STEP. sustainable tourism in estuary parks handboek guideline. The Broads Polders van Kruibeke Nationaal Park De Biesbosch

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "STEP. sustainable tourism in estuary parks handboek guideline. The Broads Polders van Kruibeke Nationaal Park De Biesbosch"

Transcriptie

1 STEP sustainable tourism in estuary parks handboek guideline

2 voorwoord Met trots bied ik u dit boek aan met de resultaten van het Interreg project STEP (Sustainable Tourism in Estuary Parks). Dankzij het enthousiasme, de inspiratie, ambitie en het doorzettingsvermogen van vele organisaties en vooral van bevlogen mensen is STEP een succes geworden. De steun vanuit Interreg IVA 2 Zeeën is daarbij onontbeerlijk geweest. Het secretariaat in Lille was bij alle vragen die we hadden altijd enorm behulpzaam. De resultaten van STEP zijn van groot belang voor de duurzame ontwikkeling in in Engeland, de in België en de Biesbosch in Nederland. People, Planet en Profit varen er wel bij en met Pleasure is eraan gewerkt. Binnen het STEP-programma zijn niet alleen inhoudelijk duurzame projecten en producten gerealiseerd. Er is ook geleerd van elkaars culturen, organisaties, verschil in posities in netwerken, ondernemerschap, politieke en bureaucratische verhoudingen en er is genoten van elkaars specialiteiten in omgeving en eten en drinken. De opgebouwde relaties en netwerken zullen bestendigen, zich uitbreiden en daarmee ook duurzaam over grenzen heen worden voortgezet. Natuurlijk waren er ook lastige kwesties, zoals (te) strikte regelgeving, lange procedures, intensieve verantwoording en controle, harde deadlines, risicovolle aanbestedingen (in tijd en in resultaat), vermenging met andere projecten, werkdruk en soms overbelasting van medewerkers. De gebieden, hun inwoners en ondernemers verdienen een duurzame toekomst. Met STEP is aangetoond dat dit in een open samenwerking en met wederzijds respect voor verschillen ook kan! Wellicht is de grootste verdienste van het project dat duurzaamheid in toeristisch-recreatieve gebieden gewoon is geworden, voor de organisaties, voor medewerkers, voor betrokken ondernemers en voor een groot deel van de bezoekers. Als voorzitter van de Internationale Stuurgroep ben ik zeer erkentelijk voor al het werk van de Internationale Coördinatiegroep. Mocht u mij vragen of ik weer zou participeren in een dergelijk project dan is daarop een volmondig JA! het antwoord. H. Wagemakers Voorzitter van de Internationale Stuurgroep STEP wethouder te Dordrecht preface It is with pride that I offer you this book which outlines the results of Interreg STEP project (Sustainable Tourism in Estuary Parks). Thanks to the enthusiasm, inspiration, ambition and perseverance of many organisations and many passionate people, the STEP project has become a success. The support from Interreg IVA 2 Seas has been indispensable for this. The Lille secretariat was always very helpful with any questions that we had. The STEP results are of major importance to the sustainable development in in England, De in Belgium and De Biesbosch in the Netherlands. People, Planet and Profit are benefitting from this and the work was and is done with Pleasure. STEP is a programme in which not only intrinsically sustainable projects and products are being realised. All parties also learned from each other's cultures, organisations, differences of positions in networks, entrepreneurship, political and bureaucratic relationships as well as enjoyed each other's specialties in the surroundings and in food and drink. This buildup of relationships and networks will also continue, expand and, with that, will also continue in a sustainable manner across borders. Of course there were also difficult issues, such as (too) strict legislation, long procedures, intensive accountability and control, hard deadlines, risky tenders, both in terms of time and result, the mix with other projects, work load and sometimes stress among personnel. The regions, residents and entrepreneurs deserve a sustainable future. STEP has shown that this can be realised in open cooperation and with mutual respect for differences! The project's biggest merit may very well be that sustainability in tourist-recreational regions has become common for the organisations, for staff, for committed entrepreneurs and for a majority of the visitors. As chairman of the International Steering Group, I am most grateful for all the work of the International Coordination Group. If you were to ask me if I would participate in such a project again, my answer would be a heartfelt YES! H. Wagemakers Chairman of the International Steering Group STEP Alderman in Dordrecht STEPhandboek STEPguideline

3 inhoud content perhaps the biggest lesson is how much MORE there is to LEARN hoofdstuk 1 inleiding chapter 1 introduction hoofdstuk 2 samenvatting chapter 2 summary hoofdstuk 3 samenwerking chapter 3 cooperation hoofdstuk 4 resultaten chapter 4 results medewerkers STEP literatuurlijst colofon pagina 8 page 8 pagina 12 page 12 pagina 24 page 24 pagina 32 page 32 pagina 57 pagina 58 pagina 60 Simon Hooton Authority misschien is de grootste les wel, hoeveel meer er te leren is personnel STEP documentation editing, design & production page 57 page 58 page 60 STEPhandboek inhoud STEPguideline content

4 8 9 hoofdstuk 1 chapter 1 inleiding Wat hebben de natuurgebieden het in Nederland, de in België en de Broads in Groot-Brittannië met elkaar gemeen? Het zijn alle drie landschappen die door de getijdenwerking van het water constant in ontwikkeling zijn en waarbij er een natuurlijke dynamiek ontstaat van afslag en aangroei van land. Maar ook de mensen die in deze gebieden werken, hebben iets gemeenschappelijks: de drijfveer om bezoekers op een duurzame manier kennis te laten maken met deze prachtige gebieden. Hiervoor zoeken zij de juiste balans tussen toerisme, natuur en milieu. Duurzaam toerisme in stroomversnelling Al jaren werken de drie getijdengebieden op lokaal niveau aan de bevordering en ontwikkeling van duurzaam toerisme. Vanaf eind 2009 is dit in een stroomversnelling geraakt door het internationale samenwerkingsprogramma STEP: Sustainable Tourism in Estuary Parks. In dit programma hebben vier organisaties, die verantwoordelijk zijn voor de drie gebieden, gewerkt aan acties voor duurzaam toerisme, bezoekersmanagement en publiek-private samenwerking. En met succes, want de resultaten mogen er zijn. Aan het STEP-project ging een goede voorbereiding vooraf: een Interregproject kan alleen zo succesvol zijn als dit STEP-project als het goed is voorbereid en als het direct in het eerste jaar goed op de rails gezet wordt door vaak bij elkaar te komen, intensief elkaars acties te bekijken en te bespreken en door 's avonds elkaar op een andere manier te leren kennen. Dan ontstaat er vertrouwen en krijg je een hecht team van mensen die zin hebben om er met elkaar echt iets van te maken, aldus Wim van Hooff, extern adviseur en coördinator van het project. introduction What do the nature conservation areas of Nationaal Park De Biesbosch in the Netherlands, De in Belgium and the Broads in Great Britain have in common? All three are landscapes that are constantly changing due to the tidal movement of the water resulting in natural dynamics of erosion and creation of land. But the people working in these areas also have something in common: the drive to make visitors acquainted with these beautiful areas in a sustainable manner. To this end, they are looking for the proper balance between tourism, nature and the environment. Sustainable tourism is gaining momentum For many years, the three tidal areas are working on a local level to promote and develop sustainable tourism. From the end of 2009 onwards, this has gained momentum through the international cooperation programme STEP: Sustainable Tourism in Estuary Parks. In this programme, four organisations in charge of the three areas have worked on campaigns for sustainable tourism, visitor management and public-private cooperation and have done so successfully, because the results speak for themselves. The STEP-project was preceded by sound preparations: an InterregProject can only be as successful as this STEP-project if it has been properly prepared and if it is immediately and properly set in motion in the first year by having regular meetings, by intensively studying and discussing each other's actions and by getting to know each other s other sides in a casual setting. This creates trust and a close-knit team of people who really feel like making things work with each other, according to Wim van Hooff, external project advisor and coordinator. Startconferentie in de Start conference in De Partnerorganisaties Partner organisations Bij het STEP-project zijn vier organisaties betrokken geweest: Four organisations were involved in the STEP-project: Parkschap (lead partner) Parkschap (lead partner) from uit Nederland the Netherlands Waterwegen en Zeekanaal NV uit België Waterwegen en Zeekanaal NV from Belgium Agentschap voor Natuur en Bos uit België Agentschap voor Natuur en Bos from Belgium Broads Authority uit Groot-Brittannië Broads Authority from Great Britain De twee Belgische partners Waterwegen en Zeekanaal NV en The two Belgian partners Waterwegen en Zeekanaal NV and het Agentschap voor Natuur en Bos werken samen aan de ontwikkeling en inrichting van het overstromingsgebied de Polders van the floodplains of De. Agentschap voor Natuur en Bos together develop and landscape Kruibeke. Met gepaste trots presenteren de partners in dit STEP-handboek de ervaringen uit deze grensoverschrijdende samenwerking, de gezamenlijke hoogtepunten, de behaalde resultaten per gebied en wat de partners van elkaar hebben geleerd in dit project. Financiering Het totale budget voor het STEP-project bedroeg 6 miljoen euro, waarvan 2,5 miljoen euro afkomstig uit het Interreg IVA 2 Zeeënprogramma waarbij de financiering kwam uit het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling. Deze bijdrage vanuit Europa heeft ervoor gezorgd dat de partners in elkaars keuken konden kijken en kennis met elkaar konden delen tijdens excursies en gezamenlijke bijeenkomsten. Hierdoor zijn sneller resultaten geboekt dan wanneer de partners dit op eigen kracht hadden moeten doen. Naast de gezamenlijke resultaten heeft ieder afzonderlijk natuurgebied lokale acties opgepakt en uitgevoerd. With justifiable pride the partners in this STEP-manual present the experiences from this cross-border cooperation, the joint highlights, the results realised in each area and what the partners learnt from each other in this project. Financing The budget for the STEP-project totalled 6 million, with 2.5 million originating from the Interreg IVA 2 Seas-programme with the financing originating from the European Regional Development Fund. This contribution from Europe made it possible for the partners to look behind the scenes at each location and to share knowledge with each other during excursions and joint meetings. Because of this, results were achieved more quickly than should the partners have done this on their own. Apart from the joint results, each individual nature conservation area initiated and carried out local actions. startconferentie 11/05/2010 Laurent Vanden Abeele Agentschap voor natuur en Bos Met de startconferentie was de toon meteen gezet voor het verdere verloop van het project. We kregen een boottocht over de Schelde langs het projectgebied, enkele veldbezoeken, interessante sprekers en discussie over duurzaam toerisme, economische effecten en publiek-private samenwerking en een drietal workshops over de centrale thema s en projectlocaties in Engeland, Vlaanderen en Nederland voorgeschoteld. Deze conferentie was ideaal om met collega s uit andere landen in contact te komen en kennis uit te wisselen over projectgerelateerde en andere onderwerpen. Een enthousiast initiatief dat ook bij de stakeholders goed onthaald werd en dat een goed vertrekpunt was om ons doel te realiseren, kennis en ervaring uitwisselen over duurzaam toerisme, bezoekersmanagement en publiek-private samenwerkingen, aldus Laurent Vanden Abeele van het Agentschap voor Natuur en Bos. STEPhandboek hoofdstuk 1: inleiding STEPguideline chapter 1: introduction

