Het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit"

Transcriptie

1 faculteit ruimtelijke wetenschappen planlgie Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit De prgrammatische aanpak nader bekeken Tim Busscher 10 nvember 2010

2 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit 2 Clfn Gegevens ver nderzek Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit; de prgrammatische aanpak nader bekeken Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen Rijksuniversiteit Grningen Status versie Definitief Onderzek en rapprtage Tim Busscher (hfdnderzeker, eindredacteur). Taede Tillema, Js Arts Cntactpersn Tim Busscher

3 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit 3 Inhudspgave 1 Inleiding Achtergrnd Delstelling Werkwijze en verantwrding Interviews Rapprtage Onderzekssetting Leeswijzer 10 2 Bevindingen praktijknderzek Van alles naar niets, van salderen naar cmpenseren Samenwerken aan luchtkwaliteit: belangen verbinden en verknpen 2.3 Het NSL is vastgesteld, en nu? Analyse Ndzaak prgrammatische aanpak Andere prgramma s en de benadering van het NSL Het NSL in de tekmst 27 4 Cnclusies en aanbevelingen Inleiding Analyse van Sterkten, Zwakten, Kansen en Bedreigingen Cnclusies en aanbevelingen 33 Bijlage A: Lijst met geïnterviewden 37 Bijlage B: Dcumentenlijst 38

4 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit 4

5 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit 5 1 Inleiding 1.1 Achtergrnd Prgramma s zijn hip. Steeds vaker kmen prgramma s naar vren in de Nederlandse beleidspraktijk. Is dit ude wijn in nieuwe zakken en wrdt wat vreger een prject heette, nu een prgramma genemd? Of gaat het tch m iets nieuws en anders? De uitgangspunten van prgramma s en prjecten zijn in ieder geval wel verschillend van aard. Prjecten prberen een cncreet resultaat p te leveren, van te vren gespecificeerd aan de hand van tijd, ksten en kwaliteit. De fasen resultaat definiëren, plannen en uitvering wrden ratineel drlpen. Z werkt een prjectmanager die een brug met buwen. Het tepassen van deze manier van denken p beleidsprcessen bij de verheid zu vlgens de uitgangspunten van het New Public Management meten leiden tt een vergrte efficiëntie in de uitvering van beleid. Maar het is de vraag f dat wel altijd werkt en lukt. Wanneer ruimtelijke prjecten nder de lep wrden genmen, blijkt de cmplexiteit waarmee zij te maken krijgen, vele malen grter dan die middels de ratinele, prjectmatige insteek te behappen is. Bijvrbeeld in het geval van luchtkwaliteit. Daar kregen de ruimtelijke prjecten te maken met een prbleem dat te cmplex was m dr middel van versnipperde inspanning via prjecten p te kunnen lssen. Maatregelen mesten wrden gecmbineerd, en gecördineerd. Daarvr met prjectverstijgend wrden gedacht, niet in de vrm van een prject, maar in de vrm van een prgramma. Een prgramma prbeert een gezamenlijk del te behalen dr verschillende nderling afhankelijke prjecten p elkaar af te stemmen. Dit lijkt eenvudiger dan het is. Drdat afstemming met vele verschillende betrkken actren ndzakelijk is in een prgramma, heeft het veel meer dan een prject een strategische cmpnent; waarm zuden verschillende partijen willen samenwerken? Dat zal alleen gebeuren als iedereen vertuigd is van het te behalen del. Vandaar dat in ruimtelijke prgramma s p het belang van gedeelde visievrming wrdt gewezen (zie bijvrbeeld VROM-Raad, 2007). Als dan vr de verschillende actren duidelijk is wat men wil bereiken en p welke manier dit kan gebeuren, kan het prgramma wrden geïmplementeerd. Dr cnstant te mnitren wat de effecten van de verschillende inspanningen zijn, wrdt steeds bekeken hever men is in het behalen van het del. Daarbij kan flexibel wrden bijgestuurd dr de betrkken actren, via nderlinge afstemming van uitveringsacties. Hierbij kan wrden ingespeeld p nieuwe, nverwachte ntwikkelingen maar het strategische del vr ieders gen blijft staan. Wanneer het del bereikt is, is het ndzakelijk dat de gewnnen kennis gebrgd wrdt binnen de betrkken rganisaties en kan het prgramma wrden afgebuwd. Hewel deze prgrammatische benadering in pkmst lijkt te zijn, is er binnen het ruimtelijk dmein weinig empirisch nderzek naar gedaan wat nu z n prgrammatische benadering inhudt - welke vrdelen, eisen en aandachtspunten zijn er vanuit een institutineel, sturing (gvernance) perspectief. Prgramma s als het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit (NSL, zie kader 1.1), waar de betrkken actren p basis van een duidelijk gezamenlijk belang samenwerken zijn ng schaars, maar in pkmst. Vandaar dat Rijksuniversiteit Grningen nderzek verricht naar de mgelijkheden van een prgrammatische aanpak binnen het ruimtelijk-fysieke dmein. In samenspraak met het ministerie van VROM is binnen het luchtkwaliteitdssier nderzek gedaan naar de prjectmatige manier van werken vóór het NSL, de ttstandkming van het NSL en de verwachtingen die ver de prgrammatische aanpak bestaan bij de betrkken partijen. De fcus lag in het nderzek p de prceskant van het prgramma. Er is nder andere gekeken naar he

6 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit 6 het NSL wrdt aangestuurd, he de verschillende partijen met elkaar meten samenwerken en welke rl de mnitring in het NSL speelt. HET NATIONAAL SAMENWERKINGSPROGRAMMA LUCHTKWALITEIT IN HET KORT Nederland had meite met het halen van de luchtkwaliteitsnrmen vr stffen fijn stf (PM10) en stikstfdixide (NO2) vr de einddata die waren gesteld dr de Eurpese Unie. De einddatum vr fijn stf was 1 januari 2005 en vr stikstfdixide 1 januari De regelgeving in Nederland was er p gericht die nrmen te halen. Uitvering van nieuwe infrastructurele en ruimtelijke prjecten mesten het halen van de nrmen niet belemmeren, z stnd in het Besluit luchtkwaliteit. Echter, grte delen van Nederland hadden te maken met cncentraties schadelijke stffen bven de gestelde nrmen. Prjecten zuden extra verslechtering van de luchtkwaliteit betekenen, wat dr de Raad van State in Nederland niet werd geaccepteerd. Vandaar dat er een prgramma ntwikkeld is, m tch aan de nrmen te kunnen vlden. Aan de ene kant met dit prgramma ervr zrgen dat de luchtkwaliteit in Nederland verbeterd wrdt, aan de andere kant zrgt het ervr dat k prjecten weer dr kunnen gaan. Dit prgramma is het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit (NSL). Dit prgramma is dr Nederland tevens ingediend als luchtkwaliteitplan bij de Eurpese Cmmissie. Op 11 juni 2008 is de nieuwe Richtlijn van het Eurpees Parlement en de Eurpese Raad vr de luchtkwaliteit van kracht gewrden, waarin de mgelijkheid wrdt gebden m uitstel te krijgen van de luchtkwaliteitsnrmen. Het desbetreffende land met dan echter laten zien p welke manier het land alsng, met behulp van eventueel uitstel, aan de nrmen gaat vlden. Op basis van hiervan heeft men uitstel gekregen vr de stffen fijn stf tt medi 2011 en vr stikstfdixide tt 1 januari Met behulp van het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit (NSL) met er dus vr wrden gezrgd dat vr de nieuwe einddata veral in Nederland de nrm wrdt gehaald. Dat is in de prvincies Grningen, Friesland, Drenthe, Zeeland, de kp van Nrd-Hlland en delen van Flevland geen prbleem. Daar zit men al nder de nrm, en wrdt geen nrmverschrijding verwacht. Zij vallen dan k niet nder het NSL. De rest van Nederland valt wel nder het NSL. De verschillende verheden (rijk, prvincies en gemeenten) zullen daar gezamenlijk maatregelen meten nemen m de luchtkwaliteit te verbeteren. De maatregelen wrden zwel p rijksniveau genmen, dat zijn vral generieke maatregelen als bijvrbeeld de kilmeterbeprijzing, als k p lkaal niveau, waarbij kan wrden gedacht aan bijvrbeeld gemeentelijke milieuzne s. Al deze verschillende maatregelen meten ervr zrgen dat de luchtkwaliteitsnrmen gehaald wrden. Het NSL bestaat echter naast de verschillende maatregelen die vr een verbetering van de luchtkwaliteit meten zrgen k uit ruimtelijke prjecten die mgelijk weer vr een verslechtering van de luchtkwaliteit kunnen zrgen. De prjecten zijn ingediend dr de verschillende verheden. Vrbeelden zijn de A4 Burgerveen-Leiden - ingediend dr het ministerie van Verkeer en Waterstaat - ntwikkeling van de Sprzne in Zwlle, waar wningen en kantren gebuwd en de ntwikkeling van de luchthaven in Lelystad waar de prvincie Flevland en de gemeente samen aan werken. Tijdens de ttstandkming van het NSL is geprbeerd m het pakket van maatregelen z p te stellen dat het de negatieve effecten van de ruimtelijke prjecten ruimschts cmpenseert. Het NSL is een srt balans die erte met leiden dat tijdig wrdt vldaan aan de grenswaarden vr luchtkwaliteit. Om in de gaten te huden f de situatie vldende zal gaan verbeteren, is de mnitringstl ntwikkeld. Deze tl geeft ieder jaar een verzicht van de staat van de luchtkwaliteit. Wanneer dan vervlgens blijkt dat bijvrbeeld autnme ntwikkelingen ervr zrgen dat p bepaalde plaatsen de nrmen wrden verschreden, zullen extra cmpenserende maatregelen meten genmen m ervr te zrgen dat tch in 2015 aan de luchtkwaliteitsnrmen vldaan wrdt. Kader 1.1: Het natinaal samenwerkingsprgramma luchtkwaliteit krt uitgelegd.

7 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit Delstelling Deze studie heeft tt del inzicht te geven in de prgrammatische benadering in de ruimtelijke planning. Onder welke mstandigheden is een dergelijke benadering relevant, he kmt deze tt stand, welke verandering kan het teweeg brengen en wat zijn de tekmstige mgelijkheden? Om hier ged inzicht in te krijgen wrdt het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit (NSL) nader bestudeerd. Het del van dit nderzek is m de prgrammatische benadering zals die bij het NSL wrdt gehanteerd te bezien p zijn merites. Del is dus niet m het NSL inhudelijk te evalueren dat gebeurt al in het kader van het NSL zelf maar, m aan de hand van het NSL na te gaan wat de prgrammatische benadering vermag met het g p eventuele verdere tepassing daarvan in de ruimtelijke planning vanuit een institutineel, gvernance perspectief. Dus bijvrbeeld: p welke manier kan men een dergelijk prgramma inrichten en he geef je er sturing aan? De delgrep van deze rapprtage betreft dan k niet alleen diegenen die bij het NSL betrkken zijn, maar k een bredere grep van prfessinals werkzaam in de ruimtelijke planning die geïnteresseerd zijn in een prgrammatische benadering in planning van het ruimtelijk-fysieke dmein met name p het grensvlak van ruimte, infrastructuur en milieu. Dr middel van bijna veertig interviews met verschillende betrkkenen is getracht inzicht te krijgen in de veranderingen in het luchtkwaliteitdssier p zwel het technisch-inhudelijke, juridische als het institutinele vlak, in relatie tt de prgrammatische benadering. Daarnaast is nderzek gedaan naar de verwachtingen van de prgrammabenadering bij het NSL. De resultaten van deze interviews vrmen de input vr deze rapprtage, die de vrm heeft van een vrmeting. 1.3 Werkwijze en verantwrding Interviews Dit praktijknderzek is gedaan dr diepte-interviews te huden met de verschillende betrkken partijen, zwel p centraal als p decentraal niveau. Tevens zijn interviews afgenmen met andere actren die tijdens het prces betrkken zijn geweest f zullen wrden. Hiernder, in tabel 1.1, wrdt een verzicht gegeven van de verschillende geïnterviewde partijen. Tussen haakjes wrdt het aantal persnen waarmee bij de betreffende rganisatie is gesprken aangegeven. Hierbij met wrden pgemerkt dat het gaat m de rganisaties waaraan de geïnterviewden ten tijde van het interview aan verbnden waren. Gedurende hun betrkkenheid bij het NSL kunnen ze elders hebben gewerkt. Smmigen zijn in de tijd tussen het interview en het rapprt ergens anders gaan werken. Ok dan geldt dat de rganisaties wrden genemd waar ze ten tijde van het interview aan verbnden waren.

