Het Collectief Pensioen na de verkiezingen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het Collectief Pensioen na de verkiezingen"

Transcriptie

1 achtergrond VOOR BELEIDSMEDEWERKERS, bestuurders, POLITICI EN WETENSCHAPPERS jaargang 3 juni 2010 nummer 2 Het Collectief Pensioen na de verkiezingen Pensioenen in de partijprogramma s Een analyse van de standpunten van politieke partijen over pensioenen. Michiel Dijkman Corporate Trainee APG Veranderend arbeidsbestel: de groep zzp ers Een analyse van de groep zzp ers en hun plaats in de sociale zekerheid. Ad Nagelkerke Faculteit Economie en Bedrijfswetenschappen, Universiteit van Tilburg Brits pensioenstelsel: lessons learned Een vergelijking tussen het Engelse en Nederlandse pensioenstelsel. Ruben Laros Business Developer Institutional Clients Ralph Lütticke Student Maastricht University Pensioenuitvoerders geven invulling aan betrokken aandeelhouderschap Een overzicht van de activiteiten op het gebied van verantwoord beleggen. Anna Pot Senior Sustainability Specialist APG

2 pensioenachtergrond Inhoudsopgave Onderzoek alles en behoud het goede pagina 3 Pensioenen in de partijprogramma s pagina 4 Michiel Dijkman Corporate Trainee APG Veranderend arbeidsbestel: de groep zzp ers pagina 10 Ad Nagelkerke Faculteit Economie en Bedrijfswetenschappen, Universiteit van Tilburg Brits pensioenstelsel: lessons learned pagina 16 Ruben Laros Business Developer Institutional Clients Ralph Lütticke Student Maastricht University Pensioenuitvoerders geven invulling aan betrokken aandeelhouderschap pagina 24 Anna Pot Senior Sustainability Specialist APG Onderzoek alles en behoud het goede De Tweede Kamerverkiezingen zijn achter de rug. De uitslag is duidelijk, maar een eenduidige samenstelling van een nieuw kabinet lijkt nog niet zo eenvoudig. Bij het verschijnen van deze Pensioenachtergrond zijn de coalitiebesprekingen in volle gang. Een van de gespreksonderwerpen zal ongetwijfeld de toekomst van ons pensioenstelsel zijn, zowel wat betreft de AOW als de tweede pijler. Vóór de verkiezingen kwamen de sociale partners in de STAR tot het Pensioen Akkoord Daarin doen zij voorstellen voor het koppelen van de AOW- en pensioenleeftijd aan de levensverwachting. Ook stellen ze aanpassingen in de tweede pijler voor om deze schokbestendiger te maken, dus minder gevoelig voor ontwikkelingen op de financiële markten. De gekozen richtingen in het akkoord zijn voor een groot deel gestoeld op de inzichten uit de rapporten van Frijns en Goudswaard. Mijns inziens zijn de sociale partners erin geslaagd op basis van die onderzoeken het goede van het stelsel ook naar de toekomst toe te behouden. Hopelijk zet de politiek de voorstellen om in de benodigde wetgeving. Zoals ook gesteld in het akkoord ligt de opdracht bij de decentrale partijen om een verdere invulling te geven aan het Pensioen Akkoord. Vanuit APG staan we onze opdrachtgevers daarbij graag met raad en daad terzijde. In deze Pensioenachtergrond gaat Michiel Dijkman in op de pensioenplannen die de politieke partijen in hun verkiezingsprogramma s hebben opgenomen. Samen met de voorzet die sociale partners hebben gedaan in het Pensioen Akkoord 2010 vormen die programma s de insteek voor de coalitiebesprekingen. Actueel op dit moment is ook de aandacht voor het pensioen van de zelfstandige zonder personeel. Ad Nagelkerke belicht in zijn artikel de situatie van de zzp er. Wie is de zzp er nu eigenlijk en wat zijn de motieven voor een zelfstandig bestaan zonder personeel? En wat betekent deze zelfstandigheid bekeken vanuit het sociale stelsel dat wij in Nederland hebben? Het kan nooit kwaad te leren van anderen. Daarom hebben Ruben Laros en Ralph Lütticke de ontwikkelingen in het Engelse pensioenssysteem geanalyseerd en afgezet tegen de Nederlandse situatie. We brengen de lessons learned voor u in kaart. Anna Pot tenslotte gaat in op de activiteiten die wij als pensioenuitvoerder ontplooien om invulling te geven aan betrokken aandeelhouderschap van onze opdrachtgevers. Dick Sluimers Voorzitter Raad van Bestuur pensioenachtergrond juni 2010 nummer 2 3

3 Op 20 februari 2010 viel het vierde kabinet-balkenende. Dit betekende dat er vervroegd verkiezingen voor de Tweede Kamer moesten worden uitgeschreven. Op 9 juni jongstleden vonden deze plaats. En hoewel de uitslag winnaars en verliezers opleverde, is over de samenstelling van een nieuw kabinet nauwelijks iets te zeggen. Wel kunnen we vooruit lopen op de inzet van de diverse partijen tijdens de coalitiebesprekingen op het gebied van pensioenen. In een stroomversnelling stelden de verschillende politieke partijen en bewegingen in Nederland hun verkiezingsprogramma s samen. Pensioenen in de partijprogramma s De rode draad in de programma s is de steun voor het collectieve en solidaire pensioenstelsel in Nederland. Partijen erkennen de meerwaarde en vinden dat het stelsel ook naar de toekomst toe behouden moet blijven. Opvallend is tegelijkertijd ook dat de verkiezingsprogramma s zich niet uitspreken over de recent verschenen rapporten over de toekomst van het pensioenstelsel (Goudswaard, Frijns). Wel noemt de PvdA, net als Goudswaard, de oplopende kosten van pensioenen als probleem en stelt dat daarvoor een oplossing moet komen in de vorm van een Pensioen Akkoord met een breed maatschappelijk draagvlak, waarin meer arbeidsmarktvraagstukken moeten worden opgelost. In dit artikel worden de standpunten in de verkiezingsprogramma s over het pensioen, de levensloopregeling en zzp ers op een rij gezet. 65 = 67 Tijdens de vorige verkiezingen en de afgelopen drie jaar, was het verhogen van de AOW-leeftijd een taboe. Minister Donner probeerde de AOW-discussie n.a.v. de Commissie Bakker aan te zwengelen, maar zonder enig resultaat. Nu lijkt de kogel door de kerk, want de overgrote meerderheid van de politieke partijen pleit in haar verkiezingsprogramma voor de verhoging van de AOW-leeftijd naar 67 jaar in combinatie met het aanpassen van de aanvullende pensioenen (beperken Witteveenkader). De nuanceverschillen liggen vooral in de snelheid waarmee verhoogd zou moeten worden. Alleen de SP noemt een hogere AOW-leeftijd nog onwenselijk. De PVV, die verhoging van de AOWleeftijd in haar verkiezingsprogramma uitsloot en het tijdens de campagne zelfs als een breekpunt bij de eventuele coalitieonderhandelingen bestempelde, noemt een verhoging van de leeftijd nu bespreekbaar. GroenLinks vindt dat de leeftijd waarop je met pensioen gaat afhankelijk moet worden van het aantal jaren dat je hebt gewerkt. Maar tijdens de verkiezingscampagne gaf lijsttrekker Halsema aan het onlangs gesloten Pensioen Akkoord te omarmen. 4 pensioenachtergrond juni 2010 nummer 2 5

4 In dat akkoord is door de sociale partners afgesproken dat Nederlanders vanaf 2020 op 66-jarige leeftijd met pensioen gaan. De leeftijd waarop iemand AOW en eventueel aanvullend pensioen ontvangt, wordt dus verhoogd van 65 naar 66 jaar. In het akkoord staat ook dat een verhoging van de pensioenleeftijd vanaf 2015 iedere vijf jaar opnieuw wordt bekeken. Op basis van de huidige inzichten van de levensverwachting, betekent dit dat in 2015 wordt besloten de AOWleeftijd in 2025 te verhogen naar 67 jaar. Daarnaast zal de AOW-uitkering volgens het Pensioen Akkoord vanaf 2011 worden aangepast aan de verdiende lonen natuurlijk de vraag welke deelbelangen wel en welke niet vertegenwoordigd moeten worden. In de verkiezingsprogramma s wordt al gepleit voor de jongeren en gepensioneerden. Daarnaast heeft elk lid van een pensioenfondsbestuur juist de plicht alle belangen af te wegen in de besluitvorming. Het opnemen van een vertegenwoordiger van deelbelangen staat daar haaks op en zal leiden tot een minder effectief bestuur. Om te waarborgen dat er voldoende tegenwicht aan het bestuur kan worden geboden, verdient het de voorkeur om een sterk orgaan in te richten waarin belanghebbenden hun stem kunnen laten horen. Zo pleiten wij Elk lid van een pensioenfondsbestuur heeft de plicht alle belangen evenwichtig af te wegen. in plaats van aan de contractlonen. Daarmee vormt de AOW een steviger fundament van het pensioengebouw. Grotere rol van gepensioneerden in bestuur De discussie over de behartiging van deelbelangen binnen pensioenfondsbesturen speelt al lange tijd. In de partijprogramma s pleit de meerderheid van de partijen voor een grotere rol van gepensioneerden in pensioenfondsen. D66, SP, PVV en VVD pleiten voor een bestuursrol voor gepensioneerden. D66- en VVDkamerleden Koser Kaya en Blok dienden hier eerder ook al een motie voor in, in de Tweede Kamer. CDA en PvdA opteerden voor een keuze tussen meerdere bestuursmodellen. GroenLinks pleit daarnaast voor een grotere rol voor jongeren. Al eerder kon u in dit blad lezen dat APG geen voorstander is van het samenstellen van het bestuur op basis van een vertegenwoordiging van deelbelangen. Ten eerste speelt voor een samengevoegde deelnemersraad met de bevoegdheid om het bestuur naar huis te sturen. Pieter Omtzigt (CDA) verraste in april velen met het amendement en de motie die hij samen met PvdA en CU ongeveer tien minuten voor aanvang van het debat over medezeggenschap indiende. Het amendement, dat door een meerderheid van de Kamer werd omarmd, had de volgende strekking: er komt een wettelijk keuzerecht waarmee pensioengerechtigden één zetel in het bestuur kunnen krijgen van de werknemersgeleding. Dit besluit kan worden genomen door het bestuur maar als het bestuur hiervoor niet kiest, kan dit worden afgedwongen door middel van een raadpleging onder de pensioengerechtigden. In het amendement was ook opgenomen dat bedrijfstakpensioenfondsen verplicht zijn een raad van toezicht in te richten. Fiscaal aftoppen leidt tot aantasting van de collectiviteit en mogelijkheden tot risicodeling. Grenzen aan de collectieve regeling De grote partijen zijn voor het behoud van collectiviteit binnen het pensioenstelsel. Slechts een aantal kleinere partijen (SP, D66, Groenlinks, CU en SGP) wil graag een bovengrens instellen, bijvoorbeeld van anderhalf keer modaal, voor de opbouw van een aanvullend pensioen in de tweede pijler. Hoewel niet opgenomen in het verkiezingsprogramma van de PvdA heeft het CPB de doorrekening gebaseerd op het beperken van de fiscale vrijstelling van pensioenpremies tot 2,5 keer modaal. APG is tegen fiscaal aftoppen. Dit resulteert vooral in een wending van belastinginkomsten in de toekomst naar nu, ofwel potverteren. Doordat de basis van het stelsel met aftoppen flink wordt beperkt, leidt een dergelijke maatregel ook tot aantasting van de collectiviteit en mogelijkheden tot risicodeling. Op langere termijn zorgt aftoppen voor een vermindering van de koopkracht. Men consumeert immers nu, wat anders pas vanaf pensionering ontvangen zou worden. Dit effect is echter niet meegenomen bij de CPB-berekeningen, bijvoorbeeld bij de doorrekening van de economische effecten van de verkiezingsprogramma s. Extra aandacht voor zzp ers Tussen 1999 en 2009 is het aantal zzp ers in Nederland gestegen van naar De verwachting is dat deze groep blijft groeien en dus steeds belangrijker wordt. Veel partijen zijn voor een betere toegang van zzp ers tot het stelsel van aanvullende pensioenen. In concreto wordt voorgesteld de termijn van drie jaar opbouw onder het fiscale stelsel voor oud aangesloten zzp er, te verlengen naar tien jaar. Geen van de partijen die voor een betere toegang van zzp ers tot het stelsel zijn, wil dit ook verplicht stellen. Nu geldt al wel een deelnametermijn van tien jaar, waarvan slechts drie jaar onder fiscaal gunstige condities. Nu zijn zzp ers voor de opbouw van hun pensioen aangewezen op derdepijlerproducten, die in het algemeen duurder zijn dan de tweede pijler. Ook APG biedt via dochter Loyalis een aantal producten voor deze groep aan, dat voldoet aan de wensen van de zzp ers en ook aantrekkelijk is. In dit kader vindt de PvdA dat er een wettelijk verplichte verzekering moet komen voor zzp ers voor de financiële gevolgen van ziekte en arbeidsongeschiktheid. In deze Pensioenachtergrond is een apart artikel gewijd aan deze groeiende groep zelfstandigen zonder personeel. Levensloopregeling voor flexibele arbeidsmarkt De ontwikkelingen op de arbeidsmarkt gaan snel. Flexibiliteit wordt steeds belangrijker en ook langer doorwerken is een trend die nog versterkt zal worden door de verhoging van de AOW-leeftijd. Ieder mens is anders en daarom is het goed om een regeling te hebben die mensen in staat stelt de regie op de eigen loopbaan te voeren en die ruimte biedt voor zelfontplooiing. Een flexibelere levensloopregeling biedt hiervoor een uitkomst. Deze levensloopregeling kan bestaan uit een combinatie van de oude levensloopregeling en de spaarloonregeling. Zo stelt het CDA voor de levensloop- en spaarloonregeling te integreren in een nieuwe vitaliteitregeling. Die is bedoeld voor ondersteuning bij diverse overgangen (perioden tussen twee banen in, de start van een eigen bedrijf, leven lang leren, zorgtaken op latere leeftijd, bijzondere ondersteuning van bepaalde beroepen of deel- 6 pensioenachtergrond juni 2010 nummer 2 7