5 10 11 De voorbereidingen voor het samenwerkingsprogramma STEP vonden plaats in de periode van het najaar 2008 tot en met het voorjaar Eind 2009 werd de aanvraag goedgekeurd en op 11 mei 2010 was de startconferentie in het Belgische Kruibeke. Tijdens deze dag namen zeventig betrokkenen deel aan workshops 2. Preparations zoekersmanagement en publiek-private samenwerking. The preparations for the STEP cooperation programme took place 3. in the period of the autumn of 2008 up to and including the spring of On 11 May 2010, the start conference was held in Krui- Inspiratie beke, Belgium. During this day, seventy parties involved participa- Dit inspiratieboek is vooral gemaakt voor bedrijven en instellingen ted in workshops on the three central themes: criteria for in Europa die zich bezighouden met duurzaam toerisme in wet- sustainable tourism, visitor management and public-private co- lands en nationale parken. Daarnaast is dit boek een inspiratie- operation. bron voor alle stakeholders en potentiële investeerders in de drie natuurgebieden, externe deelnemers in de projecten en uitge voerde acties, bestuurders, nationale en internationale collega- Inspiration organisaties en het gemeenschappelijk technisch secretariaat van This inspirational book was written especially for companies and in- het Interregprogramma. stitutes in Europe engaging in sustainable tourism in wetlands and national parks. It also serves as a source of inspiration for all stakeholders and potential investors in the three nature conservation areas, external participants in the projects and realised actions, administrators, national and international fellow organisations and the joint technical secretariat of the Interreg programme The initial conference immediately set the tone for the further progress of the project. We were offered a boat trip on the river Scheldt along the project area, some field visits, interesting speakers and a discussion on sustainable tourism, economic ef- start conference 11/05/2010 fects and public-private cooperation and attended three workshops on the central themes and project locations in England, Flanders and the Netherlands. This conference was ideal to get in touch with colleagues from other countries and to exchange Laurent Vanden Abeele knowledge on project-related and other issues. An enthusiastic Agentschap voor natuur en Bos initiative that was also warmly welcomed among the stakeholders and that served as a good point of departure to realise our goal, to exchange knowledge and experience on sustainable tourism, visitor management and public-private cooperation, according to Laurent Vanden Abeele of Agentschap voor Natuur en Bos. 9. STEPhandboek hoofdstuk 1: inleiding STEPguideline chapter 1: introduction over de drie centrale thema s: criteria voor duurzaam toerisme, be- Voorbereidingen Fotopagina hoofdstuk 1 1. Afbreekbare ballonnen prikken bij de startconferentie in Informatiebord bij Kallebeek - 3. Excursie in tijdens startconferentie Artist impression toekomstige inrichting - 5. Excursie Startconferentie Workshop startconferentie Workshop startconferentie Lunch op de boot tijdens excursie Lake District - Photo page chapter 1 1. Pricking biodegradable balloons at start conference Informationpanel at Kallebeek - 3. Excursion during start conference Artist impression future layout - 5. Excursion Start conference in Workshop start conference Workshop start conference Lunch on board during the Lake District excursion

6 12 13 hoofdstuk 2 samenvatting Natuurgebieden in estuaria worden in toenemende mate geconfronteerd met milieuproblemen en sociaal maatschappelijke ontwikkelingen. Toenemende recreatiedruk, stijgende waterniveaus door klimaatveranderingen, nieuwe overstromingsgebieden, strengere beschermingsrichtlijnen (Natura 2000), afname van chapter 2 summary Nature conservation areas in estuaries are facing environmental problems and social developments to an increasing extent. Increasing recreational pressure, rising water levels due to climate Voorlichting over en toekenning van het Europees Handvest voor Duurzaam Toerisme aan de Biesbosch. Briefing and award ceremony European Charter for Sustainable Tourism. agrarisch gebruik en een toename van milieuvervuiling zijn bedreigingen die het voortbestaan van deze natuurgebieden aantasten. STEP heeft een aantal van deze vraagstukken op een duurzame manier aangepakt en nieuwe kansen geboden om de gebieden aantrekkelijker te maken voor het publiek. Internationale samenwerking STEP heeft als doelstelling om via gezamenlijke projecten duur- changes, new floodplains, stricter protection guidelines (Natura 2000), a decrease in agricultural use and an increase in environmental pollution pose threats that affect the continued existence of these nature conservation areas. STEP has tackled a number of these issues in a sustainable manner and offered new opportunities to make these areas more attractive for the public. International cooperation men om samen acties op te pakken, zou het mogelijk zijn om grote stappen te zetten op dit gebied. teams to initiate actions together, it would be possible to make much progress in this field. zaam toerisme te bevorderen in de natuurgebieden Nationaal Park STEP's objective is to promote sustainable tourism through joint Daarnaast had iedere partner ook nog eigen redenen om deel te Moreover, each partner also had their own reasons for participating De Biesbosch in Nederland, de in België en projects in the nature conservation areas Nationaal Park De Bies- nemen aan het STEP-project. in the STEP-project. de Broads in Groot-Brittannië. De partners hebben binnen het bosch in the Netherlands, De in Belgium and STEP-project speciale aandacht besteed aan het verkrijgen van het the Broads in Great Britain. Within the STEP-project, the partners We werden gevraagd door de lead partner Parkschap Nationaal We were asked by the lead partner Parkschap Nationaal Park De Europese Handvest voor Duurzaam Toerisme. Zowel in de Broads paid special attention to obtaining the European Charter for Sus- Park De Biesbosch omdat zij een Engelse partner nodig hadden om Biesbosch because they needed an English partner to submit the als in de Biesbosch is dit gelukt. De zullen tainable Tourism. This has been realised in both the Broads and De de aanvraag in te dienen. Het werd voor ons duidelijk dat we veel application. It became clear to us that we had many ambitions in zeer waarschijnlijk over enkele jaren dit voorbeeld volgen. Biesbosch. De are likely to follow suit in a few gemeenschappelijke ambities hadden en dat er veel te winnen was common and that there was much to be gained by getting on years' time. door aan te haken, aldus Simon Hooton van de Broads Authority. board, states Simon Hooton of the Broads Authority. Grote stappen door Europese bijdrage De vier partners van de drie natuurgebieden waren er allemaal van overtuigd dat met een Europese bijdrage in korte tijd veel bereikt Big steps owing to European contribution De Belgische partner Waterwegen en Zeekanaal NV zag kansen in de ruime ervaring van zowel de Biesbosch als de Broads Authority op het gebied van duurzaam toerisme. Deze ervaring gecombi- The Belgian partner Waterwegen en Zeekanaal NV saw opportunities in the broad experience of both De Biesbosch and the Broads Authority in the field of sustainable tourism. This experience com- zou kunnen worden op het gebied van duurzaam toerisme. Door The four partners of the three nature conservation areas were all neerd met de resultaten van de individuele en gezamenlijke bined with the results of the individual and joint studies could re- kennis en kunde te delen en grensoverschrijdende teams te vor- convinced that with a European contribution much could be reali- sult in a constructive and coordinated vision in respect of sed in the field of sustainable tourism in a short period of time. By sustainable tourism in other safety and nature projects along the sharing knowledge and expertise and by forming cross-border hoogtepunt en de Biesbosch Europees Handvest voor Duurzaam Toerisme Het streven naar verdere verduurzaming van de Biesbosch en de samenwerking hierin met ondernemers leverde het Parkschap in 2012 de toekenning op van het Europees Handvest voor Duurzaam Toerisme door de Europarc Federation, een samenwerkingsverband van Europese beschermde gebieden. Ook de hernieuwde aanvraag van de Broads Authority leidde in 2011 tot het ontvangen van het Handvest voor een tweede termijn van vijf jaar. De organisatie kreeg veel lof voor de geboekte voortgang in het duurzaam toerisme, voor de communicatie - waaronder de promotie van het nieuwe merk voor de Broads: Britain s Magical Waterland - en voor de voorzieningen voor mindervalide bezoekers. highlight the Broads and De Biesbosch European Charter for Sustainable Tourism The aim of making De Biesbosch more sustainable and the cooperation with entrepreneurs resulted in De Parkschap being awarded the European Charter for Sustainable Tourism by the Europarc Federation in 2012, an association of protected areas in Europe. In 2011, the renewed application of the Broads Authority resulted in the being granted the Charter for a second five-year term. The organisation was highly praised for the progress made in sustainable tourism, for the communication - including the promotion of the new brand for the Broads: Britain s Magical Waterland - and for the facilities for disabled visitors. STEPhandboek hoofdstuk 2: samenvatting STEPguideline chapter 2: summary

