6 Integratie van complementaire methodes in conventionele zorg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "6 Integratie van complementaire methodes in conventionele zorg"

Transcriptie

1 6 Integratie van complementaire methodes in conventionele zorg David L. Katz en Ather Ali In dit hoofdstuk wordt: - een definitie gegeven van complementaire geneeskunde; - gesteld dat toegang tot CAM-behandelingen een belangrijk middel is voor patiënt-empowerment en de kwaliteit van leven; - het toenemende gebruik van CAM-methodes en de implicaties daarvan aan de orde gesteld; - de waarde van een integratieve aanpak van zorg besproken; - aan de hand van voorbeelden getoond hoe CAM-methodes in Planetree-instellingen intern en poliklinisch worden geïntegreerd. Historisch gezien is het Planetree-model een voorstander van vrije keuze voor de patiënt en aanbod van aanvullende benaderingen in de zorg, in combinatie met de best practices die de conventionele westerse geneeskunde te bieden heeft. De afgelopen twee decennia hebben veel Planetreeziekenhuizen, als reactie op de interesse van patiënten, een scala aan behandelingswijzen ingevoerd. Deze interesse neemt in de westerse wereld nog steeds toe en voedt zowel binnen als buiten de reguliere zorg een complementaire en aanvullende trend in de geneeskunde ter waarde van miljarden US dollars (Tindle, Davis, Phillips e.a. 2005; Eisenberg e.a. 1998). DEFINITIES VAN CAM Complementaire en alternatieve geneeskunde (complementary and alternative medicine, CAM) is een van de talloze benamingen voor de diverse geneeskundige behandelingen die gewoonlijk niet aan medische studenten wordt onderwezen en die niet zijn opgenomen in de conventionele geneeskundige praktijk (National Center for Complementary and Alternative Medicine, Publication No. D347). Complementair en alternatief zijn ieder op zich als begrip beperkt of afkeurenswaardig. Alternatief suggereert dat deze behandelingen worden bepaald door wat ze in feite niet zijn en dat ze geen onderdeel vormen van de conventionele medische zorg. Complementair suggereert dat ze een aanvulling vormen op de reguliere geneeskunde. Opmerkelijk is de inconsequentie in de suggestie dat dit soort behandelingswijzen zowel alternatief als complementair zijn ten opzichte van de conventionele zorg (Druss & Rosenheck 1999, Katz 1999). Ondanks de tekortkomingen is CAM echter de meest gebruikte benaming. Welk begrip ook wordt gebruikt, CAM-behandelingen omvatten een breed scala aan benaderingen ten opzichte van de gezondheidszorg. Daaronder complete medische systemen zoals natuurgeneeskunde, chiropractie, traditionele Chinese geneeskunde, homeopathie, maar ook specifieke technieken zoals acupunctuur, mind-body-medicine, massage en vele andere. Kenmerken die veelal gedeeld worden in de CAM-benadering zijn onder meer: - nadruk leggen op individualisering van de zorg; - tijd en aandacht besteden aan iedere patiënt; - vertrouwen op of geloven in de zelfgenezende kracht van het lichaam; - een voorkeur hebben voor natuurlijke geneesmiddelen. Behalve deze karakteristieken is CAM in feite een uiterst heterogene verzameling behandelwijzen, die kunnen variëren van behandelingen die zijn bekrachtigd door wetenschappelijk bewijs, tot behandelingen die elke wetenschappelijke uitleg trotseren en die bovendien verstrekt worden door behandelaars met zeer uiteenlopende opleidingen en kwalificaties (Katz e.a. 2003a). Sommige zelfbenoemde CAM-beoefenaars hebben geen officiële opleiding gevolgd en worden niet onderworpen aan officiële kwalificering. Aan de andere kant van het spectrum staan de natuurgenezers. Zij moeten net als studenten geneeskunde een postdoctorale opleiding van vier jaar volgen om hun titel te behalen. Wat het toepassingsgebied is van een natuurgenezer wordt in de Verenigde Staten door de verschillende staten zelf ingevuld (Hough, Dower & O Neil 2001). Sommige verschillen tussen de medische disciplines zijn op te maken uit hun namen. Conventionele geneeskunde staat bekend als allopathische geneeskunde, waarin allo anders dan betekent en path verwijst naar ziekte. Bij allopathische therapie draait het in hoofdzaak om het aanvallen van ziektes met therapieën die geen verband houden met de conditie die behandeld wordt: de ander

2 behandelen. Homeopathische geneeskunde vertrouwt daarentegen op therapieën die geacht worden de symptomen te veroorzaken (homeo). Men gelooft dat het lichaam door te reageren op de minimale doses van het medicijn de ziekte zal elimineren. Het is opmerkelijk dat Samuel Hahnemann, de negentiende-eeuwse Duitse arts aan wie de uitvinding van de homeopathie wordt toegeschreven, het begrip allopathie in eerste instantie negatief had bedoeld. Natuurgeneeskunde vertrouwt vanzelfsprekend op natuurlijke behandelingen. EPIDEMIOLOGIE EN POPULATIESIGNIFICANTIE De interesse in en het gebruik van CAM heeft in recente jaren een drastische groei laten zien. Het merendeel van de Amerikanen (75% van de volwassenen) heeft gemeld dat ze ten minste gebruik hebben gemaakt van één alternatieve therapie (Barnes, Powell-Griner, McFann e.a. 2004). In 1997 waren er 243 miljoen meer bezoeken aan alternatieve therapeuten dan aan huisartsen, waarbij de meerderheid van de mensen alternatieve behandeling zocht voor chronische ziektes, syndromen of pijn (Eisenberg 1998; Barnes, Powell-Griner, McFann e.a. 2004). Een stijgend percentage mensen zoekt hulp bij een alternatief therapeut, terwijl ze gelijktijdig worden behandeld door een allopathische arts; een stijging van 8,3% in 1990 tot 13,7% in 1997 (Eisenberg e.a. 1998). Wat vooral veelzeggend is over de populariteit van alternatieve behandelingen, is het feit dat de vraag naar deze therapieën blijft stijgen, ondanks het gebrek aan dekking door verzekeringen voor zo n behandeling. Amerikanen gaven in 1997 ongeveer 21,2 miljard US dollar uit aan bezoeken aan alternatieve therapeuten, een stijging van 45% sinds De meerderheid van de ondervraagden (58%), die gebruikmaakten van alternatieve therapieën, deed dat uit het oogpunt van ziektepreventie, terwijl 42% een alternatieve therapeut bezocht voor bestaande medische problemen. Het gebruik van alternatieve therapieën is vooral zichtbaar onder het blanke, vrouwelijke, beter opgeleide, meer verdienende (meer dan US dollar per jaar) deel van de bevolking (Eisenberg e.a. 1998). Hoewel CAM het meest gebruikt wordt door mensen in de leeftijd tussen de 30 en 49 jaar, stijgt het gebruik onder patiënten van boven de 65 (de stijging op dit moment bedraagt 39,1%). Door het groeiend aantal chronische ziektes als gevolg van de ouder wordende bevolking, kan worden aangenomen dat dit gebruik alleen nog maar zal toenemen. Het gebruik van CAM is vooral hoog onder patiënten met de ziekte van Alzheimer, multiple sclerose, reumatische aandoeningen, kanker, aids, rugklachten, angst, depressie, hoofdpijn, verkoudheid en chronische pijn (Barnes, Powell-Griner, McFann e.a. 2004; Astin e.a. 1998). De kenmerken van gebruikers van alternatieve zorg zijn onder meer een slechte gezondheid, een holistisch filosofische oriëntatie ten opzichte van de gezondheid en het leven, een chronische aandoening, classificering in een culturele groep die geïdentificeerd kan worden door een betrokkenheid met het milieu of feminisme en een interesse in spiritualiteit en persoonlijke groei (Astin e.a. 1998). Hoewel de bevindingen uit onderzoek nogal variëren, kiezen mensen doorgaans voor CAM vanwege (Barnes, Powell-Griner, McFann e.a. 2004; Eisenberg e.a. 1998; Astin e.a. 1998): - de wens conventionele geneeskunde met CAM te combineren; - ontevredenheid over het onvermogen van de conventionele geneeskunde om chronische ziektes adequaat te behandelen; - de wens om de schadelijke bijwerkingen van conventionele geneesmiddelen en behandelingen te vermijden; - de interesse voor en grotere kennis van de wijze waarop emotionele factoren met betrekking tot voeding en levenswijze de gezondheid beïnvloeden; - een grotere aandacht voor ziektepreventie en algemene gezondheid. Toegang tot CAM-methodes biedt patiënten dus een betere gelegenheid zorg te verkrijgen die overeenkomt met hun geloofsovertuiging en voorkeuren. De beschikbaarheid van CAM-therapieën kan daarom worden beschouwd als een belangrijk middel voor patiënt-empowerment. Het bieden van CAM-mogelijkheden en een patiëntgerichte benadering in de zorg zijn fundamenteel met elkaar verbonden. Gezien de huidige populariteit van CAM in de Verenigde Staten zou men kunnen stellen dat de meeste patiënten pas de volledige regie over hun zorgbeslissingen hebben als ze redelijke toegang hebben tot bepaalde CAM-therapieën. Ondanks de significante toename in het gebruik van alternatieve therapieën gedurende de afgelopen jaren, maakt minder dan 40% van de gebruikers van alternatieve geneesmiddelen dit bekend aan hun eerstelijns zorgverlener. Dit brengt een belangrijke scheiding aan het licht tussen de voorkeuren van de patiënten en hun bereidheid om hun artsen deelgenoot te maken van deze voorkeuren (Eisenberg e.a. 1993, 1998; Astin e.a. 1998; Elder, Gillchrist, Minz 1997; Feldman 1990; McKee 1988; Mitchell 1993; Perelson