8 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit 8 Rijk Prvincie Gemeenten Ministerie VROM (8) Ministerie V&W (5) Rijkswaterstaat (2) InterPrvinciaal Overleg (IPO) (1) Prvincie Nrd-Brabant (2) Prvincie Zuid- Hlland (1) Prvincie Nrd-Hlland Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) (1) Amsterdam (1) Rtterdam (1) Utrecht (2) Den Haag (1) Derden Private Partijen Cmmissie m.e.r. (2) InfMil (3) CROW (1) Stichting Natuur en Milieu (1) VNO-NCW (1) DHV (1) Gezndverkeer (1) AKD Prinsen VanWijmen Adv. (1) Plum Ldder Princen Adv. (1) Arena Cnsulting (1) GGD Amsterdam (1) Tabel 1.1 Overzicht geïnterviewde partijen De geïnterviewde partijen zijn geselecteerd p basis van hun betrkkenheid bij het NSL. Aan de verheidszijde is geprbeerd m inzicht te krijgen in de beleving van het NSL bij de verschillende bestuurslagen. Op rijksniveau zijn twee van de drie betrkken ministeries geïnterviewd: het ministerie van VROM en van V&W. Zij zijn beiden vanaf het begin betrkken bij de ntwikkeling van de prgrammatische benadering van het NSL. Er is daarnaast k met veel persnen gesprken die vanaf het eerste begin betrkken zijn geweest m inzicht te krijgen in het ttstandkmingprces van het NSL. Echter, mdat het niet mgelijk is m alle gemeenten bij langs te gaan, is ervr gekzen de vier grte gemeenten te interviewen en de kleinere gemeenten te laten vertegenwrdigen dr partijen als de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en het CROW. Rijkswaterstaat is erbij betrkken, mdat zij als uitveringsrganisatie van infrastructuurprjecten vaak tegen de luchtkwaliteitprblematiek is aangelpen. Met het Interprvinciaal Overleg (IPO) is gesprken mdat zij alle prvincies vertegenwrdigen en een algemeen beeld geven ver hun beleving. Vr dit rapprt is geprbeerd een breed beeld van het NSL en de prgrammatische benadering te krijgen. Het NSL wrdt vanuit verschillende belangen beschuwd, vanuit milieu en gezndheid dr de Stichting Natuur en Milieu en de GGD Amsterdam, vanuit de ecnmische belangen (naast de verheid) dr VNO-NCW en vanuit de juridische en besluitvrmingskant dr het de Cmmissie vr de Milieueffectrapprtage, en twee juristen van AKD Prinsen Van Wijmen Advcaten en van Plum, Ldder, Princen Advcaten en ntarissen Rapprtage In het rapprt wrden de resultaten uit de interviews weergegeven. Er is geprbeerd m z duidelijk mgelijk het veranderend instrumentarium in beeld te krijgen: een verschuiving van prjecten naar een prgramma. Deze verschuiving wrdt beschreven en geanalyseerd vanuit een cnceptueel kader dat is gebaseerd p (internatinale) literatuur ver de prgrammatische benadering (m.b.t. management, gvernance, en institutinele vraagstukken). Ten sltte is er een SWOT-analyse gedaan, m de sterkten, zwakten, kansen en bedreigingen in kaart te brengen en (mede p basis daarvan) cnclusies ver de prgrammatische benadering bij het NSL te kunnen trekken.

9 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit Onderzekssetting Deze rapprtage maakt deel uit van een langlpende case study die dr de Rijksuniversiteit Grningen in samenspraak met VROM wrdt gedaan. Het NSL zal daarin als case ver een langere peride wrden gevlgd, m z inzicht te krijgen in de evlutie van een prgrammabenadering in de praktijk ver langere peride. Bvendien biedt deze aanpak de mgelijkheid m niet alleen de feitelijke situatie, maar k de veranderende perceptie gedurende het prgramma inzichtelijk te maken. Een nulmeting neemt hierbij een belangrijke rl in, mdat p deze manier de verwachtingen kunnen wrden vergeleken met de werkelijke resultaten. Dit zal naar verwachting dieper inzicht kunnen geven in het prbleemplssend vermgen van een prgrammatische benadering. Daarnaast kan hiermee duidelijk wrden gemaakt welke verschillen zullen ptreden tussen therie en praktijk. Wat werkt wel in de praktijk, en wat werkt niet, en waar ligt dat dan aan? Dit wrdt mgelijk gemaakt dr het verrichten van de nulmeting, dr deze nulmeting af te zetten tegen de vervlgmetingen die nderwerp zullen zijn van kmende rapprtages ver de prgrammabenadering bij het NSL. Zals figuur 1.1 laat zien, zal de eerste vervlgmeting plaatsvinden eind 2010, als de eerste mnittringsrnde is geweest. Ok de resultaten van die interviews zullen in rapprtvrm wrden gepresenteerd. Hetzelfde geldt vr de derde, en tevens laatste interviewrnde. Deze zal wrden gehuden na de tweede mnitringsrnde binnen het NSL in Wettelijk met Nederland dan vlden aan de grenswaarden vr fijn stf en kan geëvalueerd wrden f de prgramma-aanpak heeft gebracht wat er van verwacht werd. Op deze manier wrdt er een evenwichtig beeld verkregen van het NSL dr de tijd heen. nulmeting vervlgmeting eindrapprt Desk research, Interviews en Analyse Interviews en Analyse Interviews en Analyse Tijd Figuur 1.1 Overzicht nderzek naar prgrammatische benadering bij het NSL. Dcumentenanalyse Naast het afnemen van interviews is k desk research gedaan. Hierbij is literatuurnderzek gedaan naar de parlementaire behandeling van het NSL, de rapprtages van verschillende adviescmmissies, publicaties van instanties als het Instituut vr Buwrecht (IBR) en de VROM-Raad, en nderzeken dr bijvrbeeld het Innvatieprgramma Luchtkwaliteit (IPL). Ok artikelen gepubliceerd in natinale tijdschriften als het tijdschrift Lucht, Buwrecht en het Tijdschrift vr Omgevingsrecht maken nderdeel uit van de dcumentenanalyse. Aan de hand hiervan wrdt tevens geprbeerd een beeld te krijgen van de achtergrnd, de ttstandkming, de ndzaak en de mgelijkheden van het NSL. De resultaten hiervan maken geen nderdeel uit van dit rapprt, maar van het bredere prmtienderzek aan de RUG en zullen in het kader daarvan wrden gepubliceerd.

10 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit Leeswijzer In hfdstuk 2 wrden de bevindingen uit de interviews weergegeven. Hierin wrdt het prces van de ttstandkming van het NSL beschreven en de verwachtingen ver de tekmst pgetekend. In het daarpvlgende hfdstuk wrden deze resultaten vervlgens geanalyseerd. De nadruk van het nderzek ligt p de prcesmatige aspecten van de prgrammabenadering bij het NSL, deze zullen k in de analyse naar vren kmen. In het afsluitende hfdstuk wrden vervlgens cnclusies getrkken en aanbevelingen gedaan. In figuur 1.2 hiernder wrdt dit ng eens schematisch weergegeven Hfdstuk 2 NSL Werkwijze vraf Ttstandkming Verwachtingen Hfdstuk 3 Hfdstuk 4 Bevindingen bekeken dr prgrammatische bril PRAKTIJK THEORIE S W O T sterkten mgelijkheden zwakten bedreigingen CONCLUSIES AANBEVELINGEN Figuur 1.2 Opzet rapprt

11 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit 11 2 Bevindingen praktijknderzek 2.1 Van alles naar niets, van salderen naar cmpenseren. Nederland kent een pmerkelijke ntwikkeling als het gaat m luchtkwaliteit. Vrdat de Eurpese dchterrichtlijnen vr nder andere fijn stf en stikstfdixide werden vastgesteld, speelde luchtkwaliteit niet f nauwelijks bij ruimtelijke prjecten. Alle ruimtelijke ntwikkeling was mgelijk vanuit het perspectief van luchtkwaliteit. Tijdens de vaststelling van de nrmen was er wel het besef dat het een zware pgave zu wrden m de nrmen vr deze stffen te halen, maar de implementatie van de Eurpese richtlijnen in het Nederlandse wettelijke kader was znder meite verlpen. De schrik was dan k grt ten de Raad van State besluiten ver ruimtelijke ntwikkelingen begn tegen te huden, mdat de grenswaarden vr luchtkwaliteit in gevaar zuden kmen. In het Besluit luchtkwaliteit van 2001 (Blk 2001) stnd dat de pgave waar ieder prject vr stnd, was m ervr te zrgen dat men ndanks het uitveren van het prject, de luchtkwaliteitsnrmen zu gaan halen. Het realiseren van het prject mest niet belemmeren dat er p tijd aan de grenswaarden werd vldaan. Echter, ten de Raad van State hier streng p ging tezien, leverde dat grte prblemen p. Uit nderzek bij het ministerie van Verkeer en Waterstaat bleek bijvrbeeld dat ngeveer 90 prcent van de prjecten in het Meerjarenprgramma Infrastructuur en Transprt (MIT) niet meer dr kn gaan. Maar niet alleen centrale verheden (ministerie van V&W, ministerie van VROM, ministerie van EZ) kregen te maken met prblemen bij het realiseren van ruimtelijke prjecten als bedrijventerreinen, wningbuwlcaties en dergelijke. Ok decentrale verheden ndervnden hinder van de luchtkwaliteitprblematiek. Uitvering van het Actieplan Luchtkwaliteit ging in de gemeente Utrecht bijvrbeeld uiterst meizaam, mdat luchtkwaliteit een zeer bruikbaar middel bleek vr tegenstanders van prjecten m deze tegen te huden. In krte tijd bleek luchtkwaliteit een bijna nverkmelijke hrde te zijn gewrden vr de drgang van ruimtelijke prjecten Nederland staat p slt nteerden de krantenkppen. Nederland ging wat betreft ruimtelijke ntwikkeling van alles naar (bijna) niets. He had dit z kunnen kmen? Ontwikkelende partijen keken als schuldige hiervan vral naar DG Milieu van het ministerie van VROM. Zij hadden destijds de Eurpese regelgeving geaccepteerd en in het Nederlands wettelijk kader ingeweven, en daarmee de prblemen verrzaakt. Nu mesten zij k maar met een plssing kmen. Deze mening waren zwel de verschillende departementen p rijksniveau, als k de decentrale verheden (G4, VNG) in eerste instantie eveneens tegedaan. Een plssing vr het luchtkwaliteitsprbleem bleek echter meilijker dan gedacht. Een veelgenemde plssing was m de wettelijke kppeling tussen ruimtelijke rdeningsbesluiten en het vlden aan milieunrmen dr te knippen. Er mest wrden ntkppeld. Vrnamelijk partijen als Buwend Nederland, Neprm, maar k Rijkswaterstaat, waren deze mening tegedaan. Als vr ruimtelijke rdeningsbesluiten geen milieukwaliteitseisen meer zuden gelden, dan kn luchtkwaliteit geen barrière meer vrmen vr de vrtgang van de prjecten. Echter, juridisch deskundigen hadden grte vraagtekens bij deze plssing. De Raad van State zu in dat geval niet meer tetsen aan natinale regelgeving, maar direct aan Eurpese regelgeving. Deze schreef ng steeds hetzelfde vr, namelijk dat Nederland per 2005 aan de nrmen vr fijn stf mest vlden. Vandaar dat de cnclusie werd getrkken dat er alleen kan wrden ntkppeld in een situatie waarin wrdt vldaan aan de luchtkwaliteitsnrmen.