7 14 15 Excursie Lake District studies zouden kunnen leiden tot een constructieve en op elkaar afgestemde visie ten aanzien van duurzaam toerisme in andere veiligheids- en natuurprojecten langs de Schelde, vertelt Wim Dauwe In september 2012 reisde een 24-koppig gezelschap van ondernemers en bestuurders uit de drie STEP-gebieden af naar het Lake District in Groot-Brittannië. Samen met de STEP-partners hebben zij Excursion to Lake District In September 2012, a company of entrepreneurs and administrators van Waterwegen en Zeekanaal NV. Voor het Agentschap voor Natuur en Bos kwam de samenwerking op het juiste moment. De toeristisch-recreatieve ontsluiting van het gebied lag op de tekentafel. Door engagement aan te gaan voor dit project kan men in korte tijd veel leren en toepassen op de recreatieve inrichting van het gebied, vult Veerle Campens aan. River Scheldt, says Wim Dauwe of Waterwegen en Zeekanaal NV. bekeken hoe daar succesvol wordt samengewerkt tussen ondernemers en de beheerder van het nationaal park. In het Lake District wordt al meer dan tien jaar gewerkt met een bezoekersfonds. Dit houdt in dat bezoekers een kleine extra (vrijwillige) bijdrage betalen voor het gebied als zij in een hotel overnachten, deelnemen aan een excursie of een kopje koffie bestellen. Hieronder en op pagina from the three STEP-areas set off for the Lake District in Great Britain. Together with the STEP-partners they viewed how entrepreneurs and the manager of the national park work there together successfully. The Lake District has been generating funds through a visitor payback scheme for nearly two decades. This means that visitors pay a small additional (voluntary) contribution for the area De initiatiefnemer van het samenwerkingsproject, het Parkschap, wilde een Europese aanvraag indienen voor STEP, omdat Europese financiering de mogelijkheid geeft om duurzaam toerisme naar een hoger niveau te tillen doordat financieel meer mogelijk is en door samenwerking met partners in andere landen. Bovendien is het een stok achter de deur om plan- For Agentschap voor Natuur en Bos the cooperation came at the right time. The tourist-recreational opening up of the area was on the drawing table. By undertaking this project one can learn a good deal in a short time and apply this to the recreational landscaping of the area, adds Veerle Campens. The initiator of the cooperation project, Parkschap Nationaal Park 21 en 51 leest u meer over de resultaten van deze excursie. when they spend the night in a hotel, buy an excursion ticket or order a cup of coffee. Below and on page 21 and 51, you can read more about the results of this excursion. nen daadkrachtig uit te voeren, aldus Marianne den Braven. In hoofdstuk drie leest u hoe de internationale samenwerking tussen de vier partners heeft bijgedragen aan het behalen van de resultaten. Meer resultaten dan verwacht Uiteindelijk heeft de samenwerking meer opgeleverd dan de partners vooraf hadden gedacht. Internationale excursies naar voorbeeldprojecten en gezamenlijke bijeenkomsten waren een broedplaats voor nieuwe ideeën en een goed netwerk voor het uitwisselen van praktijkervaring. Door kennis te delen en gezamenlijk De Biesbosch, wanted to submit a European application for STEP, because European financing enables raising sustainable tourism to a higher level as more is possible financially and because of the cooperation with partners in other countries. Moreover, it functions as an incentive to carry out plans decisively, according to Marianne den Braven. Chapter three discusses how the international cooperation between the four partners contributed to realising the results. More results than expected GEZAMENLIJK hoogtepunt Excursie Lake District, Groot-Brittannië Voor de meeste partners was de excursie naar het Lake District een eerste kennismaking met een bezoekersfonds. In de Broads waren al stappen gezet voor de oprichting van een dergelijk fonds. We hebben veel gehad aan de discussies en het horen van verschillende meningen hierover. Ik ben weggegaan met frisse ideeën om het fonds te kunnen implementeren in de Broads, aldus Bruce Hanson van de Broads Authority. Nog hetzelfde jaar werd een Love -fonds opgericht, waar de bezoekersbijdragen worden besteed aan beheer en onderhoud van het gebied. De Biesbosch volgde in april van 2013 met een Beleef en Geef de Biesbosch Fonds. onderzoek te doen, wilden de drie natuurgebieden zich ontwikke- In the end the cooperation yielded more than the partners had an- len tot parken waar duurzaam toerisme hoog op de agenda staat, ticipated. International excursions to sample projects and joint waar het een gezamenlijk doel is bij de ondernemers in de gebie- meetings were a breeding ground for new ideas and a good net- den en waar duurzaam toerisme zichtbaar is voor de bezoekers van work for the exchange of hands-on experience. By sharing know- de parken. En dat is ook gelukt. ledge and by doing joint research, the three nature conservation Het gezamenlijk uitwerken en testen van nieuwe duurzame vormen areas wanted to develop themselves into parks where sustainable van bezoekersmanagement was een belangrijk samenwerkings- tourism is high on the agenda, where this type of tourism is a com- project dat tot concrete resultaten heeft geleid. Er is ingezet op het mon goal among the entrepreneurs in the areas and where sustai- gebruik van nieuwe methoden en middelen. Daarnaast is binnen nable tourism is visible for the visitors of the parks. And they het thema bezoekersmanagement onderzoek gedaan naar de opzet, locatiekeuze, inrichting en beheer van bezoekerscentra. Uiteindelijk is besloten om een andere invulling te geven aan deze onthaallocaties. In hoofdstuk vier leest u meer over de resultaten die de drie gebieden hebben geboekt. De hoogtepunten uit de STEP-samenwerking vindt u door dit hele boek heen. succeeded. Jointly working out and testing new sustainable forms of visitor management were important cooperation projects that resulted in concrete results. There was a focus on the use of new methods and resources. In addition, a study was made within the theme of visitor management into the setup, choice of location, layout and management of visitor centres. Eventually it was decided to give these reception locations a different focus. Chapter four elaborates on the results realised by the three areas. The highlights from the STEP-cooperation can be found throughout this book. JOINT highlight Excursion to Lake District, Great Britain For most partners, the excursion to the Lake District was the first time they were introduced to a visitor payback scheme. In the Broads, steps had already been taken for establishing such a scheme. The discussions and different opinions on such a scheme were very useful to us. I left with fresh ideas on the implementation of the idea in the Broads, says Bruce Hanson of the Broads Authority. The same year, a Love visitor giving scheme was set up, where the contributions from visitors are spent on managing and maintaining the area. In April 2013, De Biesbosch followed suit with a Beleef en Geef De Biesbosch Fonds [Experience and Support De Biesbosch Fund]. STEPhandboek hoofdstuk 2: samenvatting STEPguideline chapter 2: summary

8 16 17 Fotopagina hoofdstuk 2 1. Beleef en Geef de Biesboschfonds Excursie Lake District Excursie met Electric Eel in de Broads - 4. STEP-partners op weg naar de Broads Artist impression huisstijl Biesbosch - 6. Tewaterlating Ecolodge Open werfdag Deel van poster voor Ecolodge - 9. Boomplantdag Open werfdag Uitreiking nieuwe gevelborden aan gastheren Partner meeting Biesbosch Photo page chapter 2 1. Biesbosch visitor giving fund Excursion to Lake District Excursion with Electric Eel in the Broads - 4. STEP-partners on their way to the Broads Artist impression housestyle Biesbosch - 6. Launching of the Ecolodge Open Yard Day Part of poster for Ecolodge - 9. Tree planting day Open Yard Day Wall signs in new housestyle for ambassadors Partner meeting Biesbosch ik zal de DRIVE die dit project met zich meebrengt ZEKER MISSEN Evelien de Munter Agentschap voor natuur en bos I will certainly miss the drive involved in such a project STEPhandboek hoofdstuk 2: samenvatting STEPguideline chapter 2: summary