5 Het belooft een interessante tijd te worden voor de Nederlandse pensioenwereld. Overzicht maatregelen pensioenen in partijprogramma s Aftoppen AOW-leeftijd Witteveenkader Ouderen Levensloop naar 67 aanpassen in bestuur aan AOW VVD Nee Ja Ja Nee Afschaffen tijdpensioen). Daarnaast wil D66 dat de levensloopregeling ook voor zelfstandigen wordt opengesteld. GroenLinks en de Christen Unie willen dat de levensloopregeling en het spaarloon opgaan in een individueel talenten- c.q. scholingsbudget. Deze scholingsrechten worden door werkgevers gefinancierd en fiscaal gestimuleerd. De levensloopregeling en de spaarloonregeling gaan erin op. Dat geldt ook voor de bestaande ontslagvergoedingen en de doorwerkbonus. De VVD schrijft in haar programma geen voorstander van de levensloopregeling te zijn en deze te willen beëindigen. Start the engines De verkiezingen zijn achter de rug en de coalitiebesprekingen zijn in volle gang. De nieuwe Tweede Kamer en het nieuwe kabinet zullen in de aankomende regeerperiode in ieder geval aandacht gaan besteden aan een aantal belangrijke aspecten van het onderwerp pensioen. Daarnaast zal het nieuwe kabinet standpunten in gaan nemen over de rapporten van de onderzoekcommissies, de evaluatie FTK, de parameters, governance-structuren en het fiscaal kader. Met de val van het kabinet Balkenende IV werd het wetsvoorstel om de AOW-leeftijd te verhogen van 65 naar 67 jaar controversieel verklaard. Een nieuw kabinet moet zich opnieuw over het onderwerp buigen. Met het Pensioen Akkoord 2010 nemen FNV Vakcentrale en VNO-NCW daarin het voortouw met de voorgestelde koppeling aan de levensverwachting, de koppeling van de AOW aan de verdiende lonen en de premiestabilisatie in de tweede pijler. Het belooft een interessante tijd te worden voor de Nederlandse pensioenwereld. Michiel Dijkman Corporate Trainee APG PvdA Nee Ja Ja Nee n.v.t. PVV n.v.t. Nee, 65 n.v.t. n.v.t. n.v.t. CDA Nee Ja Ja Nee Uitbreiden en omzetten met spaarloon in vitaliteit SP Ja, Nee, 65 n.v.t. Ja n.v.t. 1,5 modaal D66 Ja Ja Ja Ja Openstellen zelfstandigen GroenLinks Ja, Nee, Nee Nee Omzetten in 1,5 modaal afhankelijk van scholingsbudget arbeidsverleden met spaarloon ChristenUnie Ja Ja Ja n.v.t. n.v.t. SGP Ja, Ja n.v.t. n.v.t. n.v.t. 1,5 modaal PvdD n.v.t. Ja n.v.t. n.v.t. n.v.t. 8 pensioenachtergrond juni 2010 nummer 2 9

6 Veranderend arbeidsbestel: de groep zzp ers Een van de meest opvallende ontwikkelingen op de arbeidsmarkt in Nederland sinds het eind van de vorige eeuw is de sterke opkomst van de zelfstandige zonder personeel (zzp er). Tot halverwege de jaren negentig nam het aantal zelfstandigen nog gestaag af. Dat veranderde daarna snel door toedoen van de zzp er, ook elders in Europa. Sindsdien is sprake van een snelle toename en verspreiding over verschillende sectoren. De toename kan op termijn vragen oproepen over de grondslagen van arbeidsrecht en sociale zekerheid en over de regulering van arbeid en arbeidsrelaties in bredere zin. Dit artikel gaat in op de oorzaken van de groei, op de juridische positie en de betekenis ervan voor de sociale zekerheid en pensioenen. De zzp er, wie is dat? Een zzp er is niet werkzaam op basis van een arbeidsovereenkomst. Zzp ers zijn zelfstandigen en zijn, juridisch gesproken, werkzaam op basis van een opdracht. De wetgever heeft bij de regulering van die overeenkomst voor ogen gehad dat een opdrachtnemer een min of meer afgeronde werkzaamheid verricht voor een opdrachtgever. Het gaat dan vooral om onstoffelijke werkzaamheden, bijvoorbeeld de werkzaamheden van een advocaat, een freelance journalist, een vertaler van een boek, een fotograaf die een bruiloft vastlegt of een presentator in omroepland. Relatief nieuwe toepassingen zijn te vinden in het transport (de trucker met een eigen vrachtauto), in de zorg (de thuiszorg, de zelfstandige ziekenverzorger, etc.) en in de bouw. Van het aantal zzp ers is geen algemene registratie voor- handen. Daardoor en door de grote diversiteit van zzp ers 1 en definitieverschillen 2 (één op de acht zzp ers combineert het zelfstandige werk met een parttime bijbaan) lopen de schattingen over de aantallen zzp ers nogal uiteen. In 2007 komt het EIM tot circa en de FNV tot ongeveer zzp ers. Dat is 6 à 7% van de beroepsbevolking in Nederland. Het CBS neemt onder zzp ers ook eenmanshorecazaken, boeren en winkeliers zonder personeel mee en komt daarmee in 2009 op een totaal van ongeveer personen. In tabel 1 staan enkele persoonskenmerken van zzp ers. Zo zijn zzp ers gemiddeld relatief oud, anno 2008 gemiddeld ongeveer 44 jaar. In de afgelopen jaren is de gemiddelde leeftijd gestegen doordat jongere cohorten in de leeftijdsverdeling relatief minder snel toenamen. Er zijn 1 Zie o.a. EIM (2007), Van onbemind naar onmisbaar. Den Haag, 21/22. 2 EIM/Bureau Bartels (Zelfstandigen zonder personeel. Den Haag 2008, 19) geeft de volgende definitie: Een zzp er werkt voor eigen rekening en risico als zelfstandige of directeur-grootaandeelhouder, heeft geen personeel in loondienst of zakelijke partners en verkoopt vooral zijn 10 eigen arbeid. pensioenachtergrond juni 2010 nummer 2 11

7 Tabel 1: Kenmerken van zzp ers Zelfstandigen Totaal werkzame Werknemers % van Zelfstandigen % van zonder beroeps werknemers zonder totaal ZZP personeel (2009) bevolking personeel Totaal ,0% ,0% Mannen ,0% ,9% Vrouwen ,0% ,1% 15 tot 25 jaar ,7% ,7% 25 tot 35 jaar ,4% ,0% beduidend meer zzp er man dan vrouw (65/35), terwijl die verdeling bijde totale beroepsbevolking de 50/50 nadert. De verdeling autochtoon/allochtoon is gerekend naar hun aantallen in de beroepsbevolking ongeveer gelijk terwijl er qua scholing een score is van 20/40/40 op de verdeling laag, middelbaar en hoger onderwijsniveau. De toename van zzp ers tussen 1996 en 2008 is beduidend geweest, zo n 67%, al heeft de kredietcrisis recent voor een dip in die ontwikkeling gezorgd. 3 In aandeel van de gewoon zelf willen weten wanneer ze werken; de vrije werker dus. Voor een ander deel wordt de keuze bepaald door een lastige arbeidsmarktpositie. Zo zijn werkgevers om uiteenlopende redenen kans op ziekte, lage arbeidsproductiviteit niet snel (meer) bereid oudere werknemers een arbeidsovereenkomst aan te bieden. Etnische minderheden hebben eveneens arbeidsmarktmotieven om voor het zzp-bestaan te kiezen. Maar ook het financiële motief, hogere verdiensten, speelt voor sommigen een rol bij een overstap naar het bestaan 35 tot 45 jaar ,1% ,4% 45 tot 55 jaar ,2% ,3% 55 tot 64 jaar ,6% ,6% Herkomst: ,2% ,1% autochtonen Herkomst: ,4% ,6% allochtonen Herkomst: ,2% ,3% westerse allochtonen Herkomst: ,2% ,3% niet westerse allochtonen Onderwijsniveau: ,4% ,9% laag Sommige werknemers willen het keurslijf van de arbeidsovereenkomst afwerpen, bijvoorbeeld omdat ze arbeid en zorg op eigen wijze willen combineren of gewoon zelf willen weten wanneer ze werken. Onderwijsniveau: ,3% ,7% middelbaar Onderwijsniveau: ,5% ,9% hoog Arbeidsduur: ,2% ,1% 12 tot 20 uur per week Arbeidsduur: ,1% ,5% 20 tot 35 uur per week Arbeidsduur: ,7% ,5% 35 uur of meer per week Bron: CBS, Statline 2009 beroepsbevolking is de groep zzp ers gegroeid van 6% in 1996 naar bijna 9% in Ongeveer 10% van de zzp ers is georganiseerd. Vakbonden voor zzp ers van FNV en CNV hebben samen ongeveer leden terwijl ondernemersorganisaties, waaronder het Platform Zelfstandige ondernemers ( leden) dat sinds maart 2009 een SER-zetel heeft, samen zo n leden hebben. Aantal zzp ers explosief gegroeid Er zijn verschillende reden voor de snelle groei van het aantal zzp ers. Ten eerste spelen motieven van werknemers een rol. Sommige werknemers willen het keurslijf van de arbeidsovereenkomst afwerpen, bijvoorbeeld omdat ze arbeid en zorg op eigen wijze willen combineren of van zzp er. Ook sectorale productieveranderingen spelen een rol. Zo is er de groeiende werkgelegenheid van nieuwe diensten die meer persoonlijke kennis en kwaliteiten vereisen en vaak ook een face-to-face karakter hebben. Van het totaal aantal zzp ers is 23% werkzaam in de zakelijke dienstverlening, 16% in de sector cultuur en overige dienstverlening, 14% in de bouw en 10% in zowel de handel als de zorgsector. In de industrie, de horeca en de publieke sectoren werken (nog) relatief weinig zzp ers. 5 De belangrijkste reden ligt vooral in de economische sfeer. Vanuit het perspectief van de opdrachtgever zijn zzp ers economisch interessant. Vaak zijn de kosten van een opdrachtnemer immers aanzienlijk lager dan die van 3 CBS 20 januari 2010, Meer zelfstandigen zonder personeel geven er de brui aan. Den Haag. 4 Zie CBS (2009), Sterke groei zelfstandigen zonder personeel. Sociaaleconomische trends. Den Haag, p CBS, Statline pensioenachtergrond juni 2010 nummer 2 13