3 1996.). Dit belangrijke probleem in de communicatie tussen de arts en patiënt, (Elder, Gillchrist, Minz 1997; Feldman 1990; McKee 1988; Rao e.a. 1999) weerspiegelt mogelijk de patiëntontevredenheid over de conventionele geneeskunde (Astin e.a. 1998; Perelson 1996), het wantrouwen van de patiënt, of een accurate inschatting van het interesseniveau van hun arts. Er bestaat onder conventionele artsen een grote terughoudendheid over, zo niet volledige oppositie tegen, CAM-behandelingen. Diegenen die het gebruik van CAM het meest afkeuren, stellen dat alternatieve therapeuten niet de diepgaande kennis hebben die vereist is om een ziekte goed te diagnosticeren. Ze voeren vaak het gebrek aan bewijsmateriaal aan over de effectiviteit van CAM (Astin e.a. 1998). Dit laatste is één van de meest besproken onderwerpen tijdens verhitte debatten onder de voorstanders van conventionele geneeskunde. Maar de bewering dat conventionele geneeskunde een wetenschap is die wordt gestaafd door bewijsmateriaal is niet altijd juist. Het Office of Technology Assessment van het Congres van de Verenigde Staten heeft geschat dat minder dan 30% van de werkwijzen die momenteel in de conventionele geneeskunde worden gehanteerd, nauwkeurig zijn getest (Relman & Weil 1999). Een van de redenen waarom de meeste alternatieve therapieën niet evidence-based zijn, is dat de meerderheid vóór de komst van randomised controlled trials (RCT) is ingevoerd. Dit soort beperkingen is eveneens zichtbaar in de conventionele geneeskunde; maar worden daar niettemin vaak over het hoofd gezien vanwege de schijnbare of vastgestelde effectiviteit van een bepaalde behandeling. Het gangbare en algemeen aanvaarde gebruik van een antithromboticum voor cardiovasculaire aandoeningen en de complicaties daarvan (hartinfarcten, beroerte en longembolie) ondersteunt deze opvatting. Drie van de middelen die dagelijks door conventionele artsen aan miljoenen patiënten worden voorgeschreven, warfarin, aspirine en heparine, zijn vóór het tijdperk van de RCT s ingevoerd, en zijn dus niet onderworpen aan de rigoureuze onderzoeksmaatstaven die vandaag gelden (Dalen 1998). Slechts weinig artsen zouden dit soort geneesmiddelen als onconventionele therapie beschouwen, ondanks het feit dat ze tijdens hun introductie niet zijn onderworpen aan RCT s. Veel CAM-interventies worden daarentegen wel degelijk ondersteund door methodologisch uitgevoerde rigoureuze trials (Ornish e.a. 1998; Perlman e.a. 2006; Katz e.a, 2003a). Er bestaan inderdaad verschillen in bewijsmateriaal tussen conventionele en CAM-behandelingen. En deze zullen waarschijnlijk blijven bestaan vanwege de grote verschillen in de beschikbaarheid van financiële middelen voor doorslaggevende klinische trials (Tufts Center for the Study of Drug Development 2001). Dankzij de toenemende interesse in CAM en de wijdverspreide terughoudendheid van de conventionele beoefenaars bestaat er een stelsel van ongeïntegreerde, of nog erger, versplinterde gezondheidszorg in de Verenigde Staten. Veel conventionele artsen raden het gebruik van CAM af, zonder de verschillen in behandeling of therapeuten, dan wel de potentiële waarde van CAMbehandelingen in aanmerking te nemen. CAM-therapeuten raden soms net zo snel het gebruik van conventionele geneeskunde af. Als reden hiervoor wordt aangevoerd dat men te veel vertrouwt op gevaarlijke geneesmiddelen en ingrijpende procedures, de geneeskundige kracht van de natuur niet respecteert en te weinig compassie en patiëntgerichtheid aan de dag legt. Zulke omstandigheden plaatst de patiënt in een precaire positie. Wie zowel conventionele zorg als CAM wenst, krijgt waarschijnlijk tegenstrijdig advies en heeft meestal niet de deskundigheid om een zorgvuldige afweging te maken over beide. De patiënt die beide vormen van advies volgt, stelt zichzelf misschien bloot aan gevaarlijke interacties waar geen van beide partijen weet van heeft. De patiënt die een mogelijk conflict uit de weg wil gaan door zijn of haar keuze te beperken tot één medische discipline, loopt misschien belangrijke voordelen van andere disciplines mis, wat leidt tot tekortkomingen in de zorg. Voor de patiënt met een chronisch gezondheidsprobleem, die geen baat heeft gevonden bij conventionele therapieën, blijft er wellicht niets ander over dan doelloos te gaan zoeken in een scala aan therapieën. Een plaats waar over alle mogelijkheden en behandelingen deskundig advies kan worden ingewonnen ontbreekt. De kosten van dergelijke, mogelijk doelloze zorg zijn waarschijnlijk hoog voor wat betreft menselijk leed en geld. Patiënten die therapieën selecteren die mogelijk op niets uitlopen, met als gevolg dat ze de hoop verliezen en vervolgens verzekeraars die zich blijven verzetten tegen het dekken van CAM-methodes. Dus, zelfs al is CAM in toenemende mate populair in de Verenigde Staten, (Tindle, Davis, Phillips e.a. 2005; Harris, Rees 2000; Kessler e.a. 2001), de weerstand tegen de verspreiding van CAM onder conventioneel opgeleide artsen duurt voort (Marcus 2001; Beyerstein 2001; Sampson 2001; Angell, Kassirer 1998). Hoewel de potentiële kosten en baten voor de zorgverzekeraars niet duidelijk zijn, staan zij onder toenemende druk om verschillende CAM-behandelingen te vergoeden (Pelletier, Marie, Krasner e.a. 1997; Pelletier, Astin, Haskell 1999). Deze spanningen en strijdigheden vormen een uitdaging en een bedreiging voor patiëntgerichte, holistische benaderingen van zorg.

4 INTEGRATIEVE GENEESKUNDE Patiënt-empowerment is één van de heersende principes en trends in de moderne zorg, maar er zijn ook andere. De populariteit van CAM is een belangrijke trend, evenals de interesse in natuurlijke therapieën en holisme. Het belang van bewijs als basis voor therapieën en beslissingen is een steeds prominenter aspect in medische educatie en praktijk. Ten slotte heeft de opkomst van zakelijk gestuurde zorg geresulteerd in een toenemende aandacht voor de rentabiliteit van medische interventies. De samenloop van deze trends geven de context aan waarbinnen CAM en conventionele geneeskunde samen moeten bestaan. Tot op heden heeft CAM het beste kunnen gedijen in de poliklinische omgeving, waar de autonomie van patiënten veel groter is en reglementering van de behandeling minder strikt. Op enkele opvallende uitzonderingen na staat de interne ziekenhuisomgeving tot dusver weinig open voor CAM. Een uitzondering is het cardiologische chirurgieprogramma in het Columbia Presbyterian Medical Center in New York City (Oz 2002; Okvat, Oz, Ting, Namerow, 2002). Vooral in de ziekenhuiszorg domineert de evidence-based praktijk, evenals de bepalingen van de verzekeraars. Desondanks zijn ziekenhuizen toch meer en meer geneigd in te springen op de interesse voor CAM, door een aantal van de meer onschuldige therapieën beschikbaar te maken, zoals massage (Hemphill, Kemp 2000). Het is mogelijk dat dergelijke gebaren de patiënttevredenheid vergroten. Bovendien zijn de gebaren op zichzelf prijzenswaardig. De controle over de fundamentele aspecten van de zorg blijft hier echter volledig in handen van de reguliere geneeskundige medewerkers. Pogingen om de interesse van patiënten in de alternatieve zorg op één lijn te brengen met de behandelingen en procedures van de allopathische geneeskunde, hebben geresulteerd in integratieve geneeskunde. Zoals de naam suggereert omvat deze benadering zowel de conventionele geneeskunde als CAM. Wat integratieve geneeskunde echter precies is of zou moeten zijn, is nog voor velerlei uitleg vatbaar. Het begrip integratieve geneeskunde wordt door velen toegeschreven aan Andrew Weil van de University of Arizona. Hij leidt een programma waarin conventionele artsen aanvullende training krijgen in CAM-disciplines en natuurgeneeskunde. Andere instellingen richten centra op waarin CAM- en conventionele therapeuten aangrenzende kantoren hebben en hun patiënten naar elkaar verwijzen. Integratieve zorg komt misschien het beste tot uitdrukking wanneer beoefenaars van zowel CAM- als conventionele geneeskunde hun aanbevelingen beschikbaar maken aan patiënten. Deze kunnen dan aan de hand van vakkundig advies en ondersteuning kiezen uit een groot aantal mogelijkheden. Hoewel er nog maar weinig van dergelijke modellen zijn, bestaan ze wel. Het lijkt er op dat ze snel in aantal zullen toenemen. De voordelen van integratieve zorg, waaraan verschillende zorgverleners samenwerken, zijn onweerlegbaar. De traditionele muur van stilte tussen CAM en de conventionele behandeling is geslecht, en daardoor wordt het risico van nadelige interacties of hiaten in de zorg vermeden. Interactie tijdens de zorg van een patiënt kan beoefenaars helpen het een en ander over elkaar te weten te komen, op een manier die bevorderlijk is voor langdurige productieve samenwerking. In plaats van zich te verlaten op de beperkte bekwaamheid van één persoon, kunnen artsen een gezamenlijke benadering ten opzichte van de zorg volgen. Dit geeft de patiënt toegang tot beoefenaars met complementaire kennis en vaardigheden. Omdat er grote verschillen bestaan in de training, kwalificaties en legitimiteit van CAM, en omdat de vakkundigheid tussen conventioneel opgeleide artsen verschilt, kan directe communicatie tussen beoefenaars patiënten helpen om de meest competente, prijzenswaardige en passende hulpverleners te identificeren. Het Integrative Medicine Center (IMC) in Griffin Hospital in Derby, Connecticut, hanteert een integratief zorgmodel met deze principes. Het ziekenhuis biedt poliklinische zorg die volledig is gebaseerd op consensus (Katz e.a. 2003b). Het IMC wordt gezamenlijk bestuurd door een conventionele arts en een natuurarts. Patiënten die ofwel door een arts zijn doorverwezen, ofwel dat zelf hebben gedaan, worden opeenvolgend door een conventioneel opgeleide medicus en door een natuurarts geëvalueerd. Elke uitgevoerde evaluatie eindigt met een consensusgesprek, waarin de beoefenaars van beide disciplines opnieuw de verschillende behandelingsopties met de patiënt doornemen. Het IMC wordt ondersteund door een panel CAM-verleners uit de hele staat Connecticut, waarnaar patiënten verwezen kunnen worden voor specialistische therapieën. Eén van de diensten van het IMC is het evalueren van de diploma s en de praktijkgeschiedenis van deze beoefenaars. Op die manier worden patiënten geholpen therapeuten met de beste reputatie te vinden. Andere modellen van integratieve geneeskunde in de Verenigde Staten hebben integratie op verschillende manieren aan de orde gesteld. In Celilo, het kankercentrum van het Mid-Columbia Medical Center in The Dalles, Oregon, wordt in combinatie met radio- en chemotherapie een reeks CAM-diensten geboden. Op de kuuroordachtige locatie bevinden zich een meditatietuin, sauna s,