12 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit 12 Met deze cnclusie werd eigenlijk k vastgesteld dat er simpelweg geen gemakkelijke plssing vr het prbleem vrhanden was. Onder plitieke druk zijn ten verschillende vertegenwrdigers van DG Milieu en DG Ruimte van het ministerie van VROM en van V&W bij elkaar gekmen, m mgelijkheden te vinden m Nederland weer van het slt te krijgen. Daar is een idee naar vren gekmen waarvan de verschillende partijen dachten dat het perspectief kn bieden p verbetering. Dit was de prgrammatische aanpak, waarin verheden samenwerken m de luchtkwaliteit te verbeteren, ruimtelijke ntwikkeling mgelijk te maken en waarbij uitgegaan wrdt van een flexibele kppeling, k wel de kppeling p afstand genemd. Er wrden generieke maatregelen genmen m het achtergrndniveau vr fijn stf en stikstfdixide naar beneden te brengen. Hierdr krijgen ruimtelijke ntwikkelingen weer de mgelijkheid m dr te gaan. Bvendien mest een dergelijke aanpak ervr zrgen dat Nederland wrdt verlst van het nrmfetishisme zals een rijksambtenaar het mschrijft. Prjecten mesten niet p rapprtages wrden berdeeld waarbij tt ver achter de kmma wrdt gekeken f er sprake is van eventuele nrmverschrijding. Het mest anders. Echter, m dit dr te kunnen veren was een wetswijziging vereist die de ndige tijd zu vergen. Om tt die tijd tch meer ruimtelijke ntwikkelingen mgelijk te maken, is aan de Tweede Kamer testemming gevraagd m het Blk 2001 aan te passen m begrippen als zeezutaftrek en prjectsaldering te kunnen intrduceren. Deze aanpassingen mesten het dr kunnen gaan van prjecten p krte termijn mgelijk maken. Maar deze wijziging van het Besluit luchtkwaliteit hrde staatsrechtelijk niet tt de mgelijkheden, mdat de Tweede Kamer had verzcht dat wat in Blk 2001 geregeld werd, p wetsniveau vast te leggen. Daarm werd het Besluit luchtkwaliteit 2001 ingetrkken en vervangen dr het Besluit luchtkwaliteit 2005 (Blk 2005). De Tweede Kamer gaf hier alleen testemming vr, als gelijktijdig de wijziging van de Wet milieubeheer, met daarin de prgrammatische aanpak, in prcedure gebracht zu wrden. In eerste instantie had men dus eerst te maken met het Besluit luchtkwaliteit Hierin werd bijvrbeeld de mgelijkheden gebden vr zeezutaftrek. Met advies van de Eurpese Cmmissie werd geregeld dat cncentraties die zich van nature in de lucht bevinden, zals zeezut, bij het berdelen van de luchtkwaliteit buiten beschuwing wrden gelaten. In de Meetregeling Luchtkwaliteit 2005 werd uitgewerkt dat zeezut niet meetelt bij de berdeling f aan de nrm vr fijn stf wrdt vldaan. In de praktijk kwam het er p neer dat de zeezutaftrek variërend per gemeente vr een reductie van de fijn stf cncentratie van 3 tt 7 micrgram per kubieke meter lucht zrgt. De geïnterviewde partijen hebben dit als een versepeling ervaren, waardr meer ruimtelijke ntwikkeling mgelijk werd. In het Blk 2005 werd k de regel, dat dr uitvering van een prject de luchtkwaliteit niet mcht verslechteren veranderd. Dit zgenaamde standstill-principe werd genuanceerd. Een prject kn in een verschrijdingssituatie nu k drgaan, zelfs als het een kleine verslechtering met zich meebracht, als het maar niet zu leiden tt verschrijding van de grenswaarde p de realisatiedatum. Initiatiefnemers knden dus in ieder geval beginnen met het aanleggen van nieuwe prjecten. Daarnaast werd geregeld dat een prject in een verschrijdingssituatie dr mcht gaan als de luchtkwaliteit per sald verbetert f gelijk blijft. Bij een beperkte tename van de cncentratie mag een prject k drgaan als er maatregelen getrffen wrden waardr de luchtkwaliteit

13 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit 13 per sald zu verbeteren. Dit is de zgenaamde prjectsaldering. Met deze aanpak werd binnen een gebied bekeken f ntwikkelingen die vr een verbetering van de luchtkwaliteit zrgden, knden wrden afgestreept tegen ntwikkelingen die vr een verslechtering van de luchtkwaliteit zrgden. Het ging er m dat het resultaat per sald psitief zu zijn. Dit bleek in de praktijk een ingewikkelde rute en niet de plssing vr de prblematiek van stagnerende besluitvrming ver ruimtelijke prjecten en het niet halen van de nrmen vr luchtkwaliteit. In het bijznder de afbakening van het salderingsgebied bleek een ingewikkelde (juridische) pgave tt hever reikt de invled van een prject? Daarm bleef tch erg de behefte bestaan naar iets wat verder ging dan het Blk Iets met een grter plssend effect. 2.2 Samenwerken aan luchtkwaliteit: belangen verbinden en verknpen Het dr kunnen gaan van de ruimtelijke ntwikkelingen is znder twijfel de belangrijkste drijfveer geweest in het prces naar het uiteindelijke NSL. Er mest weer gebuwd kunnen wrden, zei een medewerker van VROM. Daar was iedereen het ver eens. Tijdens de interviews kmt naar vren dat de reden waarm de verschillende partijen zich gingen inspannen vr het verbeteren van de luchtkwaliteit, vrnamelijk gelegen is in het feit dat hun ruimtelijke en infrastructurele prjecten in gevaar kwamen. Dat gld zwel vr het ministerie van V&W, EZ, als k vr DG Ruimte van het ministerie van VROM. Echter niet alleen p departementaal niveau keek men er z tegenaan, k vanuit de plitiek was dat de bdschap. Kabinetsbreed was men het er ver eens dat de ecnmische schade van het eventueel niet kunnen drgaan van prjecten, niet kn wrden geaccepteerd. Op het plitieke vlak, is de rl van de tenmalige staatssecretaris Pieter van Geel van grt belang geweest. Verschillende geïnterviewden vertelden dat het leek alsf hij harder wilde lpen dan zijn ambtenaren. Hij was van mening dat men bij VROM niet alleen maar vanuit milieubelang mest denken, maar dat de bel weer in beweging mest kmen. Men mest ervr zrgen, dat Nederland niet stil zu kmen te staan. De pdracht die de eerste prgrammadirecteur van het NSL meekreeg was dan k simpel: zrg dat er weer gebuwd kan wrden. Daarnaast mesten er belangrijke stappen p milieugebied wrden gemaakt. Wat men wilde vrkmen is dat de kppeling tussen ruimtelijke rdeningsbesluiten en het vlden aan milieueisen zu verdwijnen. Bij DG Milieu van het ministerie van VROM zat men met een enrme grdiaanse knp. Aan de ene kant mest er gebuwd wrden. Aan de andere kant mest de luchtkwaliteit verbeteren. De prgrammatische benadering zu hiervr de plssing meten zijn. Echter, het invulling geven aan de prgrammatische benadering, kwam maar meilijk uit de eigen rganisatie. Wellicht dat dit de reden was m een buitenstaander aan te stellen. Vreemde gen kunnen dwingen. De eerste prgrammadirecteur werd de vrmalig prjectleider van de Nta Mbiliteit bij het ministerie van V&W, die de discussie rndm het prijsbeleid weer p gang had gekregen. Hij kwam in december 2005 bij VROM terecht m zwel het luchtkwaliteitdssier als de interne rganisatie vlt te trekken. Inhudelijk brduurde hij vrt p het idee dat in de zmer van 2005 was ntstaan: de prgrammatische aanpak. Het idee ver een prgrammaaanpak kende vanaf het begin al een relatie tussen maatregelen en prjecten. Zwel de psitieve als de negatieve kant van de balans. Alleen de wijze van uitvering en de samenwerkingsvrm met andere verheden mest ng wel wrden ingevuld. In eerste instantie zag het ministerie van V&W het NSL bijvrbeeld vral als rijksprgramma. In het prgramma zaten dan de rijksprjecten en de rijksmaatregelen. Gaandeweg werd echter de beweging gemaakt naar een dr de diverse verheden gedeeld prgramma. Onder aanvering van VROM werden de decentrale verheden actief bij het NSL betrkken. Hewel hier binnen het ministerie van

14 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit 14 VROM k andere ideeën ver bestaan, wrdt dit dr andere betrkkenen ( buitenstaanders ) mschreven als een breuk met de traditinele pvatting die VROM destijds kende. VROM is dr verschillende geïnterviewden getypeerd als een rganisatie die p dat mment tch vral een sterke tp-dwn benadering kende p het luchtdssier. Zals een gemeenteambtenaar stelde: VROM keek hfdzakelijk naar he kmen wij hier ged uit met Eurpa? Om vervlgens de hele bel z ver de schutting te kieperen, met heel weinig g vr de lkale uitveringspraktijk waar het dan met gebeuren. Dat bepaalde regelgeving zals luchtkwaliteit tt prblemen leidde bij ruimtelijke prjectntwikkeling, leek VROM geen bdschap aan te hebben. Vlgens een medewerker van het ministerie van VROM hadden ze weinig met de decentrale verheden. De decentrale verheden liepen echter wel steeds vaker tegen het prbleem van luchtkwaliteit aan, en waren dus evenals ntwikkelende partijen k prbleemeigenaar. Dus werden zwel VNG als IPO, als kepelrganisaties, maar k de grte steden zelf betrkken bij de beleidsntwikkeling. Echter, p dat mment gingen de centrale en decentrale verheid ng rllebllend ver straat, vanwege die prjecten die niet dr knden gaan aldus een medewerker van VROM. Om uit de sfeer van wij-zij te kmen, is er cnstant gewezen p de gedeelde prblematiek, en de ndzaak vr een gezamenlijk aanpak. Bij deze kentering heeft het ministerie van VROM een hele duidelijke regierl gespeeld, zich pgesteld als vragende partij. Niet langer stnd VROM bven de verschillende partijen, maar er tussenin. Een ambtenaar van VROM stelt: de decentrale verheden werden echt gehrd. Uit de interviewrnde blijkt dat p decentraal niveau deze mening gedeeld wrdt. De beginperide van het NSL is dr een prgrammadirecteur bij het ministerie van VROM it mschreven als de buw van een kaartenhuis. Tijdens het buwen van een kaartenhuis met men niet gaan duwen en trekken; dan valt het hele kaartenhuis m. Maar als het de tijd krijgt, dan kan het een stevig huis wrden. Naast tijd was in het geval van het NSL k samenwerking ndig m het huis stevig te krijgen. Om de metafr van het kaartenhuis verder uit te breiden, kan gesteld wrden dat het NSL als huis gebuwd is p drie pijlers: Een technisch-inhudelijke pijler; Een pijler met de samenwerking met verheden; Een juridische pijler. Deze pijlers wrden hiernder verder uitgelicht. Technisch-inhudelijke pijler De prgrammabenadering van het NSL vreg m een gede mnitring van prjecten en maatregelen. Daarvr mest een nieuwe systematiek ntwikkeld wrden. Om dit mgelijk te maken is er veel infrmatie verzameld, wat vervlgens leidde tt enrme rekenexercities, waaraan allerlei keuzes ten grndslag liggen. Over die keuzes is vaak en lang gediscussieerd. Een vrbeeld van een dergelijke discussie is de plaats langs de weg waar gemeten met wrden. Er werd altijd gerekend vanaf de rand van de weg, maar er wrdt nu vijf meter vanaf de binnenkant van de buitenste streep p de weg gerekend. Bij critici als de GGD, de stichting Natuur en Milieu en k de Cmmissie m.e.r. is er enige scepsis. Zij wijzen erp dat het lijkt alsf het men bij de keuzes is uitgegaan van de meest gunstige uitgangspsities. Het luchtkwaliteitsprbleem is namelijk gedurende het verder ntwikkelen van de saneringstl in mvang afgenmen. De micrgrammen vlgen er af, aldus een medewerker van een ndersteunende verheidsinstantie. De ntwikkelaars van de saneringstl wijzen er in de interviews echter p dat ze