9 18 19 Lokale hoogtepunten Biesbosch Foto links boven: magazine Biesblad. Foto rechts boven: Biesbosch-gastheren na ondertekening gastherenovereenkomst Foto onder: Ecolodge. Photo above left: magazine Biesblad. Photo above right: Biesbosch ambassadors after signing ambassador contract Photo below: Ecolodge. Biesblad Eén van de hoogtepunten voor de Biesbosch was de samenwerking met de lokale ondernemers. Door hun enthousiasme is er veel bereikt op het gebied van publiek-private samenwerking. Ook de samenwerking met de Design Academy Eindhoven heeft veel innovaties teweeggebracht. In het Biesblad, een jaarlijkse uitgave van Nationaal Park De Bies- Local highlights for De Biesbosch One of the highlights for De Biesbosch was the cooperation with the local entrepreneurs. Because of their enthusiasm, much was realised in the field of public-private cooperation. The cooperation with the Design Academy Eindhoven has also brought about many innovations. Ecolodge bosch, is het aanbod aan natuuractiviteiten vanuit de drie hoofdpoorten gebundeld. Na drie jaar een krant met natuuractiviteiten te hebben uitgebracht, heeft de Biesbosch in 2013 als eerste nationale park in Nederland de activiteiten gebundeld in een lifestyle magazine. Het magazine is gratis verkrijgbaar bij onder andere de bezoekerscentra, de gastheren van de Biesbosch en de regionale VVV s. Biesblad The Biesblad magazine, an annual publication of Nationaal Park De Biesbosch, collects the offer of nature activities from the three main gates. After having published a newspaper featuring nature activities for three years, De Biesbosch was the first national park in the Netherlands in 2013 to collect this type of activities in a lifestyle magazine. The magazine is available free of charge at e.g. the visitor centres, the park ambassadors and the regional tourist in- De 'Ecolodge' moet de gasten het ultieme Biesboschgevoel geven: formation offices (VVVs). wakker worden terwijl een bever langs het raam zwemt, vanuit het kraaiennest vogels spotten met een verrekijker of buiten op het dak genieten van de natuur. Dit was het idee van ontwerper Marijn Beije, student aan de Design Academy in Eindhoven. De accommodatie, gelegen in de Hollandse Biesbosch bij Dordrecht, is een bijzonder en vooral duurzaam bouwwerk geworden. Het aluminium casco is aan de buitenkant afgewerkt met red cederhout, uiteraard met FSC-keurmerk. De ledverlichting aan de binnenkant wordt gevoed door een zonnepaneel. De Ecolodge is een futuristisch ogend Ecolodge The purpose of the 'Ecolodge' is to give guests the ultimate Biesbosch feeling: waking up while a beaver is swimming past the window, watching birds from the crow's nest through binoculars or enjoying nature outdoors on the roof. This was the idea of designer Marijn Beije, student at the Design Academy in Eindhoven. The accommodation, situated in De Hollandse Biesbosch near Dordrecht, drijvend object, waarin je met drie personen kunt overnachten. has become a special and especially sustainable structure. The exterior of the aluminium body is finished with red cedar wood bearing the FSC certification of course. The led lighting on the inside is powered by a solar panel. The Ecolodge is a futuristic-looking floating object, where three people can spend the night. hoogtepunt de Biesbosch Gastheerschap Bijna vijftig toeristisch-recreatieve ondernemers in de Biesbosch, gastheren genoemd, hebben een contract met het Parkschap Nationaal Park De Biesbosch ondertekend met wederzijdse afspraken over informatieverstrekking, kwaliteit en gastvrijheid. De gastheren verplichten zich om elke twee jaar met tenminste één actie hun bedrijf te verduurzamen. Alle twintig nationale parken in Nederland kennen het gastherenprincipe, maar de Biesbosch is het eerste park dat een stap verder gaat met individuele gastherenovereenkomsten. highlight of De Biesbosch Park Ambassadors Almost fifty tourist-recreational entrepreneurs in De Biesbosch, called ambassadors, have signed a contract with Parkschap Nationaal Park De Biesbosch containing mutual agreements on the provision of information, quality and hospitality. The ambassadors undertake to make their companies more sustainable through at least one action every two years. All twenty national parks in the Netherlands use the ambassador principle, but De Biesbosch is the first park to take it a step further by entering into ambassador contracts with individual entrepreneurs. STEPhandboek hoofdstuk 2: samenvatting STEPguideline chapter 2: summary

10 20 21 Lokale hoogtepunten de Locale highlights of De In De, the two partners are especially busy Lokale hoogtepunten de Broads Local highlight of the Broads In de zijn de twee partners vooral bezig om draagvlak te creëren in de politiek, bij de bevolking en bij ondernemers. Hier hebben zij de afgelopen jaren keihard aan gewerkt creating support in politics, among the population and among entrepreneurs. They have spent the last few years working very hard on all kinds of activities, such as several Open Yard Days, monthly walks, In de Broads zijn de banden met het bedrijfsleven stevig aangehaald tussen de Broads Authority en met name Broads Tourism, de vertegenwoordiging van de toeristische ondernemers in het ge- In the Broads the ties with the business community were firmly strengthened between the Broads Authority and especially with Broads Tourism, the organisation representing the tourist entre- met allerlei activiteiten, zoals meerdere Open Werfdagen, maandelijkse wandelingen en vele workshops voor uiteenlopende belanghebbenden. In hoofdstuk vier staan alle resultaten omschreven die in de zijn geboekt. Communicatieactiviteiten: Open Werfdag 2011 Hossen in de Bossen De Open Werfdag in 2011 stond in het teken van de toeristischrecreatieve toekomst van het overstromingsgebied van Kruibeke. Tijdens deze dag konden bezoekers van alles beleven in het gebied. Het hoogtepunt van de dag was de presentatie van het bezoekersmanagementplan voor de Polders in avant-première. Toerisme Waasland presenteerde die dag ook het fietsspel ʻReynaertmysterieʼ voor op de smartphone, dat gezinnen meenam op een tocht van vierentwintig kilometer vol raadsels en ʻminigamesʼ door heel de gemeente. Verder konden mensen verschillende wandel- en fietsroutes testen, een huifkartocht maken langs de mooiste plekjes of via een hoogwerker het gebied vanuit de lucht bekijken. Het Reynaertmysterie inspireerde trouwens de STEP-collegaʼs tot de ontwikkeling van een eigen app als alternatief voor de klassieke infobrochure (zie pagina 31). De staan nog in de steigers maar openden in februari 2013 al even de bossen. De jeugdbewegingen uit Kruibeke, Bazel en Rupelmonde leerden tijdens een groot bosspel de speelmogelijkheden van het nieuwe overstromingsgebied wat beter kennen. Kinderen van 5 tot 9 jaar herstelden de wintervoorraad van bestolen bosbewoners tijdens Honger in het beestenbos, en de iets oudere jeugd nam het bij Paniek in het bos op tegen een stel sluikstorters. Duurzaamheid was de rode draad; elk spel had een belangrijke bood- and the many workshops for a wide range of interested parties. Chapter four lists all the results realised in De. Communication activities: 2011 Open Yard Day The theme of the 2011 Open Yard Day was the tourist-recreational future of Kruibeke's floodplains. During this day, visitors could experience all kinds of things in the area. The highlight of the day was the pre-premiere presentation of the visitor management plan for the Polders. That day, Toerisme Waasland also presented the ʻReynaert mystery' bicycle game for the smartphone, which took families along a twenty-four kilometre trip full of riddles and mini games throughout the municipality. Furthermore, people could test the various walking and cycling routes, make a trip in a covered wagon passing the most beautiful spots or have a look at the area from the sky from an aerial platform. The Reynaert mystery actually inspired the STEP-colleagues to develop an app of their own as an alternative for the classic information leaflet (see page 31). Woodland Games De are still under construction, but opened the 'woods' for a short while as early as February During a large game in the woods the youth movements from Kruibeke, Bazel and Rupelmonde got to know the new floodplains opportunities for playing better. Children between the ages of 5 to 9 helped restore the winter supply of inhabitants of the forest which had been robbed of their supply during Hunger in the beasts' forest, and the somewhat older children took on a bunch of fly-tippers in the Panic in the woods game. The central theme was sustainability; each game had an important bied. Dit heeft geleid tot een nieuwe positionering van het merk, een website, brochuremateriaal en het opstellen van criteria voor een groen keurmerk voor de boten verhuur; Green Boat Mark. hoogtepunt de Broads Britain s Magical Waterland highlight of the Broads Britain s Magical Waterland preneurs in the area. This has resulted in the development of a new Broads brand, a new tourism website, brochure material and the drawing up of criteria for a green quality mark for boat rental; Green Boat Mark. Samen met ondernemers in het gebied werkte de Broads Authority aan het merk met als slogan Britain s Magical Waterland. De slogan ademt het DNA van de regio, internationaal en met een sprookjesachtig gevoel. Het logo en de slogan zijn door de meeste ondernemers in de regio omarmd en zij gebruiken het prominent in hun publicaties. Soms gaat dit zelfs ten koste van de huisstijl van de ondernemers zelf. Zij zien het als een uitdaging om mensen eerst naar de Broads te trekken en daarna pas naar hun bedrijf. Together with local entrepreneurs, the Broads Authority developed the Broads brand with the slogan Britain s Magical Waterland. The slogan breathes the region's DNA and it conveys the reaction of most people to the special qualities of the area simply magical. The logo, slogan, and all the associated images, stories and brand guidelines were welcomed by most entrepreneurs in the region and they use it prominently in their publications, sometimes even at the expense of the house style of the entrepreneurs themselves. They see it as a challenge to attract people to the Broads first and only then to their companies. schap die te maken had met respect voor de omgeving en de natuur. message that had to do with respect for the environment and nature. hoogtepunt de Biesbosch Beleef en Geef de Biesbosch Fonds Drie ondernemers in de Biesbosch hebben in 2013 een stichting opgericht: het Beleef en Geef de Biesbosch Fonds. Het fonds is een giftensysteem waar inmiddels meer dan twintig toeristisch-recreatieve ondernemers zich voor inzetten. Zij vragen hun gasten om een vrijwillige bijdrage voor het behoud van de Biesbosch. De initiatiefnemers van het fonds Stayokay Dordrecht, Café-restaurant Vissershang in Hank en Van den Diepstraten Botenverhuur in Drimmelen namen in 2012 deel aan een internationale excursie (zie pagina 15 en 51) naar het Lake District in Groot-Brittannië, waar een soortgelijk fonds goed werkt. De drie ondernemers zijn geïnspireerd geraakt door het succesvolle Britse voorbeeld en hebben na terugkomst besloten hun eigen fonds op te zetten. highlight of De Biesbosch Visitor giving fund Biesbosch In 2013, three entrepreneurs in the Biesbosch created a foundation: the Beleef en Geef De Biesbosch Fonds. The fund is a gift scheme to which over twenty tourist-recreational entrepreneurs are now dedicating themselves. They ask their guests for a voluntary contribution to preserve De Biesbosch. In 2012, the fund's initiators Stayokay Dordrecht, Café-restaurant Vissershang in Hank en Van den Diepstraten Botenverhuur in Drimmelen took part in an international excursion (see page 15 en 51) to the Lake District in Great Britain, where a similar fund is achieving good results. The three entrepreneurs were inspired by the successful British example and after returning home decided to set up their own fund. STEPhandboek hoofdstuk 2: samenvatting STEPguideline chapter 2: summary

