschap Tuinbouw Bloemenbureau GroentenFruitbureau Wageningen UR LTO/KAVB FloraHolland / VBN / DPA VGB / Frugiventa / Anthos AVAG, DPA, VGB Frugiventa, provincies Limburg, Zuid- en Noord- Holland, LNV, EZ, EVD Subthema Trekker Benoemde activiteit Plan van aanpak Gereed Belegd/betrokken Greenport University Network Van Heyningen In uitvoering Rabobank 4.7. Toegevoegde waarde onderzoeken van Greenport University Network 4.8. Ontwikkeling en realisatie van Greenport University Netwerk a. Vraagstukken ter toetsing voorleggen aan klankbordgroep van deskundigen b. Beantwoorden van onderzoeksvragen c. Trekken conclusies en doen van aanbevelingen d. Uitwerken businesscase Ontwikkeling en realisatie afhankelijk van uitkomsten 4.7. Subthema Trekker Benoemde activiteit Plan van aanpak Gereed Belegd/betrokken Mainportstatus versterken Van der Tak 4.9. Mainport status versterken Ruiten Bewaken maatregelen recessie Van der Tak Meer dialoog/oordeelsvorming Ruiten Ontwikkelen gezamenlijke communicatiemiddelen Onderzoeken of er een vastere structuur/bezetting moet komen, ondergebracht in een krachtige, professionele kernorganisatie Diverse lopende actieplannen w.o. van LTO Glaskracht Noord a. Integrale benadering ten aanzien van de vijf greenports en satellietgebieden b. Communicatielijnen versterken a. Verhogen van inzet voor de organisatie van bijeenkomsten, congressen, brochures, persberichten, etc. b. Inrichten van dynamische website/portal, om daarmee sneller informatie en kennis te ontsluiten en verbindingen te creëren 2010 Stuurgroep Greenport Nederland Continu proces Continu proces Continu proces Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 15

9 3. Gebiedsontwikkeling Ruimte Algemeen Het thema gebiedsontwikkeling, uit de agenda van Greenport Nederland, gaat over het versterken van de greenports en de satellietgebieden op ruimtelijk economisch vlak. Het thema gebiedsontwikkeling omvat drie subthema s: ruimte; infrastructuur/logistiek; standaardisatie. Een deel van de opgaven uit de Bestuurlijke Uitvoeringsafspraken is nog actueel en zijn daarom in deze agenda meegenomen (Stuurgroep, november 2009). Doelstelling Greenport Nederland schetst in de Visie 2040 Excelleren! een beeld van de toekomst van de tuinbouw. Het Nederlandse tuinbouwcluster zal in 2040 zijn productie en toegevoegde waarde hebben verdubbeld van 10 naar 20 miljard euro, deels door anders en efficiënter te produceren in Nederland en deels door het opzetten van bedrijven in het buitenland; het verder internationaliseren van de sector Het LEI (2009) heeft berekend dat de tuinbouw in Nederland blijft groeien en intensiveren, waardoor er zeker tot 2020 ruimtevraag is. Door de economische crisis zal deze groei de komende jaren vertraging oplopen. Omdat de vraag naar ruimte bij te verwachten economische herstel terugkeert en de aanwijzing van nieuwe locaties een lang traject kent, gaat dit programma uit van minimaal behoud van het huidige areaal. Dit is vooral van belang in of nabij de greenports, omdat daar de ruimtevraag het grootst is vanwege het toenemende belang van verticale ketenverbinding in het cluster. Samenhang De activiteiten op het terrein van gebiedsontwikkeling vertonen vooral een interne samenhang. De mate waarin de herstructurering en de sanering in de greenports vorm krijgt, heeft een directe relatie met de ruimtevraag daarbuiten. Het onderzoek naar de verwachte toename van de volumestromen/productie tot 2025 heeft een relatie met de activiteiten van de stuurgroep Duurzame Logistiek, Ketensamenwerking en Greenport Internationaal. Voorkomen areaalverlies door het handhaven van de ruimtelijke bestemming (1.1) Na de economische crisis gaat de tuinbouw zich weer ontwikkelen waarvoor ruimte voor herstructurering en groei, verankerd in ruimtelijke bestemmingen, nodig is. Voorkomen moet worden dat de tijdelijk verminderde ruimtevraag leidt tot een krimp van de planologische bestemmingen voor duurzaam tuinbouwareaal in de greenports. De greenportgemeenten zijn aan zet om areaalverlies te voorkomen. Dit is met name aan de orde in de Randstad, waar de ruimtelijke druk al groot is. In Greenport Nederland verband zullen de greenportgemeenten knelpunten inventariseren die zij in het ruimtelijkeordeningsbeleid tegen komen. Daar waar nodig treden zij in overleg met provincies en Rijk om te bepalen wat er nodig is om het tuinbouwareaal duurzaam te behouden. Investeringsagenda n.a.v. de integrale visies (1.2) Vanuit de landelijke insteek om wat (inter)nationaal sterk is, verder te versterken, zijn als onderdeel van de integrale gebiedsvisies, investeringsagenda s opgesteld. Deze agenda s zijn omvangrijk en geven inzicht in de totaal benodigde financiële middelen. In dit verband is het ook van belang dat er, ter onderbouwing van de investeringen, Maatschappelijke Kosten Baten Analyses (MKBA) of business cases worden opgesteld De investeringsagenda s zijn ook de basis voor de onderbouwing van verzoeken aan derden om financiële bijdragen. De voorziene investeringen die met de realisatie van de gebiedsvisies zijn gemoeid, zijn omvangrijk en overstijgen de draagkracht van de lokale overheden, zelfs bij 50 procent cofinanciering door hogere overheden. Voor de herstructurering, als onderdeel van de economische structuurversterking, zijn eveneens additionele fondsen nodig, net zoals er geld wordt vrijgemaakt voor de herstructurering van bijvoorbeeld verouderde bedrijventerreinen. Om een actueel beeld te houden op het beleid en de opgaven worden in 2012 de gebiedsvisies geactualiseerd. Het initiatief hiervoor ligt bij de individuele greenports. Realiseren geplande ontwikkelingsruimte binnen de greenport en overige tuinbouwgebieden (1.3) De gebiedsvisie geeft zicht op de ontwikkeling van de aangewezen tuinbouwgebieden in de greenports, de Landbouw Ontwikkelingsgebieden (LOG s) en de provinciale projectlocaties verloopt. In 2011 wordt de in 2008 uitgevoerde inventarisatie geactualiseerd. De uitvoering vindt in overleg met het tuinbouwbedrijfsleven plaats door de greenportgemeenten. Om de groei van de tuinbouw op langere termijn mogelijk te maken, wijzen de provincies nieuwe tuinbouwgebieden aan. Deze afspraak uit de Bestuurlijke Uitvoeringsafspraken wordt in 2010 afgerond. Daarnaast heeft het Rijk eind 2009 de commissie Nijkamp ingesteld voor een advies over: regionale samenhang van het cluster; samenhang binnen het cluster; ruimtebehoefte van het cluster, specifiek de productiefunctie; verduurzaming van het cluster; governance in relatie tot het cluster. Op basis van de uitkomsten van het advies Nijkamp formuleert het kabinet zijn standpunt, inclusief de ruimtelijke consequenties voor Greenport Nederland. De Werkgroep Ruimte van Greenport Nederland, met daarin vertegenwoordigers van de departementen VROM, LNV, de provincies, de greenportgemeenten en het bedrijfsleven, heeft in 2008 een onderzoek naar de ruimtevraag begeleid (NOVIOCONSULT Greenports gewogen ). In vervolg hierop wordt de ruimtelijke en economische positie van de satellietlocaties in relatie tot de vijf greenports kerngebieden in kaart gebracht. Daarnaast vindt in de provincies Noord-Holland, Zuid-Holland en Noord- Brabant onderzoek plaats naar mogelijke nieuwe duurzame tuinbouwlocaties. In 2010 wordt, in samenhang met het advies van Nijkamp, bepaald hoe wordt omgegaan met de vraag naar nieuwe tuinbouwlocaties. Hierbij wordt ook de ontwikkeling van andere ruimtevragers meegewogen. Dit advies is input voor een Landelijk Ontwikkelingsprogramma, dat Greenport Nederland nastreeft op interdepartementaal niveau. Hierbij gaat het om planning, uitvoering en monitoring op zowel middellange als langere termijn van het ruimtelijke beleid voor Greenport Nederland. De ervaringen met de decentralisatie van het ruimtelijk beleid zijn hierbij wel een aandachtspunt. Andere aandachtspunten zijn: ruimtebehoefte, ruimtegebruik, verbinding met infrastructuur en overige ruimtefuncties zoals agrogerelateerde bedrijventerreinen. Onderdeel van het programma zijn ook de resultaten van de prioritering van de sanering. De start van het project en het aanwijzen van een trek- 16 Gebiedsontwikkeling Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 17

10 ker vindt plaats als de inhoud van het advies van de commissie Nijkamp bekend is. Saneren van verspreid liggend glas en papieren glas (1.4) Het is rijksbeleid om glastuinbouw in Nederland zoveel mogelijk te bundelen. Dit komt de duurzaamheid en de landschappelijke kwaliteit ten goede. Hierbij hoort dat de ontwikkeling van het verspreid liggende glas wordt geremd en het papieren glas wordt gesaneerd. Bij de doelstelling om de glastuinbouw te bundelen, hoort ook het saneren van ongewenst verspreid liggend glas. Bij het bepalen van de inzet om deze doelstelling te bereiken, is de eerste stap het definiëren van wat als ongewenst verspreid glas wordt bestempeld en het aanwijzen van de locaties die hieronder vallen, met daarbij een prioritering op basis van urgentie. Het is daarnaast nodig dat er mogelijkheden blijven om (tijdelijk) ondersteunend glas in te zetten bij de teelt van opengrondsteelten, als: bomen, bollen en vaste planten. Voor de prioritaire gebieden moet de sanering actief worden opgepakt. De uitvoering wordt gemonitord en er moet nieuwe financiering komen voor een volgende fase. De provincie Zuid-Holland stelt in 2010 een voortgangsrapportage op met aanbevelingen over de (nog) te saneren locaties en de inzet van instrumentarium en middelen. De aanbevelingen uit deze rapportage kunnen mede van nut zijn voor de aanpak van saneringsprojecten elders in het land. Met name de beschikbaarheid van financiële middelen voor de periode na 2011 is bepalend de voortgang. De gemeenten voeren de sanering uit met steun van het Rijk (Mooi Nederland), provincies en het bedrijfsleven. De gemeenten zullen de niet benutte glasbestemming verwijderen uit de bestemmingsplannen van die gebieden die niet horen tot de aangewezen duurzame glastuinbouwgebieden. De provincies hebben de glastuinbouwgebieden ook vastgelegd in de provinciale structuurvisies en hebben in de Verordening Ruimte bepalingen opgenomen over de sanering van papieren glas. Ontwikkelen landmarks (1.5) In verschillende greenports zijn er al ontmoetingsplaatsen waar de tuinbouw zich manifesteert. Van belang is dat daarnaast op mainportniveau landmarks worden ontwikkeld, die als visitekaartje van de tuinbouw in Nederland worden ingezet bij de ontvangst van binnen- en buitenlandse gasten. Deze landmarks zijn representatief en bieden ruimte voor het presenteren van de state of the art van de tuinbouw. Door de verschillende functies uit het cluster (handel, toelevering kennisontwikkeling) hierbij te betrekken, kan een optimale presentatie worden gegeven. In de Greenport Westland-Oostland worden de eerste stappen gezet voor de ontwikkeling van een World Greenport Centre. Het initiatief hiervoor ligt in samenwerking met de gemeente bij het bedrijfsleven. Verandering volumestromen, productie 2025, (1.6) Als gevolg van de verwachte productieverdubbeling in 2025, clustering, verdere schaalvergroting en toenemende import/ export veranderen de product- en volumestromen. Het is van groot belang om te onderzoeken hoe deze stromen zich ontwikkelen en wat daarvan de impact is op de infrastructuur. Alleen dan kunnen ondernemers en overheid ten aanzien van planning, investeringen en afschrijvingen goede besluiten nemen over de infrastructuur, de locatiekeuze en inrichting van bedrijventerreinen. De provincie Zuid-Holland doet in 2010 onderzoek naar deze grootheden in relatie tot de haven van Rotterdam in de Greenport Westland-Oostland. In 2011 wordt deze studie uitgebreid naar Greenport Nederland. De studie vindt in samenspraak met de Stuurgroep Duurzame Logistiek plaats. Verder is er sprake van een inhoudelijke samenhang met thema Greenport Internationaal en thema Ketensamenwerking, omdat de ontwikkelingen op deze gebieden van invloed zijn op de ruimtevraag in de greenports. Herstructurering in de greenports continueren (1.7) Herstructurering van de tuinbouw biedt kansen voor het realiseren van een innovatief, efficiënt en duurzaam tuinbouwcomplex in de greenports en de daarvoor aangewezen gebieden. Het initiatief hiervoor ligt meestal bij de ondernemers. Daarnaast lopen er, als onderdeel van integrale gebiedsontwikkeling, grootschaliger initiatieven waarvan de greenportgemeenten trekker zijn. De herstructureringsopgave voor alleen al de glastuinbouw is groot: 3700 ha (peiljaar 2007). In 2009 is de Monitor Greenport Nederland uitgebracht. De Monitor wordt eenmaal per twee jaar opgesteld en geeft zicht op de voortgang van de herstructureringsopgaven. Bij de herziening van de Onteigeningswet wordt ook bekeken of het onteigenen van glas voor glas mogelijk is. Doel is om in daarvoor in aanmerking komende gevallen ernstige vertraging dan wel het niet realiseren van herstructureringsinitiatieven te voorkomen. Agrogerelateerde bedrijventerreinen (1.8) Ook de ontwikkeling van agrogerelateerde bedrijventerreinen wordt binnen Greenport Nederland gevolgd via de tweejaarlijkse monitor. In de actualisering van de integrale visies per greenport wordt ook de vraag naar agrogerelateerde bedrijfsterreinen meegenomen. 18 Gebiedsontwikkeling Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 19