15 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit 15 rekenkundig ng veel verder hadden kunnen gaan maar bewust aan de veilige kant zijn gebleven. Bij gevelige en cmplexe dssiers lijken verschillen van interpretatie ver technischinhudelijke zaken nit geheel p te lssen. Wat vr het prces echter belangrijker is gebleken, is dat de saneringstl, die ndersteuning met bieden bij de prjectaanvragen, eindelijk een landsdekkend ttaalbeeld van de saneringspgave gaf. Dat was nieuw. Vóór de saneringstl werden vaak verschillende uitgangspsities genmen in de verschillende mdellen. De input en utput van de verschillende mdellen was niet altijd hetzelfde. De saneringstl is in die zin eenduidig. Overal wrdt uitgegaan van dezelfde gegevens. Hierdr kreeg men naast een beeld van de pgave, k een idee welke maatregelen dan zuden kunnen helpen. Daarnaast diende de ntwikkeling van de saneringstl ng een ander belangrijk del, namelijk het nderstrepen van een mslag in denken van we halen het nit, die nrmen naar we zijn er bijna. Deze mslag is dr de eerste prgrammadirecteur heel bewust in gang gezet en drgeverd dr zijn pvlgers. Dit vanuit de gedachte dat mensen pas bereid zijn mee te werken als een del haalbaar is. De ud-prgrammadirecteur stelt: waarm zu je in vredesnaam meewerken als een del vlstrekt nhaalbaar is, dat is tch zinls? Dat creëert weinig energie. Als je een transitie wilt maken, dan heb je mensen ndig die mee willen werken, en je hebt geld ndig. Maar waarm zu je als rijk geld geven als de bttm-line is, je haalde het niet en je haalt het ng steeds niet. Dan denk je, dat is tch een bdemlze put? Met behulp van de tl kn duidelijk wrden aangegeven dat Nederland er echt bijna was. Mede daarm is er geld vrijgekmen vanuit de Interdepartementale Cmmissie Ruimtelijke Ecnmie (ICRE) en andere instanties. De saneringstl kn heel duidelijk de kppeling tussen middel en resultaat laten zien. Op plaatsen waar nrmverschrijdingen waren, kn men laten zien dat met behulp van maatregelen, de nrmen gehaald zuden wrden. Z zijn er veel gelden lsgekmen, die vervlgens k vr een grt deel naar de decentrale verheden gingen. Dat zrgde bij de decentrale verheden vr steun en vertruwen. Het rijk liet zien het echt p te pakken. Figuur 2.1: De technisch-inhudelijke pijler Pijler met de samenwerking tussen de verheden Er is vanuit VROM veel geïnvesteerd in cntacten met de decentrale verheden. Dat was k ndig, want de grte gemeenten zaten in eerste instantie niet te wachten p een samenwerking. Ten dr het ministerie van VROM tenadering werd gezcht, stelden de gemeenten zich in eerste instantie niet bepaald vrijwillig p. De mening was dat VROM het prbleem had verrzaakt, en dat het p rijksniveau k maar weer pgelst mest wrden. Zu dat niet gebeuren, dan zuden gemeenten massaal gaan prcederen, althans z sprak men zich uit. In de

16 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit 16 praktijk is het daar nit van gekmen. Langzamerhand ging, bijvrbeeld bij de vier grte gemeenten (G4), steeds meer het idee leven, dat een dergelijke pstelling weinig cnstructief was en nadelig vr de eigen belangen. Bij de G4 zijn ten luchtcördinatren aangesteld, die gezamenlijk prbeerden het prbleem in beeld te brengen, standpunten te frmuleren en daarver in gesprek te gaan met het rijk en de prvincie. Ok vanuit VROM werd p een gegeven mment het vergelijk gezcht p zwel centraal als decentraal niveau. Daardr kwam er uiteindelijk een duidelijke verbinding tussen de delstellingen van het rijk, de prvincies en de gemeenten. In eerste instantie lag de nadruk in dit verband ng heel erg p natinaal niveau. Daar mesten plssingen kmen vr de knelpunten, want als men die niet p weet te lssen, dan staat straks weer heel Nederland stil, en zijn we helemaal niets pgeschten. Uit de interviews bij de vier grte gemeenten blijkt dat het Rijk en de G4 elkaar vrij snel vnden en allebei het idee hadden dat ze elkaar ndig hadden. Op gemeentelijk niveau wrdt bijvrbeeld gewezen p het belang van de denkkracht en creativiteit van zwel de juristen, de luchtcördinatren als de bestuurders van de gemeenten, die de ntwikkelingen bij het rijk hebben ndersteund en aangevuld. Tevens wrdt duidelijk dat de prvincies in eerste instantie achter bleven. Op basis van interviews met de prvincies blijkt dat niet iedere prvincie direct vertuigd was van het NSL. Dat er bijvrbeeld daadwerkelijk cncrete maatregelen mesten wrden genmen, zagen de prvincies niet direct zitten, k vrnamelijk mdat niet ged duidelijk was wat deze maatregelen mesten ksten en he ze werden gefinancierd. In het begin namen ze dan k een afwachtende huding aan. Ze wilden het eerst aanzien, meer duidelijkheid. Het was de tweede prgrammadirecteur van het NSL, die de prvincies echt helemaal mee kreeg in het NSL, waardr het NSL een echt breed gedragen samenwerkingsprgramma werd. Binnen het samenwerkingsprgramma had VROM een duidelijke regierl. VROM stelde dat het eigen maatregelenverhaal p rde mest zijn, want anders kn men geld mislpen vanuit het rijk en, wellicht ng belangrijker, werden de eigen prjecten in gevaar gebracht. Ok het verhaal van de decentrale verheden mest ged in elkaar zitten. Er werd duidelijk een relatie aangebracht tussen het nemen van maatregelen enerzijds en anderzijds het dr kunnen gaan van prjecten. Uit de interviews kmt naar vren dat dit k één van de sterke punten is van een prgramma-aanpak, dat prjecten en maatregelen met elkaar verbnden zijn. De meite die men mest nemen, stnd in directe relatie met wat er dan mgelijk werd en andersm. Figuur 2.2: Pijler samenwerkende partijen

17 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit 17 Juridische pijler De laatste pijler is wellicht de meest belangrijke: wat kunnen we er nu juridisch mee? Op welke manier kan men ervr zrgen dat het NSL een effectief instrument is, dat antwrd geeft p de bedenkingen van de Raad van State? Daar is, zeker p centraal niveau, veel tijd en geld ingestken. Geprbeerd is m vertuigend en transparant met de saneringstl te laten zien dat in Nederland de nrmen in 2015 wrden gehaald. De pgave die in de saneringstl staat mschreven werd aanzienlijk verkleind dr de kmst van het tepasbaarheidsbeginsel, dat is ntleend aan de nieuwe EU richtlijn luchtkwaliteit die in 2008 werd vastgesteld. In 2008 is de Regeling berdeling luchtkwaliteit uit 2007 (RBL 2007) aangepast. Eerst mest veral, ngeacht f er daadwerkelijk mensen bltstnden aan luchtvervuiling, wrden getetst f aan luchtkwaliteitsnrmen werd vldaan. Nu heft er vanwege het tepasbaarheidsbeginsel geen tetsing aan de nrm meer plaats te vinden p die plaatsen waar tch geen mensen kmen. Dit zijn bijvrbeeld akkers, defensieterreinen en sprdijken. Dr deze gebieden weg te strepen, is de pgave vereenvudigd, kunnen bepaalde maatregelen wrden geschrapt en bepaalde prjecten wrden gerealiseerd. De prjecten die nder het NSL vallen wrden bvendien niet langer rechtstreeks aan de luchtkwaliteitsnrmen getetst. Binnen het NSL is de mnitringstl ntwikkeld. Hierin wrdt zichtbaar f er bijvrbeeld daadwerkelijk geen verschrijdingen plaats zullen vinden p die lcaties waar wel sprake is van menselijke bltstelling. Wanneer maatregelen niet het gewenste effect srteren f dr cntextuele factren de luchtkwaliteit zich niet ntwikkelt zals vrspeld, zal dit k duidelijk meten wrden uit de mnitring. Vervlgens zullen dan maatregelen meten wrden genmen m de luchtkwaliteit p die lcatie tch k nder de nrm te krijgen. De eerste test f de NSL- systematiek juridisch hudbaar is, is vrafgaand aan de vaststelling van het NSL het verkrijgen van dergatie in Brussel geweest. Deze test is dr Nederland als eerste EU-lidstaat gehaald. Echter, alle geïnterviewde partijen kijken reikhalzend uit naar de eerste jurisprudentie van de Raad van State. In de vlgende paragraaf zullen de verwachtingen daarver geschetst wrden. Figuur 2.3: Juridische pijler NSL

18 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit Het NSL is vastgesteld, en nu? Nu het NSL is vastgesteld, is het de vraag wat er van deze prgrammabenadering verwacht kan wrden. Nu kmt het echt p de uitvering aan en meten daadwerkelijk maatregelen genmen gaan wrden. Uit de interviews blijkt dat het bij de grte gemeenten vaak duidelijk is dat er maatregelen genmen meten wrden, mdat anders de prjecten wellicht in gevaar kunnen kmen. Bij kleinere gemeenten lijkt dat beeld anders te zijn. Een medewerker van een bij de uitvering betrkken verheidsinstantie vertelt dat de sense f urgency heel verschillend is. Sms weten de kleinere gemeenten ng niet eens wat ze zijn aangegaan. Aan de betrkkenheid van die gemeenten kan je af en te wel twijfelen. Het NSL heeft het hullie in Den Haag niet helemaal weten te drbreken. Wel een eind, maar niet helemaal. Binnen het luchtkwaliteitdssier, kreeg men bij het pstellen van het NSL vele nieuwe inzichten en verdwenen daarm knelpunten. Daardr is bij diverse externe partijen en k smmige gemeenten tch een srt beeld ntstaan dat als we ng even wachten, dan lst het prbleem zich vanzelf wel p. Ze verzinnen maar wat cijfers. Bij de betrkken gemeenten is het wel duidelijk dat het z niet werkt, maar bij de grte grep daarachter, leeft dit vlgens verschillende geïnterviewden wel degelijk. Vlgens hen vragen de kleinere gemeenten zich af f er nu knelpunten wrden weg gerekend, f dat ze echt wrden pgelst. Technisch-inhudelijk pijler Om die gemeenten tch mee te krijgen, is een belangrijke rl in het NSL weggelegd vr de mnitring. Drdat die nu langzamerhand p gang kmt, zien partijen die het prces begeleiden k bij de meer afwachtende gemeenten hernieuwde activiteit. Er kmt weer druk p de ketel, en die druk is van wezenlijk belang. Drdat die mnitring er straks aankmt, gaat men aan de slag, is de redenering. Naast het druk huden p de verschillende partijen, heeft de mnitring k ng andere functies. De mnitring is in eerste instantie bedeld m inzichtelijk te maken in heverre de luchtkwaliteitdelstellingen gehaald wrden en hever Nederland daar ng vanaf zit. Een prbleem wat hierbij vral in kleine agrarische gemeenten speelt is dat fijn stf uitstt uit de landbuw weinig nderzcht en gekwantificeerd is. Met name kippen- en pluimveehuderijen schijnen veel fijn stf uit te stten, waar p dit mment ng geen cncrete plssing vr bestaat. Dit is dus met enige nzekerheid mgeven. Vlgens de Cmmissie m.e.r zijn echter k plssingen vr de verkeersprblematiek niet helemaal znder zrgen. Z heeft de Cmmissie bijvrbeeld bijznder hge ambities in het NSL zien staan als het gaat m het realiseren van Hgwaardig Openbaar Verver (HOV). Drdat die ambitie z hg is, is die k met grte nzekerheid mgeven. Eigenlijk meten er extra maatregelen achter de hand zijn m eventuele tegenvallers p te vangen. Maar uit verschillende interviews kmt naar vren dat het vr meerdere geïnterviewden niet duidelijk is welke cncrete maatregelen er eventueel achteraf kunnen wrden genmen, als uit de mnitring blijkt dat Nederland niet p schema ligt met het halen van de nrmen. In het kader van de uitwerking van het advies van de Cmmissie Verheijen is naar vren gekmen dat het achteraf nemen van maatregelen, theretisch gezien mi lijkt, maar praktisch lastig uit te veren is. Daarnaast wijst de Cmmissie m.e.r. k p het belang van meten, in plaats van alleen maar rekenen. Vlgens de Cmmissie zal de geldigheid en de rbuustheid van het NSL staan f vallen met wat er uiteindelijk gebeurt in de praktijk. Er zullen daarm niet alleen maar herberekeningen gemaakt meten wrden met deels dezelfde mdellen, maar er zal k daadwerkelijk gemeten meten gaan wrden m zeker te stellen dat een maatregel het effect heeft dat wrdt begd.