11 22 23 Park Pals Tijdens het STEP-project is het idee ontstaan om elkaars gebieden te promoten in de eigen gebieden. Hiervoor zijn de park pals ontwikkeld, een internationaal vriendengroepje: Xavier de Ree uit de, Daisy de Libel uit de Broads en Betty de Bever uit het. De drie park pals maken allerlei avonturen mee in de drie natuurgebieden en houden hun vrienden op de hoogte van hun belevenissen via allerlei communicatiekanalen. Met de park pals willen de STEP-partners bezoekers bewegen om de natuurgebieden in het buitenland te gaan bezoeken. In het Biesblad verscheen al een advertentie met de drie figuren en in de wordt Xavier de Ree veelvuldig ingezet op de website, via filmpjes op YouTube en live bijvoorbeeld bij de uitreiking van de prijs van de Estuary Trip Competition in België (zie pagina 30). Park Pals During the STEP-project, the idea to promote each other's areas in one's own area came up. To this end, the park pals were developed, an international group of friends: Xavier the Roe from De Polders van Kruibeke, Daisy the Dragonfly from the Broads and Betty the Beaver from. These three park pals go on all kinds of adventures in the three nature conservation areas and keep their friends informed of their experiences through all kinds of communication channels. With the park pals, the STEP-partners want to encourage visitors to visit the nature conservation areas abroad. The Biesblad magazine already printed an advertisement containing these three characters and in De Polders van Kruibeke Xavier the Roe is frequently used on the website, through films on YouTube. Xavier the Roe also attended the award show of the Estuary Trip Competition award in Belgium in person (see page 30). use your experience Xavier de Ree Xavier the Roe to inspire benut je ervaring, om anderen te inspireren OTHERS Stephen Johnson the Broads Authority Daisy de Libel Betty de Bever Daisy the Dragonfly Betty the Beaver Foto: vrijwilligers uit Kruibeke in de Biesbosch Photo: Kruibeke volunteers visit Biesbosch STEPhandboek hoofdstuk 2: samenvatting STEPguideline chapter 2: summary

12 24 25 hoofdstuk 3 samenwerking De grensoverschrijdende samenwerking heeft voor alle partners meer opgeleverd dan zij zelf vooraf hadden verwacht. Met name de intensieve bijeenkomsten in het begin hebben hieraan bijgedragen. Door elkaar te inspireren, kennis uit te wisselen en door elkaars voorbeeldprojecten te bezoeken, zijn sneller resultaten chapter 3 cooperation The cross-border cooperation has yielded more for all partners than they expected beforehand. The intensive meetings at the Het Toeristische Overstappunt (TOP) Hollandse Biesbosch The Tourist Transfer Point (TTP) De Hollandse Biesbosch behaald dan wanneer de gebieden dit op eigen kracht hadden moeten doen. Vooral de relaties met belanghebbenden in de gebieden zijn enorm verbeterd. Dankzij STEP ging de focus naar de als toeristische troef in de regio wat automatisch de aandacht van veel partijen trok. Hierdoor is het sociaal en politiek draagvlak enorm vergroot, vertelt Stefaan Nollet van Waterwegen en Zeekanaal NV. De gezamenlijke bijeenkomsten en excursies naar voorbeeldprojecten hebben veel beginning contributed to this especially. By inspiring each other, by exchanging knowledge and by visiting each other's sample projects, results were obtained faster than if the regions had done this on their own. Especially the relationships with stakeholders in the regions have improved enormously. Thanks to STEP the focus for De lay on being a tourist trump card in the region which automatically caught the attention of many parties. This increased social and political Cultuurverschillen Cultural differences losgemaakt bij de deelnemers en geleid tot nieuwe inzichten en support enormously, says Stefaan Nollet of Waterwegen en Alhoewel er duidelijke verschillen waren in de handelswijze van de Although there were clear differences in the procedures of the concrete acties. Zeekanaal NV. The joint meetings and excursions to sample pro- STEP-partners, was de sfeer tussen de partijen goed en leverden STEP-partners, the atmosphere between the parties was good and jects stirred up interest among the participants and led to new cultuurverschillen geen problemen op. Het culturele aspect kwam cultural differences did not cause any problems. The cultural as- De Broads Authority was in een aantal opzichten al verder met insights and concrete actions. vooral naar voren tijdens de excursies en workshops. Volgens Bruce pect became especially apparent during the excursions and work- duurzaam toerisme dan de andere partners. Toch heeft ook zij de Hanson van de Broads Authority was het een groot voordeel om shops. According to Bruce Hanson of the Broads Authority it was STEP-samenwerking als zinvol ervaren. We hebben veel van onze In a number of ways the Broads Authority was ahead on sustainable ondernemers van de Broads te laten deelnemen aan internationale a great benefit to have entrepreneurs from the Broads participa- partners geleerd. We waren bezig met vergelijkbare vraagstukken tourism of the other partners. Yet, it too felt that the STEP- workshops in de partnerlanden. Veel van deze ondernemers reali- ting in international workshops in the partner countries. Many of en deelden veel gemeenschappelijke ambities. Het meest waarde- cooperation was useful. We have learnt a lot from our partners. seren zich nu dat ze deel uitmaken van een groter Europees geheel. these entrepreneurs now realise that they are part of a larger Eu- vol was om de ervaringen met onze internationale collega s te be- We were working on similar issues and had many joint ambitions ropean whole. spreken en zaken eens vanuit een andere invalshoek te kunnen in common. The most valuable thing was discussing our experien- Waterwegen en Zeekanaal NV was zeer positief over de samen- bekijken, aldus Simon Hooton van de Broads Authority. ces with our international colleagues and being able to look at mat- werking met zijn Nederlandse en Britse partners: te vermelden is Waterwegen en Zeekanaal NV was very positive about the coope- ters from a different angle, says Simon Hooton of the Broads het heerlijk enthousiasme van de Nederlanders en de hoffelijkheid ration with its Dutch and British partners: the wonderful enthusi- Volgens Marianne den Braven van het Parkschap Nationaal Park Authority. van de Engelsen, aldus Mieke Vander Elst. Bruce Hanson van de asm of the Dutch and the courteousness of the English are worth De Biesbosch is samenwerking niet altijd gemakkelijk: nadeel van Broads Authority voegt hieraan toe: ons werktempo is waar- mentioning, says Mieke Vander Elst. Bruce Hanson of the Broads de gezamenlijke acties is dat elk gebied een specifieke benadering According to Marianne den Braven of Parkschap Nationaal Park De schijnlijk hoger geworden om onze Nederlandse en Vlaamse part- Authority adds to this: our pace of work has definitely increased in vergt en dat het ene gebied verder is dan het andere. Dat maakt het Biesbosch, cooperation is not always easy: a disadvantage of the ners bij te houden en dit vooral tijdens de bijeenkomsten en order to keep up with our Dutch and Flemish partners, especially soms moeilijk om acties goed op te zetten en uit te voeren. joint actions is that each region requires a specific approach and workshops. during the meetings and workshops. that the one region is ahead of the other. This sometimes makes it difficult to initiate and implement actions well. Kennisdeling en leerpunten De samenwerking bij de thema s duurzaam toerisme en bezoe- Sharing knowledge and learning points Internationale excursie juni 2011 International excursion in June 2011 kersmanagement wierp duidelijk vruchten af. De Biesbosch heeft bijvoorbeeld kunnen putten uit de ervaring van de Broads Autho- The cooperation on the themes of sustainable tourism and visitor management clearly paid off. De Biesbosch, for example, was able In juni 2011 hebben de STEP-partners samen met ondernemers en In June 2011, the STEP-partners together with entrepreneurs and rity met het Europees Handvest voor Duurzaam Toerisme. We kon- to draw on the experience of the Broads Authority with the Euro- GEZAMENLIJK lokale overheidsinstellingen een excursie gemaakt naar diverse projecten in Nederland en België die als voorbeeld dienen voor duurzaam toerisme. Het ging tijdens deze excursie vooral om het delen van kennis over duurzame infrastructuur, toegangspoorten, bezoekerscentra en kleinschalige accommodaties. Er was een mooie afwisseling tussen goede en minder goede projecten en tussen bezoeken en discussies. Ik heb veel geleerd over innovatieve en duurzame onthaalpoorten en bezoekerscentra, zegt Laurent Vanden Abeele van het Agentschap voor Natuur en Bos. JOINT local government institutions went on an excursion to various projects in the Netherlands and Belgium that serve as good examples of sustainable tourism. The focus during these excursions lay on sharing knowledge on sustainable infrastructure, entrances, visitor centres and small-scale accommodations. There was a nice mix of good and less good projects and visits and discussions. I learned a lot about innovative and sustainable reception gates and visitor centres, says Laurent Vanden Abeele of Agentschap voor Natuur en Bos. den veel leren van de Broads bij het opstellen van de strategie en het actieplan en het invullen van de aanvraag. De workshop over het handvest in 2010 was een goede start hiervoor, vertelt Marianne den Braven van het Parkschap. De Broads Authority raakte op haar beurt geïnspireerd door de Nederlandse Toeristische Overstappunten (TOP s); knooppunten waar diverse bewegwijzerde en niet bewegwijzerde fiets- en wandelroutes samenkomen en die goed bereikbaar zijn met de auto. Door kennisdeling tussen de Biesbosch en de Broads Autho- pean Charter for Sustainable Tourism. We were able to learn much from the Broads in drawing up the strategy and the action plan and in filling in the application. The workshop on the charter in 2010 was a good start for this, tells Marianne den Braven of Parkschap. Authority in turn was inspired by the Dutch Toeristische Overstappunten (TOP s) [Dutch Tourist Transfer Points (TTPs)]; hubs where various signposted and non-signposted cycling and hiking routes come together which can easily be accessed by car. By STEPhandboek hoofdstuk 3: samenwerking STEPguideline chapter 3: cooperation