11 Infrastructuur en Logistiek Algemeen Greenport Nederland schetst in de Visie 2040 Excelleren! een beeld van de toekomst van de tuinbouwlogistiek. Greenport Nederland heeft de ambitie in 2040 toonaangevend te zijn in verslogistiek. Nederland moet koploper zijn op het gebied van transport en logistiek om Centre of Excellence te kunnen blijven. Goede verbindingen tussen de greenports en satellietgebieden en goede verbindingen met import- en afzetlanden zijn randvoorwaarde voor behoud en versterking van het cluster. Daarom moeten de verbindingen over de weg, het water, door de lucht en via het spoor tussen (internationale) productiegebieden, greenports en afzetgebieden, zodanig zijn vormgegeven dat tuinbouwproducten in 2040 zonder noemenswaardig oponthoud kunnen worden getransporteerd. Doelstelling Snelle en betrouwbare aanvoer De retail (en in mindere mate de detailhandel) wil producten vaker, vlugger en verser. De retail wil zelf geen voorraden aanhouden. In plaats van een grote lading in één keer, moet er vaker in kleinere hoeveelheden worden geleverd. Voor de omvang en frequentie van de gewenste levering laat de retail zich leiden door de omloopsnelheid in het schap. De levering moet aldus op de door de retailer aangegeven tijdstippen (slots) plaatsvinden. Te laat leveren, is voortaan niet meer leveren. De groothandel moet dus snel en flexibel kunnen reageren op de retailvraag. Dit kan onder meer alleen als het transport snel en betrouwbaar is. Congestie op de wegen staat dit in de weg. Hoe langer de afstanden, des te groter de kans op vertraging en hoe onbetrouwbaarder de afleveringstijd. Logistieke knooppunten dicht bij de afzetmarkt helpen om de aanvoertijden snel en betrouwbaar te houden. Vergroten van de actieradius van Greenport Nederland De autonome groei van het verkeer (jaarlijks 2 procent) zorgt samen met de verdere verstedelijking van Nederland voor een toenemende druk(te) op de infrastructuur. Zonder maatregelen leidt dit niet alleen tot files en onbetrouwbare afleveringstijden, maar ook tot een beperktere actieradius en daarmee dus tot inperking van het aantal afzetmarkten. Door de mobiliteit op wegen te verbeteren, andere vervoersmodaliteiten met (nog) voldoende capaciteit te kiezen en niet meer alle productstromen via Nederland te laten lopen, wordt de actieradius vergroot. Bevorderen van de duurzaamheid Duurzaamheid is voor de tuinbouwketens een onderwerp van toenemend belang. De retailer en de consument laten zich in hun aankoopgedrag in toenemende mate leiden door de gevolgen van de productiewijze voor het milieu. Een van de thema s is CO2. Er zijn al supermarktketens die een carbon footprint op de verpakking van de door hen afgezette producten (laten) zetten. Nederlandse producten (of via Nederland vervoerde producten) moeten op dit vlak kunnen concurreren met plaatselijk geteelde producten (local for local). Naast de wijze van telen, heeft ook de wijze van vervoer een belangrijk effect op de carbon footprint. Door schoon te vervoeren kan Greenport Nederland de concurrentie aan. De doelstellingen kunnen alleen worden behaald als er logistieke innovatie plaatsvindt. Samenhang De activiteiten van het thema Gebiedsontwikkeling Infrastructuur en logistiek hebben een duidelijke link met thema Ruimte (subthema), thema Duurzaam ondernemen en thema Internationalisering. Monitoren, initiëren, aanjagen en verbinden van nieuwe logistieke concepten (1.9) De Stuurgroep Duurzame Logistiek hanteert in lijn met Visie 2040 Excelleren! een zestal speerpunten. Deze speerpunten zijn beschreven als programma s, waar projecten onder vallen. Enkele projecten zijn geïnitieerd door de Stuurgroep Duurzame Logistiek, andere zijn opgenomen in de programma s, omdat ze bijdragen aan de totstandkoming van de doelstellingen. De Stuurgroep Duurzame Logistiek houdt de samenhang van de projecten in het oog en legt, waar nodig, verbindingen. Hiertoe organiseert de stuurgroep twee keer per jaar kennisbijeenkomsten. Op het moment dat projecten niet van de grond komen of achterlopen heeft de stuurgroep een initiërende en aanjagende functie. De stuurgroep onderhoudt regelmatig contact met de projectleiders van alle geselecteerde projecten en leden van de stuurgroep zijn in de meeste gevallen ook zelf dragers van of actief binnen de projecten. De stuurgroep onderhoudt contact met alle greenports. Minimaal eens per jaar heeft de stuurgroep bilateraal overleg met en vijf greenports. Doel is het uitwisselen van nieuwe logistieke concepten. Verbeteren beladingsgraad (1.10) Voor het verbeteren van de beladingsgraad is het van belang om de logistieke stromen in kaart te brengen en vervolgens te bekijken op welke wijze deze stromen gebundeld kunnen worden. Dat geldt op zowel macro- (bijvoorbeeld door het inzetten van logistieke hubs) als microniveau (lading van meerdere producenten /groothandelaren in één vrachtwagen). Een consortium van adviesbureaus onderzoekt in 2010/2011 de logistieke stromen van de greenports. Omdat hiermee de activiteit goed is belegd zet de Stuurgroep Duurzame Logistiek deze op volgen. Dit betekent dat de stuurgroep zich hier niet actief mee bemoeit. Onderzoek naar nut en haalbaarheid van logistieke knooppunten in achterland (1.11) Logistieke knooppunten dicht bij de afzetmarkt helpen om de aanvoertijden snel en betrouwbaar te houden. Het is daarbij mogelijk om met grote vrachtwagens deze hubs te beleveren en van hier met kleinere vrachtwagens af te voeren naar de afnemers. Ook kunnen ze gebruikt worden als overslag-/verwerkingspunten voor vervoer per spoor of binnenvaart. Tot slot kunnen ze gebruikt worden om lokaal product bij het Nederlandse product te voegen. Terwijl de voordelen groot zijn, is het aantal hubs in het buitenland echter nog klein. Dit kan betekenen dat nog niet iedereen ervan overtuigd is dan wel meent dat er (deels onbekende) nadelen aan verbonden zijn. Voor het inrichten van een internationaal netwerk (naast de draaischijf) is daarom aanvullend onderzoek gewenst naar de voor- en nadelen van het opzetten van logistieke knooppunten in het 20 Gebiedsontwikkeling Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 21

12 4. Toegevoegde waarde Coördinatie tussen loketten en regelingen De stichting Flowers&Food brengt als trekker samen met diverse partijen - zoals kennisinstellingen en belangenbehartigers - programma s, regelingen en de fasen van het innovatieproces in beeld waaraan het tuinbouwbedrijfsleven behoefte heeft en waarop het een beroep kan doen. Deze informatie wordt in een virtuele omgeving centraal aangeboden en actueel gehouachterland/ de afzetgebieden. Ook kunnen dan de meest geschikte locaties in beeld worden gebracht. In de sierteelt loopt er al een onderzoeksproject. In de groente- en fruitsector zijn er enkele voorlopers die al een hub hebben en waarvan geleerd kan worden. Bij gebleken voordeel van logistieke knooppunten zal de Stuurgroep Duurzame Logistiek het opzetten van logistieke knooppunten actief bevorderen. Integratie met de mainports (1.12) De Stuurgroep Duurzame Logistiek overlegt tweemaal per jaar met het Havenbedrijf Rotterdam. Met de luchthaven Schiphol wordt dit overleg voorbereid. Dit overleg is bedoeld om (nieuwe) logistieke concepten te bespreken, ontwikkelingen op het gebied van standaardisatie uit te wisselen (zodat ICT en logistieke standaards op elkaar aansluiten) en gezamenlijk op te trekken bij infrastructureel onderzoek en bij inbreng in MIRT en provinciale verkeers- en vervoersplannen. Ook comodaal vervoer speelt hierbij een belangrijke rol. Comodaal vervoer (1.13) Om de verkeersdruk op de wegen te verminderen, en om zo duurzaam mogelijk te vervoeren, wordt al enige tijd onderzocht wat de mogelijkheden zijn voor comodaal vervoer. Voor vervoer per spoor is het project GreenRail opgestart, waarmee ervaring wordt opgedaan met vervoer van planten naar verscheidene Europese locaties. Onderzoek naar een gewenste locatie voor de realisatie van een spoorterminal voor verstransport vindt op dit moment plaats. Ook voor het verstransport via de binnenvaart is onder de naam Fresh Corridor een programma opgezet, dat naast transport per binnenschip ook de realisatie van een binnenvaartterminal behelst. De Stuurgroep Duurzame Logistiek ondersteunt deze projecten en is waar nodig aanjager. Verbeteren nationale infrastructuur (1.14) De doorstroming op de Nederlandse wegen is onvoldoende. Er zijn regelmatig files die de betrouwbaarheid, leveringszeker- heid en actieradius van leveringen verminderen. De stuurgroep heeft de voor de greenports belangrijkste infrastructuur in kaart gebracht en heeft de te nemen maatregelen beeld gebracht, die de doorstroming bevorderen. Dit heeft geleid tot een wensenlijst voor infrastructuur, die is ingebracht in de MIRTbesprekingen. De Stuurgroep Duurzame Logistiek monitort de voortgang en overlegt met brancheorganisaties, lobbygroeperingen en overheden over deze activiteit. Verbeteren standaarden, opzet ICT-innovatieprogramma (1.15) In de tuinbouwsectoren zijn er diverse initiatieven voor het ontwikkelen van één standaard voor digitaal berichtenverkeer. In de praktijk blijkt het echter moeilijk om dergelijke standaarden te implementeren. Standaardisatie van digitaal berichtenverkeer en meer samenhang in de ICT-structuur binnen het tuinbouwcluster zijn noodzakelijk voor meer efficiency in de keten, kostenbesparing en het benutten van nieuwe kansen. Greenport Nederland volgt de sectorale initiatieven en ziet er op toe dat de systemen ketenbreed met elkaar kunnen communiceren. Daarnaast let Greenport Nederland op initiatieven en standaarden buiten de tuinbouw, met name in de Europese retail en in de mainports luchthaven Schiphol en haven Rotterdam. Het tuinbouwcluster zoekt aansluiting bij deze initiatieven. Voor het tuinbouwcluster wordt een ICT-innovatieprogramma ( Tuinbouw Integraal Digitaal ) opgezet met het doel de digitale informatievoorziening in het cluster integraal te verbeteren. Betrokken partijen Greenport Nederland, FloraHolland, the Greenery, VGB, Frugi Venta, Platform Agrologistiek, Productschap Tuinbouw, Transport en Logistiek Nederland, Ministerie van LNV en ook KAVB, Anthos, Hobaho/CNB. Algemeen In het thema toegevoegde waarde ligt de focus op versnelling door afstemming en ontsluiting van diverse programma s. Het begrip toegevoegde waarde slaat zowel op de producten als op het greenportcluster als geheel. Het is cruciaal om de internationale concurrentie vóór te blijven door de toon te blijven zetten. Bottom line: versproducten maken kan iedereen - zeker met hulp van Nederland - maar innoveren en innovaties vermarkten kan lang niet iedereen. De Nederlandse greenports maken producten van topkwaliteit en behalen, internationaal gezien, ongekende opbrengsten per hectare. Er wordt zeer efficiënt tegen zo laag mogelijke kosten gewerkt. De bedrijven zijn modern en vele gebruiken de laatste stand van de techniek. Een strategie van alléén kostprijsverlaging levert echter geen structureel rendement. Wil het tuinbouwcluster internationaal marktleider blijven, zal de focus moet worden verlegd naar het creëren van kennisintensieve producten met veel toegevoegde waarde. Dit vergt investeringen in de (regionale) greenports zelf. Doelstelling subthema toegevoegde waarde Greenport Nederland moet helpen om de activiteit Waardecreatie effectiever te organiseren. Toegevoegde waarde op het totale productaanbod leidt tot de volgende productgroepen: versproducten groente en fruit, bollen en bloemen: deels als volumeproduct maar deels ook in meer of minder bewerkte vorm of als specialiteit voor het hoge marktsegment; techniek en ICT: bedrijfssystemen verbonden aan opbrengend vermogen, duurzaamheid, kostenbeheersing en kwaliteit. ICT-systemen voor telen, verwerken, verpakken, controleren/testen, opslaan, vervoeren, distribueren, gebruik reststromen, watermanagement, waste management, energiemanagement en energielevering; topkwaliteit zaden en uitgangsmateriaal; opleidingen en trainingen; agribusiness intelligence via diensten en projectontwikke- ling met vraagstukken, als: ontwikkeling van een tuinbouwgebied/integrale voedselproductiezone, exploitatie van een agropark, productpenetratie; nieuwe producten en nieuwe toepassingen zoals inhoudstoffen, gezondheidsclaims; internet en sociale media: individualisering via massamedia. Samenhang Thema Mainportontwikkeling, subthema Greenport University Network. Complementaire aanpak innovatiebevordering (2.1) Creëren van toegevoegde waarde vergt innovatie. Ondernemers kunnen in elke fase van het innovatieproces een steuntje in de rug gebruiken. Het innovatie-instrumentarium is echter nogal versnipperd en daarmee ondoorzichtig. Als de capaciteit van de verschillende organisaties meer wordt gebundeld en er beter wordt samengewerkt, is er voldoende menskracht, expertise en middelen beschikbaar om het creëren van meer toegevoegde waarde te versnellen. Greenport Nederland heeft geen ambitie om zelf een loket te bieden voor innovatie. Er ligt echter wel een taak op het gebied van verbinden, adviseren (aan degenen die deze taak wel hebben), het signaleren van lacunes en het aandragen van oplossingsvoorstellen. Vooropstaat dat het bedrijfsleven de steun krijgt die het nodig heeft. 22 Gebiedsontwikkeling Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 23