8 een werknemer: er is geen cao en/of pensioenregeling van toepassing en evenmin zijn er werkgeverslasten voor de sociale zekerheid. Ook sluit het aan op veranderingen in productieorganisaties, in taakstructuren en verkleining van de omvang van ondernemingen. Vaste personeelskernen worden kleiner, vlottende werknemersbestanden groter. Ook de nadruk op performance en individuele competenties en daarmee beloningswijzen en de tendens naar uitbesteding, franchising en outsourcing hebben bijgedragen aan de snelle groei van de nieuwe zelfstandige. Nauwelijks wettelijke bescherming Een belangrijk onderscheid is het onderscheid tussen de afhankelijke zelfstandige en de onafhankelijke zelfstandige. 6 De eerste, de schijnzelfstandige, heeft weliswaar een opdrachtovereenkomst, maar de facto een arbeidsovereenkomst. De tweede heeft een overeenkomst van opdracht. Het verschil heeft in de Nederlandse rechtspraktijk vooral te maken met het aantal opdrachtgevers (ten minste drie) dat de zzp er in een tijdsperiode heeft (gehad). In het eerste geval neemt de rechter regelmatig een arbeidsovereenkomst aan. Er is dan sprake van een schijnconstructie. 7 Als de rechter die aanneemt, moet de opdrachtgever alsnog, met terugwerkende kracht, aan alle verplichtingen voldoen die het arbeidsovereenkomstenrecht oplegt. Voor de onafhankelijke zzp ers zijn echter nauwelijks beschermende arbeidsrechtelijke regels. Dat geldt ook voor het sociale zekerheidsrecht. Er is geen wettelijke bescherming van de zieke opdrachtnemer, geen vangnet voor de werkloze of arbeidsongeschikte 8 opdrachtnemer, en hij/zij geniet evenmin een pensioen als dat niet zelf geregeld is. Zij hoeven ook geen premies sociale zekerheid te betalen. Maar ook nu kan de rechter schijnconstructies doorprikken. Om voor zzp ers en hun opdrachtgevers Als het aantal zzp ers sterk en snel blijft toenemen, zeker in verhoudingen tot het aantal werknemers, groeit het deel van de werkende bevolking waarvoor de huidige wetten en instituties rond arbeid geen betekenis hebben. het risico te beperken om alsnog werkgevers- en werknemerspremies te moeten betalen, heeft de wetgever de VAR-WUO-verklaring geïntroduceerd. De fiscus verklaart hierin op voorhand schriftelijk dat betrokkene geen (zogenoemde fictieve) dienstbetrekking heeft. Er hoeven dan geen premies sociale zekerheid te worden afgedragen. Minister Donner heeft de SER advies gevraagd over de vraag of het overheidsbeleid betreffende de sociale zekerheid, het pensioenstelsel en het minimumloon nog wel zijn toegesneden op die toenemende variëteit in arbeidsrelaties. Denkbaar en wellicht aan te bevelen is dat de VAR-WUO-verklaring ook meer duidelijkheid geeft voor het arbeidsrecht, in die zin dat er bij afgifte van een VAR- WUO-verklaring in principe geen sprake meer kan zijn van een arbeidsovereenkomst. Collectieve voorzieningen voor zzp ers Als het aantal zzp ers sterk en snel blijft toenemen, zeker in verhoudingen tot het aantal werknemers, groeit het deel van de werkende bevolking waarvoor de huidige wetten en instituties rond arbeid geen betekenis hebben. Het stelsel van sociale zekerheid neemt dan qua omvang af terwijl voor de door de crisis geraakte kapitaalgedekte werknemersregelingen in samenhang met een mobiliteitsverandering van jongeren een discontinuïteitsrisico en daarmee een te klein risicodraagvlak dreigt. 9 Er kan daardoor in de herstelperiode leegloop optreden. In ieder geval dreigt voor de zzp ers zelf over 15 à 20 jaar, of eerder ingeval van arbeidsongeschiktheid, een pensioensituatiedie veel minder rooskleurig is dan gedacht. Het is dan ook denkbaar dat een (beroeps)organisatie van zzp ers het onderhandelingsstokje van vakbonden voor een deel gaat overnemen door per sector, (grote) onderneming of voor een lokale groep zzp ers bepaalde collectieve goederen vast te leggen. Inmiddels krijgt de positie van de nieuwe zelfstandig werkende meer aandacht in beleid en recht. Zoals gezegd, is ook de SER hierover aan het werk. Zzp ers zullen uiteindelijk meer basiszekerheden krijgen of deze zelf gaan organiseren. Zo heeft de Commissie Bakker (2008) een werkverzekering voorgesteld, die uiteindelijk ook zelfstandigen een voorziening op het niveau van het sociaal minimum moet bieden. Onvoldoende pensioenopbouw 80% van de zzp ers bouwt in de praktijk te weinig of geen aanvullend pensioen op, terwijl 75% dat wel wil. De laatsten moeten het op dit moment doen met weinig aantrekkelijke regelingen in de derde pijler. Recent hebben Van der Lecq en Oerlemans voorstellen gedaan om zzp ers in de tweede pijler van een pensioenconstructie te voorzien. 10 Gegeven dezelfde fiscale faciliëring als werknemers en de duidelijke wettelijke criteria voor zzp-schap, opteren zij voor een systeem van meerdere zzp-pensioenfondsen, die op onderdelen kunnen verschillen. Bijvoorbeeld in het aanvullende deel, waaruit de zzp er op vrijwillige basis een keuze kan maken en kan overstappen als hij/zij een ander fonds aantrekkelijker vindt. Ook kan in het voorstel via flexibele vormgeving op de verschillende voorkeuren van zzp ers worden ingespeeld. De auteurs roepen de overheid op daartoe passend beleid te maken zodat solidariteit vorm kan krijgen, bijvoorbeeld door een vereveningsmechanisme om het inherente risico van averse selection te beperken. 11 Er zijn ook andere mogelijkheden om een toekomstige verarming van zzp ers te voorkomen, ieder met zijn eigen merites. Zo kan de overheid besluiten de fiscale oudedagsreserve gelijkwaardig te maken aan de pensioenopbouw van werknemers. Men kan echter ook de markt op verschillende manieren zijn werk laten doen of juist mogelijkheden bieden voor een opt-in binnen de bestaande collectieve werknemersregelingen (volgens de schildersbranche). Ook de toegang tot de levensloopregeling kan worden uitgebreid, zodat de regeling ook toegankelijk wordt voor zelfstandigen. Rest de vraag of het in het licht van de steeds pluriformere arbeidsmarkt niet mogelijk en beter is om een aantal voorzieningen voor ziekte, werkloosheid, scholing en pensioen anders te regelen. Bijvoorbeeld, in plaats van per sector of per categorie werkenden zou het risicodraagvlak kunnen worden vergroot door de oprichting van een nationaal pensioenfonds 12 (liefst voor alle werkenden of anders alleen voor anders-werkenden ) en een nationale scholings- of leerrekening. De belastingdienst kan de (verplichte) bijdragen innen. Daarmee krijgt de regeling een sterk en duurzaam draagvlak. Er zitten aan een dergelijk universeel systeem voor- en nadelen, die hier niet kunnen worden besproken. Vaak komen zulke systemen op een minimumniveau uit, maar de Scandinavische verzorgingsstaten laten zien dat dit niet het geval hoeft te zijn. 13 Ad Nagelkerke Faculteit Economie en Bedrijfswetenschappen Universiteit van Tilburg Zie EFILWC (2010), Self-employed workers: industrial relations and working conditions. Dublin. 7 Zie bijvoorbeeld HR 13 juli 2007, JAR 2007/231 (Thuiszorg/PGGM). 8 Wel bestaat er de Zelfstandig en zwanger-regeling (ZEZ-regeling) voor vrouwelijke zelfstandigen. 9 A.L. Bovenberg (2005), Naar nieuwe pensioencontracten. Erasmus Universiteit, OCFEB Research Memorandum 0401, Rotterdam. Zie ook L. Hermans van MKB-Nederland in het Financiële Dagblad, 29 september 2008, zzp er ondermijnt sociale stelsel. 10 Zie Fieke van der Lecq en Alwin Oerlemans (2009), Zelfstandigen Zonder Pensioen. Tilburg: Netspar, NEA-Paper Idem, p Vgl. E. Ponds (2009), Risicodraagvlak schiet tekort: op naar een nationaal pensioenfonds. Me Judice, 28/04/2009 (www.mejudice.nl/node/196). 13 Zie M. van Gerven (2008), The Broad Tracks of Path Dependent Benefit Reforms. A Longitudinal Study of Social Benefit Reforms in Three European Countries, Diss. Universiteit van Tilburg. 14 Voor dit artikel is deels gebruik gemaakt van Nagelkerke, A., W. Plessen en T. Wilthagen (2010), De doorgroei van de zzp er. Tilburg: Netspar, NEA-Paper 31.

9 Het Brits pensioenstelsel leek in het verleden veel op het Nederlandse. Inmiddels zijn de twee landen elk een andere richting ingeslagen onder invloed van internationale trends die Defined Benefit-regelingen voor de werkgever duurder maakten. Zo paste Nederland het collectieve pensioencontract aan terwijl Groot-Brittannië het risico vrijwel volledig naar de deelnemer verschoof. De kredietcrisis heeft extra duidelijk gemaakt dat de Britse richting niet de beste pensioenuitkomst oplevert. Brits pensioenstelsel: lessons learned 1 Het stelsel wordt momenteel grondig onder de loep genomen. Vanuit Nederland kijken we met belangstelling naar de ontwikkelingen in Groot-Brittannië en proberen we de fouten die gemaakt zijn in het Britse systeem in Nederland te voorkomen. Opvallend is ook de belangstelling vanuit Groot-Brittannië voor de Nederlandse oplossingen voor de bedreigingen van het collectieve stelsel. If every UK pension fund had been managed in a way that recognized the realities of today s global economy, despite the current turmoil, significant pension fund deficits would not be hobbling the strategic freedom of many major UK companies. Nor would many would-be pensioners be facing an uncertain financial future; defined benefit pension plans would not be on the way to becoming endangered species outside the public service. Dit schrijft Sir John Banham in het Tomorrow s Investor 1 rapport Producing decent returns for pensioners in turbulent times. Deze pessimistische blik kan worden verklaard door de richting die het Engelse stelsel in de laatste decennia is ingeslagen. Een richting die ervoor gezorgd heeft dat de pensioenuitkomst voor de deelnemers is afgenomen. Britse pijlers anders dan Nederlandse 2 Net als in Nederland bestaat het Brits pensioenstelsel uit drie pijlers: de staat verzorgt de eerste pijler, de werkgever en werknemer samen de tweede en in de derde pijler vinden we de individuele verzekeringen en spaarproducten. Daarmee houdt de vergelijking van de huidige stelsels op want de Britse pijlers verschillen aanzienlijk ten opzichte van de Nederlandse. De eerste pijler beslaat alle pensioenvoorzieningen die opgezet zijn en beheerd worden door de overheid. De pensioengerechtigde leeftijd in de eerste pijler is 65 jaar voor mannen en 60 voor vrouwen, al wordt dat gelijk getrokken in de komende tien jaar. Vanaf 2046 zou dit voor zowel mannen als vrouwen 68 jaar moeten zijn, al gaan er geluiden op dat dit proces veel sneller zou moeten plaatsvinden. Momenteel zijn er drie overheidsvoorzieningen om alle gepensioneerden een basisinkomen te geven, alle op omslagbasis. Dat is in de eerste plaats het Basic State Pension (BSP), waarvan de hoogte afhangt van het aantal jaar dat is bijgedragen. Een volledig BSP krijg je als er 44 jaar contributies zijn betaald aan de National Insurance. Dit wordt vanaf 2010 geleidelijk teruggebracht naar 30 jaar. Op dit moment neemt de BSP met de prijsinflatie toe, maar dit wordt in de komende vijf jaar weer Sir John Banham (2009), Producing decent returns for pensioners in turbulent times, Royal Society for the Encouragement of Arts, Manufactures and Commerce (RSA). Tomorrow s Investor project. 2 Allianz Global Investors AG (2010), Country Profiles UK International Pension Studies Western Europe. 16 pensioenachtergrond juni 2010 nummer 2 17

10 gekoppeld aan de looninflatie. Bij een volledig BSP is het wekelijkse inkomen voor de deelnemer op dit moment 97,63. Gemiddeld bouwen deelnemers ongeveer 79% op van hun BSP (88% voor mannen, 74% voor vrouwen). 3 Daarnaast heb je in de eerste pijler het Second State Pension (S2P) dat inkomensafhankelijk is, al vervalt die koppeling in de komende 20 jaar. De werkgever betaalt mee aan deze regeling, maar heeft ook de mogelijkheid om hieruit te stappen als hij zijn werknemers een pensioen in de tweede of derde pijler kan aanbieden. Dit wordt contracting out genoemd. Deze mogelijkheid vervalt de komende vijf jaar na slechte ervaringen met het uitbesteden aan de private sector. In 2008 bedroeg het gemiddelde wekelijkse inkomen uit deze regeling 28,71. Dit is inclusief de regelingen die zijn ondergebracht in de tweede of derde pijler. Het valt terug tot 15,50 als deze regelingen niet worden meegeteld. Als derde en laatste onderdeel is er het Pension Credit. Dit is een inkomensafhankelijk pensioeninkomen waaraan geen directe contributies worden betaald en dat puur bedoeld is om armoede onder ouderen te voorkomen. In 2009 namen in totaal 2,7 miljoen mensen het Pension Credit af. Gemiddeld kwam dit uit op een uitkering van 55,56 per week. Tweede pijler volop in beweging De tweede pijler leek voorheen sterk op de Nederlandse. Beide landen hadden eindloon Defined Benefit (DB) regelingen opgezet door de werkgever. Beide landen stapten meer en meer van dat systeem af onder invloed van de toegenomen volatiliteit op de financiële markten (versterkt door het feit dat Britse pensioenfondsen relatief veel in aandelen hebben geïnvesteerd). Daarnaast speelden demografische veranderingen een rol en zorgde de invoering van internationale boekhoudregels ervoor dat de kosten van DB-regelingen transparanter werden op de balans van de sponsor. Deze invloeden maakten dat DB-regelingen duurder en risicovoller voor de werkgever werden. De oplossingen die aan beide kanten van de Noordzee gevonden werden zijn verschillend: Engeland bewoog massaal in de richting van Defined Contribution (DC) regelingen, waardoor de werknemers met een hoger risico werden geconfronteerd. In Nederland maakten we de stap naar voorwaardelijke indexatie en werd het FTK ingevoerd. De huidige tweede pijler bestaat in Engeland dan ook uit DB- en DC-regelingen. Kleine werkgevers bieden over het algemeen vaker DC-regelingen aan omdat dit goedkoper is. In tegenstelling tot in Nederland zijn de DB-regelingen nog steeds eindloonregelingen waarin indexatie gegarandeerd is. Deze DB-regelingen hebben meer deelnemers dan DC, maar inmiddels is 87% van deze DB-regelingen gesloten voor nieuwe deelnemers. 18% is zelfs gesloten voor verdere premiebijdrage, zo blijkt uit onderzoek van the Association of Consulting Actuaries. 4 Door recente faillissementen van werkgevers in verschillende sectoren werd de druk vanuit de politiek opgevoerd om de deelnemers te compenseren die hierdoor geen werkgeverspensioen ontvangen. Voor hen is in 2006 het Pension Protection Fund opgericht: een fonds dat deelnemers in DB-regelingen toch nog een pensioeninkomen geeft in het geval van het faillissement van de werkgever. Ditzelfde fonds houdt van DB-regelingen de financiële positie bij en publiceert hier maandelijks over. Eind maart 2010 had 69% van die fondsen een tekort en hadden alle fondsen samen een netto tekort van 2,2 miljard. Dit is een enorme verbetering ten opzichte van een jaar daarvoor toen de fondsen een totaal tekort rapporteerden van 188,5 miljard. Toch is de huidige situatie zorgelijker dan hij op het eerste gezicht lijkt omdat de rentevoet waarmee de verplichtingen verdisconteerd worden hoger ligt dan in Nederland. Zo kunnen Britse fondsen de discontovoet gebruiken van bedrijfsobligaties met een AA-rating. Deze lag eind 2009 op 5,7% (en tijdens de crisis zelfs op 6,9%), wat in schril contrast staat met de toenmalige 3,8% in Nederland. Figuur 1 laat zien hoe de activa en verplichtingen zich hebben bewogen over de afgelopen jaren. Let wel dat voor de verdiscontering van de liabilities in figuur 1 een risicovrije discontovoet (15-year gilt yield) is gebruikt. Deze bewoog zich rond de 4,5% in dezelfde periode. Grijs gebied tussen tweede en derde pijler De grens tussen tweede en derde pijler vervaagt zodra we kijken naar DC-regelingen. Deze worden Personal Pensions genoemd en komen in meerdere varianten voor. Individuele Personal Pensions waarin de werkgever een deel bijdraagt, heten Work Place Pensions. Daarnaast Figuur 1: Ontwikkeling activa en verplichtingen van DB-regelingen in Groot-Brittannië 1100 Assets Liabilities billion Apr-04 Apr-05 Apr-06 Apr-07 Apr-08 Apr-09 Apr-10 Bron: Pension Protection Fund, PPF 7800 index, eind april 2010 bestaan Group Personal Pensions waarin Personal Pensions gebundeld worden door de werkgever en tegen lagere kosten aangeboden kunnen worden. Verder bestaat nog het Self-Invested Personal Pension dat de individuele deelnemer veel vrijheid geeft om zijn pensioenvermogen zelf te beleggen. Als laatste DC-regeling is er nog het Stakeholder Pension. Een werkgever is verplicht deze vorm aan te bieden als hij meer dan vijf werknemers heeft en als hij minder dan 3% contributie betaalt aan het Personal Pension van zijn werknemers. Tegelijkertijd is de werkgever noch de werknemer verplicht contributie te betalen aan het Stakeholder Pension, waardoor de regeling eigenlijk weinig gebruikt wordt. Het bijzondere van het Stakeholder Pension is dat het een vaste kostenstructuur kent. Dit is gebeurd om excessen, zoals bijvoorbeeld het mis-selling Opgebouwd pensioen verschilt De verschillen in de pensioenpijlers tussen het Britse en Nederlandse systeem komen ook tot uitdrukking in de omvang van het opgebouwde pensioen. De OESO 6 berekende de vervangingsratio s van de verschillende pensioenstelsels. Zij rapporteren in 2009 een bruto vervangingsratio voor een modaal inkomen van 30,8% in Groot-Brittannië. Voor Nederland is dit stukken hoger, namelijk 88,3%. Dit grote verschil komt voornamelijk doordat alleen de verplicht gestelde voorzieningen worden meegerekend, waardoor in de berekening de Britse tweede en derde pijler ontbreken. Als deze wel worden meegerekend komt Groot-Brittannië uit op een vervangingsratio van 70%. Des te zorgelijker is het daarom dat 56% van de werknemers in de private sector, inclusief zelfstandigen, geen additionele opbouw heeft naast de opbouw via de overheid. scandal, te voorkomen. 3 The Pension Policy Institute (2009), Pension Facts December IPE (2009), 90% of UK DB Schemes now closed. 5 The Pension Protection Fund (2010), PPF 7800 Index, May 2010 edition. 6 OECD (2009), Pensions at a glance 2009: Retirement-Income Systems in OECD Countries. 18 pensioenachtergrond juni 2010 nummer 2 19