13 26 27 rity is nu een vergelijkbaar idee ook in Groot-Brittannië in ontwikkeling. Ook werden veel ervaringen uitgewisseld tussen de Biesbosch en ANB over duurzame bezoekerscentra. Alle vier de partners waren bezig met het vraagstuk over de functie en de invulling van bezoekerscentra anno Na een workshop, een gezamenlijke excursie naar voorbeelden van bezoekerscentra in Nederland en België en gezamenlijke discussies zijn nieuwe inzichten ontstaan die hebben geleid tot de conclusie om geen nieuw bezoekerscentrum te ontwerpen, maar een andere invulling te geven aan entrees, onthaallocaties en centra. the possibilities of organising and financing the management of the region differently. The old buildings in De will therefore be given a new appropriate use instead of being demolished. Waterwegen en Zeekanaal NV heeft veel opgestoken van de andere partners bij de ontwikkeling en uitwerking van hun huisstijl. Voor de materiaalkeuze van de huisstijluitingen was het Nationaal Park De Biesbosch, met hun jarenlange ervaring in het beheer en onderhoud van een natuurgebied, een goed voorbeeld voor de Polders van Kruibeke. Gedurende het hele proces naar een huisstijlvisie werden de partners nauw betrokken; hetzij door presentaties, hetzij door specifieke meetings over dit thema. De praktische ervaring van de Biesbosch met hun nieuwe huisstijl was van een enorme meerwaarde, vertelt Mieke Vander Elst van Waterwegen en Zeekanaal NV. sharing knowledge between De Biesbosch and the Broads Authority, a similar idea is now also being developed in Great Britain. Waterwegen en Zeekanaal NV has learnt a lot from the other partners in the development and implementation of their house style. As for the choice of materials of the house style expressions, Nationaal Park De Biesbosch, with their many years of experience in the management and maintenance of a nature conservation area, was a good example for De. During the entire process towards a house style vision, the partners were closely involved; either through presentations or through specific meetings on this theme. The hands-on experience of De Biesbosch with their new house style was of an immense added value, says Mieke Vander Elst of Waterwegen en Zeekanaal NV. Many experiences were also exchanged between De Biesbosch and ANB on sustainable visitor centres. All four partners were working on the issue of the function and role of visitor centres anno A workshop, a joint excursion to examples of visitor centres in the Netherlands and Belgium and joint discussions led to new insights which in turn led to the conclusion not to design a new visitor centre, but to provide entrances, reception sites and centres with a new role. De samenwerking heeft er ook voor gezorgd dat Waterwegen en Zeekanaal NV en het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) meer inzicht hebben gekregen in de mogelijkheden om op een andere manier het beheer van het gebied in te richten en te financieren. De oude gebouwen in de krijgen daarom een nieuwe passende bestemming in plaats van onder de sloophamer te gaan. Bij de acties rondom publiek-private samenwerking was de samenwerking minder intensief omdat dit onderwerp een lokaal gebonden aanpak vereist. Voor de Biesbosch was de voorlichting van het Green Business Tourism Scheme van grote toegevoegde waarde bij het opstellen van de eigen kwaliteitscriteria. Tijdens het STEP-project is ook veel contact geweest met de opsteller van het Green Boat Mark in de Broads, dat in de Biesbosch heeft geleid tot een Green Key-keurmerk speciaal voor de botenverhuur. With respect to the actions regarding public-private cooperation, the cooperation was less intensive because this issue does not require a locally-bound approach. For De Biesbosch, the information of the Green Business Tourism Scheme was of major added value in drawing up their own quality criteria. During the STEP-project, there was a lot of contact with the developers of the Green Boat Mark in the Broads which, in De Biesbosch, resulted in a Green Key quality mark especially for boat rentals. The cooperation also helped Waterwegen en Zeekanaal NV and Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) in gaining more insight into De bestuurders van de konden tijdens diverse STEP-excursies en activiteiten rekenen op de aanwezigheid van de Kruibeekse voorzitter van de lokale unie voor zelfstandigen en de schepen van toerisme en middenstand. De eerste resultaten van deze participatie uit zich in het ontstaan van een gloednieuwe ʻStuurgroep Toerismeʼ in Hierin zijn zowel de gemeente als een gidsenvereniging en ondernemers van Kruibeke vertegenwoordigd. Het op de duurzame toeristische kaart zetten van de Polders en omgeving is de volgende stap, zegt Stefaan Nollet van Waterwegen en Zeekanaal NV. Toeristische Overstappunten (TOP s) Tourist Transfer Points (TTPs) During the various STEP-excursions and activities, the administrators of De could count on the presence of Kruibeke's chairman of the local union for independent entrepreneurs and the alderman of tourism and the self-employed. The first results of this participation were expressed in the creation of a brand new ʻSteering Committee on Tourismʼ in Both the municipality and an association of guides and entrepreneurs of Kruibeke are represented in it. Putting De Polders and their surroundings on the sustainable tourist map is the next step, says Stefaan Nollet of Waterwegen en Zeekanaal NV. Tijdens de uitvoering van STEP zijn twee TOP s geplaatst in de Biesbosch: aan de noordkant, in het recreatiegebied de Hollandse Biesbosch, en aan de zuidkant bij Lage Zwaluwe. Een TOP is een punt waar recreanten de auto kunnen parkeren om vervolgens een fietsof wandeltocht te maken. Vanaf elke TOP zijn bewegwijzerde en GPS-routes die voeren langs de mooiste plekjes in de omgeving. Een TOP is te herkennen aan een ruim vijf meter hoge groene stalen riethalm, de route naar een TOP is bewegwijzerd met bruine borden en TOP s liggen altijd in of bij een groene omgeving vlakbij horeca. During the implementation of STEP, two TTPs were placed in De Biesbosch: on the north side, in the recreation area De Hollandse Biesbosch, and on the south side at Lage Zwaluwe. A TTP is a hub where recreational users can park their car to then go on a bicycle or hiking tour. From each TTP there are signposted routes and GPSroutes which lead past the most beautiful places in the surroundings. A TTP can be recognised by a more than five-metre high green steel reed stem. The route to a TTP is signposted by brown signs and TTPs are always in or near green surroundings and near hotels, cafes or restaurants. ontwikkeling huisstijl en realisatie duurzame recreatieve infrastructuur Waterwegen en Zeekanaal NV schakelde een ontwerper in om de recreatieve infrastructuur in de polders een karakteristieke en herkenbare vorm te geven. Stefan Schöning bedacht het concept van de tijdcapsule als huisstijl voor de inrichting van het gebied. Deze visie werd toegepast in het ontwerp van alle onderdelen van de kleinschalige infrastructuur om zo te komen tot een handboek voor een huisstijl. Het beton van de watertechnische kunstwerken komt terug in strakke en begroeibare tegels, trappen op de dijken, de befietsbare brede randen van de kasseiwegen en de infozuilen. Het hout van de bossen werd vertaald in ontwerpen voor vogelkijkpunten en vlonderpaden. Door deze tijdcapsules neer te zetten op interessante historische locaties in de polders worden de bezoekers terug in de tijd gekatapulteerd of spoelen ze net vooruit naar morgen. developing housestyle and realising sustainable recreational infrastructure Waterwegen en Zeekanaal NV called in a designer to give the recreational infrastructure in the polders a characteristic and recognisable form. Stefan Schöning came up with the concept of the time capsule as the house style for the layout of the area. This vision was applied in the design of all components of the small-scale infrastructure in order to arrive at a manual for a house style. The concrete of the water-engineering works of art is reflected in modern paving stones on which plants can grow, stairs on the dykes, the wide edges of the cobbled streets on which can be cycled and the info columns. The wood of the forests was translated into designs for bird-watching spots and duckboard paths. By placing these time capsules at interesting historic locations in the polders visitors are catapulted back into time or forward into tomorrow. STEPhandboek hoofdstuk 3: samenwerking STEPguideline chapter 3: cooperation

14 28 29 Fotopagina hoofdstuk 3 1. Bezoek Biesbosch gidsen aan - 2. Prijsuitreiking Nederlandse winnaars Estuary Trip Competition met STEP-partners STEP excursie Roll ups voor presentatie STEP - 5. Website banner voor Estuary Trip Competition - 6. Boottocht in de Broads - 7. Park Pals ontdekken de natuur per kano - 8. Vrijwilligers uit de in de Biesbosch - 9. Green Boat Mark Artist impression toekomstig natuurpark Artist impression informatiebord in nieuwe huisstijl Ansichtkaart voor naamgevingswedstrijd zonnepont Grienduil Excursie in de Broads Photo page chapter 3 1. Visit Biesbosch guides to - 2. Dutch winners of Estuary Trip Competition with STEP partners STEP excursion Roll ups for STEP presentation - 5. Website banner for Estuary Trip Competition - 6. Boat trip in the Broads - 7. Park Pals discover nature by canoe - 8. Volunteers from De Polders van Kruibeke in De Biesbosch - 9. Green Boat Mark Artist impression future layout Artist impression information panel in new housestyle- 12. Postcard for name giving competition solar powered ferry Grienduil Excursion in the Broads internationale samenwerking maakt het mogelijk te leren van elkaars ervaringen Marianne den Braven Parkschap international cooperation makes it possible to learn from each other's experiences STEPhandboek hoofdstuk 3: samenwerking STEPguideline chapter 3: cooperation