5 jacuzzi s en stoomcabines. Massagetherapeuten in vaste dienst verstrekken pre- en postbehandelingsmassages aan zowel patiënten als hun wachtende familieleden. Acupunctuur is een belangrijk instrument dat wordt gebruikt bij misselijkheid en pijnbestrijding. Visualisatieonderricht wordt gegeven om de kracht van de geest van de patiënt op te wekken, om die te laten vechten tegen zijn of haar kanker. Er zijn ook humoristische videobanden te vinden, die tijdens de behandeling kunnen worden bekeken. Dit werkelijk integratieve centrum krijgt veel meer patiënten over de vloer dan oorspronkelijk was geraamd. Er komen zelfs mensen uit het ver weg gelegen Portland, Oregon, ondanks het feit dat die stad over veel grotere medische centra beschikt. Patiënten zijn duidelijk bereid lange afstanden af te leggen voor zorg in een meer holistische omgeving. De argumenten vóór integratieve geneeskunde zijn op dit kritieke punt in de evolutie van de gezondheidszorg onweerstaanbaar. Gezien de duidelijke en groeiende interesse in CAM onder patiënten, kan een zorgstelsel dat daar niet op inspringt niet echt patiëntgericht zijn. Patiëntgerichtheid in de zorg, hét principe waar het Planetree-model aan gewijd is, kan en moet als richtsnoer dienen voor medische behandelingen. Patiënt-empowerment en autonomie mogen echter niet ten koste gaan van wetenschap en bewijs. Algemene onderschrijving van CAM in conventionele medische instellingen is dus net zo misplaatst. Integratieve geneeskunde biedt uitzicht op verzoening tussen autonomie van patiënten en interesse in CAM binnen de heersende conventies rond de zorg. Het uiteindelijke doel van integratieve zorg zou moeten zijn om zo veel mogelijk geschikte keuzemogelijkheden beschikbaar te stellen aan patiënten, zodat zij die zorg kunnen kiezen die het beste bij hen past. Of een mogelijkheid geschikt is, dient zowel bij de conventionele als bij de CAM-behandeling te berusten op twee overwegingen: veiligheid en effectiviteit van de behandeling. Deze overwegingen moeten op hun beurt beoordeeld worden in het licht van het beschikbare bewijsmateriaal. Het uiteindelijke doel van de evolutie van de integratieve zorg zou moeten zijn het vervagen van de grenzen tussen conventionele zorg en CAM. Beide disciplines zouden moeten worden onderworpen aan nauwkeurig wetenschappelijk onderzoek, zodat de ingrepen die doeltreffend zijn systematisch gescheiden worden van degene die dat niet zijn (Vickers 2001). Veiligheid mag in geen van beiden verondersteld worden, maar moet op een vergelijkbare wijze voortkomen uit nauwgezette evaluatie. Hoewel het belang van wetenschappelijk bewijs in de moderne geneeskunde buiten kijf staat, is de toepassing ervan vaak aanvechtbaar. Er bestaat simpelweg geen bewijs om de beste behandeling te indiceren voor veel chronische aandoeningen en syndromen. Onder dergelijke omstandigheden hebben beoefenaars die de keuze maken om bewijs als enige basis voor medische beslissingen te beschouwen, niets te bieden. Bewijs kan echter een instrument zijn voor de clinicus, in plaats van de tralies van een kooi (Katz 2001). Als er overtuigend bewijs is om een bepaalde therapie te ondersteunen, dan verdient deze therapie de voorkeur. Hoe onduidelijker het is welke behandeling eventueel de juiste is, hoe belangrijker het is om een hiërarchie van bewijs door te lopen, waarbij veiligheid, effectiviteit, alternatieven en het bewijs dat elk van deze aspecten ondersteunt, in overweging worden genomen. Voor veel aandoeningen, zoals het chronische vermoeidheidssyndroom of fi bromyalgie, bestaat er geen doorslaggevende therapie. De beste behandelingen zijn waarschijnlijk die behandelingen die veilig zijn en mogelijk effectief. Toegang tot CAM-methodes geeft de patiënt aanzienlijk ruimere keuzemogelijkheden aan deze zijde van de bewijshiërarchie. Hier zijn de keuzes over het algemeen het meest noodzakelijk. Vele CAM-methodes zijn nu voldoende ingeburgerd in het poliklinische zorglandschap van de Verenigde Staten. Hieronder chiropractie, acupunctuur, massagetherapie, voedingssupplementen en mind-body-interventies zoals meditatie (Kessler e.a. 2001). Een aantal van deze methodes is beschikbaar in de ziekenhuisomgeving, hoewel deze trend nog in de kinderschoenen staat. Pogingen om CAM-behandelingen op te nemen in de conventionele zorg, zullen waarschijnlijk voortvloeien uit de meer evidence-based praktijk, of de al lang bestaande CAM-methodes, die zich verder zullen uitbreiden van de poliklinische naar de verpleegomgeving. <raster> CAM in Sharp Coronado Hospital Het integreren van complementaire therapieën in het hele ziekenhuis vormde een belangrijk onderdeel van de strategie van Sharp Coronado Hospital in Coronado, Californië. Men wilde zo een cultuur van patiëntgerichte zorg cultiveren. De opening van een nieuwe hospiceafdeling, kort nadat het ziekenhuis het Planetree-model had aangenomen, bood de gelegenheid om een scala aan complementaire therapieën te introduceren. Er werd eerst een opleidingsplan opgesteld. Voor alle bevoegde teamleden was het verplicht opleidingen te volgen in healing touch (helende aanraking), klinische aromatherapie en massage. Het plan werd gepresenteerd aan het medische