11 Grootste belegd vermogen Groot-Brittannië is de grootste pensioenmarkt in Europa wat betreft belegd vermogen. In 2008 omvatte de pensioenmarkt miljard. 3 Het grootste gedeelte, 53%, wordt beheerd door zelf-administrerende pensioenfondsen. Groot-Brittannië kent amper bedrijfstakpensioenfondsen. Hierdoor bestaan pensioenfondsen van de grootte die we in Nederland kennen, eigenlijk niet. In 2008 waren er slechts 13 pensioenfondsen met meer dan 10 miljard onder beheer. De grootste drie fondsen beheerden een vermogen variërend van 30 tot 40 miljard. Van de overige 45% aan Engels pensioenvermogen beheren verzekeraars ongeveer 24%. In Personal Pensions is 23% ondergebracht. Opvallend hierbij is dat op dat moment 14 miljoen deelnemers een Personal Pension hadden, waaruit je de conclusie kunt trekken dat het vermogen per deelnemer laag is. Zoals eerder aangegeven zijn in veel gevallen ook bedrijfspensioenregelingen uitbesteed aan de derde pijler, waardoor ze niet meer gerekend worden tot de bedrijfspensioenregelingen. Figuur 2 laat een duidelijke trend zien waarin het aantal actieve deelnemers in open DB-regelingen snel afneemt. Over het algemeen zijn de kleinere fondsen vaker gesloten dan de grotere. Personal pensions zijn in figuur 2 niet meegenomen, aangezien deze in de derde pijler thuishoren. In DC-regelingen wordt onderscheid gemaakt tussen trust-based en contract-based. In een trust-based structuur bestaat een driehoek tussen pensioenfonds(bestuur), werkgever en werknemer. De werkgever zet een trust op waarin trustees (bestuurders) een fiduciaire plicht hebben om de belangen van de werknemers te behartigen. Dit is vergelijkbaar met de Nederlandse situatie. Bij contractbased werkgeverspensioen daarentegen kiest de werkgever een aanbieder van een pensioenregeling voor zijn werknemers. Dit is vrijwel altijd een verzekeraar. De beleggingskeuzes die deelnemers in een contract-based regeling hebben, zijn vaak een stuk uitgebreider. Een trust-based De deelnemer wordt gedwongen om zelf te beleggen, iets waarvan we in Nederland vinden dat het beter kan worden overgelaten aan financiële experts. DC-regeling stelt gemiddeld tussen de 6 en 15 fondsen beschikbaar waaruit de deelnemer zijn beleggingskeuzes kan maken. Daarbij valt het onder de fiduciaire plicht om de deelnemer zo goed mogelijk te faciliteren in zijn pensioenopbouw. Bij contract-based regelingen zijn voorbeelden bekend waarin de keuze bestond uit ruim 90 fondsen en is de werkgever vaak terughoudend in het geven van beleggingsadvies, vanwege juridische consequenties. Hierdoor wordt de deelnemer gedwongen om zelf te beleggen, iets waarvan we in Nederland vinden dat het beter kan worden overgelaten aan financiële experts. 7 Figuur 2: Actieve deelnemers per soort pensioenregeling in de tweede pijler 5 4 x Open DB Gesloten DB Open DC Gesloten DC Bron: Pension Policy Institute Pension Facts 2010, Table 24 Pensioenschandalen Een groot verschil met Nederland zijn de pensioenschandalen beseften welk en hoeveel risico zij hadden genomen en tegen welke kosten. die het vertrouwen in de pensioensector ernstig hebben aangetast. Hoewel er meerdere schandalen zijn geweest (bijvoorbeeld het Maxwell-schandaal waarbij Robert Maxwell geld plunderde uit het pensioenfonds van een zijn bedrijven) was geen enkel schandaal zo erg als het mis-selling scandal. Eind jaren 80 werden werknemers door de regering aangemoedigd om hun aanvullende pensioenopbouw in de eerste én de tweede pijler uit te besteden aan marktpartijen (vooral verzekeraars) in de vorm van personal pensions. Hoewel dit fiscaal gezien aantrekkelijk was, was er geen wetgeving die waarborgde dat dit zogenaamde contracting out in het belang van de deelnemer was. Hierdoor hadden financiële adviseurs De publieke verontwaardiging dwong de overheid om in te grijpen. De overheid stelde een commissie in die moest onderzoeken wie er precies de dupe was geworden en verplichtte de verkopers van de personal pension om de deelnemers te compenseren. Later onderzoek heeft uitgewezen dat van de werknemers die tussen 1988 en 1999 de overstap hebben gemaakt, 90% verkeerd is voorgelicht. In totaal hebben meer dan 1,7 miljoen mensen een compensatie ontvangen. De kosten om alle verkeerde beslissingen te herstellen bedroegen 13,5 miljard. Dit alles heeft het vertrouwen in de overheid en de financiële sector ernstig aangetast. 8 vrij spel om voor hen winstgevende contracten aan te bieden. Het duurde enkele jaren voordat de deelnemers 7 Mercer Global Retirement Perspective Team (2008), Employerprovided DC plans: Should employers worry about the governance gap?, 7 maart Blake, D. (1995), Pensioenhervormingen in het VK. ESB, februari pensioenachtergrond juni 2010 nummer 2 21

12 Roep om hervorming Hoewel vele hervormingen ter verbetering van het Brits pensioenstelsel hebben plaatsgevonden, is de complexiteit toegenomen en is de pensioenuitkomst voor de deelnemer gedaald. Door de lage dekking van de tweede en derde pijler was het noodzakelijk dat de overheid ingreep om armoede onder ouderen te voorkomen. Toch was het ook de overheid die de pensioenopbouw uitbesteedde aan de private sector zonder daarbij expliciet de belangen van de deelnemers te behartigen. In Nederland zijn andere keuzes gemaakt dan in Groot-Brittanië. In ons land stond het behouden van DB-elementen voorop, zoals risicodeling en de verplichtstelling. Dit in contrast met de beweging naar DC in Groot-Brittannië. De ervaringen met deze verschuiving zijn niet positief: deelnemers blijken slecht in staat te zijn voor hun eigen pensioen te sparen, schaalvoordelen worden onvoldoende benut en veel werknemers bouwen geen pensioen op via hun werkgever. Bovendien verdwijnen de voordelen van DB-regelingen langzaamaan. De roep om een hervorming van het private stelsel in Groot- Brittannië wordt steeds luider. Gekeken wordt vooral hoe DC-producten verbeterd kunnen worden zodat de pensioenuitkomst voor de deelnemer beter wordt. Ook wordt de deelname gestimuleerd door het gebruik van een systematiek waarbij de werknemer automatisch deelneemt aan de pensioenregeling en achteraf de mogelijkheid heeft de regeling te verlaten (defaults) en wordt contracting out aan banden gelegd. Vanuit Groot-Brittannië komt steeds vaker de vraag hoe het Nederlandse stelsel in elkaar zit en hoe het kan dat DB het overleefd heeft bij ons. Wij op onze beurt moeten lering trekken uit de bedreigingen voor ons collectieve stelsel: behoud de flexibiliteit in het pensioencontract zodat risico s gespreid kunnen blijven over werkgevers en werknemers. Personal accounts De urgentie om de private pensioenvoorziening te verbeteren bestaat al langere tijd. In 2002 werd de Pension Commission opgericht die uiteindelijk drie rapporten heeft gepubliceerd. Samen staan deze rapporten bekend als het Turner Report. Een van de ideeën is een regeling die erop is gericht om de tweede pijler te versterken door de introductie van een personal account systeem waarin werknemers met geen of weinig pensioenopbouw automatisch deelnemen in een nationale, individuele DC-regeling. Het is een default optie, wat betekent dat de mogelijkheid bestaat om uit deze regeling te stappen, maar de standaard is dat de werknemer automatisch participeert. Het doel hiervan is om deelname aan de tweede pijler te verhogen naar minstens 90%. Hoewel de regeling in de planning staat, is hij nog niet ingevoerd. De huidige plannen zijn dat elke werknemer 4% inlegt van zijn inkomen tussen de en Dit wordt aangevuld met een werkgevers- en overheidsbijdrage van respectievelijk 3% en 1% over dezelfde bandbreedte. Er zit momenteel een maximum van op de hoeveelheid die gespaard kan worden via personal accounts. Over het succes van deze regeling bestaan verschillende prognoses. Gemiddeld wordt verwacht dat er 4 miljoen werknemers zullen participeren in deze regeling en op die manier jaarlijks 4,2 miljard zullen bijdragen. Optimistischere inschattingen gaan zelfs tot 10 miljoen werknemers die jaarlijks 8 miljard inleggen. Door de recente verkiezingen valt te bezien of deze regeling ook daadwerkelijk wordt ingevoerd in deze vorm. Het systeem zou in 2012 moeten worden ingevoerd. Discussie bestaat bijvoorbeeld nog over de bandbreedte van de contributie en vooral over het maximumbedrag. Voorstanders zien graag dat dit wordt opgerekt zodat er meer kan worden gespaard via personal accounts. Ook is de precieze vorm van het automatisch participeren nog niet duidelijk. De autoriteit die dit fonds opzet heet de Personal Account Delivery Authority. Het fonds waarin zou worden gespaard heet NEST (National Employment Savings Trust). Voor meer informatie, zie Ruben Laros Business Developer Institutional Clients & Ralph Lütticke Student Maastricht University. 22 pensioenachtergrond juni 2010 nummer 2 23