19 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit 19 De Cmmissie vindt dat de discussie vrkmen met wrden dat metingen hele andere cijfers weergeven dan de berekeningen. Die situatie zu bijvrbeeld heel ged kunnen ntstaan vr stikstfdixide. Meetnetten van nder andere de Dienst Centraal Milieubeheer Rijnmnd (DCMR) en de Gemeentelijke Gezndheidsdienst (GGD) Amsterdam laten zien dat de begde (en berekende) trendmatige daling nwaarschijnlijk lijkt. De verwachting is dat de waarden vr stikstfdixide zullen p een vrijwel cnstant niveau blijven. Vlgens de GGD ligt het daarm meer vr de hand dat p een gegeven mment de mengverhuding vr stikstf p Eurpees niveau wrdt aangepast. Hun angst is dat dit gebeurt znder dat er echt maatregelen zijn genmen die een daling van het stikstfdixideniveau teweeg hebben gebracht. Op die manier zuden we in Nederland dan wel in technische zin, maar niet in praktische zin de delstellingen hebben gehaald. Anderen deskundigen zijn het hier niet mee eens en wijzen tijdens de interviews p de uitveringsplicht die de verschillende partijen met elkaar zijn aangegaan, waardr we het wel samen meten halen, aldus een rijksambtenaar. Samenwerking met andere verheden Uiteindelijk is het afwachten wat de eerste mnitringsrapprtage plevert en he het prces zich daarna zal vltrekken. Valt de mnitring mee, dan wrdt vermed dat VROM geneigd zal zijn die ruimte niet meteen weg te willen geven. Het idee bestaat dat VROM dan wijst p het feit dat er een marge met wrden ingebuwd nder de grenswaarden, in verband met schmmelingen van de berekende waarden. Ontwikkelende partijen zullen echter geneigd zijn m die ruimte p te willen vullen. Mcht dat gebeuren, dan is het vervlgens de vraag wie m welke reden die ruimte mag pvullen. Aan de andere kant is k het tegenvergestelde ged mgelijk; een tegenvallend scenari. Dan zal meten wrden bekeken waardr dat kmt. Welke partij zijn maatregelen niet heeft genmen. Sceptici wijzen er p dat het al erg ingewikkeld is m brnnen aan te wijzen. Wanneer er dan k ng met wrden bekeken wie zich echt aan het NSL hudt, met er enrm veel geïnventariseerd wrden. Daarnaast wrdt vaak p het risic van bestuurlijke afwenteling gewezen. Als het er p aankmt wie iets extra met den, bestaat het risic dat de bal telkens wrdt drgeschven, mdat het NSL niet helemaal dichtgetimmerd is. Tch zal er uiteindelijk bestuurlijke vereenstemming meten wrden gevnden, z wrdt dr anderen gesteld. Iedere partij heeft hier natuurlijk k baat bij. Wanneer men zich niet aan de afspraken hudt, valt de hele bel als een kaartenhuis in elkaar zei een medewerker van een tetsende instantie. Het idee is, dat dit de partijen bij elkaar hudt. Dat daarm partijen gecmmitteerd blijven tt het einde van het NSL in Iedereen heeft gemerkt dat prjecten er anders maar heel meilijk drheen kmen. Uit de interviews kmt naar vren dat er eigenlijk geen duidelijk alternatief bestaat waarmee de prjecten p een andere manier drgang kunnen vinden. Vanuit VROM wrdt er dan k van uit gegaan dat iedereen beseft dat men er niet bij gebaat is m p het scherpst van de snede te gaan varen. Er wrdt dan k niet verwacht dat de minister van VROM echt handelend met gaan ptreden dr zijn drzettingsmacht te gebruiken als een betrkken partij een maatregel niet uitvert. De minister is uiteindelijk wel verantwrdelijk, maar drdat er interactie p veel verschillende niveaus plaatsvindt, is er sprake van een grte mate van zelfregulerend vermgen. Ok hiervr geldt dat alle partijen er belang bij hebben het NSL te laten slagen. De verschillende partijen hebben elkaar allemaal in een hudgreep. Die zit in het feit dat de grenswaarden gehaald meten wrden. Tijdens de interviews kwam naar vren dat de betrkken partijen het belang hiervan inzagen, vrnamelijk vanuit de redenering dat anders ruimtelijke en infrastructurele prjecten niet dr knden gaan. Hewel het NSL er k vr zrgt dat de vlksgezndheid

20 Het Natinaal Samenwerkingsprgramma Luchtkwaliteit 20 verbeterd, werd dit tch duidelijk als ndergeschikt aan de vrtgang van de prjecten gezien. Dat laatste wrdt als belangrijkste reden gezien m te participeren in het NSL. Een juridisch deskundige merkt hierver p, dat in vaststelling van het NSL hier slim p is ingespeeld, dr te zeggen dat als een partij mee wil met het prgramma, dan kan die wrden gehuden aan de ingebrachte maatregelen. Het zal echter meten blijken he hard dat spel gespeeld gaat wrden. Uiteindelijk is het rijk ervr verantwrdelijk dat de nrmen gehaald wrden. Vast staat dan k, dat het rijk diegene is die hiervr gaat bleden aldus een vrmalig gemeenteambtenaar. Uit dergelijke uitspraken blijkt dat het gedeelde prbleembesef dat is bereikt, mgelijk kwetsbaar is als de druk hger wrdt en daarm vldende nderhud met krijgen. Duidelijk is dat de uitvering van het NSL mgeven is met enige nzekerheden en eigenlijk niemand weet wat er precies zal gaan gebeuren, wat speculeren in hand kan werken. Bijvrbeeld wat er gaat gebeuren als het NSL niet afdende blijkt te werken. Als er wel maatregelen meten wrden uitgeverd, maar als bepaalde prjecten geen drgang kunnen vinden. De verwachting is, dat er dan een plitiek-bestuurlijk circus plaats gaat vinden, waarbij de geïnterviewden zich afvragen f de aanwijzingsbevegdheid echt tegepast gaat wrden. Het blijft ged gaan zlang die ruimtelijke prjecten dr kunnen gaan. En als bestuurders er geen ruimtelijk besluit dr kunnen krijgen, maar wel aan de andere kant hun best meten den m maatregelen te nemen, dan bestaat de mgelijkheid dat ze het snel vr gezien zullen huden. Zij zullen dan van mening zijn dat eerst de wet maar eens aangepast met wrden, pas dan zullen ze verder gaan, vertelt een juridisch deskundige. Dit is echter erg negatief geschetst. Het gaat bijvrbeeld vrbij aan het feit dat vr de in het NSL pgenmen prjecten de nderbuwing sterk vereenvudigd is en ged in het NSL pgenmen prjecten drgang meten kunnen vinden. Verwachtingen p juridisch vlak Naast de technische, bestuurlijke en plitieke nzekerheden, kent de prgrammabenadering van het NSL k juridische nzekerheden. De eerste pref in Brussel is gehaald ten men dergatie kreeg. Tijdens het afnemen van de interviews, speelde de vraag f het NSL als instrument p prjectniveau k in Nederland zelf dr de Raad van State geaccepteerd zu wrden. Inmiddels is uit verschillende jurisprudentie duidelijk gewrden, dat verwijzen naar het NSL als vldende nderbuwing vr het prject wrdt gezien dr de Raad van State. De Raad van State gaat er vanuit dat het NSL, als prgramma, ervr zal zrgen dat veral in Nederland de nrmen gehaald wrden. Wat echter ng wel speelt, is de vraag f een prject wel ged in het NSL zit. Er wrdt immers niet meer direct bezien f een prject zrgt vr een verschrijding van de grenswaarden. Bvendien merken de geïnterviewde juridisch experts p dat de prjecten summier mschreven staan in het NSL. Er zijn bijvrbeeld geen tekeningen waarp exact staat wat er waar gaat gebeuren. Dat is allemaal glbaal mschreven. Afwijking daarvan kan zrgen vr prblemen. Immers, dan kan wrden betgd dat het prject niet meer hetzelfde is als het prject dat in het NSL is meegenmen. De wijzigingssystematiek is daarm vlgens verschillende geïnterviewden ng een belangrijk nderwerp van discussie. Daarnaast wrdt k het van tepassing zijn van verschillende prgramma s als aandachtspunt ervaren. Want het is ng niet duidelijk wat er gaat gebeuren, als hetzelfde prject is pgenmen in verschillende prgramma s, bijvrbeeld p het gebied van stikstfdepsitie (de Prgrammatische Aanpak Stikstf (PAS)) f geluid (geluidprductieplafnds). Onder die prgramma s zal het prject p eenzelfde wijze gedefinieerd meten zijn. Anders kunnen bezwaarmakers aannemelijk maken dat het niet gaat m eenzelfde prject, en kan de discussie

Statenvoorstel nr. PS/2014/341

Statenvoorstel nr. PS/2014/341 Statenvrstel nr. PS/2014/341 Initiatiefvrstel Cde Maatschappelijke Participatie Datum Inlichtingen bij 23 april 2014 mevruw G.J. Overmeen-Bakhuis Aan Prvinciale Staten Onderwerp Initiatiefvrstel Cde Maatschappelijke

Nadere informatie

Wat zijn de specifieke omstandigheden van deze locatie waar, bij inpassing van de voorziening, rekening mee gehouden moet worden?

Wat zijn de specifieke omstandigheden van deze locatie waar, bij inpassing van de voorziening, rekening mee gehouden moet worden? Omgevingsscan Achtergrnd prject De gemeente Drdrecht heeft het plan pgevat de prblematiek rndm (merendeels verslaafde) dak- en thuislze mensen in haar stad aan te pakken. In dit kader heeft de gemeente

Nadere informatie

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken

Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hoera? De rol van de OR bij de invoering van Het Nieuwe Werken Het Nieuwe Werken: hieperdepiep hera? De rl van de OR bij de invering van Het Nieuwe Werken De kans is grt dat er in uw rganisatie al wrdt gesprken ver de invering van Het Nieuwe Werken. En z niet, dan

Nadere informatie

Tussenrapportage: plan van aanpak raadsenquête grondexploitatie Duivenvoordecorridor.

Tussenrapportage: plan van aanpak raadsenquête grondexploitatie Duivenvoordecorridor. Tussenrapprtage: plan van aanpak raadsenquête grndexplitatie Duivenvrdecrridr. Enquêtecmmissie grndexplitatie Duivenvrdecrridr 16 februari 2015 Inhudspgave: 1. Inleiding 2. Organisatie 3. Verfijning nderzeksvraag

Nadere informatie

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen.

Zijn in de aanvraag bijlagen genoemd en zijn die bijgevoegd? Zo ja, welke? Nummer desgewenst de bijlagen. Checklist berdeling adviesaanvraag 1. De adviesaanvraag Heeft de r een adviesaanvraag gehad? Let p: een rapprt is in principe geen adviesaanvraag. Met een adviesaanvraag wrdt bedeld: het dr de ndernemer

Nadere informatie

Huiswerk Informatie voor alle ouders

Huiswerk Informatie voor alle ouders Nummer 6 mei 2010 Huiswerk Infrmatie vr alle uders Huiswerk en efening Ged leren lezen en rekenen is belangrijk, want je hebt deze vaardigheden in het dagelijks leven veral ndig. Kinderen ged leren lezen

Nadere informatie

Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) Winterswijk 2013-2018

Voor- en Vroegschoolse Educatie (VVE) Winterswijk 2013-2018 Vr- en Vregschlse Educatie (VVE) Winterswijk 2013-2018 1. Inleiding Vr- en Vregschlse Educatie, als nderdeel van het bredere beleidsterrein nderwijsachterstandbeleid, wrdt sinds 2002 in Winterswijk vrmgegeven.

Nadere informatie

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar Maak van 2015 juw persnlijk prfessinaliseringsjaar en wrd Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Deze status wrdt bereikt na certificering dr het nafhankelijke

Nadere informatie

Beslissingsondersteunende instrumenten. Criteria 2016. September 2015 Stichting Kwaliteit in Basis GGZ

Beslissingsondersteunende instrumenten. Criteria 2016. September 2015 Stichting Kwaliteit in Basis GGZ Beslissingsndersteunende instrumenten September 2015 Stichting Kwaliteit in Basis GGZ Beslissingsndersteunende instrumenten Inleiding Stichting Kwaliteit in Basis GGZ gelft dat de mentale zrg in Nederland

Nadere informatie

Agendanummer: Begrotingswijz.: Onderwerp : doorontwikkeling windenergie. Aan de raad van de gemeente Waalwijk Waalwijk, 18 september 2012

Agendanummer: Begrotingswijz.: Onderwerp : doorontwikkeling windenergie. Aan de raad van de gemeente Waalwijk Waalwijk, 18 september 2012 Agendanummer: Begrtingswijz.: CR2 Onderwerp : drntwikkeling windenergie Kenmerk: 12-0024868 Aan de raad van de gemeente Waalwijk Waalwijk, 18 september 2012 0. Samenvatting Uw Raad heeft vr de ambitie

Nadere informatie

Kenneth Smit Consulting -1-

Kenneth Smit Consulting -1- Versneld en cntinu verbeteren van de perfrmance en de resultaten van uw medewerkers en rganisatie. Perfrmance en rendementsverbetering van uw rganisatie is de fcus waarp de activiteiten van Kenneth Smit

Nadere informatie

Start duurzame inzetbaarheid

Start duurzame inzetbaarheid Start duurzame inzetbaarheid Een praktijkcasus Dr: Rlf Weijers, Pauline Miedema Hewel duurzame inzetbaarheid een veelbesprken thema is, blijft het lastig m het cncreet te maken en er handen aan veten aan

Nadere informatie

Projectaanvraag Versterking sociale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân

Projectaanvraag Versterking sociale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân 1 Prjectaanvraag Versterking sciale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân 1. Aanleiding Eind 2012 heeft Prvinciale Staten van de prvincie Fryslân keuzes gemaakt mtrent de 'kerntakendiscussie'.