6 leiderschapsteam als aanvullende verpleeginterventie om pijn, stress, angst, misselijkheid, slapeloosheid en andere symptomen die hospicepatiënten regelmatig hebben, te verlichten. Uitdrukkelijk niet met het doel om te concurreren met het medische behandelplan. De medische top ondersteunde het plan unaniem. Het complementaire therapieënprogramma van Sharp Coronado Hospital werd aanvankelijk alleen op deze ene afdeling ingevoerd. Kort na de opening van de hospiceafdeling moest er een patiënt van die afdeling worden opgenomen op de afdeling spoedeisende hulp van het ziekenhuis. De familie van de patiënt verzocht de teamleden de healing touch, klinische aromatherapie en massagebehandelingen voort te zetten. Ze waren van mening dat deze behandelingswijzen en het medeleven van het zorgverleningteam van vitaal belang waren voor de verlichting van hun moeders pijn. Na afloop schreef de familie een brief om hun dankbaarheid te uiten over de uitmuntende zorg die hun moeder had ontvangen. Deze brief en een verzoek om het programma van complementaire therapieën naar het hele ziekenhuis uit te breiden, werd aan de medische top voorgelegd. Het verzoek werd onmiddellijk en unaniem ingewilligd. Sinds die tijd hebben meer dan zeventig teamleden een diploma behaald in healing touch, klinische aromatherapie en massage. Daarnaast vormen deze unieke vaardigheden onderdeel van de jaarlijkse opleiding voor verpleegkundig personeel. Het ziekenhuis heeft nu twee massagetherapeuten, twee acupuncturisten en een healing-touch-therapeut in dienst. Laatstgenoemde behandelt niet alleen patiënten, maar leidt ook nieuwe stafleden op. In een proefonderzoek in 2006 werden zestig behandelingen voor healing touch geëvalueerd. Er werden angst- en pijnschalen voor pre- en postbehandeling ingevoerd. In beide gevallen ondervonden de patiënten minder angst en pijn. Hoewel een traditionele ziekenhuisomgeving niet onmiddellijk kan worden beschouwd als een ontspannende omgeving voor complementaire therapieën, was het holistische team van Sharp Coronado in staat dit stigma te doorbreken, door een ziekenhuiskamer om te vormen tot een integratieve welzijnsruimte. Ontspannende muziek, een waterfontein, planten en een artistieke inrichting dragen allemaal bij aan een serene omgeving die verre van klinisch aanvoelt. Vandaag is het programma van complementaire therapieën van Sharp Coronado Hospital een groot succes. Het programma is uitgebreid en bestaat niet alleen uit behandelingen voor patiënten, maar ook voor een groeiende groep mensen uit de hele gemeenschap. Er worden lezingen over CAMmethodes gehouden en er is een marketingcampagne uitgevoerd. Onlangs is er een partnerschap aangegaan met het plaatselijke College for Alternative Therapies. De patiënten, artsen, medewerkers en de gemeenschap van Sharp hebben deze unieke programma s allemaal volledig omarmd. Bijdrage van Susan Stone, Sharp Coronado Hospital <einde raster> De uiteindelijke voordelen van integratieve geneeskunde hebben betrekking op beide omgevingen: complementair en CAM. Hoewel toepassing in de verpleegomgeving meer uitdagingen met zich meebrengt, hebben vele Planetree-ziekenhuizen innovatieve manieren gevonden om deze alternatieven ook elders in te passen. Op de kraamafdeling van Longmont United Hospital in Longmont, Colorado, krijgt iedere nieuwe moeder na de bevalling bijvoorbeeld een therapeutische massage. Om de kosten te dekken, zonder de patiënten daarvoor een bedrag in rekening te hoeven brengen, hebben de medewerkers de uitgaven van de afdeling onder de loep gelegd. Extra s zoals traditionele gratis pakketten luiers, poeder en andere zaken zijn geschrapt, ten gunste van de massagesessies. Patiënttevredenheid op de afdeling laat een stijging zien. Veel patiënten noemen de massage het meest positieve aspect van hun verblijf. Aromatherapie heeft nu ook zijn weg gevonden in een groeiend aantal verpleegsituaties, met name op de gedragsafdelingen. Verpleegkundigen op de psychiatrische afdeling van Griffin Hospital die zijn opgeleid in aromatherapie, verspreiden via verstuivers een verscheidenheid aan geuren om de stemming van de patiënten te verbeteren. Uit onderzoek door de afdelingsmedewerkers is gebleken dat de geur van lavendel 90% van de patiënten met slapeloosheid beter laat slapen. Salieolie, gebruikt bij patiënten met angst, had als effect een daling van 48% op de Hamiltonschaal. Bergamotolie, gebruikt bij depressieve patiënten, veroorzaakte in scores op de Beck- depressieschaal een daling van 45% (M. Schwartz 2002). CONCLUSIES Om de Planetree patiënt- empowerment principes volledig en zinvol in te zetten, moeten patiënten toegang kunnen hebben tot CAM-methodes. Als dit onafhankelijk van de conventionele praktijk gebeurt, resulteert het in onsamenhangende zorgstelsels, waarin gevaarlijke tegenstrijdigheden en betreurenswaardige hiaten kunnen ontstaan. Door het onderscheid tussen conventionele en

7 complementaire zorg achter ons te laten, kunnen we veel positiefs bereiken. Laten we zorg beschouwen als iets waar alle redelijke behandelingsmogelijkheden een behoorlijke plaats in moeten krijgen. De selectie van dergelijke mogelijkheden moet gebaseerd worden op de zorgvuldige toepassing van een bewijshiërarchie, die betrekking heeft op veiligheid, effectiviteit en mogelijke alternatieven. Daarnaast ook op de geloofsovertuigingen en voorkeuren van de patiënt. Ontwikkelingen in integratieve zorg hebben tot nu toe voornamelijk plaatsgevonden in de poliklinische omgeving en deze trend zal waarschijnlijk nog enige tijd voortduren. Maar CAM-behandeling mogelijk maken in de ziekenhuisomgeving is niet minder redelijk. In de verpleegomgeving zullen de kwaliteitseisen voor CAM beoefenaars waarschijnlijk strikter zijn en het praktijkveld beperkter. Desondanks zouden de zinvolle mogelijkheden voor de patiënt kunnen worden uitgebreid. Vooruitgang naar meer integratieve verpleegzorg zou redelijkerwijze kunnen beginnen met de meest erkende en evidence-based CAM-methodes, waaronder acupunctuur, chiropractie, voedingstherapieën, massage en meditatie. De uitdagingen om integratieve geneeskunde in de moderne zorg als de heersende norm te hanteren zijn groot. De terughoudendheid van het conventionele medische establishment moet overwonnen worden. CAM-beoefenaars moeten bereid zijn overeenstemming, raakvlakken en gemeenschappelijke waarden te vinden met hun conventionele collega s. Alle beoefenaars moeten het belang en de waarde van wetenschappelijk bewijs omarmen en toch bereid zijn de beperkingen daarvan in te zien. Verzekeraars zullen deze door de beoefenaars van integratieve geneeskunde bekrachtigde CAMmethodes moeten vergoeden, al voordat de gemeenschap daar volledig profijt van kan hebben. Ter ondersteuning van dit doel moeten gezonde financiële modellen worden ontwikkeld. Integratieve zorg moet zijn evolutie in de poliklinische omgeving voortzetten. Terwijl CAM- en conventionele methodes voor poliklinische patiënten succesvol op één lijn worden gebracht, moeten deze ervaringen een geleidelijke transformatie in de verpleegzorg versterken. Al zijn de barrières groter en ligt de lat hoger. De nadruk moet daarbij komen te liggen op de CAM-methodes die het beste ondersteund worden door bewijs. Methodes waarvoor de kwalificering en de training het strengst zijn, met inbegrip van natuurgeneeskunde, acupunctuur, chiropractie, voedings- en kruidengeneeskunde, mind-body-interventies en therapeutische massage. We hebben nog lang niet het punt bereikt waarop integratieve zorg de praktijknorm is in de conventionele geneeskunde. Maar de trends die de moderne zorg een nieuwe vorm geven, waaronder patiënt- empowerment, zorgen wel voor vooruitgang. Je kunt je een dag voorstellen waarop de behandelingsmogelijkheden passen bij de geloofsovertuiging en waarden van de patiënt. Ook kun je je een dag voorstellen waarop beoefenaars met verschillende opleidingen en bekwaamheden in wederzijds respect kunnen samenwerken. Je kunt je een dag voorstellen waarop bewijs universeel wordt gewaardeerd en waarop elke beoefenaar erkent dat patiënten niet in de steek moeten worden gelaten als hun behoefte ze voorbij bewijs voert. Er wordt wel gezegd dat de beste manier om de toekomst te voorspellen het de toekomst zelf creëren is. Je een voorstelling maken van de voordelen van integratieve zorg is dan misschien de eerste stap in de richting van realisatie. Net als onder conventionele geneeskunde bevinden zich onder CAMtherapieën behandelingen die veilig en effectief zijn en therapieën die dat geen van beide zijn. Bij de integratie van CAM in de gevestigde stelsels van verpleegkundige en poliklinische zorg moet daarom zorgvuldigheid worden betracht. Maar de noodzaak voor voorzichtigheid en oplettendheid is geen reden om niet verder te gaan. We moeten allemaal streven naar de dag dat er geen alternatieve of conventionele zorg is. Maar gewoon goede mogelijkheden, berustend op wetenschap, bewijs, veiligheid, effectiviteit, patiëntvoorkeuren en geloofsovertuigingen. Wanneer alle geneeskunde beschikbaar is voor alle patiënten, wanneer verantwoordelijkheid en ontvankelijkheid daadwerkelijk universeel op één lijn liggen, zullen de zorg en de interesses van de patiënt oprecht samenvallen. Patiënt- empowerment en de best haalbare resultaten in de zorg zullen verwezenlijkt worden wanneer deskundig advies voor een continue reeks van behandelingsmogelijkheden structureel beschikbaar is. LITERATUUR Angell, M. & Kassirer, J., Alternative Medicine: The Risks of Untested and Unregulated Remedies. In New England Journal of Medicine, 1998, 39, pp Astin, J., e.a., A Review of the Incorporation of Complementary and Alternative Medicine by Main stream Physicians. In Archives of Internal Medicine, 1998, 58, pp Barnes, P., Powell- Griner, E., McFann, K. & Nahin, R. Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults: United States, 2002, In CDC Advance Data Report #343. May Beyerstein, B., Alternative Medicine and Common Errors of Reasoning. In Academic Medicine,