13 In toenemende mate verschuift de marge naar het eind van de keten. Telers hebben individueel geen effectieve invloed op prijs en aanbod van hun product. Handelaren worden tegen elkaar uitgespeeld door grote afnemers in Europa. De kwaliteit van de verse producten in de schappen is niet maximaal en wordt onvoldoende geborgd in de keten. Daarbij is er een local for local trend in enkele belangrijke afzetlanden te zien. De Neden. Bijvoorbeeld een overkoepelende website met links naar de verschillende loketten. Bij alle loketten is aldus informatie beschikbaar over alle regelingen. Voor nadere informatie wordt doorverwezen. Inzicht in beschikbare of ontbrekende randvoorwaarden In een volgende stap brengen de genoemde partijen in kaart welke fysieke faciliteiten, waarvan innovators gebruik willen maken (laboratoria, proefstations) beschikbaar zijn of ontbreken. Daarnaast verkennen zij welke operationele middelen er verder nog nodig zijn om een innoverend klimaat te bevorderen (websites, netwerken, patentenbureaus, bijeenkomsten, incubators). Dit wordt vertaald in een publieke investeringsbehoefte. Regie, focus en complementariteit bij innovatieprogrammering (2.2) Er is behoefte aan een robuuste virtuele structuur voor innovatie in de greenports. Hierin worden verbindingen gelegd tussen regionale en sectorale innovatieprogramma s en wordt het wetenschappelijk onderzoek betrokken. Er wordt gewerkt aan één innovatiekoepel voor het cluster onder de naam Flowers&Food. Hierin komen de diverse innovatieprogramma s, zoals het huidige Winnen aan Waarde, TTI Groene Genetica, Food & Nutrition Delta, Kas als Energiebron, en regionale/provinciale programma s, samen. In deze koepel worden beleid instrumentarium geformuleerd met als doel één greenportprogramma. Belangrijke uitgangspunten zijn de programmering en de doelen en niet zozeer de beschikbaarheid en de omvang van budgetten. Hierdoor ontstaat er een duidelijker en omvangrijker signaal voor de sector zelf, dat bovendien voor de overheden meer houvast biedt dan een versnipperde vraag en een gefragmenteerd aanbod. Platform voor afstemming innovatieprogrammering Elke greenport en elke deelsector kan een innovatieprogramma formuleren. Alvorens dit vast te leggen wordt gezocht naar logische regionale/sectorale accenten en inkleuring. Hieruit wordt vervolgens één overall programma opgesteld. Het streven is complementariteit en samenhang. In elke greenport moet een programma-aanspreekpunt worden ingericht of benoemd bij één van de bestaande loketten of additioneel. Vertegenwoordigers van de aanspreekpunten organiseren gestructureerd landelijk overleg, onderling en met het loketplatform. Het gezamenlijke inzicht in programmalijnen is basis voor de regie, zowel landelijk als per greenport. De uitvoering en financiering vinden decentraal plaats. Bewuste gezamenlijke werving en programmering innovatiesteun De informatie uit de innovatieprogrammering wordt aangevuld met de mogelijkheden van cofinanciering en gespiegeld aan de financieringsbehoefte die volgt uit het overall innovatieprogramma. Dit leidt tot een centraal wensenprogramma rond omvang en inhoud van regelingen en randvoorwaarden. Innovatie versnellen en business (kassa) bevorderen (2.3) Ondernemers verwerven met moeite risicodragend kapitaal en hebben moeite om risico s te nemen. Staatssteunregels beperken bovendien de mogelijkheid om met subsidies risico s te delen. Nederland besteedt relatief weinig aan R&D ten behoeve van innovatie. Daarbij komt dat de Europese landen veel minder dan bijvoorbeeld de Verenigde Staten de kunst verstaan om van een innovatie ook business te maken. Innovatieregelingen sluiten soms onvoldoende aan bij de behoefte in de praktijk; de voorwaarden waaraan projectplannen moeten voldoen, zijn vaak omvangrijk waardoor de oorspronkelijke vragen van de ondernemer ondergeschikt lijken. Wetenschappelijk onderzoek is onvoldoende toepasbaar en onvoldoende te vermarkten. De greenports organiseren kennis over financieringsconstructies, zoals de onlangs verruimde mogelijkheid voor het verstrekken van risicodragend kapitaal. De greenports bevorderen dat er, afhankelijk van de projectfase, verschillende soorten steun voorhanden zijn: voucher, subsidie, EIB, revolving fund, participatie. Bij de laatste twee vormen moeten op projectbasis verliezen vooraf worden ingecalculeerd en additioneel afgedekt, zodat het fonds op waarde blijft. Zo nodig bepleiten de greenports wijziging van aspecten van het EU staatssteunkader. Het landelijke overleg volgend uit genoemde Coördinatie tussen loketten en regelingen en Platform voor afstemming innovatieprogrammering vertaalt signalen van ondernemers in aanbevelingen richting de ontwikkelaars van onderzoeken en regelingen (ministeries LNV, EZ, VROM, provincies, andere instellingen). Regelingen worden in de toekomst in overleg geformuleerd en tijdig bekendgemaakt. Tenders zijn ruim van tevoren bekend en resultaten van tenders worden actiever gecommuniceerd. Berichtgeving gebeurt vanuit een centraal portaal (met weblinks). De Haagse begrotingscyclus wordt benut om wensen neer te leggen in de vorm van moties/voorstellen. De beleidsvoorbereidende en wetgevende fasen van regelingen gericht op innovatie en randvoorwaardelijke investeringen in Brussel worden benut. Beschikbare Brusselse regelingen die niet door het Rijk worden uitgevoerd, worden regionaal opgepakt of ten minste actief gecommuniceerd naar ondernemers. De communicatie met onderzoeksinstellingen over toegepaste wetenschap wordt verbeterd. Concrete actuele behoeften zijn: innovatievouchers voor primaire agrarische ondernemers, niet alleen te verzilveren bij kennisinstellingen, maar ook bij adviseur;. risicofonds voor implementatie van doorbraakinnovaties; cofinanciering van haalbaarheidsstudies; demoregeling voor geslaagde waardecreatieprojecten; uitrolregeling (early adapters) voor geslaagde innovaties. Ketensamenwerking Algemeen Primair ligt het initiatief bij ketenversterking bij de private partijen. Greenport Nederland wil de ontwikkelingen op dit terrein blijven volgen. Vandaar dat de huidige situatie en activiteiten van marktpartijen globaal in beeld zijn gebracht. Wanneer daartoe aanleiding is, kan Greenport Nederland het initiatief nemen om met ketenpartijen rond de tafel te gaan zitten om kennis en ervaringen met elkaar te delen. Doelstelling subthema versterking ketensamenwerking Greenport Nederland geeft in de Visie 2040 Excelleren! een beeld van de toekomst van de tuinbouw. Die tuinbouw draagt dan nog meer dan nu bij aan de economie, werkgelegenheid, leefbaarheid, bereikbaarheid, gezondheid en voedselzekerheid van Nederland. Greenport Nederland is in deze visie een verdienende en vernieuwende sector. Bij verdienen gaat het vooral om het benutten van kansen in de markt. Consumenten gaan in toenemende mate voor gemak, gezond, duurzaam en authentiek. In 2040 is tachtig procent van de productie en afzet vraaggestuurd, zowel voor massaproducten als voor nichemarkten. Produceren in ketens en netwerken is dan normaal. Beschikbaarheid, voorspelbaarheid, flexibiliteit, responsiviteit en kwaliteit staan daarbij centraal. Passie, kennis en samenwerking in ketens zijn hierbij sleutelwoorden. derlandse telers produceren steeds duurzamer producten, maar het levert geen voordeel in markt op. Al met al staat het rendement van diverse schakels in de keten in toenemende mate onder druk, waardoor de benodigde investeringen in duurzame productie, afzet en innovaties dreigen achter te blijven. Samenhang Versterking ketensamenwerking heeft een sterke relatie met het subthema markt en innovatie en bedrijf Op onderdelen is er een relatie met thema Quality of life. Programma waardecreatie (2.4) Onderscheidende producten/concepten/service creëren Het wordt steeds belangrijker onderscheidende producten, concepten en service te creëren. Onderscheidende producten zijn minder dan wel niet uitwisselbaar. Hierdoor wordt (nog) beter in de consumentenbehoeften voorzien. Er is meer kans op vergroting van de marge en is individuele prijs- en aanbodsturing beter mogelijk. Dit geldt voor alle sectoren. Het versterkt Greenport Nederland, maar vereist wel flinke innovatie-inspanning. Er is een sterke relatie met het thema Quality of life en het programma waardecreatie. Samenwerking met sectoren buiten de greenports biedt kansen. Greenport Nederland kan verbindingen leggen, onderzoek & innovatie stimuleren. Diverse partijen staan hierbij aan de lat. Te denken valt aan: individuele of clusters van bedrijven, samenwerkende ketenpartners en collectief precompetitief onderzoek. Vermindering van aantal aanbieders in diverse schakels van keten Bij vermindering van het aantal aanbieders zijn er meer mogelijkheden van vergroting van de effectiviteit en kwaliteit. Verspilling is beter beheersbaar. De kans dat bedrijven in de keten tegen elkaar worden uitgespeeld, wordt daarbij verminderd. Er zijn ook meer mogelijkheden om in te spelen op vraag en aan- 24 Toegevoegde waarde Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 25

14 bod, mits daar ruimte voor is in mededingingsregels. Het leidt tot hechtere relaties in de ketens. Dit speelt in alle sectoren. Marktpartijen moeten dit zelf oppakken door fusie of overname. Programma responsiviteit (2.5) (Keten)marketingplannen tot consument ontwikkelen Innovatief ondernemerschap is de basis voor een gezonde ketenontwikkeling. Met gezamenlijke marketingplannen in de ketens wordt vanuit dit uitgangspunt beter ingespeeld op de consumentenbehoefte. Innovaties worden daarbij beter vermarkt. Het stimuleert het werken vanuit vaste ketens. Ketenpartijen gezamenlijk zijn hiervoor in eerste instantie verantwoordelijk. Daarbij is er ook een rol weggelegd voor Bloemenbureau Holland en het GroentenFruit Bureau. Opzet integraal programma biodiversiteit en veredeling (2.6) Nederland is s werelds grootste exporteur van plantaardig uitgangsmateriaal. Ongeveer 24 procent van de totale exportwaarde in de wereld komt van Nederlandse bodem. De sector is internationaal volop in beweging. Bedrijven komen elkaar steeds meer tegen op bestaande en nieuwe afzetmarkten. Strategische overnames zorgen voor verschuivingen in posities: Nederland is niet langer een vanzelfsprekende vestigingsplaats; het kennisniveau bepaalt steeds vaker de concurrentiepositie; nieuwe technieken zoals genetische modificatie bieden volop mogelijkheden, maar vragen ook zeer grote investeringen. Bovendien zijn ze het onderwerp van maatschappelijke discussies. Deze internationale ontwikkelingen vragen om inspanningen van de plantenveredeling. Met de groei van de wereldbevolking neemt de vraag naar voedsel wereldwijd toe. Helaas verdwijnt er voortdurend waardevolle landbouwgrond als gevolg van erosie, verzilting en verstedelijking. De productie per hectare moet dus omhoog, maar wel op een verantwoorde, duurzame wijze. Met het traditionele, weinig productieve uitgangsmateriaal dat ondernemers in ontwikkelingslanden zelf in stand houden, is dat niet altijd mogelijk. Communicatie over moderne plantenveredeling aan deze ondernemers kan substantieel bijdragen aan een concrete verbetering van de agrarische productie. Doorgaan met de ontwikkeling van nieuwe rassen die bestand zijn tegen grote verschillen in teeltomstandigheden, zoals droogte en lage bemestingsniveaus, en toch voldoende oogstzekerheid en opbrengst bieden, is een must om te kunnen voldoen aan de toenemende vraag naar voedsel in de wereld. Naast een toenemende vraag naar voedsel in de wereld, vraagt de maatschappij steeds meer om een product dat op een wijze is geproduceerd die rekening houdt met het milieu en dierenwelzijn. Plantenveredeling kan bijdragen aan rassen die minder gevoelig zijn voor ziekten en plagen en minder energie behoeven. Hiermee kan het gebruik van bestrijdingsmiddelen en energie in de productieteelt worden teruggedrongen. Ook kan plantenveredeling bijdragen aan een hoger gehalte aan vitamine of zelfs afweerstoffen. Voor specifieke gewassen met een relatief klein areaal moet er wel voldoende middelen beschikbaar zijn voor (dergelijk) veredelingsonderzoek. Nederland is waar het gaat om het ontwikkelen van nieuwe rassen behalve kenniscentrum wereldwijd ook een zeer belangrijk handelscentrum voor agrarische producten, zowel voor teeltmateriaal als eindproduct. In 2040 heeft het Nederlandse tuinbouwcluster zich sterk gespecialiseerd in de ontwikkeling, productie en afzet van gewassen met een hoge waarde- en kennisdichtheid, in gewassen met een minimaal gebruik van grondstoffen en energie, met een minimale belasting van milieu en leefomgeving en in vergroting van de biodiversiteit. Greenport Nederland wil dit realiseren vanwege de beperkte beschikbare ruimte in de Nederlandse delta en omdat het bijdraagt aan de verduurzaming van de tuinbouw. Samengevat vragen de hiervoor benoemde punten - toenemende vraag naar voedsel in de wereld, duurzaamheidsbewustzijn en de positie van Nederland als handelscentrum - om een integraal innovatieprogramma Biodiversiteit en Veredeling. Versterking ketensamenwerking (2.7) Business to business certificering op terrein van duurzaamheid. In toenemende mate is duurzaamheid een consumentenwens/- eis). Duurzame productie heeft een hogere kostprijs. Business to business certificering voorkomt inwisselbaarheid voor nietduurzaam produceren. Het biedt kansen voor Nederlandse telers en handel. Daarbij is medewerking van consumenten- en milieuorganisaties nodig. Bij import van buiten de EU moeten deze non trade concerns een grotere rol spelen. Retailers/ winkelketens moeten hiervoor openstaan en hiertoe worden aangezet. Op deze wijze is Nederland Centre of Excellence voor duurzame productie en kan de EU werken aan internationale standaards. Daarbij is er een centrale rol weggelegd voor het Productschap Tuinbouw en private uitvoeringsorganisaties zoals SMK en MPS. NL-merk voor commodity producten organiseren, beheersen en laden. De Nederlandse kwaliteitsvoorsprong in de EU neemt af. Een kwaliteitslabel voor commodity producten is een antwoord op de local for local trend. De kwaliteit in het schap wordt hierbij herkenbaar bevorderd. Dit label moet wel worden geladen en geborgd op terrein van smaak, versheid en duurzaamheid. Hierdoor is een betere positie van de Nederlandse handelsen productiebedrijven mogelijk. Gerichte promotie van deze producten werkt dan veel effectiever. In eerste instantie zijn de ondernemers die samenwerken in coöperaties, telersverenigingen en promotieorganisaties verantwoordelijk. Dit moet echter in een gezamenlijke structuur gebeuren. Als daar aanleiding toe is kan Greenport Nederland het initiatief nemen om met partijen rond de tafel te gaan zitten om kennis en ervaringen met elkaar te delen. Permanente concurrentieanalyse van productie en handelsstromen. Permanente concurrentieanalyse van productie en handelsstromen is van groot belang. Ketenpartijen moeten hier zelf proactief op inspelen. Hierdoor is de markt gerichter te bewerken. Het internationaal sourcen van producten biedt dan meer mogelijkheden. Producten worden daar geproduceerd waar dat het beste (duurzaam) en goedkoopste gaat. Hier ligt een gezamenlijke en collectieve taak voor de sector. Het is ook voor Greenport Internationaal van belang. In eerste instantie zijn FloraHolland, DPA (Dutch Produce Association), VBN, LEI en Productschap Tuinbouw hiervoor aanspreekbaar. Afzetstructuur versterken (2.8) Strategisch inzetten van aanbod- en prijsinformatie Het strategisch inzetten van aanbod- en prijsinformatie op een niet transparante wijze is een actieve marketing tool. Het voorkomt onnodig doorgeven van marge. De concurrentie wordt hierdoor niet op het paard gezet. Het stimuleert vaste ketens. Dit onderwerp speelt in alle sectoren. In eerste instantie staan hiervoor afzetcoöperaties en telersverenigingen aan de lat. Streven naar vaste en korte ketens Vaste en korte ketens creëren onderlinge afhankelijkheid. Er zijn meer mogelijkheden voor transparantie van de margeverdeling in de ketens. Daarbij worden effectiviteit, kwaliteit en verspilling beter beheerst. Sturing van vraag is gemakkelijker te realiseren. Vanuit een win-winsituatie haalt elke schakel voldoende marge uit de keten. Een succesvol businessmodel draagt bij aan Centre of Excellence. Per sector moet dit verschillend worden opgepakt, maar voor sommige sectoren is integratie mogelijk. Dit ligt primair bij telersverenigingen en afzetcoöperaties. Samenwerking tussen telers en telersverenigingen met gelijke producten en dezelfde marktbenadering is daarbij noodzakelijk. Een eerste stap is meer consolidatie door producenten en handelaren en van daaruit ketensamenwerking organiseren. Bedrijf 2040 ( ) Hoe ziet in 2040 een bedrijf in het tuinbouwcluster eruit? Welke randvoorwaarden zijn hiervoor nodig en waarop dient Greenport Nederland in te zetten? Een greep uit de vragen die gesteld worden en die om uitwerking vragen in een ontwikkelings-, onderzoeks- en invoeringsagenda. Continuïteit en groei van het tuinbouwcluster vereisen de voortdurend aandacht van de netwerkorganisatie Greenport Nederland voor de noodzakelijke toekomstige ontwikkelingen en het ontwerpen van een bedrijf van de toekomst zou daartoe kunnen behoren (bijvoorbeeld elektriciteit uit zon, productie van schoon water, integratie in de omgeving, arbeidsorganisatie en robotisering). 26 Toegevoegde waarde Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 27