15 30 31 Communicatie Communication Overleg over Ranger-app en pagina s uit de app. Meeting about the Ranger-app and pages from the app. Alle STEP-partners hebben intensief gecommuniceerd met stakeholders, ondernemers, gemeenten, natuurorganisaties en waterbeheerders over de acties binnen de thema s duurzaam toerisme en All STEP-partners have communicated intensively with stakeholders, entrepreneurs, municipalities, nature conservation organisations and water managers regarding the actions within the themes bezoekersmanagement. Zij hebben gezorgd dat het thema duurzaam toerisme goed onder de aandacht is gekomen in de regionale kranten en soms ook in de nationale dagbladen. Er is zelfs een aantal regionale radio- en tv-uitzendingen aan het thema gewijd. Het thema publiek-private samenwerking heeft vooral veel ondernemers bereikt met de bijeenkomsten over verduurzaming van be- of sustainable tourism and visitor management. They ensured that the theme of sustainable tourism was well exposed in the regional newspapers and sometimes also in the national newspapers. Even a number of regional radio and TV-broadcasts focused on the theme. The theme of public-private cooperation especially reached many entrepreneurs during the meetings on making companies more sustai- drijven, de informatiebijeenkomsten over de STEP-acties, de nieuwsbrieven en de aandacht die STEP in de lokale en regionale media heeft gekregen. De eindgebruikers, de inwoners in en rondom de gebieden en de toeristen zijn nu beter op de hoogte van de bezoekersmanagementacties en goed geïnformeerd over duurzame producten van de gebieden. De partners zijn tevreden over het bereik van de communicatieactiviteiten. De media hebben volop aandacht besteed aan het nable, the information gatherings on the STEP-actions, the newsletters and the attention STEP received in the local and regional media. The end users, the residents in and around the regions and the tourists are now better informed of visitor management actions and are well-informed of sustainable products of De Biesbosch and the Broads. The partners are satisfied with the reach of the communication activities. The media have spent much attention to the STEP-project, alt- Ranger-app Ranger-app STEP-project, alhoewel de nadruk in de verschenen artikelen vooral hough the emphasis in the published articles was mainly on the local Als duurzame vorm van communicatie en als alternatief voor aller- As a sustainable form of communication and as an alternative for lag op het lokale aspect ervan. Het blijkt lastig om de Europese dimensie goed voor het voetlicht te brengen. Lokale en regionale media zijn daar jammer genoeg ook vaak niet in geïnteresseerd. Gezamenlijke communicatie Het ontwikkelen van de STEP-huisstijl, de website (www.step-projects.eu), de online quiz, de ontwikkeling van de app en de introductie van de park pals zijn acties geweest die de partners gezamenlijk hebben opgepakt. Estuary Trip Competition aspect of it. Highlighting the European dimension proves to be difficult. Unfortunately, local and regional media are often not really interested in this aspect. Joint communication The development of the STEP-house style, the website (www.stepprojects.eu), the online quiz, the development of the app and the introduction of the park pals were actions that the partners initiated jointly. Estuary Trip Competition GEZAMENLIJK lei informatiefolders en brochures werkten de partners samen aan een smartphone-toepassing die de naam Ranger kreeg. Ranger bestaat uit drie gebiedseigen app s: Broads Ranger, Biesbosch Ranger en Polder Ranger. De beheerders van de drie gebieden geven hun Ranger een karakteristieke invulling door allerlei weetjes toe te voegen over natuur, duurzaamheid en geschiedenis. Bezoekers kunnen deze raadplegen, maar zelf ook informatie toevoegen. Hoe meer je bekijkt en quizt, hoe hoger je status; van ʻEnthousiastʼ tot een echter ʻRangerʼ! Delen van de verhalen die voor de luisterstoelen zijn gemaakt (zie pagina 37), kunnen ook via de Biesbosch Ranger-app worden opgeroepen. JOINT all kinds of information folders and brochures, the partners worked together on a smartphone-application that was given the name Ranger. Ranger consists of three region-bound apps: Broads Ranger, Biesbosch Ranger and Polder Ranger. The managers of the three regions give their Ranger region-specific content by adding all kinds of facts about nature, sustainability and history. Visitors can consult these, but they can also add information themselves. The more you watch and play the quiz, the higher your status; from ʻEnthusiastʼ to a real ʻRangerʼ! Parts of the stories made for the listening chairs (see page 37), can also be accessed via De Biesbosch Ranger-app. Win een reis naar een Europees natuurgebied! Dat was de prijs Win a trip to a European nature conservation area! That was the GEZAMENLIJK voor de winnaars van de online quiz die de drie STEP-gebieden in 2012 organiseerden. De quiz bestond uit vragen over het landschap en de dieren die in de drie gebieden leven. Eén van de Britse winnaars, Lisa Howard, won een reisje voor twee personen naar Antwerpen en de en kwam enthousiast terug: We voelen ons vereerd dat we één van de eerste toeristen zijn geweest die de mochten bezoeken. Bijna vierhonderd mensen namen deel aan de online quiz en uit ieder land ontvingen twee personen een weekendje naar een van de natuurgebieden. De quiz bleek een fantastisch informatiekanaal, die de deelnemers inleidde in de drie gebieden en hen nieuwsgierig maakte naar meer. De pers smulde van de persberichten over de eerste buitenlandse toeristen in de en ook de reacties van de winnaars zelf waren ronduit hartverwarmend, aldus Stefaan Nollet van Waterwegen en Zeekanaal NV. JOINT prize for the winners of the online quiz the three STEP-regions organised in The quiz consisted of questions about the landscape and the animals living in the three regions. One of the British winners, Lisa Howard, won a trip for two to Antwerp and De Polders van Kruibeke and returned home enthusiastically: We feel honoured to be one of the first tourists who got to visit De Polders van Kruibeke. Nearly four hundred people took part in the online quiz and from each country two people got to spend a weekend in one of the nature conservation areas. The quiz proved to be a fantastic information channel, which introduced the participants to the three regions and made them curious for more. The press relished the press releases regarding the first foreign tourists in De and the reactions from the winners themselves were simply heart-warming, says Stefaan Nollet of Waterwegen en Zeekanaal NV. De Engelse winnaars van de Estuary Trip Competition omgeven door STEP-partners. The English winners of the Estuary Trip Competition surrounded by STEP partners. STEPhandboek hoofdstuk 3: samenwerking STEPguideline chapter 3: cooperation

16 32 33 hoofdstuk 4 resultaten chapter 4 results natuurbeleving op het ritme van eb en vloed De Biesbosch is één van de weinige zoetwatergetijdengebieden van Europa. In deze delta van de Rijn en de Maas heeft het getij nog vrij spel. De Biesbosch is een avontuurlijk doolhof van rivieren, waterbekkens, wilgenbossen en grillige kreken. Het is een uitgestrekt foerageergebied voor talloze soorten watervogels, zoals kolganzen, zilverreigers, smienten en lepelaars. Door experiencing nature on the rhythm of the tides De Biesbosch is one of Europe's few fresh water tidal areas. In this delta of the Rhine and the Meuse, the tide still has free play. De Biesbosch is an adventurous maze of rivers, water reservoirs, willow woods and whimsical creeks. It is an extensive foraging het eeuwenlang oogsten van biezen, riet en griendhout is de area for numerous species of water birds such as white-fronted Biesbosch door mensen gevormd. geese, egrets, widgeons and spoonbills. Man has formed De Biesbosch through centuries of harvesting rushes, reed and wicker. Overal in de Biesbosch zijn sporen van de bever, die hier alweer 25 jaar vaste bewoner is. Varend door het gebied kom je beverburch- Across De Biesbosch, traces can be found of the beaver, which has ten tegen en omgeknaagde bomen met duidelijke afdrukken van de been a permanent resident here for 25 years now. Sailing through tanden van bevers. De bever is vanaf 1826 tot 1988 niet meer ge- the area you come across beaver dams and gnawed-down trees zien in Nederland. In de periode 1988 tot en met 1992 zette Staats- showing clear impressions of beavers' teeth. Between 1826 and bosbeheer 42 bevers uit in de Biesbosch. Inmiddels leven er zo n 1988, the beaver was no longer found in the Netherlands. In the pe- driehonderd bevers in het gebied; de helft van de totale beverpo- riod between 1988 and 1992, Staatsbosbeheer, the National Forest pulatie van Nederland. De bevers hebben het duidelijk naar hun Service, reintroduced 42 beavers in De Biesbosch. There are now zin en zijn inmiddels het boegbeeld van het Nationaal Park De Bies- some three hundred beavers living in the area; half the total bosch geworden. Op de website is het dage- beaver population of the Netherlands. The beavers are clearly en- lijks leven van een beverfamilie online te volgen via drie webcams joying themselves and have become the figurehead of Nationaal die in en om een beverburcht zijn geplaatst. Park De Biesbosch. The everyday life of a beaver family can be followed online at the website [follow the beaver] via three webcams placed in and around a beaver lodge. STEPhandboek hoofdstuk 4: resultaten STEPguideline chapter 4: results Actieve bevers Active beavers