8 2001, 76, pp Dalen, J., Conventional and Unconventional Medicine. In Archives of Internal Medicine, 1998, 158, pp Druss, B. & Rosenheck, R., Association Between Use of Unconventional Therapies and Conventional Medical Services. In Journal of the American Medical Association, 1999, 282, pp Eisenberg, D., e.a., Unconventional Medicine in the United States. In New England Journal of Medicine, 1993, 328, pp Eisenberg, D. M., e.a., Trends in Alternative Medicine Use in the United States, In Journal of the American Medical Association, 1998, 280, pp Elder, N., Gillchrist, A. & Minz, R., Use of Alternative Health Care by Family Practice Patients. In Archives of Family Medicine, 1997, 6, pp Feldman, M., Patients Who Seek Unorthodox Medical Treatment. In Minnesota Medicine, 1990, 73, pp Harris, P. & Rees, R., The Prevalence of Complementary and Alternative Medicine Use Among the General Population: A Systematic Review of the Literature. In Complementary Therapies in Medicine, 2000, 8, pp Hemphill, L. & Kemp, J., Implementing a Therapeutic Massage Program in a Tertiary and Ambulatory Care VA Setting: The Healing Power of Touch. In Nursing Clinics of North America, 2000, 35, pp Hough, H., Dower, C. & O Neil, E., Profile of a Profession: Naturopathic Practice. Center for the Health Professions, University of California, San Francisco Katz, D, Conventional Medical Care and Unconventional Therapies. In Journal of the American Medical Association, 1999, pp. 281, 56. Katz, D., Clinical Epidemiology and Evidence-Based Medicine. Sage, Thousand Oaks, Calif Katz, D. L., e.a., Evidence Mapping: Introduction of Methods with Application to Complementary and Alternative Medicine Research. In Alternative therapies in Health and Medicine, 2003a, 9(4), pp Katz, D. L., e.a., Teaching Evidence-Based Integrative Medicine: Description of a Model Programme. Evidence-Based Integrative Medicine, 2003b, 1(1), pp Kessler, R., e.a., Long-Term Trends in the Use of Complementary and Alternative Medical Therapies in the United States. In Annals of Internal Medicine, 2001, 135, pp Marcus, D., How Should Alternative Medicine Be Taught to Medical Students and Physicians? In Academic Medicine 2001, 76, pp McKee, J., Holistic Health and the Critique of Western Medicine. In Social Science Medicine, 1988, 26, pp Mitchell, S., Healing Without Doctors. In American Demographics 1993, 15, pp National Center for Complementary and Alternative Medicine (NCCAM), National Institutes of Health. NCCAM Publication No. D347. Okvat, H., Oz, M., Ting, W. & Namerow, P., Massage Therapy for Patients Undergoing Cardiac Catheterization. In Alternative therapies in Health & Medicine 2002, 8, pp , 72, Ornish, D., e.a., Intensive Lifestyle Changes for Reversal of Coronary Heart Disease. In Journal of the American Medical Association Dec. 16, 1998, 280(23), Oz, M., Emerging Role of Complementary Medicine in Valvular Surgery. In Advances in Cardiology 2002, 39, pp Pelletier, K., Astin, J. & Haskell, W., Current Trends in the Integration and Reimbursement of Complementary and Alternative Medicine by Managed Care Organizations (MCOs) and Insurance Providers: 1998 Update and Cohort Analysis. In American Journal of Health Promotion 1999, 14, pp Pelletier, K., Marie, A., Krasner, M. & Haskell, W., Current Trends in the Integration and Reimbursement of Complementary and Alternative Medicine by Managed Care, Insurance Carriers and Hospital Providers. In American Journal of Health Promotion 1997, 12, pp Perelson, G., Alternative Medicine: What Role in Managed Care? In Journal of Clinical Residency 1996, 5, pp Perlman, A. I., e.a., Massage Therapy for Osteoarthritis of the Knee: A Randomized Controlled Trial, In Archives of Internal Medicine Dec , 2006, 166(22), pp Rao, J., e.a., Use of Complementary Therapies for Arthritis Among Patients of Rheumatologists. In Annals of Internal Medicine 1999, 131, pp Relman, A. & Weil, A., Is Integrative Medicine the Medicine of the Future? In Archives of Internal Medicine 1999, 159, pp

9 Sampson, W., The Need for Educational Reform in Teaching About Alternative therapies. In Academic Medicine 2001, 76, pp Tindle, H. A., Davis, R. B., Phillips, R. S. & Eisenberg, D. M., Trends in Use of Complementary and Alternative Medicine by U.S. Adults: In Alternative therapies in Health and Medicine 2005, 11, pp Tufts Center for the Study of Drug Development, A Methodology for Counting Costs for Pharmaceutical R&D Nov. 1, asp?newsid=5. Vickers, A. J., Message to Complementary and Alternative Medicine: Evidence Is a Better Friend Than Power. In BM Complementary and Alternative Medicine 2001, 1, 1.

Integrative Medicine/Aanvullende zorg

Integrative Medicine/Aanvullende zorg Integrative Medicine/Aanvullende zorg Project in het HagaZiekenhuis voor hemato-oncologische patiënten Dr. Martin Schipperus, internist-hematoloog Integrative Medicine is geneeskunde waarbij een

Nadere informatie

Het OCK-kids project

Het OCK-kids project Het OCK-kids project Ondersteuning complementaire zorg bij kinderen met kanker Inge Boers arts-onderzoeker, Louis Bolk Instituut Driebergen 1 Inhoud Wat is complementaire zorg? Aanbod complementaire zorg

Nadere informatie

INTEGRATIEVE KANKERZORG EN MIND-BODY GENEESKUNDE

INTEGRATIEVE KANKERZORG EN MIND-BODY GENEESKUNDE INTEGRATIEVE KANKERZORG EN Deze Gids werd opgesteld door het Antikankerfonds om patiënten en hun familie te helpen een beter inzicht te krijgen in de integratieve kankerzorg en de Mind-Body Geneeskunde.

Nadere informatie

Integrative Medicine als Gezondverstandsgeneeskunde. Ines von Rosenstiel, kinderarts Slotervaartziekenhuis, Amsterdam, 21 april 2009

Integrative Medicine als Gezondverstandsgeneeskunde. Ines von Rosenstiel, kinderarts Slotervaartziekenhuis, Amsterdam, 21 april 2009 Integrative Medicine als Gezondverstandsgeneeskunde Ines von Rosenstiel, kinderarts Slotervaartziekenhuis, Amsterdam, 21 april 2009 Nieuwe zorgvisies Integrative Medicine Belevingsgerichte zorg Planetree

Nadere informatie

Cover Page. Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general practice Issue Date: 2014-05-14

Cover Page. Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general practice Issue Date: 2014-05-14 Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25761 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general

Nadere informatie

Alternatieve geneeswijzen

Alternatieve geneeswijzen Projectnummer: 10126 In opdracht van: Het Parool ir. Hester Booi dr. Esther Jakobs Oudezijds Voorburgwal 300 Postbus 658 1012 GL Amsterdam 1000 AR Amsterdam Telefoon 020 251 0474 Fax 020 251 0444 H.Booi@os.amsterdam.nl

Nadere informatie

Individuele creatieve therapie als onderdeel van de oncologische revalidatie

Individuele creatieve therapie als onderdeel van de oncologische revalidatie Individuele creatieve therapie als onderdeel van de oncologische revalidatie Eveline Bleiker Minisymposium Oncologische Creatieve therapie in ontwikkeling 26 mei 2015 Achtergrond Even voorstellen Creatieve

Nadere informatie

ehealth en zelfmanagement Hoe worden we daar beter van?

ehealth en zelfmanagement Hoe worden we daar beter van? ehealth en zelfmanagement Hoe worden we daar beter van? Bart Brandenburg 21 maart 2013 Wat is ehealth? en hoe worden we daar beter van? Er zijn 51 definities van ehealth Supporting Health by technology

Nadere informatie

Evidence-Based Nursing. Bart Geurden, RN, MScN

Evidence-Based Nursing. Bart Geurden, RN, MScN Evidence-Based Nursing Bart Geurden, RN, MScN Trends in Verpleegkunde Jaren 1980: Systematisch werken Focus op proces Jaren 1990: Verpleegkundige diagnostiek Focus op taal Aandacht verschuift van proces

Nadere informatie

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Een verpleegkundige in Engeland die is gespecialiseerd in patiënten met multiple sclerose / MS voerde een informele studie uit waarbij

Nadere informatie

Fysius werkt samen met u aan een leven zonder rugpijn.

Fysius werkt samen met u aan een leven zonder rugpijn. Rugpijn? Rugpijn is niet vanzelfsprekend Volgens het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) heeft 1 op de 5 volwassenen last van terugkerende rugklachten. Dit zijn 2,6 miljoen mensen die

Nadere informatie

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014

Mindfulness binnen de (psycho) oncologie. Else Bisseling, 16 mei 2014 Mindfulness binnen de (psycho) oncologie Else Bisseling, 16 mei 2014 (Online) Mindfulness-Based Cognitieve Therapie voor kankerpatiënten. (Cost)effectiveness of Mindfulness-Based Cognitive Therapy (MBCT)

Nadere informatie

Aanvullende Zorg: de wetenschappelijke onderbouwing Dr. Miek Jong

Aanvullende Zorg: de wetenschappelijke onderbouwing Dr. Miek Jong Aanvullende Zorg: de wetenschappelijke onderbouwing Planetree Conferentie,, 15 maart 2012 Dr. Miek Jong Louis Bolk Instituut, Driebergen Nationaal Informatie en Kenniscentrum Integrative Medicine (NIKIM)

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Alternatieve geneeswijzen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Alternatieve geneeswijzen. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Alternatieve geneeswijzen Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Inhoud Alternatieve geneeskunde 3 Homeopathie 5 Fytotherapie 9 Orthomoleculaire geneeskunde

Nadere informatie

Stress Reductie Programma

Stress Reductie Programma Stress Reductie Programma HeartMath Stress Reductie Programma Het programma is gebaseerd op jarenlang onderzoek van het Heartmath Instituut (gevestigd in Californië, USA) in samenwerking met neurologen

Nadere informatie

Hyperthermie koortsopwekking tegen kanker

Hyperthermie koortsopwekking tegen kanker Hyperthermie koortsopwekking tegen kanker Hyperthermie is een behandeling waarbij de temperatuur in het gehele of een deel van het lichaam zodanig verhoogd wordt dat hierdoor waarden als bij koorts of

Nadere informatie

R. Hoenders, CIP, Lentis. R. Hoenders, CIP, Lentis. 1. Biologisch. 2. Mind Body. 3. Energetisch. 4. Manueel. 5. Gehele systemen

R. Hoenders, CIP, Lentis. R. Hoenders, CIP, Lentis. 1. Biologisch. 2. Mind Body. 3. Energetisch. 4. Manueel. 5. Gehele systemen Wat is Integrale Psychiatrie? Integrale Psychiatrie Wat is het wel en wat is het niet? Integreren van complementaire en / of alternatieve geneeswijzen (CAG) in de reguliere psychiatrie Op basis van wetenschappelijk

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland

Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Leidraad beoordelingen behandelingen tot verzekerde pakket door Kenniscentrum GGZ van Zorgverzekeraars Nederland Mei 2014 Aanleiding Het CVZ beschrijft in het Rapport geneeskundige GGZ deel 2 de begrenzing

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

Zorgpaden: Evidence Based or Wishful thinking?