15 5. Quality of life Duurzaam ondernemen Algemeen Alle partijen binnen Greenport Nederland onderschrijven het belang van het aandachtsgebied duurzaam ondernemen. In november 2009 heeft de Stuurgroep Greenport Nederland het thema duurzaam ondernemen expliciet op de agenda geplaatst. Niet als los aandachtsgebied, maar als onderdeel van het thema Quality of life, waarin naast duurzaam ondernemen ook de aandachtsgebieden samenleving en arbeid een plaats hebben gekregen. De volgende activiteiten op het gebied van duurzaam ondernemen zijn benoemd: programma duurzame energiebronnen (agenderen; programma duurzame waterhuishouding (agenderen); programma kringloop ondernemen (agenderen); stimuleren kennisontwikkeling (volgen); acceptatie in omgeving (volgen). Op dit moment ontbreekt, vanuit de taakstelling en ambities van Greenport Nederland binnen de huidige organisatorische kaders voor het thema duurzaam ondernemen, de verbinding tussen de diverse tuinbouwsectoren onderling. In de nieuwe opzet van het platform Duurzame Glastuinbouw (voorheen Glami) richten de partners zich vanaf 2010 op het brengen van samenhang in de aanpak en uitvoering van de uiteenlopende duurzaamheidsvraagstukken. Vanuit lopende afspraken en gesignaleerde witte vlekken is op hoofdlijnen al een gezamenlijke duurzaamheidsagenda (voor de korte en lange termijn ) opgesteld. Greenport Nederland heeft het platform Duurzame Glastuinbouw gevraagd in overleg te treden met de andere (niet glas-) sectoren die in Greenport Nederland vertegenwoordigd zijn en te komen tot horizontale afstemming. Naast het stimuleren van samenwerking tussen sectoren onderling ziet Greenport Nederland het als gewenst dat de samenwerking in de keten wordt verbreed en verdiept. Hierbij valt te denken aan de duurzaamheidsvraagstukken op het terrein van ruimte, bodem en water, mobiliteit en logistiek. Het is van belang om dit, zeker wanneer het gaat om sector overstijgende zaken, in overleg met alle partijen, horizontaal en vertikaal in kaart te brengen en concreet vast te stellen op welke gebieden intensivering nodig dan wel is gewenst. Greenport Nederland neemt voor het thema duurzaam ondernemen de volgende initiatieven: bevorderen van de kennisuitwisseling tussen de diverse duurzaamheidsorganen, (aanpak en bereikte resultaten); in kaart brengen en nuttig verbinden van sector(overstijgende)initiatieven; organiseren van een jaarlijks afstemmingsoverleg. Samenhang sectoren en keten versterken en verbinden Vanuit de ambitie van Stuurgroep Greenport Nederland (november 2009) is de horizontale en verticale afstemming tussen de sectoren onderling, en tussen deze en de ketenpartners een aandachtspunt. Voor duurzame ontwikkeling van het tuinbouwcluster (Mainport) als geheel zijn deze verbindingen essentieel en moeten deze worden versterkt. Hierbij gaat het om het organiseren en faciliteren van de ketensamenwerking en - afstemming binnen de huidige taak- en rolverdeling van de partners. Het subthema duurzaam ondernemen heeft raakvlakken met de door Greenport Nederland benoemde thema s Gebiedsontwikkeling en Toegevoegde waarde. Doelstelling De transitie naar een duurzame tuinbouw vormt als het ware de motor van de Visie 2040 van Greenport Nederland. De tuinbouw geeft een stevige stimulans aan een duurzamer Nederland, draagt bij aan het oplossen van een aantal forse maatschappelijke problemen en helpt mee de positie van Europa in mondiaal verband nog steviger op de kaart te zetten. Greenport Nederland geeft vorm aan het ontwerpen van een vitaal, concurrerend, en maatschappelijk gewaardeerd tuinbouwcluster in een sterk en samenhangend netwerk van duurzame bedrijvigheid en ketenactiviteiten, in een kennisintensieve en innovatieve omgeving, en met een sterk internationale oriëntatie. Een cluster dat vanuit zijn fysieke omgeving: de omgevingsfactoren (klimaat, bodem, oppervlakte- en grondwater, en lucht (inclusief licht) niet of nauwelijks beïnvloedt; het beginsel voorkomen van milieuschade en kringloopsluiting als uitgangspunt hanteert; de synergievoordelen van samenwerking met andere sectoren en functies (gebouwde omgeving, industrie respectievelijk water, bodem) voor een duurzaam gebruik van de fysieke ruimte benut; een actieve bijdrage levert aan de verduurzaming en het welbevinden (voedselkwaliteit, gezonde voeding, en verspilling) van onze samenleving. Een sector waarin economie en duurzaamheid zijn verbonden en elkaar versterken. Programma duurzame energiebronnen in de tuinbouwketen (3.1) Door de jaren heen is het besef gegroeid dat het tuinbouwcluster de slag moet maken naar het (meer) gebruiken van duurzame energiebronnen; de voorraad fossiele brandstoffen is eindig. In Nederland lopen er tal van energieprogramma s die de Trias energetica als leidraad nemen. In de Trias energetica worden drie stappen benoemd: 1. Het zoveel mogelijk beperken van de energievraag door de sectoren en in de ketens heeft de hoogste prioriteit. 2. De als dan resterende energievraag wordt ingevuld met verschillende vormen van duurzame energie en beschikbare restwarmte uit eigen dan wel externe bronnen. 3. Voor zover dit niet mogelijk is of economisch nog niet haalbaar is, worden fossiele bronnen volgens de laatste stand van de techniek ingezet (zuinig en schoon). Door de Trias energetica als leidraad te nemen is er sprake van een dynamisch proces, waar in het traject van verduurzaming de energievraag 2, de energieproductie 3 en de energielevering 4 in onderlinge samenhang worden gebracht. Een gedegen afweging is hierbij steeds van belang. Met een mix aan (beleids) maatregelen en instrumenten wordt in dit krachtenveld de verduurzaming ketenbreed geoptimaliseerd en gericht op meters maken, meters ontwikkelen, en op ver(der)gaande innovaties. Voor wat betreft de primaire sectoren is dit vraagstuk in de uitvoeringsafspraak tussen Rijk en bedrijfsleven belegd in het Convenant Schone en Zuinige Agrosectoren. 2 Energievraag: De totale hoeveelheid energie, ongeacht de herkomst, die nodig is voor de productie en het in de markt zetten daarvan. In de tijd neemt het aandeel duurzaam sterk toe. 3 Energieproductie: De bronnen waaruit de energievraag kan worden geput. De volgende bronnen zijn hierbij in beeld: zon, wind, aardwarmte, gecertificeerde biomassa (groen gas), waterstof, duurzame elektriciteit, duurzame warmte/ koude, en fossiel. 4 Energielevering: De wijze waarop en de condities waaronder de gevraagde hoeveelheid energie voor de gebruiker beschikbaar is. Zaken die hierbij aan de orde zijn, zijn: centrale/decentrale energieopwekking, de ruimtelijk- economische ontwikkeling/schaalvergroting, de energie-infrastructuur, de interactie met omringende vraag/aanbod van energie en de wet- en regelgeving c.q. vergunningen. 28 Quality of life Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 29

16 Programma duurzame waterhuishouding (3.2) Ook ten aanzien van de waterhuishouding, zowel met betrekking tot het waterkwaliteitsbeheer als het kwantiteitsbeheer, moet de tuinbouwsector een verduurzamingsslag maken. De Europese Kaderrichtlijn Water en de Nitraatrichtlijn geven hiervoor het kader. In het Bestuursakkoord water van Rijk, provincies en waterschappen, zijn afspraken gemaakt over het realiseren van de doelstelling: het verbeteren en behouden van de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater in de onderscheiden stroomgebieden op het ecologisch gewenste niveau. Tegen het hiervoor geschetste kader heeft de Stuurgroep Duurzame Glastuinbouw een nagenoeg nullozing vanuit de glastuinbouw naar riolering, oppervlakte- en grondwater als doel geformuleerd. De stuurgroep heeft opdracht gegeven voor het opstellen van een uitvoeringsagenda emissieloze glastuinbouw (afvalwater). Die wordt medio 2010 gepresenteerd. De thema s zijn watermanagement, teeltstrategie, innovatieve technieken voor behandeling van (afval)waterstromen en regionale aanpak. Ook de andere tuinbouwsectoren (open teelten) werken binnen bestaande organen (milieuplatform bloembollen, telersorganisaties) aan de invulling van de taakstellingen van de Kaderrichtlijn Water en de Nitraatrichtlijn. In deze teeltsectoren zijn de thema s: teeltstrategie en bemesting, teelttechniek, precisielandbouw en het optimaliseren van toedieningstechnieken. Voor de bedekte en open teelten kunnen als sectoroverstijgende thema s worden genoemd: de verzilting en verdroging, de beschikbaarheid en opvang van water, gebruik (warmteopslag, gietwater) en kwaliteitsbehoud van grondwater, de ecologische kwaliteit van onderwaterbodems. Het beeld is dat ook op dit thema kennisuitwisseling en afstemming tussen bedekte en open teelt meerwaarde hebben, zoals het trekken van bolbloemen, containerteelt en telen uit de grond. Programma kringloopondernemen (3.3) Het ontwerpprincipe kringloopondernemen, Cradle to Cradle (C2C 5 ), is een middel om in alle fases van de levenscyclus van een product/productiemiddel het inzetten van grond- en hulpstoffen te beperken, en voor zover deze inzet is vereist het hergebruik en de recyclebaarheid van deze stoffen te bevorderen. Het wordt ingezet als economische drijfveer en innovatiestrategie met vergaande duurzaamheid als resultaat. Het C2C-principe grijpt aan op de totale bedrijfsvoering en brengt samenhang in de aanpak van de duurzaamheidsvraagstukken. Niet alleen voor de ondernemer een management tool; ook voor de overheden als het gaat om het ontwerpen, ontwikkelen en optimaliseren van functies (wonen, werken en ondernemen) binnen streek- en bestemmingsplannen. In de uitvoering sluit het principe aan op de generieke visie van het Platform Duurzame Glastuinbouw: Duurzaamheidsvraagstukken integraal en in onderlinge samenhang aanpakken. Met vele C2C-initiatieven heeft Greenport Venlo het denken en werken aan kringloopondernemen in Nederland concrete betekenis gegeven. De regio heeft een Masterplan C2C Zuid- Nederland opgesteld, dat als model ook overdraagbaar is naar andere regio s en de verschillende duurzaamheidsthema s. Het komt er nu op aan om van het ontwerpprincipe C2C en van de uitvoering van de agenda duurzame glastuinbouw, ook in andere (regionale) greenports en in de overige tuinbouwsectoren gebruik te maken. Dat betekent: breed uitdragen van het ontwerpprincipe richting bedrijfs- 5 Het product wordt gezien als de keten van ontstaan (winning van grondstoffen, productie), gebruik (energieverbruik en verbruik van hulpstoffen zoals gewasbeschermingsmiddelen, verpakking) en afdanking (hergebruik en stort). Het minder slecht maken van het product bestaat uit het kiezen van schonere grondstoffen, het zuiniger maken van het product in gebruik, en het optimaliseren voor recycling. Dit kan gezien worden als het op duurzame wijze ontwerpen van een product, met als achterliggende gedachte dat alle gebruikte materialen na de levenscyclus van het ene product worden benut voor de productie van een ander product. leven (de ondernemers) en overheden; scannen en uitdragen van beschikbare opties en waar gewenst verdere verdieping van de kennis; bevorderen dat bij de uitvoering van de duurzaamheidsagenda van het platform Duurzame Glastuinbouw, het convenant Schone en Zuinige Agrosectoren, de energieconvenanten tussen het Rijk en de lagere overheden, het Convenant Bodem + en het Bestuursakkoord water kringloopondernemen een rol gaan spelen; de realisatie van pilots in meerdere regio s/greenport(s) respectievelijk op meerdere thema s. Stimuleren kennisontwikkeling (3.4) Om de goede concurrentiepositie vast te houden, is voortdurende vernieuwing van de tuinbouw(keten) vereist. Immers, de tuinbouw ontwikkelt zich ook buiten Nederland in hoog tempo. Een hoge productiviteit en een hoog kwaliteitsniveau zijn als concurrentiefactor niet langer toereikend. Ook de schaarste aan grond- en hulpstoffen, energie, water en de maatschappelijke vraag naar transparante productiewijzen, bepalen in toenemende mate het onderscheidende vermogen en daarmee de concurrentiekracht van de Nederlandse tuinbouw. Voor de realisatie van de ambities op het terrein van energie, water en cyclisch produceren zijn innovatie, kennisontwikkeling en kennisuitwisseling, gestoeld op een degelijke en transparante kennisinfrastructuur, essentieel. Degelijk om de afstemming tussen vraag naar en aanbod van kennis vlekkeloos te laten verlopen. Transparant om kennisuitwisseling onbelemmerd en in de volle breedte van het tuinbouwcomplex te laten plaatsvinden; een tuinbouw die de focus richt op product- en systeeminnovatie en die focus ook uitdraagt. Gefaciliteerd door overheid en bedrijfsleven zijn er al meerdere activiteiten/programma s opgestart respectievelijk in uitvoering. Voorts werkt het Platform Duurzame Glastuinbouw (het samenwerkingsverband van overheden en bedrijfsleven) vanuit een gezamenlijke agenda aan de duurzaamheidsvraagstukken van deze sector. Het platform prioriteert de vraagstukken en geeft daarmee richting aan gewenste systeeminnovaties. De volgende activiteiten en programma s zijn van belang: programma Kas als Energiebron; programma Winnen aan waarde (waardeontwikkeling, Tuinbouw Integraal Digitaal en leren innoveren); programma Duurzame Logistiek; uitvoeringsagenda Duurzaam water in en om de kas ; initiatieven zoals Greenport Campus en Greenport University Network; masterplan C2C Zuid-Nederland. Ook de bollen en boomteelt besteden veel aandacht voor verduurzaming van de sector. Het Milieuplatform Bloembollen coördineert activiteiten op het terrein van gewasbescherming, mineralen, energie en reststoffen. Deze activiteiten en programma s, die een stevige samenhang met de thema s ruimte en toegevoegde waardeontwikkeling hebben, moeten in deze bredere context worden getoetst aan de ambities Visie 2040 en worden gevolgd. Inrichting MVO Platform (3.5) Voor monitoring en het afleggen van MVO verantwoording aan overheid, politiek en maatschappij, werken alle schakels en sectoren in Greenport Nederland samen. Er zal daartoe een tuinbouwbreed MVO Platform worden ingericht met als hoofdtaak het produceren van een internationaal MVO ketenverslag in combinatie met het duurzaamheidsverslag. Vanuit dit platform kan ook de certificering via productlijnen worden gestimuleerd, evenals het realiseren van issue management op MVO terrein. Het initiëren en stimuleren van MVO activiteiten bij ondernemers zelf, gebeurt vanuit een sectorale aanpak zoals MPS, doelgroepenoverleg bloembollen en Platform Duurzame Glastuinbouw, Milieuplatform Bloembollen. 30 Quality of life Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 31