13 Over de rol van aandeelhouders in de Nederlandse economie loopt al meer dan twintig jaar een discussie. Die wordt deels gevoerd onder de vlag van corporate governance en voor een ander deel onder de vlaggen duurzaamheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid. Soms wil de overheid dat aandeelhouders meer doen, dan weer wil de overheid dat aandeelhouders minder doen. In dit artikel zoomen we in op de activiteiten die APG onderneemt namens de opdrachtgevende pensioenfondsen in het kader van betrokken aandeelhouderschap. Pensioenuitvoerders geven invulling aan betrokken aandeelhouderschap In de jaren negentig liet de politiek de discussie over aan marktpartijen onderling. In 1997 verscheen het rapport Corporate Governance in Nederland met veertig aanbevelingen voor goed bestuur, adequaat toezicht en het afleggen van verantwoording, die door het kabinet werden omarmd. Op uitdrukkelijk verzoek van deze eerste Commissie Corporate Governance onder leiding van Jaap Peters werden de aanbevelingen niet in wetgeving omgezet. Wel zou de Ondernemingskamer van het Gerechtshof van Amsterdam de aanbevelingen in de jaren die volgden gaan betrekken in zijn overwegingen. Code Tabaksblat In de jaren daarna vonden de Amerikaanse boekhoudschandalen plaats. Nederland kreeg te maken met zijn eigen affaires, zoals die rond Ahold en de reserves van Koninklijke Olie. Als reactie hierop werd in maart 2003 een commissie, onder leiding van Morris Tabaksblat, gevraagd om een gedragscode te ontwikkelen voor beursgenoteerde bedrijven en hun aandeelhouders. Deze Code Tabaksblat werd de eerste officiële Nederlandse corporate governance code. Deze code legde meer controlerende zeggenschap bij aandeelhouders en minder bij commis- sarissen die als toezichthouder hadden gefaald. Zo kregen aandeelhouders meer te zeggen over benoeming en ontslag van bestuurders en over het beloningsbeleid. De Corporate Governance Code werd door parlement en regering niet alleen omarmd, maar werd ook verankerd in de wet, zij het met keuzevrijheid. Ondernemingen moesten aangeven of ze de code volgden en zo niet, waarom niet. Vervolgens bracht de hoogconjunctuur ook de geruchtmakende overnamegevechten rond ABN AMRO en Stork. Die waren voor de Nederlandse politiek aanleiding om de invloed van aandeelhouders juist weer te beteugelen. Het idee was dat op korte termijn winstbeluste aandeelhouders, bestuurders van ondernemingen aanzetten tot het nemen van onverantwoorde risico s. De Sociaal Economische Raad werd geraadpleegd en de nieuwe Corporate Governance Commissie onder leiding van Jean Frijns kwam met voorstellen tot maatregelen die geheel of gedeeltelijk ingegeven lijken door de overnames van ABN AMRO en Stork. Veel daarvan komt terug in het wetsontwerp Frijns. 24 pensioenachtergrond juni 2010 nummer 2 25

14 Inhoud wetsontwerp Frijns Verlaging van de eerste drempel in de Wet Melding Zeggenschap van 5 naar 3%. Mogelijkheid voor ondernemingen om rond de algemene vergadering hun aandeelhouders te kunnen identificeren. De verplichting van aandeelhouders met 3% om zich al dan niet akkoord te verklaren met de strategie van de onderneming (uniek in de wereld). Verhogen van de drempel voor aandeelhouders om agendapunten aan te dragen voor de algemene vergadering van aandeelhouders van 1 naar 3%. Herziening van de wettelijke regels voor overnamebiedingen. Spreekrecht voor de ondernemingsraad in de aandeelhoudersvergadering. Verplichte transparantie over stemrechten verkregen via derivatenconstructies. Financiële sector belangrijke rol in MVO Duidelijk is dat de politiek meer wil weten over wie de aandeelhouders zijn en wat zij willen. Maar in deze discussie lijkt het niet de bedoeling dat die aandeelhouders zich al te actief met de strategie van de onderneming bemoeien. Tegelijkertijd wordt van grote Nederlandse institutionele beleggers wel verwacht dat zij invulling geven aan maatschappelijk verantwoord beleggen, bijvoorbeeld door binnen- en buitenlandse bedrijven waarin zij aandeelhouder zijn aan te spreken op hun milieubeleid, hun aandacht voor arbeidsomstandigheden en de eventuele schending van mensrechten. In de Kabinetsvisie Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen is gesteld dat een belangrijke rol ten aanzien van maatschappelijk verantwoord ondernemen is weggelegd voor de Nederlandse financiële sector, waartoe ook de pensioenfondsen behoren. Staatssecretaris Heemskerk stelde dat de financiële sector een belangrijke rol speelt bij het verbreden en versnellen van MVO in het bedrijfsleven, waarbij de pensioenfondsen als grote institutionele beleggers belangrijke spelers zijn. Hij onderkende dat er van diverse pensioenfondsen al commitment is om een beleid voor verantwoord beleggen te hanteren bij het beheren van de pensioengelden. Heemskerk beloofde ook zich te zullen inspannen om de transparantie over de invulling van dit beleid te vergroten. Zoektocht naar stabiliteit Samenvattend zien we dat politiek Den Haag zich niet goed raad weet met de aandeelhouder. Wie is hij en wat moet hij doen? Moet hij eigenlijk wel wat doen? Die vragen zijn te begrijpen aangezien de habitat van de aandeelhouder het Binnenhof maar voor een heel klein stukje overlapt: naar schatting drie kwart van de aandelen in Nederlandse beursfondsen is in handen van buitenlandse aandeelhouders. De grote Nederlandse beursfondsen hebben meer werknemers buiten Nederland dan in Nederland. Dat beperkt de invloedsmogelijkheden van Den Haag. Daarnaast hebben grote Nederlandse beleggers, zoals pensioenfondsen, verzekeraars en vermogensbeheerders, naar schatting meer dan drie kwart van hun aandelenportefeuilles belegd in niet-nederlandse ondernemingen. Als de globalisering ergens heeft toegeslagen dan is het wel in de financiële markten. En zoals we inmiddels maar al te goed weten veranderen internationale geldstromen snel van richting. Dit zorgt voor onrust en de kiezer vraagt de politiek om die onrust te bezweren. In de zoektocht naar stabiliteit komt ook de aandeelhouder weer in beeld. De afweging of er een wetsvoorstel over het bevorderen van lange termijn aandeelhouderschap moet worden ingediend, is aan het volgende kabinet, schreef minister van Financiën De Jager in de nota die hij op 22 april 2010 naar de Tweede Kamer stuurde naar aanleiding van het wetsvoorstel rond het Frijns-advies. Nederlandse institutionele beleggers waren zelf al begonnen met het in kaart brengen van de mogelijkheden die aandeelhouders hebben om stabiliteit in de markten te bevorderen. Op 19 maart 2010 publiceerde het corporate governance forum Eumedion zijn position paper over Betrokken aandeelhouderschap. Dit paper was opgesteld naar aanleiding van de maatschappelijke en politieke discussie over de wenselijkheid van lange termijn aandeelhouderschap door institutionele beleggers. Het was gebaseerd op het in oktober 2009 in opdracht van Eumedion verrichte onderzoek van professor Angelien Kemna en professor Erik van de Loo over de relatie tussen institutionele beleggers en het bestuur en de raad van commissarissen van Nederlandse ondernemingen. Eumedion waarschuwde dat lange termijn aandeelhouderschap niet kan worden afgedwongen, maar meent wel dat individuele beleggers betrokken aandeelhouderschap kunnen integreren in hun beleggingsproces, zodat vanuit deze betrokkenheid de risico s op beleggingen kunnen worden verminderd. Aanspreken op (on)verantwoord ondernemen In dit verschuivende maatschappelijke krachtenveld heeft APG de aandacht die pensioenfondsklanten vragen voor voor milieu, arbeidsomstandigheden, mensenrechten en goed ondernemingsbestuur (in vakjargon ESG: Environment, Social en Governance) geïntegreerd in het APG-beleid voor verantwoord beleggen. Dit beleid heeft drie doelstellingen: het voor risico gecorrigeerde financiële rendement te verbeteren blijk te geven van maatschappelijke verantwoordelijkheid bij te dragen aan het waarborgen van de integriteit van de financiële markten. APG treedt namens haar opdrachtgevers op als een betrokken aandeelhouder en spoort bedrijven actief aan tot verantwoord ondernemen. Een aantal voorbeelden. Mijnbouwbedrijven konden in 2009 rekenen op kritische vragen. Zo spraken wij met het Amerikaanse mijnbouwbedrijf Freeport-McMoran over het mijnafval dat zij lozen in een rivier in Indonesië. Wij dienden op de aandeelhoudersvergadering het voorstel in om een milieu- specialist als commissaris aan te stellen. Dit voorstel kreeg in 2009 ruim dertig procent van de stemmen. Aangezien de onderneming nog niet heeft ingestemd om zo n commissaris aan te stellen dient APG het voorstel dit jaar opnieuw in. Bij het Canadese goudmijnbedrijf Barrick Gold pleitten we voor duurzaamheidexpertise in het bestuur. Inmiddels heeft Barick aangegeven inderdaad een commissaris met deze expertise aan te stellen. Mijnbouwbedrijven die in het oosten van India bauxiet willen ontginnen spraken we aan op het feit dat ze de belangen van de lokale bevolking uit het oog dreigen te verliezen. Aan de Amerikaanse winkelketen Wal-Mart hebben we opheldering gevraagd over het grote aantal rechtzaken en klachten van werknemers over onbetaald overwerk, discriminatie en intimidatie van werknemers die zich proberen te organiseren. Met s werelds grootste chocoladeproducenten spraken we over kinderarbeid in de cacaoteelt en van een Koreaanse bandenproducent hebben we garanties gevraagd voor de verbetering van de werkomstandigheden nadat we ontdekten dat werknemers ernstig ziek werden nadat zij met chemicaliën hadden gewerkt. We spraken bedrijven aan op hun manier van zaken doen in landen als Birma en Soedan. In 2008 bezochten we de operaties van Total in het zuiden van Birma. Total heeft ons laten zien welke maatregelen er genomen zijn om de belangen van de lokale bevolking niet uit het oog te verliezen en mensenrechten niet te schenden. Daaruit blijkt dat verschillende van onze aanbevelingen zijn overgenomen. Ook heeft Total laten zien hoe het zijn positie in Birma inzet en zich uitspreekt over het belang van democratie en mensenrechten. Minder vooruitgang boeken we in de dialoog met bedrijven die een gasproject in het noorden van Birma ontwikkelen. Zo vroegen we om de garantie dat bij de aanleg van een 800 kilometer lange gaspijpleiding over het Birmese vasteland geen gebruik zou worden gemaakt van dwangarbeid en dat de mensen die hierdoor hun land kwijtraken fatsoenlijk worden gecompenseerd. Hoewel de bedrijven wel een aantal maatregelen namen om de belangen van de lokale bevolking beter in kaart te brengen, blijven vragen over de gevoelige onderwerpen onbeantwoord. We kregen bijvoorbeeld geen antwoord hoe bedrijven kunnen voorkomen dat ze niet betrokken raken bij schendingen van mensenrechten door de militaire junta. 26 pensioenachtergrond juni 2010 nummer 2 27