Zorgpaden: Evidence Based or Wishful thinking? Zorgpaden: Evidence Based or Wishful thinking? Jeroen van Oostrum Hoofd Business Intelligence Center 24 november 2009 Stellingen Stelling 1: Patiëntuitkomstmaten, zoals heropnames, complicaties en patiënttevredenheid,

Nadere informatie

Complementaire zorg. Waardevolle zorg

Complementaire zorg. Waardevolle zorg Complementaire zorg Waardevolle zorg n Kennismaking n Vertaling van theorie/ naar praktijk n Hoe interventies toe te passen in de praktijk n Voorbeelden uit de praktijk n Verschillende interventies: ademhalingsoefening,

Nadere informatie

Figuur overgenomen uit Value Based Healthcare prijsinschrijvingsdocumentatie van The Decision institute die hier ook opleidingen voor aanbieden.

Figuur overgenomen uit Value Based Healthcare prijsinschrijvingsdocumentatie van The Decision institute die hier ook opleidingen voor aanbieden. De waardebepaling van nieuwe producten en services in de zorg Het beantwoorden van de vraag of nieuwe producten en services in de zorg daadwerkelijk meerwaarde brengen is niet gemakkelijk. Er is een levendige

Nadere informatie

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van?

ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Medicinfo Kennisrapport ehealth en zelfmanagement, hoe worden we daar beter van? Mensen die zelf de verantwoordelijkheid nemen voor hun gezondheid en welzijn maken de beste keuzes. november 2012 Specialist

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en toekomstvisie

Samenvatting, conclusies en toekomstvisie Samenvatting, conclusies en toekomstvisie Overbelasting van Spoedeisende Hulpafdelingen wordt een steeds groter probleem in Nederland. Lange wachttijden zijn het gevolg, met een toegenomen werkdruk voor

Nadere informatie

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/ Moe! Studies naar hulpzoekend gedrag laten zien dat het besluit om een arts te bezoeken doorgaans het resultaat is van een complex proces. Niet alleen gezondheidsgerelateerde, maar ook sociale, culturele

Nadere informatie

Selectief contracteren? Prima, maar beperk mijn keuzevrijheid niet! Verzekerden en verzekeraars over selectief contracteerbeleid

Selectief contracteren? Prima, maar beperk mijn keuzevrijheid niet! Verzekerden en verzekeraars over selectief contracteerbeleid Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Romy Bes, Anne Brabers, Margreet Reitsma-van Rooijen en Judith de Jong. Selectief contracteren? Prima, maar beperk mijn

Nadere informatie

Kritische reflectie over alternatieve geneeswijzen voor rugpijn

Kritische reflectie over alternatieve geneeswijzen voor rugpijn Kritische reflectie over alternatieve geneeswijzen voor rugpijn N. Fraeyman Maart 2012 1 Scope van de presentatie 1. Afbakening van het onderwerp 2. Alternatieve therapieën en rugpijn 3. Bestuderen van

Nadere informatie

Blog voor Equicare-Plus, maart 2015

Blog voor Equicare-Plus, maart 2015 Blog voor Equicare-Plus, maart 2015 Alles over homeopathie bij paarden Wat weet jij over homeopathie? En weet je wat het voor jouw paard kan betekenen? In deze uitgebreide blog kom je van alles te weten

Nadere informatie

Local Healing in Northern Thailand. An Anthropological Study of its Effectiveness Y. Tantipidoke

Local Healing in Northern Thailand. An Anthropological Study of its Effectiveness Y. Tantipidoke Local Healing in Northern Thailand. An Anthropological Study of its Effectiveness Y. Tantipidoke Samenvatting De methoden die de biomedische wetenschap ontwikkeld heeft om het resultaat van een behandeling

Nadere informatie

Kennismaken met Planetree info@planetree.nl www.planetree.nl

Kennismaken met Planetree info@planetree.nl www.planetree.nl Kennismaken met Planetree info@planetree.nl www.planetree.nl ONDERWIJS & PLANETREE Interesse in het mee doorvertalen van Planetree naar onderwijs en onderwijs organisaties? Neem neem contact op met jim@planetree.nl

Nadere informatie

Homeopathie voor paarden

Homeopathie voor paarden Artikel: http://horsefulness.be/homeopathie-voor-paarden/ site van Horsefulness van Karine Vanderborre Homeopathie voor paarden Homeopathie, niet iedereen heeft er vertrouwen in Ikzelf sta er volledig

Nadere informatie

Hoe kan worden gegarandeerd dat mensen met osteoartritis en reumatoïde artritis overal in Europa optimale zorg krijgen: aanbevelingen van EUMUSC.

Hoe kan worden gegarandeerd dat mensen met osteoartritis en reumatoïde artritis overal in Europa optimale zorg krijgen: aanbevelingen van EUMUSC. Hoe kan worden gegarandeerd dat mensen met osteoartritis en reumatoïde artritis overal in Europa optimale zorg krijgen: van EUMUSC.NET In partnerverband met EULAR en 22 centra in Europa - Met steun van

Nadere informatie

Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID

Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID Groeien in gezondheid door kennis Onze gezondheid is ons belangrijkste bezit. Daarom is het goed dat we ons er steeds meer van bewust worden dat

Nadere informatie

Evidence based nursing: wat is dat?

Evidence based nursing: wat is dat? Evidence based nursing: wat is dat? Sandra Beurskens Lector kenniskring autonomie en participatie van mensen met een chronische ziekte Kenniskring autonomie en participatie EBN in de praktijk: veel vragen

Nadere informatie

Shared decision making Een combinatie van IT en mensgerichte zorg

Shared decision making Een combinatie van IT en mensgerichte zorg Shared decision making Een combinatie van IT en mensgerichte zorg Door Dorothea Wild, MD Stel je voor: mevrouw Smit, één van je patiënten, lijdt aan reumatoïde artritis in haar rug. Ze komt op consult

Nadere informatie

Compatibility Process Scale (ACPS). De therapeutische alliantie is gemeten met de Werk

Compatibility Process Scale (ACPS). De therapeutische alliantie is gemeten met de Werk De invloed van indicatiestelling door overleg (the Negotiated Approach) op patiëntbehandelingcompatibiliteit en uitkomst bij de behandeling van depressieve stoornissen 185 In deze thesis staat de vraag

Nadere informatie

Hart voor de Zorg Programma. Hartcoherentie training voor zorgverleners

Hart voor de Zorg Programma. Hartcoherentie training voor zorgverleners Hart voor de Zorg Programma Hartcoherentie training voor zorgverleners HeartMath Hart voor de Zorg Programma De hedendaagse hectische, steeds veranderende en veeleisende zorgomgeving vraagt veel energie

Nadere informatie

MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG

MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG MEDINELLO POLIKLINISCHE REVALIDATIE ZORG Medinello is een nieuw ZBC, een zelfstandig behandelcentrum, voor poliklinische revalidatie in Amersfoort. Een multidisciplinair team behandelt hier cliënten met

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20846 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Knittle, Keegan Title: Motivation, self-regulation and physical activity among

Nadere informatie

Een onconventionele visie op ADHD/autisme/dyslexie en dergelijke

Een onconventionele visie op ADHD/autisme/dyslexie en dergelijke Een onconventionele visie op ADHD/autisme/dyslexie en dergelijke Hoe vinden wij effectieve aanpak/therapieën? Hoe gaan wij er in de tussentijd mee om? Eugen Oetringer Karen Zimmermann @IntelligentOrgs,

Nadere informatie

REFLECTIEVE PRACTITIONER WETENSCHAPPELIJKE CLINICUS MISSIE SCIENTIST-PRACTITIONER NISPA. Hoe wordt je een scientist-practitioner?

REFLECTIEVE PRACTITIONER WETENSCHAPPELIJKE CLINICUS MISSIE SCIENTIST-PRACTITIONER NISPA. Hoe wordt je een scientist-practitioner? REFLECTIEVE PRACTITIONER Hoe wordt je een scientist-practitioner? 29 januari 2016 Boukje Dijkstra Inituïtie, fingerspitzengefühl, patiënt en zijn verschillen staan centraal, patiënt is uniek, geen standaard

Nadere informatie

The quality of dying: autonomie en begeleiding

The quality of dying: autonomie en begeleiding 18 mei 2006 Jaarbeurs Utrecht The quality of dying: autonomie en begeleiding Marieke Schreuder Verpleegkundig specialist UMCUtrecht/IKMN haschreuder@ikmn.nl Inhoud Concept autonomie Onderzoeksresultaten

Nadere informatie

Gedeelde Besluitvorming: de tijd van pamperen is voorbij!?