17 Samenleving Algemeen In de Visie 2040 wordt het Nederlandse tuinbouwcluster geschetst, langs de sporen: verdienen, versterken, verbinden, vernieuwen en verduurzamen. Het cluster heeft de afgelopen dertig jaar een snelle ontwikkeling doorgemaakt en is nu toonaangevend in de wereld. Er wordt anno 2008 een substantiële bijdrage geleverd aan de Nederlandse economie en samenleving: 10 miljard euro productiewaarde, 24 procent van het overschot op de betalingsbalans, 14 miljard euro exportwaarde en (directe en indirecte) arbeidsplaatsen. Een van de genoemde v s is de v van versterken; het versterken van de relatie van het tuinbouwcluster met de samenleving en de consument. Hierdoor ontstaat er een gezonde leefomgeving en een robuust publiek-privaat samenwerkingsmodel. Naast de productie van voedsel en groen draagt het tuinbouwcluster bij aan de energievoorziening, waterbeheer, logistiek, arbeidsparticipatie en aan een aantrekkelijke en gezonde leefomgeving. Bijdrage van het tuinbouwcluster aan de maatschappij (enkele voorbeelden): Voedselvoorziening Garanderen beschikbaarheid voedsel Zorgen voor betaalbaar voedsel Zorgen voor vers, veilig, gezond en gevarieerd voedsel Gezondheid Verminderen CO2 en fijnstof in de lucht Leveren van een groene omgeving, werkplek Ontwikkelen van grondstoffen voor de farmacie Mede bestrijden van zwaarlijvigheid Leefomgeving Realiseren landschappelijk ingepaste bedrijfsgebouwen, infrastructuur Toepassen van moderne architectuur bij gebouwen, installaties Zorgen voor minder logistieke druk Nutsvoorzieningen Leveren van energie Bijdragen aan waterhuishouding en waterbeheer Verwerken van afval tot nieuwe grondstoffen Kennis Ontwikkelen, toepassen en benutten van hoogwaardige kennis Zorgen voor aantrekkelijk vestigingsklimaat voor bedrijven, talent Stimuleren van innovatie en vernieuwing Ontspanning Bijdragen aan recreatie en toerisme Versterken van educatie en beleving Samenleving Gebruik duurzame energiebronnen en productiemethoden Zorgen voor laag- en hoogwaardige werkgelegenheidn Vergroten biodiversiteit Meehelpen aan het oplossen van de armoede Ondersteunen plaatselijke organisaties met kennis, tijd en middelen Doelstelling In het proces van bestuurlijke en maatschappelijke draagvlaktoetsing krijgt duurzaamheid een steeds zwaarder accent. Voor het tuinbouwcomplex is er alle reden om bestaande maatschappelijke weerstanden tegen het tuinbouwcluster te overbruggen en hard te werken aan verbetering van het imago. Monitor (3.6) De stuurgroep volgt de voortgang van de afspraken ook inhoudelijk en houdt bij of en in hoeverre de gestelde doelen worden gehaald. De opzet van de inhoudelijke monitor sluit aan bij de per thema geformuleerde opgaven en doelen van Greenport Nederland. De monitor wordt een monitor op hoofdlijnen, die de omgeving schetst waarin Greenport Nederland opereert. De monitor voegt informatie samen uit diverse bronnen tot een totaalbeeld. Greenport Care(s) (3.7) Volgens diverse ondernemers en wetenschappers is er een relatie tussen voedingsmiddelen en medicijngebruik. Volgens verschillende wetenschappers staat vast dat voeding van grote invloed is op het ontstaan van bepaalde ziekten, zoals diabetes en hart- en vaatziekten. Aan de andere kant kan gezonde voeding ook ziektes voorkomen, terwijl door het toevoegen van bepaalde stofjes sommige voedingsmiddelen zelfs op een geneesmiddel gaan lijken. Steeds vaker blijkt dat een goede combinatie van dieet en geneesmiddelen complexe aandoeningen beter verhelpt dan het toedienen van een medicijn alleen. Greenport Nederland wil een Deltaplan gezondheid initiëren waarin ingezet wordt op het belang van gezonde voeding; groente en fruit. Acceptatie in de omgeving versterken (3.8) Voor een florerende bedrijfstak is het verwerven van maatschappelijk draagvlak vereist; draagvlak voor de ontwikkeling van nieuwe en herstructurering van bestaande (glas)tuinbouwlocaties, voor bijbehorende infrastructurele logistieke voorzieningen en draagvlak voor de diverse productiesystemen in de bedrijfsvoering. Duurzaam ondernemen wordt gestuwd door bedrijven, overheden, burgers en door niet-gouvernementele maatschappelijke organisaties. In dit krachtenveld stelt de overheid de kaders waarbinnen kan worden geproduceerd (ruimte, milieu, energie en infrastructuur), handhaaft wet- en regelgeving, stimuleert duurzame ontwikkeling, product- en systeeminnovaties met tal van instrumenten (programmatische, subsidie en fiscale instrumenten) en met onderzoek. Het tuinbouwcomplex staat voor de uitdaging zijn license to produce waar te maken en deze in het internationale krachtenveld als concurrentiefactor in te zetten. Dit impliceert zichtbare en meetbare resultaten op het terrein van duurzaamheid, gestoeld op transparante bedrijfsvoering in de hele keten; van gen tot consument (MVO rapportage). Arbeid en onderwijs Algemeen Een van de subthema s van Quality of life is het onderdeel arbeid. In dit subthema heeft de Stuurgroep Greenport Nederland in november 2009 de onderwerpen: samenwerking van de sector met onderwijs, imagocampagne, onderwijsprogramma jongeren en beschrijving van de functies/werkzaamheden als aandachtsgebieden benoemd. Voor de aandachtsgebieden jongeren, beschrijving van de functies/werkzaamheden en imagocampagne ligt het initiatief bij private partijen. Die zijn daarom door de stuurgroep geagendeerd met de status volgend en zijn daarmee dus geen actieve afspraak in deze strategische agenda mainport van Greenport Nederland. Er is wel een nauwe relatie tussen deze drie thema s. Doelstelling Het versterken van de relatie van het tuinbouwcluster met de samenleving en de consument is van groot belang. Hierdoor ontstaat er een gezonde leefomgeving en een goede publiek-private samenwerking en daarmee voldoende ontwikkelingsperspectief. In 2040 wil het Nederlandse tuinbouwcluster in de top drie van de meest aantrekkelijke sectoren staan om in en voor te werken. Het werk is dan afwisselend, uitdagend, kennisintensief en betekenisvol voor de maatschappij. Er zijn veel mogelijkheden voor doorstroming en voor het opdoen van internationale ervaring. De ambitie is dat door verwevenheid met andere bedrijfstakken het werk veelzijdig en uitdagend is. Het beschikbaar hebben van kwalitatief goede arbeid is voor het Nederlandse tuinbouwcluster een belangrijke uitdaging. In de arbeidsmarkt wordt het steeds moeilijker om een goede aansluiting te vinden tussen vraag en aanbod. Op middellange termijn wordt een tekort van één miljoen arbeidskrachten voorzien in de totale Nederlandse economie. Voldoende instroom van nieuw talent en jonge mensen in het greenportcluster is een noodzakelijke voorwaarde om de ambities waar te maken en om verder te kunnen ontwikkelen. Samenwerkende partijen in het tuinbouwcluster moeten jong talent weten te boeien en binden aan de sector, zodat er meer instroom is in het groene onderwijs en meer instroom direct naar de bedrijven vanuit andere studierichtingen en branches. Het in de praktijk verwerven van gerichte competenties vergroot het perspectief voor medewerkers in de greenports. Greenport Nederland kan bij het onderwijs vooral steun geven op het gebied van communicatie en onderwijsinstellingen overtuigen van kansen die het tuinbouwcluster biedt. Promotie van de greenport, opleidingen bij ondernemers, jongeren en omgeving. Onderwijsinstellingen moeten zelf activiteiten oppakken. Dit kan gestimuleerd worden door programma Tuinbouw van de Groene Kennis Coöperatie. Samenhang Het subthema arbeid heeft relatie met het thema toegevoegde waarde, innovaties, marktversterking, tuinbouwbedrijf Er is een sterke relatie met het subthema samenleving en imago. 32 Quality of life Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 33

18 Versterking imago van het onderwijs en het tuinbouwcluster (3.9) Niet alleen de kwaliteit van onderwijs en scholing is belangrijk, maar ook de instroom op scholen en op bedrijven. Imago speelt hierbij een belangrijke rol, op alle niveaus. Imago van bedrijven, van het tuinbouwcluster en ook van opleidingen en onderwijsinstellingen. Activiteiten op dit terrein zijn: de arbeidsmarktcampagne die vanuit het Productschap Tuinbouw wordt opgezet, campagnes zoals Green ID en de campagne van MBO Agrarisch en het programma Praktische Sector Oriëntatie (voor vmbo-ers) waarbij leerlingen zich kunnen oriënteren op de tuinbouwsector. Leren en werken stimuleren en versterken (3.10) In een krappe arbeidsmarkt moeten bedrijven zelf investeren in (nieuwe) werknemers. In mensen dus, die op maat gesneden kennis oppakken in opleidingstrajecten voor bij-, om- en opscholing. Activiteiten die plaatsvinden zijn: aanstellen scholingsconsulenten die bedrijven ondersteunen bij de scholingsvraagstukken. Momenteel zijn er scholingsconsulenten voor de boomkwekerij, fruitteelt en glastuinbouw, voor de bloembollenteelt wordt er één aangesteld. Vanuit het Productschap Tuinbouw wordt ingezet op professionalisering en samenwerking tussen scholingsconsulenten bij verschillende organisaties. Een tweede activiteit is het stimuleren van scholingstrajecten op maat voor werknemers van groepen bedrijven in een regio (voorbeeld Steenbergen, Zundert, Haren). In (regionale) greenports zelf ontbreken deze trajecten nog. Versterken en vernieuwen van het reguliere dagonderwijs (3.11) Het resultaatgebied Versterken en vernieuwen van het reguliere dagonderwijs gaat over investeren in leerlingen en opleidingen. Over het vermogen om in de toekomst als sector duurzaam te kunnen blijven concurreren. Daarvoor is goed onderwijs van levensbelang. Activiteiten op dit terrein zijn: de ontwikkeling van een greenport business school; een samenwerkingstraject met alle scholen die tuinbouwopleidingen aanbieden en de ontwikkeling van greenport business opleidingen; vooral de mbo-opleidingen van Lentiz, Helicon en Cita Verde zijn hier actief mee bezig en met doorgaans stevige betrokkenheid van ondernemers. In elke greenport moet een greenport business opleiding worden vormgegeven. Het bedrijfsleven moet dit veel actiever ondersteunen. Goed opgeleide en bekwame medewerkers zijn cruciaal voor het succes van bedrijven en dus van het tuinbouwcluster. De ervaringen van de Bollenacademie en in Westland en Limburg zullen naar andere greenports worden uitdragen. Ook kan een sector van andere sectoren leren en een goede werkwijze overnemen. De capaciteit en middelen moeten vooral vanuit onderwijsinstellingen zelf komen. Vanuit de Groene Kennis Coöperatie bijvoorbeeld. Greenport Nederland heeft een rol in het stimuleren en communiceren van good practices. Kennis actualiseren en benutbaar maken voor onderwijs en scholing (3.12) Nieuwe kennis vanuit onderzoek en praktijk dient door te stromen naar het onderwijs. Dit resultaatgebied is van groot belang voor de kwaliteit en vernieuwingskracht van het onderwijs. Activiteiten op dit terrein zijn het ontwikkelen van een Groenweb voor de sectoren boomkwekerij, bollenteelt en fruit, het ontwikkelen van een glastuinbouwnet en van een overkoepelend netwerk over sectoren heen. In LTO-verband wordt al gewerkt aan een sectoroverstijgende aanpak en digitale infrastructuur in de vorm van Agriconnect. Mondiaal opleidingscentrum voor intensieve tuinbouw (3.13) Vanuit veel landen binnen en buiten de EU wordt Nederland gezien als hét kenniscentrum op het terrein van tuinbouwproductie. Buitenlandse studenten willen graag hier een (deel van) hun studie volgen. Diverse onderwijsinstellingen hebben daarvoor ook speciaal ontwikkelde programma s en internationale netwerken. Het is voor de internationalisering van het Nederlandse tuinbouwcluster van groot belang om uit die regio s in de wereld waar kansen zijn voor Greenport International, ook studenten naar Nederland te trekken. Bij terugkeer in hun vaderland kunnen deze studenten in de toekomst belangrijke steunpilaren en partners zijn in een mondiaal netwerk. Daarom wil Greenport Nederland uitwisseling van studenten en docenten aanmoedigen en stimuleren, het onderwijs betrekken bij Dutch Greenport International en bij elke groene hbo- en mbo- opleiding ook Engelstalige modules realiseren. Contacten buiten groen onderwijs versterken (3.14) In ondernemingen binnen greenportclusters komt steeds meer behoefte aan andere disciplines, zoals logistiek, energie, marketing, financieel management en HRM. Via contacten met hbo en universiteiten met die studierichtingen moeten er meer stages, afstudeeropdrachten en business cases uit de greenports aan de orde komen. Dit kan door Greenport Nederland een verbindingsrol te laten vervullen tussen bedrijven en onderwijsinstellingen, en greenportactiviteiten bij die doelgroepen onder de aandacht te brengen via presentaties (website, brochure, etc). Hier ligt ook een relatie met Greenport University Network. 34 Quality of life Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 35