Nadere informatie

Lokale subsidies voor energiebesparing en duurzame energie

Lokale subsidies voor energiebesparing en duurzame energie RETS RESpedia Lkale subsidie vr energieprjecten Ec Centre Wales Jake Hllyfield Lkale subsidies vr energiebesparing en duurzame energie Diverse lkale verheden in Wales hebben uiteenlpende maatregelen genmen

Nadere informatie

IT Management Group. Samenvatting PRINCE2 2009

IT Management Group. Samenvatting PRINCE2 2009 IT Management Grup Samenvatting PRINCE2 2009 ITIL is a Registered Trade Mark f the Office f Gvernment Cmmerce in the United Kingdm and ther cuntries. PRINCE2 is a Registered Trade Mark f the Office f Gvernment

Nadere informatie

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid

Communicatie voor beleid Interactie (raadplegen, dialoog, participatie) en procescommunicatie; betrokkenheid, betere besluiten en beleid Samenvatting BEELDEN OVER COMMUNICATIE TEYLINGEN Bevindingen gesprekken ver Cmmunicatie, raad- en cllegeleden, rganisatie en samenleving In deze ntitie zijn de resultaten van zwel de gesprekken van 9 ktber

Nadere informatie

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563 Inspectie Werk en Inkmen Tezicht Gemeentelijk Dmein De Gemeenteraad Pstbus 11563 2502 AN Den Haag Prinses Beatrixlaan 82 2595 AL Den Haag Telefn (070) 304 44 44 Fax (070) 304 44 45 www.lwiweb.nl Cntactpersn

Nadere informatie

Transmuraal Programma Management

Transmuraal Programma Management Transmuraal Prgramma Management Een prpsitie van Vitha versie 1 Inhudspgave 1 Inleiding... 3 2 Transmurale behandelpraktijken... 3 2.1 Transmurale zrg nader gedefinieerd... 3 2.2 Transmurale zrg in de

Nadere informatie

Gedragswerk, wat werkt? Een evaluatie van het project Gedragswerk

Gedragswerk, wat werkt? Een evaluatie van het project Gedragswerk Gedragswerk, wat werkt? Een evaluatie van het prject Gedragswerk Gedragswerk, wat werkt? Een evaluatie van het prject Gedragswerk Obern Gedragswerk, wat werkt? 3 Inhudspgave Samenvatting... 4 1 Inleiding...

Nadere informatie

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten

Beschermd Wonen met een pgb onder verantwoordelijkheid van gemeenten Beschermd Wnen met een pgb nder verantwrdelijkheid van gemeenten Een factsheet vr cliënten, cliëntvertegenwrdigers en familievertegenwrdigers 1 februari 2016 Sinds 1 januari 2015 valt Beschermd Wnen (vrheen

Nadere informatie

Duurzaam inzetbaar in een vitale organisatie

Duurzaam inzetbaar in een vitale organisatie Duurzaam inzetbaar in een vitale rganisatie Vitaliteit en bevlgenheid vrmen sleutelbegrippen vr het ptimaal en duurzaam inzetten van medewerkers. Vitale medewerkers bruisen van energie, velen zich fit

Nadere informatie

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012 Veel gestelde vragen huurbeleid 18 ktber 2012 Algemeen: 1. Waarm kmt er een nieuw huurbeleid? Een aantal ntwikkelingen heeft ervr gezrgd dat wij ns huurbeleid hebben aangepast. Deze ntwikkelingen zijn:

Nadere informatie

Gemeente Ede. Memo. Bijlage 2 (behoort bij 663983)

Gemeente Ede. Memo. Bijlage 2 (behoort bij 663983) Gemeente Ede Bijlage 2 (behrt bij 663983) Mem Aan : De gemeenteraad van Ede Van : Cllege van burgemeester en wethuders Datum : 12 april 2011 Registratienummer : 663981 Onderwerp : Discussienta vr uitwerking

Nadere informatie

Oproep erkenning en subsidiëring van groepsgericht aanbod. opvoedingsondersteuning door vrijwilligers

Oproep erkenning en subsidiëring van groepsgericht aanbod. opvoedingsondersteuning door vrijwilligers Oprep erkenning en subsidiëring van grepsgericht aanbd pvedingsndersteuning dr vrijwilligers In het kader van het versterken van aanbd pvedingsndersteuning in de Huizen van het Kind lanceert Kind en Gezin

Nadere informatie

Samenvatting. Evaluatierapport Buurt in Actie December 2006 2

Samenvatting. Evaluatierapport Buurt in Actie December 2006 2 Evaluatierapprt Samenvatting Dit rapprt bevat de resultaten van de evaluatie van Buurt in Actie (BIA). Deze evaluatie is uitgeverd m inzicht te krijgen in het functineren van het prject en aanbevelingen

Nadere informatie

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen.

Bij leefbaarheid gaat het er om hoe mensen hun omgeving ervaren en beoordelen. 1 Leefbaarheid is een belangrijk, z niet hét thema van de laatste jaren. De wnmgeving wrdt vr mensen steeds belangrijker vr de ervaren wn. Ok vanuit het perspectief van sciale chesie, veiligheid en sciaal-ecnmische

Nadere informatie

Rollenspel Jezus redt

Rollenspel Jezus redt Rllenspel Jezus redt Krte mschrijving prgrammanderdeel De leerlingen spelen samen een bestuursrechtzaak bij de Raad van State na. De Raad van State is de hgste bestuursrechter van Nederland. In deze rechtszaak

Nadere informatie

Evaluatierapport Scalda - Groep 3 29 januari 26 maart 2014

Evaluatierapport Scalda - Groep 3 29 januari 26 maart 2014 Evaluatierapprt Scalda - Grep 3 29 januari 26 maart 2014 1. Inleiding, deelnemers en activiteiten In dit dcument wrden de bevindingen weergegeven van begeleiders en deelnemers die betrkken waren bij de

Nadere informatie

Stappenplan beleidsplan. Sportvereniging

Stappenplan beleidsplan. Sportvereniging Stappenplan beleidsplan Sprtvereniging 2012 Vrwrd Een beleidsplan is een plan dat de kers aangeeft die een vereniging in een bepaalde peride (meestal 3 tt 5 jaren) wil varen. Elke vereniging hrt een beleidsplan

Nadere informatie

Gefaseerde implementatie projectbeheersing methodiek Hogeschool van Utrecht

Gefaseerde implementatie projectbeheersing methodiek Hogeschool van Utrecht Prject Shared Services Gefaseerde implementatie prjectbeheersing methdiek Hgeschl van Utrecht Vervlg van Deelprjectplan Prjectadministraties (januari 2004) Het beheersen van prjectadministraties dr de

Nadere informatie

Gespreksleidraad WOII geïnteresseerden

Gespreksleidraad WOII geïnteresseerden Gespreksleidraad WOII geïnteresseerden Delstellingen Diepgaand inzicht krijgen in infrmatiebehefte m.b.t. WOII persnlijke betekenis WOII ntstaan interesse in WOII beiende/interessante thema s gebruik en

Nadere informatie

Schade protocol Zuiderpark Stadswalzone

Schade protocol Zuiderpark Stadswalzone Schade prtcl Zuiderpark Stadswalzne Gemeente s-hertgenbsch december 2012 Schadeprtcl Zuiderpark - Stadswalzne In dit dcument staat he de gemeente s-hertgenbsch mgaat met schadeclaims. Het is er p gericht

Nadere informatie

Otten, J Artikel ESAA, 2009 Risicomanagement: een geïntegreerde benadering

Otten, J Artikel ESAA, 2009 Risicomanagement: een geïntegreerde benadering Risicmanagement: een geïntegreerde benadering Cpyright: Alle rechten zijn vrbehuden aan de auteur(s) van dit dcument en Auditing.nl 1 Risicmanagement Een geïntegreerde benadering Auteur: Jan Otten 10 juli

Nadere informatie

V-ICT-OR begeleidt besturen in hun informatiehuishouding voor optimaal verloop van samenvoeging gemeente en OCMW

V-ICT-OR begeleidt besturen in hun informatiehuishouding voor optimaal verloop van samenvoeging gemeente en OCMW V-ICT-OR begeleidt besturen in hun infrmatiehuishuding vr ptimaal verlp van samenveging gemeente en OCMW De infrmatica in steden en gemeenten greide sinds de jaren 80 rganisch. Dat stapje bij stapje greien

Nadere informatie

Beleidsregels Hulp bij humanitaire rampen.

Beleidsregels Hulp bij humanitaire rampen. Beleidsregels Hulp bij humanitaire rampen. Inhudspgave 1. Inleiding 3 2. De eerste dagen na een ramp: riëntatie en besluitvrming 4 3. Een hulpkanaal kiezen 5 3.1 Hulpkanaal A: Ndhulp via de SHO 6 3.2 Hulpkanaal

Nadere informatie

Kwaliteitsaspecten van onderwijs. Wat vinden pedicures belangrijk aan kwaliteit van opleiders

Kwaliteitsaspecten van onderwijs. Wat vinden pedicures belangrijk aan kwaliteit van opleiders Kwaliteitsaspecten van nderwijs Wat vinden pedicures belangrijk aan kwaliteit van pleiders Clfn Titel Kwaliteitsaspecten van nderwijs. Wat vinden pedicures belangrijk aan kwaliteit van pleiders. Auteur

Nadere informatie

Training Faciliteren door middel van de moderatiemethode

Training Faciliteren door middel van de moderatiemethode samen beslist beter besluiten Training Faciliteren dr middel van de mderatiemethde Training Techniek Resultaat Tepasbaar. Dynamisch. Interactief. Visueel. Zelfdcumenterend. Overzichtelijk. Betrkkenheid.

Nadere informatie

Jaarverslag. Format jaarverslag 2013. Ridderkerk, 13 januari 2014 VGS Adivio

Jaarverslag. Format jaarverslag 2013. Ridderkerk, 13 januari 2014 VGS Adivio Jaarverslag Frmat jaarverslag 2013 Ridderkerk, 13 januari 2014 VGS Adivi Inhudspgave VERSLAG VAN DE TOEZICHTHOUDER... 3 OVERVIEW & ALGEMEEN... 4 IDENTITEIT... 5 ONDERWIJS... 6 PERSONEEL... 7 HUISVESTING

Nadere informatie

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica Prgramma Welzijn en Zrg Nieuwe Zrg en Dmtica Aanleiding De mgelijkheden vr het langer zelfstandig thuis blijven wnen, meten wrden verbreed. Technlgische ntwikkelingen die zrg p afstand en het participeren

Nadere informatie

Samenvatting Deelprojecten Ouderen Samen

Samenvatting Deelprojecten Ouderen Samen Samenvatting Deelprjecten Ouderen Samen Vughtse Ouderen aan het Wrd In januari 2007 zijn dr het Prject Ouderen Samen vier bijeenkmsten gerganiseerd waarvr alle Vughtse inwners van 55 jaar en uder waren

Nadere informatie

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers

Handreiking functionerings- en beoordelingsgesprekken griffiers Handreiking functinerings- en berdelingsgesprekken griffiers September 2014 Functineringsgesprek Als de griffier is aangesteld, is het verstandig m met elkaar te blijven reflecteren p het functineren.

Nadere informatie

Verzuim Beleid. www.smallsteps.info. Opgemaakt door Human Resource Management. Doelgroep Alle werknemers. Ingangsdatum 4 juli 2014. Versie 0.