15 We zetten voorlopig de dialoog voort ook al zijn we voor de grote, veelal staats bedrijven een relatief kleine aandeelhouder. Daarom bundelen we onze krachten door met andere beleggers samen te werken. Dat deden we ook in Soedan. Daar bespraken we met oliebedrijven hoe zij ervoor kunnen zorgen dat zij voor hun beveiliging niet afhankelijk zijn van het regeringsleger, dat zich in Darfur schuldig maakt aan oorlogsmisdrijven. Krachten bundelen Ook in ons streven naar het waarborgen van goed bestuur bij beursgenoteerde ondernemingen in verschillende landen opereren wij veelal in samenwerking met andere beleggers. Bijvoorbeeld in de Verenigde Staten waar we bij ondernemingen aandacht vragen voor de benodigde functiescheiding tussen uitvoerende en toezichthoudende bestuurders. In Europa stelden we hetzelfde probleem aan de orde bij onder andere de Franse bedrijven Veolia en AXA. Waar dat wettelijk mogelijk is, dragen we actief bij aan de samenstelling van het bestuur van ondernemingen. In Italië nomineerde APG, samen met andere institutionele beleggers, kandidaat-commissarissen bij enkele ondernemingen. In Zweden namen wij zitting in de benoemingscommissie van de vastgoedonderneming Castellum AB. In de Verenigde Staten hebben we samen met het Californische pensioenfonds CalPERS bij een aantal ondernemingen bewerkstelligd dat aandeelhouders zeggenschap kregen over de benoeming van bestuurders. Bij Nederlandse ondernemingen spraken wij vooral over aanpassingen van het beloningsbeleid en soms stemden we daar tegen, zoals in 2009 bij Shell. Verantwoord beleggen toepassen op hele vermogen Naast directe beïnvloeding via contacten met bestuurders van ondernemingen voert APG verantwoord beleggen ook door in het vermogensbeheer zelf. We bewaken de kwaliteit van de aandelenportefeuille met behulp van twee door ons zelf ontwikkelde instrumenten. In de heatmap zien de portefeuillemanagers voor ieder bedrijf de score op het gebied van duurzaamheid en corporate governance. De issue matrix geeft een overzicht van Naast directe beïnvloeding via contacten met bestuurders van ondernemingen wordt verantwoord beleggen ook doorgevoerd in het vermogensbeheer zelf. relevante duurzaamheidsaspecten per sector. Ook houden we nauwlettend in de gaten of ondernemingen waarin wij beleggen niet handelen in strijd met de principes van de VN Global Compact. Maar aandelen beslaan slechts een deel van de beleggingsportefeuille. APG belegt namens opdrachtgevers ook in vastrentende waarden (obligaties), vastgoed en andere innovatieve beleggingsvormen. In al die verschillende categorieën hanteren wij ons beleid verantwoord beleggen. Vastrentende waarden Het duurzaamheids- en governanceteam van APG en de portfoliomanagers vastrentende waarden onderzoeken maatschappelijke en milieuvraagstukken per sector en brengen de ESG-prestaties van ondernemingen in de portefeuille in kaart. En APG doet samen met het World Resources Institute een onderzoek naar de gevolgen voor Amerikaanse bedrijfsobligaties van wet- en regelgeving op het gebied van klimaatverandering. Vastgoed APG heeft in vastgoed het initiatief genomen tot een omvangrijk programma om de prestaties van vastgoed ten aanzien van maatschappelijke en milieuvraagstukken te verbeteren. De eerste stap was een unieke wereldwijde enquête naar de milieuprestaties van meer dan 200 beursgenoteerde vastgoedbedrijven en niet-beursgenoteerde vastgoedfondsen. Met grote vastgoedbedrijven is op basis van dit onderzoek een gesprek gestart, waarin APG concrete aanbevelingen voor verbetering van milieuprestaties heeft gedaan. Infrastructuur APG analyseerde in 2009 de maatschappelijke en milieuvraagstukken van alle nieuwe infrastructuurbeleggingen. Waar nodig eiste APG van de externe beheerder nieuw beleid en regelmatige verslaglegging over de uitvoering van dat beleid. De meest voorkomende onderwerpen waren klimaatverandering, milieubeheer in het algemeen en veiligheid en gezondheid. APG deed, namens zijn opdrachtgevers, binnen de bestaande infrastructuurfondsen een aantal nieuwe beleggingen met een hoge duurzaamheidwaarde. Enkele voorbeelden daarvan zijn investeringen in windparken, waterkrachtcentrales, zonne-energie en energiebesparingtechnologieën. Grondstoffen, bosbouw en landbouwgrond Van alle nieuwe beleggingen in grondstoffen analyseerde APG de maatschappelijke en milieuvraagstukken. Voorbeelden zijn het effect van landbouw op biodiversiteit, de gevolgen voor lokale gemeenschappen, effecten op de gemeenschap van de teelt van gewassen voor brandstoffen, het gevaar dat die gewassen de plaats van de voedselproductie innemen en de certificering van productiesystemen. APG verlangde van een belegging in de productie van biobrandstoffen dat het de standaarden op het gebied van duurzaamheid naleeft (Roundtable on Sustainable Biofuels). Bij een landbouwconcern in Argentinië maakte APG de belegging afhankelijk van de inzet voor de Roundtable on Responsible Soy. APG handhaafde het beleid dat alle bosbouwbeleggingen moeten zijn gecertificeerd (FSC of SFI). Hedgefunds De beheerder van een fonds in energieprojecten in ontwikkelingslanden kreeg de opdracht het beleid te enten op de richtlijnen voor maatschappelijke en milieuprestaties van de International Finance Corporation. Ook heeft APG regelmatig gevraagd om rapportage over de implementatie van dat beleid. Private equity, inclusief microfinanciering Het beleid voor maatschappelijk verantwoord ondernemen van private equity-partner AlpInvest is in nauw overleg met APG opgesteld. APG nam samen met AlpInvest deel aan een werkgroep van de Principles for Responsible Investment van de VN om een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van richtlijnen voor de integratie van ESGfactoren in private equity. APG deed, namens een van zijn opdrachtgevers, één nieuwe belegging in microfinanciering, voor 30 miljoen dollar, en investeerde 12,5 miljoen euro in een fonds dat zich voor een betere gezondheidszorg in Afrika gaat inzetten. Conclusie Het beleid verantwoord beleggen van APG overschrijdt de grenzen van Nederland, net zoals wij het vermogen van onze klanten grensoverschrijdend beleggen. Dat betekent dat we te maken hebben met regelgeving in allerlei soorten en maten. Als belegger voor pensioenfondsen hebben wij de blik gericht op de lange termijn en dan zijn duurzaamheid en goed ondernemingsbestuur van groot belang. Wij nemen onze verantwoordelijkheid als aandeelhouder en spreken bedrijven aan op duurzaamheid en goed bestuur. Daarbij staat de primaire opdracht van onze klanten altijd centraal: het zorgen voor een goed pensioen. Anna Pot Senior Sustainability Specialist APG 28 pensioenachtergrond juni 2010 nummer 2 29

16 APG uitgangspunten verantwoord beleggen 1 Verantwoord beleggen is een integraal onderdeel van het beleggingsproces van APG. Wij nemen aandeelhoudersrechten, milieu- en sociale aspecten mee in onze investeringsbeslissingen. Onderzoek op het gebied van duurzaamheid of aandeelhoudersrechten kan leiden tot de beslissing om een bepaalde belegging niet te doen, af te stoten of de omvang ervan te veranderen. 2 APG gaat de dialoog aan met ondernemingen om duurzaamheid en goed ondernemingsbestuur te realiseren. In gesprekken met ondernemingen maken we duidelijk welke normen wij hanteren op het gebied van duurzaamheid en aandeelhoudersrechten. Om onze boodschap kracht bij te zetten, werken wij hierin vaak samen met andere beleggers. 3 APG verwacht van ondernemingen dat zij handelen met respect voor de uitgangspunten van de VN Global Compact en verkoopt zijn belangen als dialoog niet leidt tot verbetering. Ook belegt APG niet in producten die verboden zijn volgens de Nederlandse wet of internationale regelgeving. Dit betekent dat wij niet investeren in bedrijven die direct betrokken zijn bij de productie van landmijnen, clustermunitie, afvuursystemen hiervoor en in chemische of biologische wapens. Ook sluiten wij ondernemingen uit die betrokken zijn bij producten of diensten die in Nederland in brede kring als verwerpelijk worden beschouwd. In de VN Global Compact zijn de minimale normen voor bedrijven samengevat op het gebied van mensenrechten, arbeidsrechten, milieu en corruptie. 4 APG gebruikt actief zijn rechten als aandeelhouder. Wij stemmen op de aandeelhoudersvergaderingen van ondernemingen waarin we beleggen. We publiceren ons stemgedrag en geven een toelichting op de wijze waarop wij hebben gestemd. 5 APG maakt zich nationaal en internationaal sterk voor betrouwbare regelgeving om duurzaamheid en goed ondernemingsbestuur te verankeren. We spreken regelmatig met wet- en regelgevers over duurzaamheid en aandeelhoudersrechten. Ook dragen we bij aan de ontwikkeling van normen met als doel de integriteit van financiële markten op de lange termijn te verbeteren. 6 APG is actief op zoek naar aantrekkelijke beleggingen die duurzaamheid bevorderen. APG investeert in alternatieve energie, schone technologieën en microkredieten en zoekt continu naar nieuwe mogelijkheden om te beleggen in dergelijke bijdragen aan duurzaamheid. 7 APG draagt het verantwoord beleggingsbeleid actief uit om zo duurzaamheid en corporate governance te bevorderen. We werken samen met andere vermogensbeheerders en pensioenfondsen in de wereld om het effect van het beleid verantwoord beleggen voor onze opdrachtgevers te vergroten. We zijn actief in diverse (internationale) samenwerkingsverbanden. En we communiceren actief over onze activiteiten. Colofon pensioenachtergrond Is een uitgave van APG. pensioenachtergrond verschijnt drie keer per jaar. Redactie Corporate Communicatie & Branding Corporate Strategie & Beleid Fotografie Getty Images, Hollandse Hoogte Abonnement pensioenachtergrond is een gratis uitgave van APG. Aanmeldingen, afmeldingen of adreswijzigingen kunt u doorgeven via of Kijk voor een digitale versie van Pensioenachtergrond op 30 pensioenachtergrond juni 2010 nummer 2 31

17 Gustav Mahlerplein MS Amsterdam

Zelfstandigen zonder pensioen(fonds)

Zelfstandigen zonder pensioen(fonds) Zelfstandigen zonder pensioen(fonds) Fieke van der Lecq, APG-leerstoel, EUR/ESE Alwin Oerlemans, APG PensioenNetwerkGroep Amsterdam, 16 september 2014 PROGRAMMA Terugblik op dit (politieke) dossier Wat

Nadere informatie

Vragen en antwoorden pensioenakkoord

Vragen en antwoorden pensioenakkoord Vragen en antwoorden pensioenakkoord 1. Waarover gaat dit pensioenakkoord? Het pensioenakkoord gaat over drie onderwerpen: de AOW, de aanvullende pensioenen, en de kansen van ouderen op de arbeidsmarkt.

Nadere informatie

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen 14 september 2015 VERD VERD VERD VERD GEWIJZI Vooraf VERD VERD 08 VERD Herziening IORP-richtlijn VERD G 01 02 03 04 05 VERD Toekomst pensioenstelsel Algemeen

Nadere informatie

Fiscale hervorming pensioenopbouw 2015

Fiscale hervorming pensioenopbouw 2015 Fiscale hervorming pensioenopbouw 2015 De parlementaire behandeling van de fiscale hervorming van de pensioenen is afgerond. Op dinsdag 27 mei is de Eerste Kamer in meerderheid akkoord gegaan met de plannen

Nadere informatie

PensioenLab. Team Keuzevrijheid

PensioenLab. Team Keuzevrijheid PensioenLab Team Keuzevrijheid Het vraagstuk Wat vinden jullie ervan om meer keuzevrijheid voor deelnemers mogelijk te maken? 2 Het proces 3 Het begrip Keuzevrijheid: de mogelijkheid voor deelnemers om

Nadere informatie

Vakcentrale. Toekomst Pensioenstelsel Zaken rond AOW en het aanvullend pensioen

Vakcentrale. Toekomst Pensioenstelsel Zaken rond AOW en het aanvullend pensioen Toekomst Pensioenstelsel Zaken rond AOW en het aanvullend pensioen 0 Tom Poes verzin eens een list! Het is moeilijk om jong te zijn, gaf hij toe. Je moet lenen aan je kinderen, en je moet de ouderen teruggeven

Nadere informatie

Notitie. 11 juni 2010. Datum. Onderwerp De meest gestelde vragen over het principe-akkoord AOW-pensioen. 1 Gemiddelde op basis van het verleden

Notitie. 11 juni 2010. Datum. Onderwerp De meest gestelde vragen over het principe-akkoord AOW-pensioen. 1 Gemiddelde op basis van het verleden Notitie Datum 11 juni 2010 Onderwerp De meest gestelde vragen over het principe-akkoord AOW-pensioen 1. Waarover gaat dit raadgevend referendum? De FNV heeft samen met de andere vakcentrales afspraken

Nadere informatie

De toekomst van ons pensioen

De toekomst van ons pensioen De toekomst van ons pensioen Verdieping inbreng in De Nationale Pensioendialoog Peter Borgdorff PFZW 18 maart 2015 L e a d e r s h i p E n t r e p r e n e u r s h i p Ste wa r d s h i p info@nyenrode.nl

Nadere informatie

Pensioen vanaf morgen.

Pensioen vanaf morgen. Pensioen vanaf morgen. Over partijen en stellingen die (n)ooit bewaarheid worden Vereniging voor pensioenrecht Utrecht, 12 september 2012 Mr. C.P.R.M. Dekker Inhoudsopgave Wat achtergrondinformatie Uw

Nadere informatie

Meerderheid zelfstandigen bouwt geen pensioen op Een derde verwacht onvoldoende

Meerderheid zelfstandigen bouwt geen pensioen op Een derde verwacht onvoldoende ZZP ING Economisch Bureau Meerderheid zelfstandigen bouwt geen pensioen op Een derde verwacht onvoldoende pensioeninkomen te hebben Meer dan de helft van de zelfstandige zonder personeel (zzp ers) bouwt

Nadere informatie

Verslag Mandema Update mei 2014

Verslag Mandema Update mei 2014 Verslag Mandema Update mei 2014 Terwijl de leden van de Eerste Kamer zich op 20 mei jl. bogen over de Wet verlaging maximumopbouw- en premiepercentages pensioen, kregen onze relaties te horen wat de consequenties

Nadere informatie

Te behalen uitkering varieert bij DC-pensioen sterker dan bij DB

Te behalen uitkering varieert bij DC-pensioen sterker dan bij DB date: 23.06.2014 place: Amsterdam Te behalen uitkering varieert bij DC-pensioen sterker dan bij DB Frank van Alphen, FD media Het verschil tussen de uitkering in een pessimistisch en een optimistisch scenario

Nadere informatie

Versobering van de fiscale pensioenopbouw

Versobering van de fiscale pensioenopbouw Versobering van de fiscale pensioenopbouw 1. Hoofdlijnen van het wetsvoorstel Als het aan het kabinet ligt, dan wordt het Witteveenkader op drie manieren aangepast: verhoging van de pensioenrichtleeftijd,

Nadere informatie

68 De Pensioenwereld in 2014

68 De Pensioenwereld in 2014 09 68 De Pensioenwereld in 2014 Pensioenregeling 69 Aanpassingen van het fiscale (Witteveen-)kader Auteurs: Ivar Sintemaartensdijk en Jan Stigter Pensioenen mogen zich nog altijd verheugen in de warme

Nadere informatie

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen 15 december 2015 GEWIJZI Vooraf 08 Herziening IORP-richtlijn G 01 Toekomst pensioenstelsel 09 Payroll - motie Hamer G 02 03 04 05 Algemeen pensioenfonds

Nadere informatie

Wijziging uitvoerder & pensioenregeling 2015 25 november 2014

Wijziging uitvoerder & pensioenregeling 2015 25 november 2014 Wijziging uitvoerder & pensioenregeling 2015 25 november 2014 1 Doel van deze bijeenkomst Toelichting waarom overstap naar nieuwe pensioenuitvoerder Toelichting waarom nieuwe pensioenregeling per 1-1-2015

Nadere informatie

WAAR EEN WIL IS, IS EEN WEG Afschaffen van de doorsneesystematiek: wie gaat dat betalen?