19 6. Mainport Greenport International Algemeen Greenport Nederland zal in 2040 marktleider zijn op het gebied van veredeling, tuinbouwtechnologie, verslogistiek en de organisatie van tuinbouwclusters. Nederlandse bedrijven hebben een sterke positie ingenomen in wereldwijde tuinbouwclusters. Doelstelling Het in kaart brengen van de positie van het Nederlandse tuinbouwcluster ten opzichte van concurrerende tuinbouwgebieden/-clusters 6 Greenport Nederland tracht de positie van het Nederlandse tuinbouwcluster te versterken en gaat daarbij uit van de eigen kracht. Iets wat zeker voortgezet moet worden. Het is echter verstandig om ook de (mogelijke) concurrentie onder de loep te nemen. Hoe ontwikkelen andere tuinbouwgebieden/-clusters zich (in omzet, toegevoegde waarde, techniek, areaal, werkgelegenheid)? Kan dit effect hebben op de positie van het tuinbouwcluster in Nederland? Hoe moeten we reageren op de effecten? Dutch Greenport International, het project dat een netwerkorganisatie voor internationaal ondernemen beoogd op te bouwen. In de toekomst neemt de vraag naar tuinbouwproducten 8 6 Nederlandse productie verhogen en draaischijffunctie versterken (bijvoegen internationaal product), waardoor het Nederlandse aandeel in de wereldmarkt groter wordt. 7 Opzetten van/deelnemen aan (nieuwe) internationale tuinbouwclusters, met het oog op beperkte actieradius Greenport Nederland en het toenemend belang van klimaat en energie dat leidt tot een roep om local for local productie/verlagen carbon footprint. wereldwijd toe. In opkomende economieën is men nog niet in staat om een efficiënt aanbod te realiseren. De Nederlandse bedrijven kunnen dit wel. Nederland is marktleider op het gebied van veredeling, tuinbouwtechnologie, verslogistiek en de organisatie van tuinbouwclusters. De sterke positie van Nederland geeft mogelijkheden om internationaal te ondernemen. Veel Nederlandse bedrijven doen dit al. Voor grote internationale projecten zijn de individuele ondernemingen echter meestal te klein. Bovendien worden deze projecten vaak door overheden geïnitieerd. Het is dan van belang om in een vroeg stadium aan tafel te komen. Door als cluster van koplopers op te treden, met een stevige participatie van de Nederlandse overheid, krijg je voldoende massa en status/betrouwbaarheid om op het juiste (politieke) niveau aan tafel te komen en aan relaties te bouwen. Op het moment van aanbesteding van de projecten betaalt dit zich uit. Samenhang 8 Voor groenten, fruit en in iets mindere mate bomen en planten kunnen beide sporen parallel lopen. Voor bollen is Nederland de mondiale draaischijf. Voor bloemen is Nederland de Europese draaischijf. Het opzetten/versterken van clusters in het afzetgebied van een draaischijf kan de draaischijffunctie belemmeren. In dat geval kan een geografische afbakening van dienst zijn. Voor bloemen bijvoorbeeld kan het eerste spoor gevolgd worden voor de Europese tuinbouwmarkt en het tweede spoor voor afzetmarkten buiten Europa. Internationaal wordt de Visie 2040 in verbinding gebracht met vier v s: verdienen - het benutten van kansen in de markt, verbinden: logistiek en standaardisatie als randvoorwaarden om de internationalisatie mogelijk te maken, vernieuwen: Nederland moet toonaangevend zijn in kennis (-toepassing) en innovatie, verduurzamen: om de draaischijffunctie in de toekomst te kunnen vasthouden, moet de carbon footprint van de - via Nederland afgezette producten - zo laag mogelijk zijn. Belangrijke voorwaarde is dat alle vijf greenports in internationaal verband samen met de satellietgebieden optrekken en zich als eenheid profileren. Het subthema internationaal hangt verder nauw samen met thema gebiedsontwikkeling, thema toegevoegde waarde en thema Quality of life. Uitvoeren concurrentieanalyse (4.1) Een van de voorziene vervolgactiviteiten uit de Visie 2040 is een grondige inventarisatie en analyse van de concurrentiepositie van het Nederlandse tuinbouwcluster. Ontwikkelprogramma internationale samenwerking (4.2) Dutch Greenport International (DGI) is een werktitel en een project met een eigen projectgroep en actieplan ten behoeve van een ontwikkelporgramma (roadmap) internationale samenwerking. Voor concurrentieanalyse van de Europese tuinbouwmarkt worden dezelfde stappen ondernomen, waarbij voor mondiale concurrentieanalyse geldt dat dit een belangrijke input is voor het project DGI. In de Visie Excelleren! van Greenport Nederland wordt ervan uitgegaan dat de helft van de Nederlandse bedrijven in dat jaar vestigingen in het buitenland heeft. Verder wordt door deze bedrijven geparticipeerd in vijf tot tien mondiale tuinbouwclusters. Bundeling van krachten leidt, naar verwachting, tot een groter aandeel van Nederland op de wereldmarkt. Meestal zal het gaan om combinaties van enkele bedrijven, in specifieke situaties kan een breed consortium nodig zijn. Het in kaart brengen van de positie van het Nederlandse tuinbouwcluster ten opzichte van concurrerende tuinbouwgebieden/- clusters vraagt een aantal stappen: Stap 1: Onderzoek (2010) In dit onderzoek wordt in kaart gebracht welke andere tuinbouwgebieden en/of -clusters van Europees/mondiaal belang er zijn. Verder welke ontwikkelingen en ambities we er zien en welke productie-, distributie- en handelsinfrastructuur er wordt ingericht. Aanpak Voor een eerste inventarisatie van de relevante tuinbouwgebieden en clusters kan gebruik gemaakt worden van bestaand materiaal dat voorhanden is bij de brancheorganisaties en kennisinstellingen. Elke sector is verantwoordelijk voor het aanleveren van de eigen sectorale informatie. Bovensectorale informatie wordt door de trekker in beeld gebracht en, indien mogelijk, wordt hiervoor gebruikgemaakt van het Greenport University Network. Het resultaat van stap 1 moet een relevant overzicht voor Greenport Nederland zijn. Stap 2: Analyse (2011) In de analyse wordt ingegaan op de kansen en bedreigingen van andere tuinbouwgebieden/-clusters voor het Nederlandse tuinbouwcluster. Specifiek wordt bekeken welke samenwerkingsmogelijkheden er zijn. Aanpak Uit de verkregen informatie - het resultaat van stap 1 - wordt een selectie gemaakt van relevante tuinbouwgebieden/-clusters. Deze selectie wordt voorgelegd aan de stuurgroep, en die beoordeelt of deze selectie relevant is voor Greenport Nederland. Vervolgens worden documenten/websites van de partijen uit de betreffende gebieden geanalyseerd. Daarnaast wordt contact gelegd met de relevante partijen voor kwalitatief onderzoek over de verwachte ontwikkelingen. Stap 3: Strategie (2011) Bij het uitstippelen van de strategie wordt bekeken hoe samenwerkingskansen opgepakt en -bedreigingen afgewend kunnen worden. Er wordt vastgesteld welke stappen partijen binnen Greenport Nederland moeten zetten om de (internationale) doelstellingen uit de Visie 2040 te kunnen realiseren. Ook wordt vastgesteld hoe Nederland zich moet profileren richting de Europese Commissie/het Europees Parlement om aangewezen te worden als Centre of Excellence. 36 Mainport Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 37

20 Aanpak Aan de hand van verkregen inzichten kan een aantal kansen en bedreigingen in kaart worden gebracht. Tevens wordt bekeken of samenwerking zinvol is. Indien dit het geval is, wordt de intentie van de andere partij gepolst en kan na afstemming in de stuurgroep aangestuurd worden op een memorandum of understanding. Stap 4: Uitvoering ( ) Na het doorlopen van de stappen 1 t/m 3 volgt de uitvoering. Aanpak Hoe de uitvoering geschiedt, is op dit moment nog niet te voorzien. In 2011 moet eerst worden beslist of er op basis van de analyse actie moet worden ondernomen door (partijen binnen) Greenport Nederland of dat de concurrentieanalyse leidt tot andere conclusies. Betrokken partijen Rabobank, FloraHolland, VBN/DPA, LTO/KAVB, VGB/Frugi Venta/Anthos/AVAG, Wageningen UR/LEI, Erasmus, VU/Nyenrode, Productschap Tuinbouw/HBAG, Bloemenbureau Holland/ GroentenFruit Bureau. Bijdrage aan Centre of Excellence 9 Door het in kaart brengen van Europese teeltgebieden en clusters, kunnen we onszelf vergelijken met mogelijke concurrenten 10 voor de aanwijzing als Centre of Excellence, en het profiel 9 Zie voor een toelichting afspraak 4.4. Europa Centre of Excellence en Greenport University Network. 10 Naast de internationale expansie en vestiging van het Nederlandse bedrijfsleven is er ook een andere internationalisering gaande: internationale bedrijven die binnen Greenport Nederland een positie (gaan) innemen. De effecten van dit buitenlands kapitaal op het Nederlandse cluster moeten nader uitgewerkt worden. van Greenport Nederland zo neerzetten dat de keuze op ons valt. We kunnen als Greenport Nederland leren van de opzet, strategie en belangenbehartiging van/door andere tuinbouwclusters. Er kunnen mogelijk slimme samenwerkingsvormen worden gevonden, die leiden tot een win-winsituatie. Europa: Greenport Nederland Centre of Excellence Algemeen Profilering Greenport Nederland als kenniscluster en exporteur van Europese kennis en technologie heeft de focus. De Europese Commissie stoelt haar toekomstige beleidskeuzen en budgetinzet op gekozen uitdagingen Het gaat hier om de periode vanaf 2013 en om de aanloopperiode naar dit moment. De Europese agenda wordt gedomineerd door twee ontwikkelingslijnen: 1. Hoe kan Europa een sterke speler blijven op de wereldmarkt? Subdoelstellingen zijn verbeteren handel, versterken kenniseconomie, versterken vestigingsklimaat. 2. Hoe kan Europa een sterke rol vervullen bij het bereiken van millenniumdoelen, dusdanig dat het ook in het voordeel van Europa uitpakt? Subdoelstellingen zijn: ontwikkelen duurzame technologie, ontwikkelen nieuwe schone energie en exporteren van aan de millenniumdoelen gerelateerde kennis. Om haar doelen te bereiken zal de Europese Commissie het volgende doen: het Gemeenschappelijke landbouwbeleid en instrumentarium blijven, maar maken een verdere beweging richting innovatie, biodiversiteit, renewable energie, water management, de leefomgeving en oplossen en voorkomen klimaatproblematiek; het kennisbeleid en instrumentarium blijven, maar worden sterker verbonden met de uitdagingen en doelen, waaronder regionale ontwikkeling en handel. In plaats van kennis komt innovatie centraal te staan toepassen van kennis, kennistransfer, gezamenlijke kennisontwikkeling en verhogen van vermogen van kennisabsorptie in regio s meer aandacht voor regio s bij DG RESEARCH; het samenspel tussen regionale gebiedsontwikkeling en kennisontwikkeling moet beter; doel verbeteren EUhandelspositie door toegevoegde waarde en kennis die te vermarkten is. Kennisontwikkeling als onderdeel van gebiedsontwikkeling. Toepassen Triple Helix: intensieve samenwerking, betekenisgeving, uitwerking en uitvoering tussen de domeinen markt, overheid en kennis. het regionaal beleid en instrumentarium blijven, maar worden meer gericht ingezet: op achterstandsgebieden en problemen enerzijds en op behoud en doorontwikkeling van Europese onderscheidende sterke clusters en regio s anderzijds; clustervorming op europees niveau, meenemen van Oost-Europa en andere zwakkere broeders met als doel territoriale cohesie; het ontwikkelingsbeleid wordt versterkt en krijgt meer de vorm van economische partnerships tussen regio s die gebiedsontwikkeling kunnen regisseren en ontwikkelingsregio s. Doelstelling Het tuinbouwcluster, Greenport Nederland, moet in Brussel laten zien dat het: een operationeel Centre of Excellence is, een regionaal cluster bestaande uit markt, overheden en kennisinstellingen gericht op innovatie en actief rond de thema s van de toekomst, dat in eigen land succesvol weet te schakelen met en tussen EFRO-fondsen en het kaderprogramma voor Kennis en R&D (Framework Program en Competitiveness & Innovation Program); een waardevolle partner is bij het aanpakken van de millennium goals food security en grow capability via ontwikkelpartnerships; zich initiator toont binnen het EU-tuinbouwcluster. Dit door verbindingen aan te gaan met clusters in Spanje, Frankrijk, Oost-Europa, Turkije en andere landen. Voorts door 38 Mainport Greenport Nederland - Strategische agenda mainport Denken en doen! 39