Gedeelde Besluitvorming: de tijd van pamperen is voorbij!? Agenda Gedeelde Besluitvorming: de tijd van pamperen is voorbij!? Verpleegkundig expert Gedeelde Besluitvorming Gedeelde besluitvorming: Definitie; achtergrond; doel Stappen van GB Rol verpleegkundige

Nadere informatie

Nationale en klinische ontwikkelingen in de psycho-oncologie; kunnen we online?

Nationale en klinische ontwikkelingen in de psycho-oncologie; kunnen we online? Nationale en klinische ontwikkelingen in de psycho-oncologie; kunnen we online? Mecheline van der Linden Afdeling medische oncologie VU medisch centrum 2011 1 Kanker: incidentie en prevalentie Incidentie:

Nadere informatie

VEILIGHEID & VOORSCHRIJVEN VAN MEDICATIE SARAH JANUS

VEILIGHEID & VOORSCHRIJVEN VAN MEDICATIE SARAH JANUS VEILIGHEID & VOORSCHRIJVEN VAN MEDICATIE SARAH JANUS OVER MIJ Veiligheid & voorschrijven van medicatie 6-11-2014 2 IK ZAL HET VANDAAG HEBBEN OVER Onderzoek doen OF waarom onderzoek doen leuk is en soms

Nadere informatie

Zelfmanagement; bezuiniging of investering

Zelfmanagement; bezuiniging of investering Zelfmanagement; bezuiniging of investering Jan Walburg. Utrecht 12 mei 2011. Congres Zelfmanagement Jan A. Walburg loodgieter hypotheek notaris onderhoud bank schilder gemeente belasting parkeren garage

Nadere informatie

Zorg door alternatieve geneeswijzen

Zorg door alternatieve geneeswijzen Zorg door alternatieve geneeswijzen Alternatieve geneeswijzen Inhoud Alternatieve geneeskunde 3 Homeopathie 6 Fytotherapie 8 Orthomoleculaire geneeskunde 10 Advies 11 Alternatieve geneeswijzen is een verzamelnaam

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Voorbeeld Examen Inleiding in de Klinische Psychologie

Voorbeeld Examen Inleiding in de Klinische Psychologie Voorbeeld Examen Inleiding in de Klinische Psychologie Woord vooraf: -Het examen is vrij uitgebreid en pittig. Dit is bewust gedaan zodat u vragen heef rond verschillende onderwerpen en aspecten van de

Nadere informatie

Protocol voor complementaire en alternatieve geneeswijzen; naar een verantwoorde toepassing binnen de ggz 1

Protocol voor complementaire en alternatieve geneeswijzen; naar een verantwoorde toepassing binnen de ggz 1 k o r t e b i j d r a g e Protocol voor complementaire en alternatieve geneeswijzen; naar een verantwoorde toepassing binnen de ggz 1 h. j. r h o e n d e r s, m. t. a p p e l o, h. v a n d e n b r i n

Nadere informatie

Comorbiditeit & richtlijnen: gaat dat samen?

Comorbiditeit & richtlijnen: gaat dat samen? Comorbiditeit & richtlijnen: gaat dat samen? TRANZO ZORGSALON 14 oktober 2010 Marjolein Lugtenberg TRANZO, UvT/ PZO, RIVM Richtlijnen o Ter verbetering van kwaliteit van zorg o Bron van evidence-based

Nadere informatie

Drs. Jan Willem Louwerens Klinisch psychiater

Drs. Jan Willem Louwerens Klinisch psychiater Drs. Jan Willem Louwerens Klinisch psychiater Contact en vertrouwen De positieve bijwerkingen van communicatie Jan Willem Louwerens, psychiater Noordland Kernzorg, Zuidlaren Positieve Bijwerkingen zijn

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 juni 2011 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 30 juni 2011 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EH Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding

Samenvatting. Inleiding 214 Inleiding Als werknemers door ziekte twee jaar niet hebben kunnen werken of maar gedeeltelijk hebben kunnen werken, kunnen zij een arbeidsongeschiktheidsuitkering aanvragen bij UWV. Mede op basis van

Nadere informatie

Ruggespraak. Ruggespraak. Presentatie Ariette Sanders - Netwerkbijeenkomst Platform Gedeelde Besluitvorming - Maart 2013 RUGPIJN? agenda.

Ruggespraak. Ruggespraak. Presentatie Ariette Sanders - Netwerkbijeenkomst Platform Gedeelde Besluitvorming - Maart 2013 RUGPIJN? agenda. agenda Ruggespraak Kennismaking Achtergrond van het onderzoek Methode Resultaten Discussie Conclusie A.R.J. Sanders1, W.Verheul2, T.Magneé2, H.M.Pieters, P. Verhaak2, N.J. de Wit1,, J.M. Bensing2 RUGPIJN?

Nadere informatie

De wens een goede moeder te zijn

De wens een goede moeder te zijn De wens een goede moeder te zijn welke impact hebben de ethische bedenkingen van vrouwen op hun keuzes voor prenatale testen? Dr. E. Garcia 12-12-2013 In search of good motherhood How prenatal screening

Nadere informatie

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety

Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Cognitive self-therapy A contribution to long-term treatment of depression and anxiety Uitgave in de RGOc-reeks, nummer 12 Copyright 2006 Peter C.A.M. den Boer, Groningen Cognitive self-therapy. A contribution

Nadere informatie

Patiëntveiligheid door Klinische Paden

Patiëntveiligheid door Klinische Paden Patiëntveiligheid door Klinische Paden Dr. Kris Vanhaecht CZV-KULeuven Secretary General European Pathway Association Kris.Vanhaecht@med.kuleuven.be Klinisch Pad Een middel om een patiëntgericht programma

Nadere informatie

Remgeldeffecten van het verplichte eigen risico in de zvw

Remgeldeffecten van het verplichte eigen risico in de zvw Remgeldeffecten van het verplichte eigen risico in de zvw Rudy Douven en Hein Mannaerts Ingezonden brief naar aanleiding van Is de Zorgverzekeringswet een succes? In TPEdigitaal 4(1) pp. 1-24 Wynand van

Nadere informatie

OPLEIDING INTENSIVE CARE VERPLEEGKUNDIGE

OPLEIDING INTENSIVE CARE VERPLEEGKUNDIGE OPLEIDING INTENSIVE CARE VERPLEEGKUNDIGE 1. Deskundigheidsgebied van de intensive care verpleegkundige blad 2 van 11 2. Eindtermen voor de opleiding intensive care verpleegkundige blad 6 van 11 LRVV Deel

Nadere informatie

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH

NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH NVAG 16012014 Prof. Dr Marie Louise Essink-Bot en drs Marielle Jambroes MPH Slide 5 Ik ga u een stukje van mijn oratie laten zien, die ik op 11-12-13 heb uitgesproken. Voor degenen die daar ook waren,

Nadere informatie

evaluating the effectiveness of an e- learning based clinically integrated basic EBM course Sjors Coppus Ben Willem Mol

evaluating the effectiveness of an e- learning based clinically integrated basic EBM course Sjors Coppus Ben Willem Mol A cluster randomised controlled trial evaluating the effectiveness of an e- learning based clinically integrated basic EBM course Namens de EU-EBM EBM Unity Sjors Coppus Ben Willem Mol Vaardigheidstest

Nadere informatie

Ruth Mangroe,MSc 20 maart 2013

Ruth Mangroe,MSc 20 maart 2013 Ruth Mangroe,MSc 20 maart 2013 Ontwikkelingen binnen de gezondheidszorg hebben direct invloed op de wijze waarop men verwacht dat de praktische dienstverlening zal worden uitgevoerd of geboden. Dat de

Nadere informatie

Integrale lichaamsmassage

Integrale lichaamsmassage Integrale lichaamsmassage Eindtermen theorie: - De therapeut heeft kennis van anatomie/fysiologie en pathologie m.b.t. Integrale lichaamsmassage; - De therapeut is zich ervan bewust dat een massage behandeling

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21796 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21796 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21796 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Bruggink, Sjoerd Cristoffel Title: Transmission and treatment of cutaneous warts

Nadere informatie

Multimorbiditeit & Klinisch redeneren. Karin Timm Hester Vermeulen

Multimorbiditeit & Klinisch redeneren. Karin Timm Hester Vermeulen Multimorbiditeit & Klinisch redeneren Karin Timm Hester Vermeulen Mw B Voorstellen Gezondheidsprobleem Multimorbiditeit Twee of meer (chronische) ziekten tegelijkertijd Bijna 2 miljoen mensen! Bij 2/3

Nadere informatie

Grenzeloos einde: zorg tegen beter weten in of geplande zorg?

Grenzeloos einde: zorg tegen beter weten in of geplande zorg? Grenzeloos einde: zorg tegen beter weten in of geplande zorg? Prof.dr.K.C.P.Vissers, MD, PhD, FIPP Kenniscentrum Palliatieve Zorg UMC St Radboud Nijmegen Doodgaan behoort tot het zeer weinige dat niet

Nadere informatie

Reumatoïde Artritis: Er is hoop! Doelstellingen van deze site. Wie ben ik?