WAAR EEN WIL IS, IS EEN WEG Afschaffen van de doorsneesystematiek: wie gaat dat betalen? WAAR EEN WIL IS, IS EEN WEG Afschaffen van de doorsneesystematiek: wie gaat dat betalen? Dit position statement begint het vraagstuk van het afschaffen van de doorsneesystematiek aan de achterkant : vanuit

Nadere informatie

Martin Gast. Edmond Halley BV Increase PensioenKnowHow BV. Increase Pensioen KnowHow

Martin Gast. Edmond Halley BV Increase PensioenKnowHow BV. Increase Pensioen KnowHow Martin Gast Edmond Halley BV Increase PensioenKnowHow BV Even voorstellen Wat is er aan de hand in lijfrenteland? Pensioenactualiteiten Kansen 3e pijler Ik ben Martin Gast Edmond Halley BV Pensioenconsultants

Nadere informatie

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd?

solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Bijdrage prof. dr. Kees Goudswaard / 49 Financiering van de AOW: solidariteit van jong met oud, of ook omgekeerd? Deze vraag staat centraal in de bij drage van bijzonder hoogleraar Sociale zekerheid prof.

Nadere informatie

Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2. Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13

Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2. Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13 Bijlagen Pensioenen: solidariteit en keuzevrijheid Stella Hoff Inhoud Bijlage A Enquête solidariteit in de pensioenen... 2 Bijlage B Multivariate regressieanalyses... 13 Bijlagen SCP-publicatie Pensioenen:

Nadere informatie

Een goede oudedagsvoorziening? Werknemers zijn aan zet

Een goede oudedagsvoorziening? Werknemers zijn aan zet 28 november 2014 Een goede oudedagsvoorziening? Werknemers zijn aan zet Jarenlang was pensioen géén actueel onderwerp. Je kreeg AOW als je 65 was en daarnaast een gegarandeerd pensioen dat via een werkgever

Nadere informatie

Datum : 6 juli 2010 Aan : Informateurs

Datum : 6 juli 2010 Aan : Informateurs CPB Notitie Datum : 6 juli 2010 Aan : Informateurs 4 Aow-plan sociale partners Het plan voor verhoging van de aow-leeftijd heeft 2020 als beginjaar, dus nà de komende kabinetsperiode. Conform de systematiek

Nadere informatie

Op koers blijven voor een goed pensioen: een update van het bestuur

Op koers blijven voor een goed pensioen: een update van het bestuur Op koers blijven voor een goed pensioen: een update van het bestuur Agenda Stand van zaken PPF APG: kerngegevens, beleggingsresultaten dekkingsgraadontwikkeling Deelnemerstevredenheidsonderzoek Effecten

Nadere informatie

Regels betreffende pensioenen (Pensioenwet) Het voorstel van wet wordt als volgt gewijzigd:

Regels betreffende pensioenen (Pensioenwet) Het voorstel van wet wordt als volgt gewijzigd: 30 413 Regels betreffende pensioenen (Pensioenwet) Nr... NOTA VAN WIJZIGING Ontvangen Het voorstel van wet wordt als volgt gewijzigd: Na artikel 31 wordt een artikel ingevoegd, luidende : Artikel 31a.

Nadere informatie

Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010. Welkom

Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010. Welkom Pensioenbijeenkomst Abvakabo FNV Het pensioen van nu en de toekomst in zicht November 2010 Welkom Waar willen wij het met elkaar over hebben? Pensioen anno 2010 Stand van Zaken AOW en Pensioenakkoord 4

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 3 ONDERNEMERS, LAAT ZIEN DAT FLEXWERKERS WAARDEVOL ZIJN 4 OMZET FREELANCERS EN FLEXWERKERS DAALT DOOR TOENEMENDE

Nadere informatie

Ouderen en de arbeidsmarkt. Inhoudsopgave. 1 Algemeen...1

Ouderen en de arbeidsmarkt. Inhoudsopgave. 1 Algemeen...1 Inhoudsopgave 1...1 2 Hoofdsectie...2 1 In hoeverre bent u het eens of oneens met de volgende stellingen met betrekking tot ouderen van 55 + en de arbeidsmarkt?...2 2 Oudere werknemers moeten goedkoper

Nadere informatie

Sociaal akkoord aow en Witteveenkader Op verzoek van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Sociaal akkoord aow en Witteveenkader Op verzoek van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid CPB Notitie 10 juni 2011 Sociaal akkoord aow en Witteveenkader Op verzoek van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. CPB Notitie Aan: Ministerie van SZW Centraal Planbureau Van Stolkweg

Nadere informatie

De risico s van het vak Enkele ervaringen over risicomanagement uit de pensioensector

De risico s van het vak Enkele ervaringen over risicomanagement uit de pensioensector De risico s van het vak Enkele ervaringen over risicomanagement uit de pensioensector Ir. André ten Damme RC MCM, CFO APG VRC Congres Amsterdam, 17 maart 2011 2 Agenda 1. Het Nederlandse pensioenstelsel

Nadere informatie

PENSIOEN 2.0 REGIOBIJEENKOMSTEN FEBRUARI EN MAART 2011

PENSIOEN 2.0 REGIOBIJEENKOMSTEN FEBRUARI EN MAART 2011 PENSIOEN 2.0 REGIOBIJEENKOMSTEN FEBRUARI EN MAART 2011 KORTE TERUGBLIK Kabinet Balkenende gevallen: sociale partners pakken kansen Het pensioen is van sociale partners samen, dus moeten wij ook samen naar

Nadere informatie

Fiscale aspecten pensioenmaatregelen

Fiscale aspecten pensioenmaatregelen www.pwc.nl Fiscale aspecten pensioenmaatregelen regeerakkoord Studiebijeenkomst Vereniging voor Pensioenrecht 21 november 2012 Agenda 1. Aanleiding 2. Ontwikkelingen wet- en regelgeving pensioen 3. Wet

Nadere informatie

Veelgestelde vragen nettopensioenregeling

Veelgestelde vragen nettopensioenregeling Veelgestelde vragen nettopensioenregeling Vragen en antwoorden over pensioenopbouw en verzekeren nabestaandenpensioen over uw pensioengevend salaris boven 100.000 Pagina 1 van 7 Vragen en antwoorden Wat

Nadere informatie

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015

Investeren in vertrouwen. Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 Investeren in vertrouwen Samenvatting Meerjarenbeleidsplan 2011-2015 1 Pensioenfonds Zorg en Welzijn: het pensioenfonds voor de sector zorg en welzijn Het meerjarenbeleidsplan 2011-2015 beschrijft welke

Nadere informatie

P O S I T I O N P A P E R

P O S I T I O N P A P E R Pensioenfederatie Prinses Margrietplantsoen 90 2595 BR Den Haag Postbus 93158 2509 AD Den Haag T +31 (0)70 76 20 220 info@pensioenfederatie.nl www.pensioenfederatie.nl P O S I T I O N P A P E R KvK Haaglanden

Nadere informatie

Overzicht vragen gesteld tijdens inloopsessies met betrekking tot de nieuwe pensioenregeling

Overzicht vragen gesteld tijdens inloopsessies met betrekking tot de nieuwe pensioenregeling Overzicht vragen gesteld tijdens inloopsessies met betrekking tot de nieuwe pensioenregeling 1. Waarom wordt het nieuwe pensioenreglement pas later uitgereikt? Antwoord: De pensioenregeling is gebaseerd

Nadere informatie

Moet een werkgever nog wel pensioen bieden? In hoeverre kan pensioen excellent zijn?

Moet een werkgever nog wel pensioen bieden? In hoeverre kan pensioen excellent zijn? Moet een werkgever nog wel pensioen bieden? In hoeverre kan pensioen excellent zijn? Paul Tigges Principal Client Consultant Large Corporates en Manager "Road to excellence" of "Excellent road"? Meerdere

Nadere informatie

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA)

Kamervragen van de leden Omtzigt en Van Hijum (beiden CDA) De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon (070) 333 44 44 Fax (070) 333 40 33

Nadere informatie

De toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel Dick Sluimers Voorzitter Raad van Bestuur APG

De toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel Dick Sluimers Voorzitter Raad van Bestuur APG De toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel Dick Sluimers Voorzitter Raad van Bestuur APG KNVG Maarssen 4 september 2012 Agenda 1) Wie is APG? 2) Ontwikkelingen van vandaag 3) Uitdagingen voor morgen

Nadere informatie

Ontwikkelingen in de Nederlandse pensioensector

Ontwikkelingen in de Nederlandse pensioensector Ontwikkelingen in de Nederlandse pensioensector Fieke van der Lecq Olaf Sleijpen VVD Partijcommissie Werk & Inkomen Den Haag, 23 juni 2008 Agenda Overzicht Nederlandse pensioenstelsel Nederland vergrijst

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli De weg naar het nieuwe pensioencontract Stichting Pensioenfonds OWASE 18 juli 2013 1/10/2014 Inhoud Samenvatting Conclusies Aanbevelingen Resultaten - per vraag

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Parnassusplein 5 T 070 333

Nadere informatie

Ten eerste: afschaffing van de al genoemde doorsneesystematiek en ten

Ten eerste: afschaffing van de al genoemde doorsneesystematiek en ten Dames en heren, Hartelijk dank voor de uitnodiging om hier vandaag op uw symposium te komen spreken. Als koepel van verenigingen van gepensioneerden wil de KNVG de belangen van gepensioneerden behartigen

Nadere informatie

RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL. Vraag 1

RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL. Vraag 1 RESULTATEN ENQUÊTE CONSULTATIE NIEUW FTK ACTUARIEEL Vraag 1 Onder het huidige FTK krijgen pensioenfondsen te maken met de zogenaamde beleggings -spagaat: aan de ene kant kan er weinig risico worden genomen

Nadere informatie

ALV CDAV Brabant 3 oktober 2015

ALV CDAV Brabant 3 oktober 2015 Vrouw en Pensioen anno 2015 e.v. Balans tussen werk, zorg en invloed ALV CDAV Brabant 3 oktober 2015 Mr. Caroline Jones Groeneweg RB Even voorstellen 3 pijlers Nederlands pensioenstelsel 3.Privé 2.De werkgever

Nadere informatie

Presentatie Vereniging voor Pensioenrecht: Vormgeving en kansen door nieuwe pensioenvehikels. 9 juni 2009, Wilfried Mulder

Presentatie Vereniging voor Pensioenrecht: Vormgeving en kansen door nieuwe pensioenvehikels. 9 juni 2009, Wilfried Mulder Presentatie Vereniging voor Pensioenrecht: Vormgeving en kansen door nieuwe pensioenvehikels 9 juni 2009, Wilfried Mulder Inhoud 1. Introductie APG 2. Vormen samenwerking pensioenfondsen 3. Werking IORP

Nadere informatie

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli

Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli Resultaten Pensioenforum 26 juni en 3 juli De weg naar het nieuwe pensioencontract Stichting Pensioenfonds OWASE Martijn Leppink Versie 2. 10 september 2013 Inhoud Samenvatting Conclusies Aanbevelingen

Nadere informatie

Wijzigingen in de pensioenwetgeving... 2. Belangrijke gevolgen van de pensioenwijzigingen... 4

Wijzigingen in de pensioenwetgeving... 2. Belangrijke gevolgen van de pensioenwijzigingen... 4 UPDATE Pensioenspecial september 2014 Sneller op de hoogte zijn van het nieuws? Volg ons op Social Media! Mandema & Partners helpt u graag bij het interpreteren van de pensioenwijzigingen die voor u en

Nadere informatie

Help, pensioenregels (weer) op de schop?! Mr. Marin van Esterik CPL

Help, pensioenregels (weer) op de schop?! Mr. Marin van Esterik CPL Help, pensioenregels (weer) op de schop?! Mr. Marin van Esterik CPL Onderwerpen 1. Pensioen, wat is pensioen? 2. Wijziging Wet op de ondernemingsraden 3. Outsourcing vanuit zorg en overheid OR (opeens)

Nadere informatie

De doorsneepremie ZO DENKEN WIJ ER OVER. De doorsneepremie. De doorsneepremie

De doorsneepremie ZO DENKEN WIJ ER OVER. De doorsneepremie. De doorsneepremie Zo denken wij er over is een uitgave van ABP Corporate Communicatie. Voor meer informatie verwijzen wij u naar www.abp.nl. september 2007 ZO DENKEN WIJ ER OVER Collectief versus individueel Juridische

Nadere informatie

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014

Pensioenfonds Robeco. Populair Jaarverslag 2014 Pensioenfonds Robeco Populair Jaarverslag 2014 2014 was een bewogen jaar voor Pensioenfonds Robeco door de sterk dalende rente en de veranderende wet- en regelgeving. In het jaarverslag blikken wij als

Nadere informatie

Een brug naar de toekomst PCOB manifest heeft oog voor solidariteit tussen generaties

Een brug naar de toekomst PCOB manifest heeft oog voor solidariteit tussen generaties Een brug naar de toekomst PCOB manifest heeft oog voor solidariteit tussen generaties Inleiding De huidige financiële en economische crisis maakt pijnlijk duidelijk dat de houdbaarheid van de overheidsfinanciën

Nadere informatie

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen 17 maart 2015 GEWIJZIGD GEWIJZIGD GEWIJZI Vooraf 08 GEWIJZIGD FATCA G 01 Pensioencommunicatie 09 GEWIJZIGD Waardeoverdracht G 02 03 04 Versnelde verhoging

Nadere informatie

1. De detailhandel in Nederland

1. De detailhandel in Nederland 1 2 1. De detailhandel in Nederland De detailhandel is een belangrijke economische sector die wordt gekenmerkt door een zeer arbeidsintensief karakter. Er werken ongeveer 750.000 mensen. Het belang voor

Nadere informatie

Algemene Ledenvergadering Vereniging (VeLP) 17 februari 2011

Algemene Ledenvergadering Vereniging (VeLP) 17 februari 2011 Algemene Ledenvergadering Vereniging (VeLP) 17 februari 2011 Agenda Welkom Notulen vergadering 2 november Performance SPLB Het pensioengebouw en juridisch advies Financiën Communicatie en LinkedIn groep

Nadere informatie

CPB Notitie. Samenvatting. Aan: Ministerie van SZW

CPB Notitie. Samenvatting. Aan: Ministerie van SZW CPB Notitie Aan: Ministerie van SZW Centraal Planbureau Van Stolkweg 14 Postbus 80510 2508 GM Den Haag T (070) 3383 380 I www.cpb.nl Contactpersoon M.H.C. Lever Datum: 10 juni 2011 Betreft: Sociaal akkoord

Nadere informatie

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd

2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd 2.1 De keuze tussen werk en vrije tijd Mensen moeten steeds de keuze maken tussen werken en vrije tijd: 1. Werken * Je ontvangt loon in ruil voor je arbeid; * Langer werken geeft meer loon (en dus kun

Nadere informatie

Historische ontwikkeling van de gepensioneerdenvereniging

Historische ontwikkeling van de gepensioneerdenvereniging Historische ontwikkeling van de gepensioneerdenvereniging Het ontstaan In 1980 ging het niet zo goed met het concern in het algemeen en met de Bijenkorf in het bijzonder. De pensioenen waren bij Nationale

Nadere informatie

Risicoverdeling en ambitieniveau in bestaande pensioencontracten

Risicoverdeling en ambitieniveau in bestaande pensioencontracten Risicoverdeling en ambitieniveau in bestaande pensioencontracten artikel Inleiding Reeds geruime tijd wordt een maatschappelijke discussie gevoerd over de toekomst van het Nederlandse pensioenstelsel.