Verzuim Beleid. www.smallsteps.info. Opgemaakt door Human Resource Management. Doelgroep Alle werknemers. Ingangsdatum 4 juli 2014. Versie 0. Verzuim Beleid Opgemaakt dr Human Resurce Management Delgrep Alle werknemers Ingangsdatum 4 juli 2014 Versie 0.1 www.smallsteps.inf clfn Verzuimbeleid Visie en aanpak verzuim Delgrep: alle werknemers Versie:

Nadere informatie

Hoe kan uw overheidsorganisatie professionalisering en verduurzaming van het inkoopproces bewerkstelligen

Hoe kan uw overheidsorganisatie professionalisering en verduurzaming van het inkoopproces bewerkstelligen He kan uw verheidsrganisatie prfessinalisering en verduurzaming van het inkpprces bewerkstelligen He kan uw verheidsrganisatie prfessinalisering en verduurzaming van het inkpprces bewerkstelligen UITWERKING

Nadere informatie

Zorgplan. Naam. Adres. Uitgerekende datum. Administratienummer. Naam en adres verloskundige praktijk

Zorgplan. Naam. Adres. Uitgerekende datum. Administratienummer. Naam en adres verloskundige praktijk Zrgplan Naam Adres Uitgerekende datum Administratienummer Naam en adres verlskundige praktijk datum tijd Met wie Afsprakenlijst Gefeliciteerd met uw zwangerschap! Tijdens uw zwangerschap zal u nder cntrle

Nadere informatie

Verdiepend onderzoek Wmoinkoopproces

Verdiepend onderzoek Wmoinkoopproces Verdiepend nderzek Wminkpprces Kwalitatief nderzek nder 24 gemeenten Petra Ebben de Jng & Myriam Martens 1 september 2014 Disclaimer en leeswijzer Het ministerie van VWS heeft Q-Cnsult pdracht gegeven

Nadere informatie

INHOUD. Hoofdstuk 1 Inleiding 2

INHOUD. Hoofdstuk 1 Inleiding 2 INHOUD Hfdstuk 1 Inleiding 2 Hfdstuk 2 Wat hudt die extra begeleiding in? 4 LWOO Praktijknderwijs Wie kmt ervr in aanmerking? Wie beslist daarver? Hfdstuk 3 Wat hudt het nderzek van het COB in? 7 Welke

Nadere informatie

Helpt de GGZ? Kort verslag van de 2de informatiebijeenkomst over ROM ggz 12 oktober 2010, Amersfoort

Helpt de GGZ? Kort verslag van de 2de informatiebijeenkomst over ROM ggz 12 oktober 2010, Amersfoort Helpt de GGZ? Krt verslag van de 2de infrmatiebijeenkmst ver ROM ggz 12 ktber 2010, Amersfrt Op 12 ktber zijn 50 cliënten, verwanten, leden van cliënten- en familieraden en ervaringsdeskundigen in Amersfrt

Nadere informatie

Eindejaarsrapportage. Onafhankelijke Raadsman afhandeling schadeclaims door aardbevingen als gevolg van gaswinning in Groningen

Eindejaarsrapportage. Onafhankelijke Raadsman afhandeling schadeclaims door aardbevingen als gevolg van gaswinning in Groningen Eindejaarsrapprtage Onafhankelijke Raadsman afhandeling schadeclaims dr aardbevingen als gevlg van gaswinning in Grningen Datum: december 2013 Inleiding Vr de afhandeling van individuele klachten ver lpende

Nadere informatie

Rapport. Bekend maakt bemind Onderzoek naar de bekendheid van en waardering voor het Expertisecentrum Veilige Publieke Taak

Rapport. Bekend maakt bemind Onderzoek naar de bekendheid van en waardering voor het Expertisecentrum Veilige Publieke Taak Rapprt Bekend maakt bemind Onderzek naar de bekendheid van en waardering vr het Expertisecentrum Veilige Publieke Taak Over het CAOP Het CAOP is hét kennis- en dienstencentrum p het gebied van arbeidszaken

Nadere informatie

Checklist Veranderaanpak Inhoud en Proces

Checklist Veranderaanpak Inhoud en Proces list Veranderaanpak Inhud en Prces AdMva 2011 www.admva.nl www.arbcatalgusvvt.nl list Veranderaanpak Inhud en Prces www.arbcatalgusvvt.nl Clfn Sturen p Werkdrukbalans en Energie AdMva 2011 Erna van der

Nadere informatie

Handleiding Handleiding Communicatie voor. Promotoren. Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling VLAANDEREN 2014-2020.

Handleiding Handleiding Communicatie voor. Promotoren. Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling VLAANDEREN 2014-2020. Handleiding Handleiding Cmmunicatie vr Prmtren Eurpees Fnds vr Reginale Ontwikkeling VLAANDEREN 2014-2020 1 Eurpese Unie Inhud 1 Inleiding... 1 2 De minimale cmmunicatieverplichtingen... 1 a) Weergave

Nadere informatie

Inkoop- en aanbestedingsbeleid Energiefonds Overijssel

Inkoop- en aanbestedingsbeleid Energiefonds Overijssel Inkp- en aanbestedingsbeleid Energiefnds Overijssel 2013 Inhudspgave 1 Inleiding 3 2 Het beleid 4 2.1 Rechtmatigheidsthema's 4 Prcedures 4 Meerwerk en herhalingspdrachten 4 2B-diensten 5 Integriteit 5

Nadere informatie

Pieter Swager/ Jos Fransen lectoraat elearning

Pieter Swager/ Jos Fransen lectoraat elearning 1 Pieter Swager/ Js Fransen lectraat elearning Scenari: 1 e deel afstudeerfase (1 e semester): schrijven nderzeksplan (vrbeeldscenari/ blauwdruk van een leerpraktijk) Vraf Onderwijskundig kader waarbinnen

Nadere informatie

TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS. september 2014

TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS. september 2014 TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS september 2014 INHOUD Inleiding 4 1 Del en uitvering van het tezicht 5 1.1 Wat willen we bereiken? 5 1.2 Werkwijze 5 1.3 Waarderingskader 7 2 Relatie met

Nadere informatie

Middelen Financiële middelen o De organisatie heeft een actueel beleid met betrekking tot het verkrijgen van de benodigde financiële middelen.

Middelen Financiële middelen o De organisatie heeft een actueel beleid met betrekking tot het verkrijgen van de benodigde financiële middelen. Categrie C Per aspect van het framewrk zijn nrmen pgesteld. Vetgedrukt zijn de verplichte nrmen. Organisaties die nder categrie C vallen, zullen verder zijn met het implementeren van kwaliteitssystemen

Nadere informatie

D i e n s t v e r l e n i n g s d o c u m e n t

D i e n s t v e r l e n i n g s d o c u m e n t D i e n s t v e r l e n i n g s d c u m e n t Ons kantr hudt zich bezig met financiële dienstverlening en heeft zich gespecialiseerd in schade- en levensverzekeringen en is daarbij actief p de zakelijkeen

Nadere informatie

Introductie MVO Prestatieladder

Introductie MVO Prestatieladder Intrductie De is een certificeerbare nrm vr Maatschappelijke Verantwrdelijkheid van Organisaties (MVO). De nrm is gemaakt vr rganisaties die hun eigen MVO ambities en perfrmance aantnbaar willen maken,

Nadere informatie

Wij vertrouwen erop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.

Wij vertrouwen erop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd. fh grningen bezekadres: Martinikerkhf 12 Aan Prvinciale Staten pstadres: Pstbus 610 9700 AP Grningen lïwywftgprgymc algêrnéen telefnnr: algerneen faxnr.: OSO 316 49 II OSO 316 49 33 Datum Briefnummer Zaaknummer

Nadere informatie

Het Grote Geldonderzoek: hoe ga je met je geld om?

Het Grote Geldonderzoek: hoe ga je met je geld om? Het Grte Geldnderzek: he ga je met je geld m? Natinaal Instituut vr Budgetvrlichting (Nibud) Tijdsduur: één les Werkvrm: individueel met een discussie in de klas Niveau: bedeld vr alle leerlingen van klas

Nadere informatie

Meldcode bij een vermoeden van kindermishandeling voor scheidingsbegeleiders [versie 28-04-2009]

Meldcode bij een vermoeden van kindermishandeling voor scheidingsbegeleiders [versie 28-04-2009] 1 Algemeen Meldcde bij een vermeden van kindermishandeling vr scheidingsbegeleiders [versie 28-04-2009] 1.1 Iedere ScS Scheidingsspecialist, ScS Zandkasteelcach, ScS OKEE-cach, hierna te nemen scheidingsbegeleider,

Nadere informatie

Plaatsingsrichtlijnen Dr. Nassau College

Plaatsingsrichtlijnen Dr. Nassau College Plaatsingsrichtlijnen Dr. Nassau Cllege vr schljaar 2014-2015 Plaatsingsrichtlijnen p het Dr. Nassau Cllege In de kmende jaren zal de Cit eindtets in het basisnderwijs niet meer afgenmen wrden in februari,

Nadere informatie

LOGBOEK van: klas: 1

LOGBOEK van: klas: 1 LOGBOEK van: klas: 1 Inhudspgave Inleiding en inhud van het lgbek Wat is de maatschappelijke stage? Delen van de maatschappelijke stage Waar de je maatschappelijke stage? Kaders waarbinnen de maatschappelijke

Nadere informatie

MVO Zelfverklaring Beantwoording 40 vragen

MVO Zelfverklaring Beantwoording 40 vragen MVO Zelfverklaring Beantwrding 40 vragen Auteur: Gert Jan de Grt en Gerda de Raad (Will2Sustain) Datum: 17-12-2015 Versie: 3 Inhudspgave 1. Inleiding... 1 2. MVO principes... 1 3. Stakehlders... 4 4. MVO

Nadere informatie

Eindrapport. project logistieke optimalisatie van de zorgketen (LOZ) Auteurs:

Eindrapport. project logistieke optimalisatie van de zorgketen (LOZ) Auteurs: Eindrapprt prject lgistieke ptimalisatie van de zrgketen (LOZ) Auteurs: Felix de Graaf, prjectleider LOZ Ans Hendrikx, medisch cördinatr Quartz 12-175/juni 2012 Inhudspgave 1. Inleiding pagina 3 2. Eindresultaten

Nadere informatie

BEGELEIDING LEERLINGEN MET DYSCALCULIE

BEGELEIDING LEERLINGEN MET DYSCALCULIE BEGELEIDING LEERLINGEN MET DYSCALCULIE Begeleiding van leerlingen met ernstige rekenprblemen en/f dyscalculie Delen en uitgangspunten Binnen het Veluws Cllege Crtenbsch hanteren wij het Prtcl Ernstige

Nadere informatie

De Ultieme Sollicitatie Gids.

De Ultieme Sollicitatie Gids. De Ultieme Sllicitatie Gids. Ha Aanstaande Superheld! Hierbij een mie verzameling met nuttige infrmatie. Lees het dr en kijk wat je eruit kunt halen. Sms staan er bepaalde tips f acties dubbel in. Dat

Nadere informatie

Handleiding. Het opstellen van een diaconaal beleidsplan

Handleiding. Het opstellen van een diaconaal beleidsplan Handleiding Het pstellen van een diacnaal beleidsplan Versie 1.0 Generale diacnale cmmissie Datum: augustus 2015 Generale diacnale cmmissie Vendelier 51-D 3905 PC VEENENDAAL Telefn (0318) 505541 Website:

Nadere informatie

BIZ Plan Westermaat Bedrijventerrein Westermaat te Hengelo

BIZ Plan Westermaat Bedrijventerrein Westermaat te Hengelo BIZ Plan Westermaat Bedrijventerrein Westermaat te Hengel Hengel, 4 juni 2010 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 2. De Experimentwet Bedrijven Investerings Zne 3. Activiteiten van het BIZ 4. Waarm een BIZ 5. De

Nadere informatie

Kiezen of delen Quick scan van investeringen van gemeente Eindhoven

Kiezen of delen Quick scan van investeringen van gemeente Eindhoven Kiezen f delen Quick scan van investeringen van gemeente Eindhven Dr Paul J.G. Tang & Rbert-Jaap Vrn Eindhven, 11 december 2012 Dit rapprt is bestemd vr de rganisatie van de pdrachtgever. Verspreiding

Nadere informatie

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR!