De kracht van het Westland

De kracht van het Westland De kracht van het Westland De kracht van het Westland Burgemeester J. van der Tak De economie (profit): onze economische kracht De mensen (people): onze sociale verbondenheid De ligging (planet): prettige

Nadere informatie

Productschap Tuinbouw kennisknooppunt platform overheid op maat van de tuinbouw

Productschap Tuinbouw kennisknooppunt platform overheid op maat van de tuinbouw Productschap Tuinbouw kennisknooppunt platform overheid op maat van de tuinbouw Productschap Tuinbouw 30.000 ondernemingen De Nederlandse tuinbouw- en groensector bestaat uit een kleine 30.000 ondernemingen

Nadere informatie

STRATEGISCHE AGENDA 2011-2015. Verbinden, inspireren en activeren

STRATEGISCHE AGENDA 2011-2015. Verbinden, inspireren en activeren STRATEGISCHE AGENDA 2011-2015 Verbinden, inspireren en activeren Radboud Vorage, juli 2010 ACHTERGROND Netwerkprogramma loopt af Rol GAN continueren, vanuit het bedrijfsleven Aansluiten bij behoefte deelnemers/participanten

Nadere informatie

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer Plantijnweg 32, 4104 BB Culemborg / Postbus 141, 4100 AC Culemborg Telefoon (0345) 47 17 17 / Fax (0345) 47 17 59 / www.multiconsultbv.nl info@multiconsultbv.nl Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid

Nadere informatie

Het Bedrijfslevenbeleid

Het Bedrijfslevenbeleid Het Bedrijfslevenbeleid NAAR DE TOP! Sjoerd Visser Programmadirectie Topsectoren i.o. Inhoud Regeerakkoord Bedrijfslevenbeleid - ambitie - topsectoren - ruimtelijke aspecten - financiering - Proces fasering

Nadere informatie

Duurzaam groeien. Agro, fresh, food en logistics

Duurzaam groeien. Agro, fresh, food en logistics Nota Ruimte budget Klavertje 25,9 miljoen euro (waarvan 3 miljoen euro voor glastuinbouwgebied Deurne) Planoppervlak 908 hectare (waarvan 150 hectare voor glastuinbouwgebied Deurne) (Greenport Trekker

Nadere informatie

Notitie afstemming Voortzetting Masterplan Havens Midden-Brabant en Logistics City.

Notitie afstemming Voortzetting Masterplan Havens Midden-Brabant en Logistics City. Notitie afstemming Voortzetting Masterplan Havens Midden-Brabant en Logistics City. Naar aanleiding van de Stuurgroep bijeenkomst van het Masterplan Havens Midden- Brabant heb ik gekeken naar de mogelijke

Nadere informatie

TOPSECTOR Wereldoplossingen voor werelduitdagingen

TOPSECTOR Wereldoplossingen voor werelduitdagingen TOPSECTOR TUINBOUW & UITGANGSMATERIALEN Wereldoplossingen voor werelduitdagingen Topsector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen Topsector met topcijfers De Nederlandse sector Tuinbouw & Uitgangsmaterialen behoort

Nadere informatie

Alternatieve locaties Hoeksche

Alternatieve locaties Hoeksche Alternatieve locaties Hoeksche Waard Nieuw Reijerwaard / Westelijke Dordtse Oever Nota Ruimte budget 25 miljoen euro (11 miljoen euro voor Nieuw Reijerwaard en 14 miljoen euro voor Westelijke Dordtse Oever)

Nadere informatie

Productmarktplan Snijhortensia 2015-2016 Meer waarde toevoegen? floraholland.com

Productmarktplan Snijhortensia 2015-2016 Meer waarde toevoegen? floraholland.com Productmarktplan Snijhortensia 2015-2016 Meer waarde toevoegen? floraholland.com Inhoudsopgave Samenwerken aan initiatieven 3 Wat kan FloraHolland voor u betekenen 5 Van producttafel naar productmarktplan

Nadere informatie

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg Bestuursafspraken CONCEPT versie 27 november 2015 1. Inleiding Het landelijk gebied van de regio Noord-Limburg is divers van karakter; bestaande uit beekdalen,

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Slim Samenwerken - bijeenkomst VNG

Slim Samenwerken - bijeenkomst VNG Slim Samenwerken - bijeenkomst VNG Jacques C. Dekker 14 november 2012 Friesland, Groningen, Drenthe, Duitsland, Scandinavië Titel van deze slide Agribusiness NHN Productie: 3 miljard Werk: 15.000 arbeidsplaatsen

Nadere informatie

projecten Laanboompact

projecten Laanboompact Samenwerken aan gezonde groei Laanboompact projecten 2013 Het Laanboompact is een initiatief van de Boomkwekersvereniging Opheusden e.o., gemeente Neder-Betuwe, Provincie Gelderland, Rabobank West Betuwe

Nadere informatie

Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020

Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020 Meerjarenprogramma Ambitiedocument 2016-2020 Agribusiness Economie & Logistiek Recreatie & Toerisme maandag 15 juni 2015, bijeenkomst voor raadsleden Naar een nieuw Programma Jaar 2011-2014 2015 2015 2015

Nadere informatie

1. Context en doel. 1.1 Voorbeelden belemmeringen per deelgebied 1.1.1 Governance en juridische belemmering

1. Context en doel. 1.1 Voorbeelden belemmeringen per deelgebied 1.1.1 Governance en juridische belemmering 1. Context en doel Het NLIP heeft tot doel om de elektronische informatie-uitwisseling in de Logistieke Sector in Nederland te verbeteren. En dan niet alleen de informatie-uitwisseling tussen specifieke

Nadere informatie

Logistieke draaischijf Twente, De regio als concurrerende hotspot

Logistieke draaischijf Twente, De regio als concurrerende hotspot Logistieke draaischijf Twente, De regio als concurrerende hotspot Rikkert de Kort Senior adviseur goederenvervoer 13 juni 2012 Buck Consultants International Postbus 1456 6501 BL Nijmegen Telnr : 024 379

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

Meest gestelde vragen Fair Produce Nederland

Meest gestelde vragen Fair Produce Nederland . Meest gestelde vragen Fair Produce Nederland Organisatie Hoe is Fair Produce Nederland opgebouwd? De Stichting Fair Produce Nederland is opgericht door de vereniging voor groothandelaren in groenten

Nadere informatie

Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle

Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle Leercyclus Enschede-Dordrecht-Zwolle Regionaal uitvoeringsprogramma economie en arbeidsmarktbeleid Enschede, 26 januari 2012 Gido ten Dolle Programmadirecteur Ruimtelijk economische strategie en arbeidsmarktbeleid

Nadere informatie

LIPSS LIPSS LIPSS LIPSS 21-9-2011. Inhoud van de presentaties. Inhoud van de presentaties. De sprekers. DOEL & RESULTAAT voor U

LIPSS LIPSS LIPSS LIPSS 21-9-2011. Inhoud van de presentaties. Inhoud van de presentaties. De sprekers. DOEL & RESULTAAT voor U Open ICT ketenplatform voor naadloze informatievoorziening in het logistieke systeem van de groothandelaar in bloemen en planten. De sprekers Kenlog : de bedrijfskunde Coena : de IT technologie DOEL &

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Nextport International community Zwolle Region

Nextport International community Zwolle Region Nextport International community Zwolle Region December 2014 1 Ideaalbeeld Zwolle 2020 Wat hebben we bereikt? We schrijven 2020. Regio Zwolle heeft een transitie doorgemaakt en wordt internationaal gezien

Nadere informatie

Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart

Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart Programma Kas als Energiebron Geothermie en Glastuinbouw Partners voor een duurzame toekomst? Nico van Ruiten Amsterdam, 31 maart Inhoud Kenmerken glastuinbouw Introductie Programma Kas als Energiebron

Nadere informatie

Duurzaam produceren, Duurzaam consumeren

Duurzaam produceren, Duurzaam consumeren Agrarisch Platform Zuid-Holland Duurzaam produceren, Duurzaam consumeren Duurzaam produceren. Uitdaging en kans! Politiek Café van het CDAV Zuid-Holland Datum: 17 maart 2010 Locatie: Van: Voor: Kenmerk:

Nadere informatie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie. Ellen Naaykens

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie. Ellen Naaykens De Rotterdamse haven en het achterland Havenvisie 2030 en achterlandstrategie Ellen Naaykens Havenbedrijf Rotterdam N.V. Movares symposium 29 november 2011 Inhoud Profiel haven Rotterdam Ontwerp Havenvisie

Nadere informatie

Samenwerken aan een gezond, groen en economisch vitaal werk- en leefklimaat in het Groene Hart

Samenwerken aan een gezond, groen en economisch vitaal werk- en leefklimaat in het Groene Hart GREEN BUSINESS CLUB GROENE Sponsorpropositie HART u Samenwerken aan een gezond, groen en economisch vitaal werk- en leefklimaat in het Groene Hart GREEN BUSINESS CLUB u Green Business Club Groene Hart

Nadere informatie

Provinciale Staten van Noord-Holland

Provinciale Staten van Noord-Holland Provinciale Staten van Noord-Holland ` Voordracht Haarlem, Onderwerp: Kaderstelling Europabeleid door Provinciale Staten Inleiding Op 11 juni 2007 jl. is door de commissie FEPO de werkgroep Europa ingesteld.

Nadere informatie

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012

Meer met minder. Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel. Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI. 6 juni 2012 Meer met minder Waterschaarste en grotere vraag naar voedsel Laan van Staalduinen, Algemeen directeur LEI 6 juni 2012 Inhoud presentatie Mondiale trends die van invloed zijn op toekomstige watervraag Nationale

Nadere informatie

Agro Businessclub Westland

Agro Businessclub Westland Agro Businessclub Westland multimodaal vervoer van geconditioneerde Groenten & Fruit containers richting het achterland 1 Landelijke logistieke G&F hotspots en verbindingen Mainports Greenports Hoofdroutes

Nadere informatie

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking

Nadere informatie

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen:

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Algemene informatie over het project Aanleiding voor het project Het Almelose

Nadere informatie

Aangrijpingspunten voor beleid inzake streekproducten

Aangrijpingspunten voor beleid inzake streekproducten RAPPORTAGE QUICK SCAN Aangrijpingspunten voor beleid inzake streekproducten in de provincie Overijssel maart 2010 RAPPORTAGE QUICK SCAN Aangrijpingspunten voor beleid inzake streekproducten in de provincie

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Perspectief voor de Achterhoek

Perspectief voor de Achterhoek Perspectief voor de Achterhoek 1 Perspectief voor de Achterhoek Aanleiding Op 23 september organiseerde De Maatschappij met Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek een interactieve bijeenkomst met als doel

Nadere informatie

A15 Corridor. Conclusies A15. 4. De A15 is dé verbindingsschakel tussen vier van de tien Nederlandse logistieke hot spots i.c.

A15 Corridor. Conclusies A15. 4. De A15 is dé verbindingsschakel tussen vier van de tien Nederlandse logistieke hot spots i.c. A15 Corridor Conclusies A15 1. Een gegarandeerde doorstroming van het verkeer op de A15 is noodzakelijk voor de continuïteit en ontwikkeling van de regionale economie rond de corridor en voor de BV Nederland.

Nadere informatie

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak KIvI Jaarcongres Sustainable Mobility,6 november 2013 Pieter Tanja Leefbaarheid en gezondheid in stad en regio verkeersveiligheid geluidoverlast

Nadere informatie

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 E-mail bestuur@snn.eu Briefnummer UP-15-15096 Bijlage

Nadere informatie

Versterken van de topsectoren: Life Science and Health, Ruimtevaarttechnologie, Biobased Economie

Versterken van de topsectoren: Life Science and Health, Ruimtevaarttechnologie, Biobased Economie Economische Zaken Doel Stimuleren van de regionale economie. Versterken van de topsectoren: Life Science and Health, Ruimtevaarttechnologie, Biobased Economie en de Greenports Duin- en Bollenstreek, Boskoop

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Co-innovatie in de glastuinbouw KIVI NIRIA jaarcongres 2010 Ir. P. Jan Smits 6 oktober 2010 Inhoud Introductie Kengetallen en energietransitie Convenant Schone en Zuinige

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Agro en Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC

Nadere informatie

Marktherstel door economisch herstel?

Marktherstel door economisch herstel? Marktherstel door economisch herstel? Bernd Feenstra Sectormanager Tuinbouw Beekbergen, 15-4-2010 Indeling Indeling Even voorstellen Ontwikkelingen Glastuinbouw Marktevenwicht verstoord Marktherstel Toekomstperspectief

Nadere informatie

Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie

Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie Overseas Logistics Multimodal Inland Locations Supply Chain Solutions Advanced logistics for a smaller world Als het gaat om het optimaal beheersen

Nadere informatie

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen

Subsidie voor innovatieve projecten. Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen. provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten Informatie over het Innovatief Actieprogramma Groningen provincie groningen Subsidie voor innovatieve projecten INFORMATIE OVER HET INNOVATIEF ACTIEPROGRAMMA GRONINGEN

Nadere informatie

VERGADERING GEMEENTERAAD d.d. 9 januari 2012 AGENDA NR. 10. VOORSTEL tot oprichting NV Greenport Venlo Innovation Center. Aan de Gemeenteraad

VERGADERING GEMEENTERAAD d.d. 9 januari 2012 AGENDA NR. 10. VOORSTEL tot oprichting NV Greenport Venlo Innovation Center. Aan de Gemeenteraad VOORSTEL tot oprichting NV Greenport Venlo Innovation Center. Aan de Gemeenteraad VERGADERING GEMEENTERAAD d.d. 9 januari 2012 AGENDA NR. 10 Geachte raad, Het college van burgemeester en wethouders vraagt

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Samenstelling bestuur

Samenstelling bestuur Presentatie KvO 2.0 Samenstelling bestuur Krachtteam Peter Beckers : voorzitter Jan van Loon : initiatiefnemer Theo Vinken : initiatiefnemer Paul Jansen : aanvoerder werkorganisatie 2a Karel Jan van Kesteren

Nadere informatie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie De Rotterdamse haven en het achterland Havenvisie 2030 en achterlandstrategie Ellen Naaykens Havenbedrijf Rotterdam N.V. ALV ELC, Venlo 30 november 2011 Inhoud Profiel haven Rotterdam Ontwerp Havenvisie

Nadere informatie

Omslag notitie. Datum aanvraag 1 februari 2012. Naam aanvrager VGB Trade Services. Naam ontvanger van de bijdrage VGB

Omslag notitie. Datum aanvraag 1 februari 2012. Naam aanvrager VGB Trade Services. Naam ontvanger van de bijdrage VGB Omslag notitie Vergadering van de sectorcommissie Bloemkwekerijproducten Datum vergadering 5 maart 2012 Agendapunt 7b Voorbereid door Jerre de Blok Totaal aantal pagina s 5 17 februari 2012 1. Project

Nadere informatie

De toekomst van het fruitcluster in Rivierenland

De toekomst van het fruitcluster in Rivierenland De toekomst van het fruitcluster in Rivierenland Geef fruit de ruimte & innovatie Frank Engelbart 30 september 2015 Werkbezoek Provinciale Staten Provincie Gelderland Over Fruitpact Agenda 2020 Sinds 2007

Nadere informatie

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur

Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling. Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Duurzaamheid als drager voor gebiedsontwikkeling Drs. ing. Bert Krikke Projectdirecteur Inhoud presentatie 0. Hoe omgaan met ambities 1. Wat is het Ecomunitypark 2. Voor wie is het park 3. Van samenwerking

Nadere informatie

De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G. Datum 05 april 2011

De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G. Datum 05 april 2011 De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G Datum 05 april 2011 EMT debat 5 apr. 2011 Stef Huisman & Sjaak Bakker Economisch belang glastuinbouw Glastuinbouw Ned - Groente & Bloemen Areaal 10.000

Nadere informatie

Datum : 26 oktober 2004 Nummer PS : PS2004IME11 Dienst/sector : MEC/ERT Commissie : IME Registratienummer : 2004MEC001993i Portefeuillehouder : G.