Nadere informatie

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana

Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB) Extra uitleg en Q&A Bijlage bij lesbrief Pensioenworkshop Mañana Wat is pensioen? Tekst uit het filmpje Wist je dat je nu waarschijnlijk al pensioen opbouwt? Een klein

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 32 729 Evaluatie Wet inkomensvoorziening oudere werklozen Nr. 1 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID Aan de Voorzitter

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 33 182 Wijziging van de Pensioenwet en enige andere wetten in verband met versterking van het bestuur bij pensioenfondsen en enige andere wijzigingen

Nadere informatie

De pensioenleeftijd in beweging

De pensioenleeftijd in beweging Verschenen: 'De pensioenleeftijd in beweging', Jaarverslag Stichting Instituut Gak, blz. 5-8. De pensioenleeftijd in beweging Kees Goudswaard Wereldwijd worden stelsels van sociale zekerheid en pensioenen

Nadere informatie

Pensioen voor de toekomst

Pensioen voor de toekomst Pensioen voor de toekomst KlikPensioen als ideale synthese van premie- en uitkeringsovereenkomsten Inhoud - Inleiding 1. Heldere uitgangspunten voor een goed pensioen 2. Pensioenoplossing voor vandaag

Nadere informatie

pensions employee benefits tax financial planning Anders denken over pensioen

pensions employee benefits tax financial planning Anders denken over pensioen pensions employee benefits tax financial planning Anders denken over pensioen Schiphol, 15 november 2012 Uw inleiders mr. Judith Schulp, advocaat arbeidsrecht partner mr. Jan-Olivier Kuijkhoven, pensioenfiscalist

Nadere informatie

Najaarsbijeenkomst Vereniging Senioren ING Regio Rotterdam/Zeeland

Najaarsbijeenkomst Vereniging Senioren ING Regio Rotterdam/Zeeland Najaarsbijeenkomst Vereniging Senioren ING Regio Rotterdam/Zeeland Peter de Bruijne Voorzitter Bestuur Pensioenfonds ING 31 oktober 2013 QR code website Pensioenfonds ING Agenda Financiële situatie Klanttevredenheid

Nadere informatie

Pensioenactualiteiten

Pensioenactualiteiten Pensioenactualiteiten Medezeggenschap Waterbedrijven, Waterschappen, Netwerkbedrijven 16-05-2013 Agenda Dekkingsgraad en financiële positie fonds Wijzigingen in 2012 Ontwikkelingen en gevolgen voor ABP

Nadere informatie

Doorwerken na AOW. Doorwerken na AOW

Doorwerken na AOW. Doorwerken na AOW Doorwerken na AOW Doorwerken na AOW Vanaf volgend jaar wordt het voor AOW ers makkelijker om door te werken op basis van een arbeidsovereenkomst, bij de eigen of bij een andere werkgever. Op dit moment

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Deelnemersvergadering Stichting Pensioenfonds TBI

Deelnemersvergadering Stichting Pensioenfonds TBI Deelnemersvergadering Stichting Pensioenfonds TBI Pensioenactualiteiten Robert Deddens 19 november 2013 Copyright 2012 Sprenkels & Verschuren. Geen enkele reproductie van het document of een deel van het

Nadere informatie

Q&A Evi Pensioenbeleggen

Q&A Evi Pensioenbeleggen Q&A Evi Pensioenbeleggen 1. Wat is Evi Pensioen? 2. Wanneer kies ik voor Evi Pensioenbeleggen, Evi Netto Pensioenbeleggen of voor Evi? 3. Waarom gebruiken we de lifecyclesystematiek? 4. Waar beleggen wij

Nadere informatie

Presentatie met uitleg per slide

Presentatie met uitleg per slide Presentatie met uitleg per slide 1 Terug- en vooruitblik In het principe cao-akkoord van december 2012 hebben we afspraken gemaakt over de noodzaak van een nieuwe en toekomstbestendige pensioenregeling

Nadere informatie

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB.

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Speech Joanne Kellermann Pensioenseminar 2014 Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Voor mij is dit een bijzonder moment:

Nadere informatie

15 vragen en antwoorden over de veranderingen in de pensioenregeling

15 vragen en antwoorden over de veranderingen in de pensioenregeling Er verandert wat aan je pensioen 15 vragen en antwoorden over de veranderingen in de pensioenregeling Over de pensioenleeftijd en de AOW 1. Moet ik nu blijven werken tot 67 jaar? Het pensioen dat je vanaf

Nadere informatie

Actualiteitenbulletin 1/6

Actualiteitenbulletin 1/6 Actualiteitenbulletin 1/6 Titel: Handboek personeelswerk, 3 e druk Datum: 27 februari 2014 Par. Blz. Art. Wijziging 1.1 15 Beroepsbevolking 559 duizend mensen hebben twee banen, dat zijn voornamelijk zelfstandigen.

Nadere informatie

Toelichting Pensioen Akkoord Regeling 2015

Toelichting Pensioen Akkoord Regeling 2015 Toelichting Pensioen Akkoord Regeling 2015 Programma Wrap up proces tot op heden Achtergronden Proces Nieuwe regeling 2015 Impact van Pensioenregeling Vervolg traject Vragen en antwoorden 2 Wrap up: Achtergronden

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

Effect van maximaal fiscaal gefaciliteerd pensioengevend inkomen

Effect van maximaal fiscaal gefaciliteerd pensioengevend inkomen CPB Notitie Nummer : 2004/3 Datum : 29 januari 2004 Aan : Tweede Kamerfractie PvdA (de heer Crone en de heer Depla) Effect van maximaal fiscaal gefaciliteerd pensioengevend inkomen Verzoek De Tweede Kamerleden

Nadere informatie

Alles (laten) doen voor een goed pensioen

Alles (laten) doen voor een goed pensioen Alles (laten) doen voor een goed pensioen Den Haag, 5 oktober 2012 Paul Schnabel Sociaal en Cultureel Planbureau Universiteit Utrecht Een goed idee? Ik ga sparen. Je moet zelf voor je pensioen zorgen Sywert

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2009Z02723/2080913600. Kamervragen van het lid Omtzigt

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2009Z02723/2080913600. Kamervragen van het lid Omtzigt De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4 Telefoon (070) 333 44 44 Fax (070) 333 40 33

Nadere informatie

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen

Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen Overzicht Beleid & Wet- en regelgeving pensioenen 1 mei 2015 ONGEWIJZI Vooraf 08 FATCA 01 Pensioencommunicatie 09 Waardeoverdracht ONG 02 03 04 Versnelde verhoging AOW-leeftijd De Nationale Pensioendialoog

Nadere informatie

Deelnemersbijeenkomsten. Grolsch Pensioenfonds

Deelnemersbijeenkomsten. Grolsch Pensioenfonds Deelnemersbijeenkomsten Grolsch Pensioenfonds 4 en 5 maart 2015 Pensioen in het kort Wie beslist er over je pensioen? Pensioenovereenkomst Arbeidscontract CAO werkgever werknemers Uitvoeringsovereenkomst

Nadere informatie

Aanpassing pensioenregelingen n.a.v. nieuwe wetgeving rond VUT, prepensioen en levensloopregeling

Aanpassing pensioenregelingen n.a.v. nieuwe wetgeving rond VUT, prepensioen en levensloopregeling Aanpassing pensioenregelingen n.a.v. nieuwe wetgeving rond VUT, prepensioen en levensloopregeling (klik op logo om onze website te bezoeken) Aan de cliënten Breda, 19 oktober 2005 1. Inleiding De Eerste

Nadere informatie

De uitdagingen van de tweede pijler voor loontrekkenden

De uitdagingen van de tweede pijler voor loontrekkenden Jean-Michel Kupper Bestuurder Directeur AG Employee Benefits & HC De uitdagingen van de tweede pijler voor loontrekkenden 1 29/04/2015 Agenda De uitdagingen van het wettelijke pensioen De uitdagingen van

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

1 Inleiding. Wanneer ga jij met pensioen Versie: 4 17-07-2015 Pagina: 3 van 7

1 Inleiding. Wanneer ga jij met pensioen Versie: 4 17-07-2015 Pagina: 3 van 7 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 AOW-gerechtigde leeftijd... 4 2.1 Algemeen... 4 2.2 Verhoging van 65 naar 67... 4 2.3 Verdere verhoging op basis van de levensverwachting... 4 3 Pensioenleeftijd... 6 3.1

Nadere informatie

152 De Pensioenwereld in 2015

152 De Pensioenwereld in 2015 16 152 De Pensioenwereld in 2015 Ontwikkelingen in de pensioenmarkt 153 Pensioenproducten standaardiseren, gedegen vergelijking blijft noodzakelijk Auteurs: Olivier Roodenburg en Marcel Schep Het pensioenlandschap

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Het wetsvoorstel is op 3 juli 2014 aangenomen door de Tweede Kamer. ChristenUnie, SGP, VVD, Van Vliet, D66, GroenLinks en PvdA stemden voor.

Het wetsvoorstel is op 3 juli 2014 aangenomen door de Tweede Kamer. ChristenUnie, SGP, VVD, Van Vliet, D66, GroenLinks en PvdA stemden voor. Overzicht van stemmingen in de Tweede Kamer afdeling Inhoudelijke Ondersteuning aan De leden van de vaste commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) datum 3 juli 2014 Betreffende wetsvoorstel:

Nadere informatie

Het jaarverslag 2014 samengevat

Het jaarverslag 2014 samengevat Het jaarverslag 2014 samengevat Uw pensioenfonds blikt terug én vooruit Deelnemers 1.711 In 2014 verdiende het fonds 55,1 miljoen dankzij beleggen. Dat bedrag staat voor een rendement van 20,1%. Het fonds

Nadere informatie

Vergelijking op hoofdlijnen van de pensioenregelingen van SPMS en PFZW

Vergelijking op hoofdlijnen van de pensioenregelingen van SPMS en PFZW Vergelijking op hoofdlijnen van de pensioenregelingen van SPMS en PFZW Inleiding Op verzoek van de NVZ heeft PFZW een vergelijking op hoofdlijnen gemaakt tussen beide pensioenregelingen in samenspraak

Nadere informatie

Reglement. Compensatieregeling pensioen RTL Nederland

Reglement. Compensatieregeling pensioen RTL Nederland Reglement Compensatieregeling pensioen RTL Nederland 1 juli 2013 1 Inhoudsopgave Compensatieregeling pensioen RTL Nederland Artikel 1.1 Wat bedoelen we met bepaalde begrippen en afkortingen in dit reglement?

Nadere informatie

2) Koppel de AOW-leeftijd los van de pensioenleeftijd. Laat de AOW-leeftijd mee ademen met de levensverwachting.

2) Koppel de AOW-leeftijd los van de pensioenleeftijd. Laat de AOW-leeftijd mee ademen met de levensverwachting. OPEN BRIEF Stichting van de Arbeid Postbus 90405 2509 LK DEN HAAG Datum: 7 juni 2010 Betreft: Reactie KWPS op Pensioenakkoord Geachte STAR-leden, Met bijzondere belangstelling hebben wij kennisgenomen

Nadere informatie

Het spaargeld uit de levensloopregeling kunt u gebruiken om de periode van onbetaald verlof te financieren.

Het spaargeld uit de levensloopregeling kunt u gebruiken om de periode van onbetaald verlof te financieren. Levensloop. Wat is levensloop? De levensloopregeling (of: levensloop) is een fiscale regeling die vanaf 1 januari 2006 in Nederland bestaat om het sparen voor een vervangend inkomen tijdens een periode

Nadere informatie

Herziening pensioenstelsel

Herziening pensioenstelsel Herziening pensioenstelsel Het pensioenstelsel staat al een tijdje onder druk. Dat geldt niet alleen voor de AOW, maar ook voor de tweede pijler. De toenemende vergrijzing en de stijging in de levensverwachting

Nadere informatie

AWVN. Enkele feiten over AWVN

AWVN. Enkele feiten over AWVN AWVN Enkele feiten over AWVN 850 direct aangesloten leden 17.500 indirect aangesloten leden 4 miljoen banen 500 cao s Beloningsdatabase 4,2 miljoen werknemers Marktleider met ORBA (> 800 bedrijven) 1400

Nadere informatie