VOEL OOK DE MAGIE VAN KINDEROPVANG EN NATUUR! Ontwikkeling van kinderen, stagnatie van de ntwikkeling en drverwijzen Wij prberen er vr te zrgen dat kinderen zich bij nze pvang plezierig velen en zich kunnen ntwikkelen. Om te kunnen berdelen f dit

Nadere informatie

BETER IN BEDRIJF. Voel je Beter in Bedrijf! Uw organisatie Beter in Bedrijf. Verzuimbegeleiding & Arboadvies

BETER IN BEDRIJF. Voel je Beter in Bedrijf! Uw organisatie Beter in Bedrijf. Verzuimbegeleiding & Arboadvies BETER IN BEDRIJF Vel je Beter in Bedrijf! Uw rganisatie Beter in Bedrijf Verzuimbegeleiding & Arbadvies Beter in Bedrijf levert, naast reguliere arbdienstverlening, vral maatwerk in verzuimbegeleiding

Nadere informatie

Saxionstudent.nl CE 1

Saxionstudent.nl CE 1 Thema: Marktanalyse (semester 1) Prject: Desk en Fieldresearch 56357 Vrwrd Vr u ligt het plan van aanpak vr het prject Desk en Fieldresearch, vr het thema marktanalyse van semester 1. Het is de bedeling

Nadere informatie

Reglement Geschillencommissie Wonen Zuid-Holland Zuid

Reglement Geschillencommissie Wonen Zuid-Holland Zuid Reglement Geschillencmmissie Wnen Zuid-Hlland Zuid DEFINITIES Artikel 1: Dit reglement verstaat nder: crpratie: de bij de Geschillencmmissie Wnen Zuid-Hlland zuid aangeslten rganisatie p wiens handelen

Nadere informatie

Functiefamilie: Directie

Functiefamilie: Directie Bijlage 3 bij Regeling ntwikkelen, functineren en berdelen (Cmpetenties per functieprfiel) Functiefamilie: Directie Cmpetentie: Netwerken De mate waarin de persn relaties en/f samenwerkingsverbanden binnen

Nadere informatie

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs.

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht p Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Dia 1 Opmerking vr de presentatr: in het geval u tijd te krt kmt, kunt u de blauwe tekst als ptineel beschuwen

Nadere informatie

Deelprojectplan. Projectadministraties

Deelprojectplan. Projectadministraties Deelprjectplan Prjectadministraties Het beheersen van prjectadministraties dr de invering van een hgeschlbrede methdiek. 1 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 2. Prbleemverkenning en stelling 3. Prjectdelen 4.

Nadere informatie

Waterbeheer, kan jij het aan?

Waterbeheer, kan jij het aan? Waterbeheer, kan jij het aan? Een rllenspel ver waterbeheer in het beheergebied van een waterschap Vakgebied: Aardrijkskunde, Bilgie, Maatschappijleer Niveau: klas 3 HAVO en VWO Tijdsduur: 60 minuten Waterbeheer

Nadere informatie

dat u gemakkelijker het huurcontract kunt opzeggen als u een koper voor de woning heeft gevonden.

dat u gemakkelijker het huurcontract kunt opzeggen als u een koper voor de woning heeft gevonden. Telichting huurcntract Tijdelijke verhuur p basis Leegstandwet behrende bij het huurcntract p de website van Vereniging Eigen Huis datum van pstellen telichting: 14 december 2012 Inleiding Het verhuren

Nadere informatie

IKZ DEEL II : De informatieronde

IKZ DEEL II : De informatieronde Vanuit het standpunt van de zn is de schaduw nzichtbaar (Gethe) IKZ DEEL II : De infrmatiernde Het is méér dan een cliché f butade: m aan een breed kwaliteitsbeleid te werken, heb je écht steun, inbreng

Nadere informatie

Algemene Leveringsvoorwaarden

Algemene Leveringsvoorwaarden Algemene Leveringsvrwaarden 1. Tepasselijkheid 1.1 Deze algemene vrwaarden zijn van tepassing p alle ffertes en alle vereenkmsten, en de uitvering daarvan, welke dr WaterWerk Training, Caching & Cnsultancy

Nadere informatie

Vraag en antwoorden over de volmacht

Vraag en antwoorden over de volmacht Vraag en antwrden ver de vlmacht Hiernder treft u een verzicht aan van de vragen en antwrden die zijn gesteld ver de vlmacht. Heeft de vlmacht een lptijd? Heeft de deelnemersraad psitief advies gegeven

Nadere informatie

Presentatie eisen reisweek

Presentatie eisen reisweek Presentatie eisen reisweek Beste reisadviseurs, De aftrap is genmen. We zijn begnnen aan een spannende strijd m te bepalen he nze werkweek er in juni 2013 uit zal zien. Natuurlijk lijkt het een beetje

Nadere informatie

FAQ Innovatieve bedrijfsnetwerken versie 18 november 2015

FAQ Innovatieve bedrijfsnetwerken versie 18 november 2015 FAQ Innvatieve bedrijfsnetwerken versie 18 nvember 2015 Wanneer kan het IBN effectief van start gaan? De steun aan een innvatiecluster kan p zijn vregst starten p de eerste werkdag van de maand die vlgt

Nadere informatie

Reactie op uitkomsten audit Beheervoorziening BSN

Reactie op uitkomsten audit Beheervoorziening BSN Directie Dienstverlening, Regeldruk en infrmatiebeleid Cluster Infrmatiebeleid Basisvrzieningen Overheid Reactie p uitkmsten audit Beheervrziening BSN Bijlage nummer 1 Ons Kenmerk 2011-2000282822 Aanleiding

Nadere informatie

ARBOBELEIDSPLAN. voor de stichting PCBO BAARN SOEST

ARBOBELEIDSPLAN. voor de stichting PCBO BAARN SOEST ARBOBELEIDSPLAN vr de stichting PCBO BAARN SOEST Inhudspgave 1. Uitgangspunten Arbbeleid in essentie Preventieve zrg Arbdienst 2. Organisatie Arbcmmissie Arbcördinatr Bedrijfshulpverlening 3. Risic-inventarisatie

Nadere informatie

Ace! E-book. Ace! Management Partners Training Coaching Consulting Interim Management

Ace! E-book. Ace! Management Partners Training Coaching Consulting Interim Management Ace! Management Partners Training Caching Cnsulting Interim Management Den Haag Amsterdam Den Bsch Rtterdam Zwlle Utrecht Arnhem Amersfrt Breda Eindhven Maastricht Brussel Antwerpen Ace! E-bk Ace! E-bk

Nadere informatie

Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwoording 2. Doelstellingen 3. Model 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning.

Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwoording 2. Doelstellingen 3. Model 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning. Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwrding 2. Delstellingen 3. Mdel 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning 1 Verantwrding: Wij willen binnen het nderwijs dat wij geven rekening huden met de

Nadere informatie

van gebruikers, en het toekennen van lees- en schrijfrechten (zie hiervoor http://www.grensregio.eu/project-indienen/ ).

van gebruikers, en het toekennen van lees- en schrijfrechten (zie hiervoor http://www.grensregio.eu/project-indienen/ ). LEIDRAAD AANMELDING Bij het aanmaken van een prjectaanmelding in het digitale e-lket kunnen er verschillende vragen bij u pkmen, zals: He lang mag een tekst zijn? Welk detailniveau wrdt er gevraagd? Waar

Nadere informatie

Samenwerkingsschool Balans

Samenwerkingsschool Balans Samenwerkingsschl Balans DYSLEXIEBELEID_p website.dc - 1-1. Wat is dyslexie De Gezndheidsraad prbeerde jaren geleden tt natinale vereenstemming te kmen dr een glbale mschrijving p te stellen waarin iedereen

Nadere informatie

Onderzoeksrapport Bedrijvenkring Oldebroek

Onderzoeksrapport Bedrijvenkring Oldebroek Onderzeksrapprt Bedrijvenkring Oldebrek AIDA Cmmunicatie 6 juni 2014 Inhudspgave Samenvatting 4 1. Inleiding 5 2. Prbleemanalyse 6 2.1 Aanleiding van het prbleem 6 2.2 Het krachtenveld 6 2.3 Wat mest nderzcht

Nadere informatie

Voorstel aan de raad. Nummer: A15-03705. Steller: M. Stel Afdeling: Griffie Telefoon: 0320-278450 E-mail: m.stel@lelystad.nl

Voorstel aan de raad. Nummer: A15-03705. Steller: M. Stel Afdeling: Griffie Telefoon: 0320-278450 E-mail: m.stel@lelystad.nl Vrstel aan de raad Nummer: A15-03705 Steller: M. Stel Afdeling: Griffie Telefn: 0320-278450 E-mail: m.stel@lelystad.nl Punt 8 van de agenda vr de vergadering van 10 februari 2015. Onderwerp: Gedragscde

Nadere informatie

Asbestbeleidsplan. Beleid en beheer asbest

Asbestbeleidsplan. Beleid en beheer asbest Asbestbeleidsplan Beleid en beheer asbest Dcumenttitel. Asbestbeleidsplan Status. Cncept Definitief Versie. 1.1 Datum. 22-03-2014 Organisatie. Wningcrpratie Rentree Opstellers. Wningcrpratie Rentree i.s.m.

Nadere informatie

Rietschans College Overgangsnormen 2013-2014

Rietschans College Overgangsnormen 2013-2014 Rietschans Cllege Overgangsnrmen 2013-2014 Deel 1 vmb Deel 2 hav/vw 1 Inhudspgave Inhudspgave... 2 Deel 1 Overgangsnrmen 2013-2014 vmb... 3 ALGEMEEN BEVORDERING PER LEERJAAR... 3 Bevrdering van vmb-tl

Nadere informatie

7. Opleidingskader voor de functie redacteur web en social media

7. Opleidingskader voor de functie redacteur web en social media 7. Opleidingskader vr de functie redacteur web en scial media In het prject GROOTER wrden nder andere een aantal pleidingskaders ntwikkeld vr sleutelfuncties binnen de crisiscmmunicatie. Een daarvan is

Nadere informatie

Bijlage: 1. Voortgangsrapportage 2007 Uitvoeringsprogramma RR2020.

Bijlage: 1. Voortgangsrapportage 2007 Uitvoeringsprogramma RR2020. regiraad vergadering 13 februari 2008 agendapunt 12 Onderwerp: Vrtgangsrapprtage 2007 Uitveringsprgramma RR2020. Bijlage: 1. Vrtgangsrapprtage 2007 Uitveringsprgramma RR2020. Telichting: In december 2005

Nadere informatie

Agressiemanagement. Management Consulting and Research Kapeldreef 60, 3001 Heverlee Tel. 016/29 83 11 Fax 016/29 83 19 Website http://www.mcr-bvba.

Agressiemanagement. Management Consulting and Research Kapeldreef 60, 3001 Heverlee Tel. 016/29 83 11 Fax 016/29 83 19 Website http://www.mcr-bvba. Agressiemanagement Bedrijven, rganisaties en schlen krijgen steeds vaker met agressie te maken. Wanneer je met mensen werkt, bestaat er immers de kans p cnflicten. Z n cnflict kan escaleren in bedreigingen,

Nadere informatie

Accountmanagers laten veel kansen liggen

Accountmanagers laten veel kansen liggen Vndelstraat 35e Accuntmanagers laten veel kansen liggen Sinds de crisis zijn de financiële markten structureel veranderd. Vr de crisis kregen de banken veel aanvragen, was het kapitaal veel gedkper en

Nadere informatie

handleiding voor begeleiding van mbo-jongeren met eergerelateerde problemen

handleiding voor begeleiding van mbo-jongeren met eergerelateerde problemen handleiding vr begeleiding van mbo-jngeren met eergerelateerde prblemen HANDLEIDING OMGAAN MET EERGERELATEERDE ISSUES VOOR BEGELEIDING VAN MBO-JONGEREN MET EERGERELATEERDE PROBLEMEN Jngeren gaan naar schl

Nadere informatie

Alleen m.b.t. vergoedingen pedagogisch Instemming. medewerkers (hoofdstuk 1 uit de regeling) Advies

Alleen m.b.t. vergoedingen pedagogisch Instemming. medewerkers (hoofdstuk 1 uit de regeling) Advies Satusverzicht. Cnsultatie Unitmanagers/Lcatiemanagers mei 2011 evaluatie Cnsultatie cliëntenraad Besluit Bestuursgrep 22 april 2003 OR Alleen m.b.t. vergedingen pedaggisch Instemming medewerkers (hfdstuk

Nadere informatie