Datum : 26 oktober 2004 Nummer PS : PS2004IME11 Dienst/sector : MEC/ERT Commissie : IME Registratienummer : 2004MEC001993i Portefeuillehouder : G. S T A T E N V O O R S T E L Datum : 26 oktober 2004 Nummer PS : PS2004IME11 Dienst/sector : MEC/ERT Commissie : IME Registratienummer : 2004MEC001993i Portefeuillehouder : G. Mik Titel : Inzet middelen

Nadere informatie

AGRO LEAN Supply Chain

AGRO LEAN Supply Chain AGRO LEAN Supply Chain Act2Vision Bedrijfskunde en organisatie Economische omvang van het Nederlandse agrocomplex, een verzamelnaam voor de land- en tuinbouw en de daarmee samenhangende handel en industrie

Nadere informatie

AGENDA VERDUURZAMING VOEDSEL

AGENDA VERDUURZAMING VOEDSEL SAMEN WERKEN AAN EEN DUURZAME VOEDSELKETEN IN 2020 AGENDA VERDUURZAMING VOEDSEL Voorop lopen met duurzaam voedsel Nederland is wereldspeler op het gebied van voedselproductie, innovatie en agrifood-export.

Nadere informatie

Intentieovereenkomst Slimme en Gezonde Stad tussen het Rijk en Rotterdam

Intentieovereenkomst Slimme en Gezonde Stad tussen het Rijk en Rotterdam 30 Oktober 2015 Intentieovereenkomst Slimme en Gezonde Stad tussen het Rijk en Rotterdam De Partijen: - De gemeente Rotterdam (Rotterdam) - Het Ministerie van Infrastructuur en Milieu (I&M/ DGMI) Overwegende

Nadere informatie

Van onderbuik naar onderbouwing. DaVinc 3 i slotconferentie 19 februari 2015, Den Haag/Nootdorp

Van onderbuik naar onderbouwing. DaVinc 3 i slotconferentie 19 februari 2015, Den Haag/Nootdorp Van onderbuik naar onderbouwing DaVinc 3 i slotconferentie 19 februari 2015, Den Haag/Nootdorp #davinc3i Programma Korte introductie over het waarom, hoe en wat van DaVinc 3 i 2 Inhoudelijke sessies (40

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Kenniscentrum Duurzaam Verpakken

Kenniscentrum Duurzaam Verpakken Kenniscentrum Duurzaam Verpakken 1. Aanleiding In de Raamovereenkomst 2013-2022 is in Artikel 4 afgesproken een Kennisinstituut op te richten (verder te noemen Kenniscentrum Duurzaam Verpakken [KCDV]).

Nadere informatie

Provinciale Staten van Overijssel

Provinciale Staten van Overijssel www.prv-overijssel.nl Provinciale Staten van Overijssel Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 425 25 25 Telefax 038 425 75 02 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk Datum EMT/2005/1830

Nadere informatie

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten

Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020. Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Uitvoeringskader Watertechnologie 2014-2020 Bijlage Succesvolle watertechnologieprojecten Overzicht succesvolle waterprojecten Vanaf 2000 wordt in Fryslân gewerkt aan de ontwikkeling van het watertechnologiecluster

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING

Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING 14 december Bedrijfslevenbrief Het kabinet heeft samenleving en bedrijfsleven

Nadere informatie

Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking

Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen - Nederland Brussel, april 2014 CVN heeft

Nadere informatie

Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen

Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen Bijlage 1 Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen Vergadering van 7 juli Sociale innovatie Gesproken over sociale innovatie. Er is een eerste gesprek geweest tussen leden van de

Nadere informatie

Werkplan Centrum XL 2015/2016

Werkplan Centrum XL 2015/2016 Werkplan Centrum XL 2015/2016 Maart 2015, Amsterdam Inleiding: toekomstperspectief Centrum XL Er zijn veel ontwikkelingen gaande in Amsterdam op het gebied van economie, logistiek en duurzaamheid die van

Nadere informatie

Instructiedocument Casus Factsheet

Instructiedocument Casus Factsheet Instructiedocument Casus Factsheet Samengesteld op basis van verkenningen binnen het programma Sggv, 2009-2012. Dit geanonimiseerde document is in licentie gegeven op basis van een Creative Commons Licentie.

Nadere informatie

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger.

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger. Voorwoord De Nederlandse advies- en ingenieursbranche levert innovatieve en duurzame oplossingen voor de Nederlandse en internationale samenleving. De branche is bepalend geweest voor het ontstaan van

Nadere informatie

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen AGENDAPUNT 2 Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen Vergadering 12 december 2014 Strategische Agenda Crisisbeheersing In Veiligheidsregio Groningen werken wij met acht crisispartners (Brandweer, Politie,

Nadere informatie

Innovatieagenda Melkveehouderij

Innovatieagenda Melkveehouderij Innovatieagenda Melkveehouderij stappen naar een nieuwe melkweg samen met ketenpartijen in de melkveehouderij INLEIDING NL 20 Waarom een innovatieagenda? Innovatie is een belangrijke voorwaarde voor de

Nadere informatie

Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken

Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken Bijlage 1 Programma- en actielijnen Pieken Inhoud: A. Energie B. Water C. Sensortechnologie D. Agribusiness E. Life Science A. Energie Onder energie wordt verstaan: handel en distributie van aardgas, brandstoffen,

Nadere informatie

Zakendoen met België. Jurgen Moors, MA Adviseur Internationale Zaken/Euregio Centre of Excellence België

Zakendoen met België. Jurgen Moors, MA Adviseur Internationale Zaken/Euregio Centre of Excellence België Zakendoen met België Jurgen Moors, MA Adviseur Internationale Zaken/Euregio Centre of Excellence België Overzicht 1. Kamer van Koophandel 2. KvK: afdeling Internationale Zaken 3. België: kansen en ontwikkelingen

Nadere informatie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie

De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie De Overheidsvisie op de bio-based economy in de energietransitie Irene Mouthaan, themaleider Bio-based Economy, directie Industrie & Handel, ministerie van LNV en IPE 0 Opbouw Presentatie Bio-based Economy

Nadere informatie

Ontwikkeling Rivierenland tot logistieke hotspot. Gemeente Neerijnen

Ontwikkeling Rivierenland tot logistieke hotspot. Gemeente Neerijnen Ontwikkeling Rivierenland tot logistieke hotspot Gemeente Neerijnen Opbouw presentatie Aanleiding Logistiek, waar gaat het om? Waarom Rivierenland? Hoe pakken we het aan? Organisatie hotspot Aanleiding

Nadere informatie

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad *P DORDRECHT Retouradres: Postbus 8 3300 AA DORDRECHT Aan de gemeenteraad Gemeentebestuur Spuiboulevard 300 3311 GR DORDRECHT T 14 078 F (078) 770 8080 www.dordrecht.nl Datum 4 december 2012 Begrotingsprogramma

Nadere informatie

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals

Green Deal. 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Green Deal 21 November 2013 Herry Nijhuis (AgentschapNL) Coördinerend manager Green Deals Inhoud presentatie Overheidsbeleid Green Deal Green Deal Aanpak Voorbeelden van Green Deals Green Deal initiatief

Nadere informatie

Informatie over onze vereniging

Informatie over onze vereniging Informatie over onze vereniging Editie 2014 Uitgebreide en actuele informatie op www.cio-platform.nl CIO Platform Nederland, mei 2014 Informatie over onze vereniging - CIO Platform Nederland mei 2014 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Aanbieden notitie A16 corridor en Rotterdam University Business District. De VVD, CDA en Leefbaar Rotterdam verzoeken het college daarom:

Aanbieden notitie A16 corridor en Rotterdam University Business District. De VVD, CDA en Leefbaar Rotterdam verzoeken het college daarom: Verzoek VVD, CDA en Leefbaar Rotterdam Aanbieden notitie A16 corridor en Rotterdam University Business District De A16 is voor de Metropoolregio en de Randstad een belangrijke verbinding met Antwerpen,

Nadere informatie

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen:

Economische kracht van de maritieme sector in de Zuidvleugel (van tweede Maasvlakte tot Gorinchem) verder versterken door inzet op vier lijnen: Bijlage 1B behorend bij Voortgangsrapportage vragen Economie door gemeenten MKB: overzicht initiatieven MKB-kennisinstellingen Naam project Maritime Delta Economische kracht van de maritieme sector in

Nadere informatie

Intentieovereenkomst. Asbest van het bedrijfsdak

Intentieovereenkomst. Asbest van het bedrijfsdak Intentieovereenkomst Asbest van het bedrijfsdak Intentieovereenkomst Wij, vertegenwoordigers van bestuursorganen en organisaties die werken aan de realisatie van een gezond en veilig leefmilieu, economie

Nadere informatie

LIPSS Open ICT ketenplatform voor naadloze informatievoorziening in het logistieke systeem

LIPSS Open ICT ketenplatform voor naadloze informatievoorziening in het logistieke systeem LIPSS Open ICT ketenplatform voor naadloze informatievoorziening in het logistieke systeem Doel en resultaat: Een open internetsysteem, waarbinnen met behulp van business network software verschillende

Nadere informatie

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen Een regio om trots

Nadere informatie

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s

Ondergrondse opslag. Kansen en dilemma s Ondergrondse opslag Kansen en dilemma s Nut en noodzaak? 2 Historisch perspectief Aanname alles is optimaal geregeld, water volgt functie; Nu voldoende water door externe aanvoer; Weinig urgentie voor

Nadere informatie

Een aantrekkelijk businesspark Een inspirerende werkomgeving

Een aantrekkelijk businesspark Een inspirerende werkomgeving 2 A 3 B 4 5 6 7 C 8 9 1 11 10 2 A 3 Een aantrekkelijk businesspark Een inspirerende werkomgeving Met behoud van de parkachtige omgeving wordt een goed geoutilleerd businesspark ontwikkeld, dat zich verder

Nadere informatie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie januari 2011 Alle tuinders in Gelderland kunnen besparen Wilt u uw energiekosten verlagen? Door energie te

Nadere informatie

Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres

Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres Toespraak van staatssecretaris Dijksma bij het Groentecongres Toespraak 26-03-2015 Toespraak van de staatssecretaris Dijksma (EZ) bij het Groentecongres op 26 maart 2015 in het World Trade Centrum in Rotterdam.

Nadere informatie

Cluster Agro en Food Regio Zwolle

Cluster Agro en Food Regio Zwolle Cluster Agro en Food Regio Zwolle Dé proeftuin voor duurzame, innovatieve systemen en nieuwe verdienmodellen: een living lab voor Agro en Food Cluster Agro en Food Regio Zwolle Werk en innovatie Sterk

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Plannen Economische Agenda 20113-2014

Plannen Economische Agenda 20113-2014 Plannen Economische Agenda 20113-2014 Aanvalsplan 1: Marketing regio Amersfoort: be good and tell it Wat is het doel: Gerichte marketingcampagnes starten op het gebied van ondernemen in Amersfoort en de

Nadere informatie

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING

NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING. CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING NATIONALE COALITIE DIGITALE DUURZAAMHEID BEGINSELVERKLARING CONCEPT 4 juni 2007 DE UITDAGING Versterking van de wetenschap en een betere benutting van de resultaten zijn een onmisbare basis, als Nederland

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

februari, 2014 Opdrachtbeschrijving Projectleider landelijke kennisdeling - biebtobieb

februari, 2014 Opdrachtbeschrijving Projectleider landelijke kennisdeling - biebtobieb februari, 2014 Opdrachtbeschrijving Projectleider landelijke kennisdeling - biebtobieb Opdrachtbeschrijving Voor de continuering van het project Landelijke Kennisdeling, met bijzondere focus op het platform

Nadere informatie

Verbinden van Duurzame Steden

Verbinden van Duurzame Steden Verbinden van Duurzame Steden Managen van verwachtingen Jan Klinkenberg, Netwerkmanager VerDuS Startbijeenkomst URD2-projecten 11 oktober 2012 Programma vanmiddag 13.00-13.15 uur Introductie VerDuS 13.15-15.15

Nadere informatie

GREENPORT(S) NEDERLAND. Manifest in uitvoering

GREENPORT(S) NEDERLAND. Manifest in uitvoering GREENPORT(S) NEDERLAND Manifest in uitvoering Inhoudsopgave 1. Achtergrond en aanpak Nota Ruimte en beleidsbrief..........................................2 Greenportmanifest....................................................2

Nadere informatie

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid LEEUWARDEN SÚDWEST-FRYSLÂN SMALLINGERLAND HEERENVEEN Versterk Economie en Werkgelegenheid Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord SAMEN WERKEN AAN EEN SLAGVAARDIG FRYSLÂN 2 3

Nadere informatie

Clean Tech Delta. Privaat-publiek samenwerkingsverband voor economische structuurversterking. Welkom bij de Provada!

Clean Tech Delta. Privaat-publiek samenwerkingsverband voor economische structuurversterking. Welkom bij de Provada! Clean Tech Delta Privaat-publiek samenwerkingsverband voor economische structuurversterking Welkom bij de Provada! Wij van Clean Tech Delta, thuishaven voor cleantech innovaties in de regio Delft-Rotterdam-Drechtsteden,

Nadere informatie