Reumatoïde Artritis: Er is hoop! Doelstellingen van deze site. Wie ben ik? Reumatoïde Artritis: Er is hoop! In 2005 heb ik de site Artritis Psoriatica: Er is hoop! op het web gezet, omdat mijn vrouw, die AP heeft, heel veel baat had (en nog steeds heeft!) bij een reumadieet,

Nadere informatie

Wetenschappelijk onderzoek naar de effectiviteit van acupunctuur

Wetenschappelijk onderzoek naar de effectiviteit van acupunctuur Wetenschappelijk onderzoek naar de effectiviteit van acupunctuur Ineke van den Berg MSc Klinische Epidemiologie Acupuncturiste, Fysiotherapeute Erasmus Universitair MC, Rotterdam Rotary september 2009

Nadere informatie

Inschatting wilsbekwaamheid volgens KNMG richtlijn

Inschatting wilsbekwaamheid volgens KNMG richtlijn Naam patiënt:.. Geboortedatum patiënt:... Naam afnemer: Datum afname: Inschatting wilsbekwaamheid volgens KNMG richtlijn 1. Wilsbekwaamheid wordt altijd beoordeeld ter zake een bepaald onderzoek of bepaalde

Nadere informatie

Eindopdracht Verbeterplan zorg aan chronisch zieken

Eindopdracht Verbeterplan zorg aan chronisch zieken OEFENTOETS 1 Dit document bevat een uitwerking van de eindopdracht behorende bij de Praktijkcursus Gezondheidszorg, namelijk het schrijven van een verbeterplan voor de zorg aan chronisch zieke patiënten

Nadere informatie

Universitair Medisch Centrum Groningen

Universitair Medisch Centrum Groningen Universitair Medisch Centrum Groningen Beter af met minder Reduction of Inappropriate psychotropic Drug use in nursing home residents with dementia Claudia Groot Kormelinck Prof.dr. Sytse Zuidema Probleemgedrag

Nadere informatie

Geboorteplan Afdeling gynaecologie en verloskunde AZM November 2014

Geboorteplan Afdeling gynaecologie en verloskunde AZM November 2014 Geboorteplan Afdeling gynaecologie en verloskunde AZM November 2014 Inleiding bij dit document Wat is een geboorteplan Een geboorteplan is een schema waarin je beschrijft wat je verwachtingen en wensen

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Parenting Support in Community Settings: Parental needs and effectiveness of the Home-Start program J.J. Asscher Samenvatting (Dutch summary) Ouders spelen een belangrijke rol in de ontwikkeling van kinderen.

Nadere informatie

Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding

Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding Samenvatting leerstof Geriatrie opleiding Klinisch redeneren doen we in feite al heel lang. VUmc Amstel Academie heeft hiervoor een systematiek ontwikkeld, klinisch redeneren in 6 stappen, om gedetailleerd

Nadere informatie

Landelijk Opleidingscompetentieprofiel. Master Physician Assistant

Landelijk Opleidingscompetentieprofiel. Master Physician Assistant Landelijk Opleidingscompetentieprofiel Master Physician Assistant Dit Landelijk Opleidingscompetentieprofiel van de Physician Assistant is tot stand gekomen door samenwerking tussen de 5 PA opleidingen

Nadere informatie

Gevolgen invoering Directe Toegankelijkheid Fysiotherapie

Gevolgen invoering Directe Toegankelijkheid Fysiotherapie Gevolgen invoering Directe Toegankelijkheid Fysiotherapie Project: 0468 In opdracht van: Zorgverzekeraars Nederland Auteur: Philip Mokveld/Marieke Smit Datum: 23 mei 2007 Vektis BV Sparrenheuvel 18 3708

Nadere informatie

Health Advisory Services 08-03-06

Health Advisory Services 08-03-06 Health Advisory Services 08-03-06 Oolgaardtlezing 4 maart 2008 Van Disease Management naar levensloopbegeleiding voor mensen met een Autisme Spectrum Stoornis (ASS) Ir. W. (Wine) te Meerman MSc, Managing

Nadere informatie

KNOV-Visie. Voeding van de pasgeborene. Utrecht 2015

KNOV-Visie. Voeding van de pasgeborene. Utrecht 2015 1 5 KNOV-Visie Voeding van de pasgeborene Utrecht 015 6 1 7 8 9 10 11 1 1 1 15 16 17 18 19 0 1 5 6 7 8 9 0 1 5 6 7 8 9 0 CLIËNTE De cliënte en haar partner maken een geïnformeerde keuze over de voeding

Nadere informatie

Brief van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Brief van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport 29689 Herziening Zorgstelsel 31016 Ziekenhuiszorg Nr. 623 Brief van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 23 juni 2015 Hierbij

Nadere informatie

Besluitvorming in de palliatieve fase

Besluitvorming in de palliatieve fase Palliatief redeneren Besluitvorming in de palliatieve fase Expertisecentrum palliatieve zorg UMC Utrecht Saskia Teunissen Hoogleraar hospicezorg UMC Utrecht Foto s Nynke Thien Klinisch redeneren en palliatief

Nadere informatie

Professionaliteit in de zorg voor de jeugd

Professionaliteit in de zorg voor de jeugd Professionaliteit in de zorg voor de jeugd Professionals in de jeugdzorg Jo Hermanns Met de professionaliteit van de werkers in de jeugdzorg is weinig mis Hoog opleidingsniveau Aanvullende trainingen Werkbegeleiding/supervisie

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting

Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 De laatste jaren is de mortaliteit bij patiënten met psychotische aandoeningen gestegen terwijl deze in de algemene populatie per leeftijdscategorie is gedaald. Een belangrijke

Nadere informatie

Mindfulness voor zorgprofessionals. Barbara Doeleman van Veldhoven Hanne Verweij

Mindfulness voor zorgprofessionals. Barbara Doeleman van Veldhoven Hanne Verweij Mindfulness voor zorgprofessionals Barbara Doeleman van Veldhoven Hanne Verweij Onderzoek MFN bij zorg professionals Stress Depressieve klachten Burnout klachten Rumineren Empathie Zelfcompassie Tevredenheid

Nadere informatie

Afdeling Fysiotherapie

Afdeling Fysiotherapie 00 Afdeling Fysiotherapie Wat kunnen wij u bieden? Route 59 Inleiding Het menselijk lichaam is een verbazend knap en goed georganiseerd geheel van spieren, botten en gewrichten waar we dagelijks op moeten

Nadere informatie

Beïnvloedende factoren vanuit EBNN die de implementatie van innovaties op verpleegafdelingen bevorderen

Beïnvloedende factoren vanuit EBNN die de implementatie van innovaties op verpleegafdelingen bevorderen Associatiedag Katrin Gillis, Krista Turnhout Heeren 12 en september Hilde Lahaye 2011 Beïnvloedende factoren vanuit EBNN die de implementatie van innovaties op verpleegafdelingen bevorderen 1 De EBNN bijdragen

Nadere informatie

GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray

GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray GGZ Centrum Roermond Regionaal Centrum GGZ Venlo Regionaal Centrum GGZ Venray GGZ Centrum Roermond Informatie voor de cliënt 2 De Regionale Centra GGZ Venray, Venlo en Roermond Lichamelijke klachten heeft

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Dag van de Complementaire Zorg, 19 april 2013 in Barneveld

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Dag van de Complementaire Zorg, 19 april 2013 in Barneveld Toespraak Gerdi Verbeet bij de Dag van de Complementaire Zorg, 19 april 2013 in Barneveld Dames en heren, Hartelijk dank voor de uitnodiging hier te spreken. Ik vind het bijzonder hier in dit gezelschap

Nadere informatie

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant

Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Preventie van depressie bij adolescenten: wat is de beste weg? Dr. Daan Creemers Gz-psycholoog/onderzoekscoordinator K&J GGZ Oost Brabant Film: fragmenten Iedereen depressief (VPRO) Wat is een depressie?

Nadere informatie

Muziektherapie in de oncologie

Muziektherapie in de oncologie Muziektherapie in de oncologie Wetenschap en praktijk combineren Tom Abrahams 26 mei 2015 Wat is muziektherapie? Een vorm van vaktherapie Ervaringsgericht Interventies binnen muzikale context Waar wordt

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

Gedragscode Internationale Samenwerking Gezondheidszorg (ISG) van de

Gedragscode Internationale Samenwerking Gezondheidszorg (ISG) van de Gedragscode Internationale Samenwerking Gezondheidszorg (ISG) van de Nederlandse Vereniging voor Tropische Geneeskunde en Internationale Gezondheidszorg (NVTG) 6 maart 2008 Introductie De voorliggende

Nadere informatie

Is de therapeutische relatie in CGT voor CVS van belang voor het behandelresultaat?

Is de therapeutische relatie in CGT voor CVS van belang voor het behandelresultaat? Is de therapeutische relatie in CGT voor CVS van belang voor het behandelresultaat? Hans Knoop Marianne Heins Gijs Bleijenberg CGT leidt tot een afname van klachten % patienten dat geen of duidelijk minder

Nadere informatie

EVOLUTIE VAN DE PREVALENTIE EN DE KOSTPRIJS VAN CHRONISCHE ZIEKTES

EVOLUTIE VAN DE PREVALENTIE EN DE KOSTPRIJS VAN CHRONISCHE ZIEKTES VERTEGENWOORDIGING & STUDIES EVOLUTIE VAN DE PREVALENTIE EN DE KOSTPRIJS VAN CHRONISCHE ZIEKTES Eind 2013 hebben de Onafhankelijke Ziekenfondsen een analyse gemaakt van de concentratie van de uitgaven

Nadere informatie

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg

Screening en behandeling van psychische problemen via internet. Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Viola Spek Universiteit van Tilburg Screening en behandeling van psychische problemen via internet Online screening Online behandeling - Effectiviteit

Nadere informatie