17 34 35 Parkschap Parkschap Nationaal Park De Biesbosch Foto links: hoofdpoort en baken in Drimmelen. Foto rechts: de presentatie van de luisterstoelen. Photo left: main gate and beaken at Drimmelen. Photo right: presentation of the listening chairs. Parkschap heeft als doel om de natuur en landschapswaarden in het nationale park en zijn omgeving te beschermen en om verschillende vormen van (duurzame) recreatie The aim of Parkschap is to protect nature and landscape values in the national park and its surroundings and to develop, facilitate and manage various forms of (sustaina- te ontwikkelen, faciliteren en beheren. De gemeenten Dordrecht, Sliedrecht, Werkendam en Drimmelen en de provincies Zuid-Holland en Noord-Brabant werken samen in het Parkschap Nationaal Park De Biesbosch. Tevens werken zij nauw samen met Staatsbosbeheer. ble) recreation. The Municipalities of Dordrecht, Sliedrecht, Werkendam and Drimmelen and the provinces of Zuid-Holland and Noord-Brabant work together in Parkschap. They also work closely together with Staatsbosbeheer. Deelname STEP De Biesbosch heeft besloten om deel te nemen aan het samenwerkingsprogramma STEP, vanwege de mogelijkheid om duurzaam toerisme naar een hoger plan te brengen. De grotere financiële slagkracht - door een aanzienlijke Europese subsidie - heeft kansen geboden om samen te werken met partners uit andere landen en gezamenlijk acties op te pakken en uit te voeren. Kennisoverdracht Participation in STEP De Biesbosch decided to participate in the STEP cooperation programme, because it offered the opportunity of raising sustainable tourism to a higher level. The larger financial clout brought about by a substantial European subsidy offered opportunities to work together with partners from other countries and to initiate and implement joint actions. Knowledge transfer and insights into the approach of other countries have ensured a large added value. Herkenbare hoofdpoorten Recognisable main gates en inzichten in de aanpak van andere landen hebben gezorgd voor Om de drie hoofdpoorten in de Biesbosch de twee bezoekers- To make the three main gates in De Biesbosch the two visitor een grote toegevoegde waarde. Resultaten in De Biesbosch heeft tijdens het STEP-project de volgende concrete resultaten geboekt: Results in Nationaal Park De Biesbosch De Biesbosch realised the following concrete results during the STEP-project: Being granted the European Charter for Sustainable centra in Dordrecht en Drimmelen en het Biesboschmuseum in Werkendam herkenbaarder te maken voor bezoekers als entreepoort van het nationaal park, is speciaal voor de Biesbosch een nieuwe huisstijl ontworpen met kegelvormige bakens en borden. De huisstijl is gebaseerd op de kenmerkende knaagsporen van bevers en ontworpen door het Belgische bureau Stefan Schöning Stu- centres in Dordrecht and Drimmelen and De Biesbosch museum in Werkendam more recognisable for visitors as an entrance gate to the national park, a new house style was designed especially for De Biesbosch featuring cone-shaped beacons and signs. The house style is based on the characteristic gnawing impressions of beavers and was designed by the Belgian bureau Stefan Schöning Toekenning Europees Handvest voor Duurzaam Toerisme Tourism (see page 13) dio, die ook de huisstijl voor de ontwikkelde. Studio who also designed the house style for De Polders van Krui- (zie pagina 12) Biesbosch house style for entrances and hosts (see page 35) De uitstraling is die van één nationaal park met behoud van eigen beke. The image is that of one national park while retaining each Biesbosch huisstijl voor entreepoorten en gastheren Listening chairs with stories about De Biesbosch (see page 37) identiteit per hoofdpoort. Deze STEP-actie zorgt voor een sterke main gate's own identity. This STEP-action ensures a solid impro- (zie pagina 35) Biesblad; life style magazine featuring nature activities verbetering van de informatievoorziening aan bezoekers rond de vement of the information provision to visitors around the main Luisterstoelen met verhalen over de Biesbosch (zie pagina 37) (see page 18) hoofdpoorten. Ook de gastheren in de Biesbosch maken deel uit gates. The park ambassadors are also part of the house style: Biesblad; lifestyle magazine met natuuractiviteiten (zie pagina 18) Ecolodge; a sustainable accommodation (see page 18) van de huisstijl: het landelijke gastheerschildje heeft in de Bies- the ambassador sign has been given a conical shape in De Bies- Ecolodge; een duurzame verblijfsaccommodatie (zie pagina 18) Biesbosch Ranger; app for smartphones (see page 31) bosch een kegelvorm gekregen. bosch. Biesbosch Ranger; app voor smartphones (zie pagina 31) Two Tourist Transfer Points (see page 26) Twee Toeristische Overstappunten (zie pagina 26) Gastherencontracten (zie pagina 18) Ambassador contracts (see page 18) Green Key; introduction of sustainability quality mark for Zonnepont Grienduil Grienduil solar-powered ferry Green Key; invoering duurzaamheidskenmerk voor bedrijven companies (see page 37) De elektrische zonnepont die in 2012 in de vaart werd genomen, The electric solar-powered ferry, which was put to use in 2012, (zie pagina 37) Beleef en Geef de Biesbosch Fonds (zie pagina 20) Zonnepont voor fiets- en voetverbinding (zie pagina 35) Drie elektrische oplaadpunten voor boten (zie pagina 35) Bewegwijzering drie kanoroutes Jaarlijkse bezoekersmonitor Beleef and Geef De Biesbosch Fonds [Experience and Support De Biesbosch Fund] (see page 21) Solar-powered ferry for cyclists and pedestrians (see page 35) Three electric charging points for boats (see page 35) Signposting for three canoeing routes Annual visitor monitor draagt de naam Grienduil. De naam werd bedacht door één van de bezoekers aan de Biesbosch, die hiermee een avontuurlijk verblijf in de Ecolodge won. De pont verbindt het recreatiegebied De Hollandse Biesbosch met de rest van de Biesbosch. De Grienduil wordt ingezet om zowel wandelaars als fietsers te vervoeren. bears the name Grienduil [Wicker Owl]. The name was thought up by one of the visitors of De Biesbosch, who won an adventurous stay in the Ecolodge. The ferry connects the recreational area De Hollandse Biesbosch with the rest of De Biesbosch. The Grienduil is used to transport both hikers and cyclists. De ondernemers in de Biesbosch waren zeer betrokken bij het uitvoeren van de STEP-acties. Het enthousiasme van de ondernemers heeft bijvoorbeeld geleid tot het ontstaan om het Beleef en Geef de Biesbosch Fonds (zie pagina 20) en zonder medewerking van de gastheren in het gebied was het nooit gelukt om individuele overeenkomsten af te sluiten. The entrepreneurs in De Biesbosch were closely involved in implementing the STEP-actions. For instance, their enthusiasm resulted in the setting up of the Beleef en Geef De Biesbosch Fonds (see page 21) and without the cooperation of the ambassadors in the area, we would have never managed to seal individual contracts. Elektrische oplaadpunten Het eerder uitgevoerde onderzoek naar de indeling van het gebied en het gebruik van het gebied door watersporters heeft als basis gediend om de behoefte voor elektrisch varen in kaart te brengen. De Biesbosch wil het duurzaam varen stimuleren en daarbij de watersporters faciliteren. Uit een verkenning bleek dat de gebruikers behoefte hebben aan een aantal oplaadstations. Tijdens het STEP- Electric charging points The study carried out previously into the layout of the area and the use of it by water sports enthusiasts served as a basis for identifying the need for electric powered boating. De Biesbosch wants to promote sustainable boating and thereby facilitate water sports enthusiasts. A survey showed that users have a need for a number of charging stations. During the STEP-project, three charging points STEPhandboek hoofdstuk 4: resultaten STEPguideline chapter 4: results

18 36 als je Europese subsidie aanvraagt doe het dan niet voor het geld maar voor het REALISEREN van je ambities Dick Verheijen Parkschap if you apply for European subsidy, don t do it for the money but to realise your ambitions project zijn er drie oplaadpunten in gebruik genomen en op vier andere locaties zullen na afloop van STEP nog oplaadpunten worden geplaatst. In de Broads is het netwerk van oplaadstations verder uitgebreid tijdens het STEP-project (zie pagina 51). Luisterstoelen De vier luisterstoelen in het Biesboschcentrum Dordrecht, gemaakt van essenhout en hooglanderleer, zijn het resultaat van een opdracht aan afstuderende ontwerpers van de Design Academy in Eindhoven om de Biesbosch fysiek en mentaal te ontsluiten. De luisterstoel is een ontwerp van Roland Pieter Smit die met zijn tentoonstelling Biesboschverhalen anno nu de cultuurhistorie van de Biesbosch een persoonlijk gezicht wil geven. De veertig verhalen die tot nu toe voor de stoelen zijn opgenomen, gaan over het were put to use and more charging points will be placed at four other locations after the STEP-project has been completed. In the Broads, the network of charging stations was expanded during the STEP-project (see page 51). 37 heden en verleden. Een boswachter vertelt bijvoorbeeld over zijn eikenboom en een inwoonster uit Dordrecht over haar vakanties in Listening chairs de Biesbosch als kind van griendwerkers. De verhalen zijn via The four listening chairs in Dordrecht's Biesbosch centre, made touchscreens in de stoelen op te roepen en fragmenten ervan worden opgenomen in de Biesbosch Ranger-app voor de smartphone. Op deze manier kun je de verhalen beluisteren op de plek die erbij hoort. Twee extra luisterstoelen zullen worden geplaatst bij de gastheren in het gebied. De één krijgt een vaste plaats in Café- from ash wood and highlander leather, are the result of an assignment to graduating designers of the Design Academy in Eindhoven to open up De Biesbosch physically and mentally. The listening chair is a design by Roland Pieter Smit who wants to give his exhibition on Contemporary Biesbosch tales describing restaurant Vissershang in Hank. De andere luisterstoel zal gaan the cultural history of De Biesbosch a personal character. The forty rondreizen langs de gastheren in de Biesbosch. tales recorded for the chairs so far are about the present and the past. For instance, a Park warden tells about his oak tree and a ci- Green Key tizen of Dordrecht about her holidays in De Biesbosch as a wicker workers' child. The stories can be accessed via touch screens in Green Key is een Europees duurzaamheidskeurmerk voor toeris- the chairs and fragments of it will be included in De Biesbosch tisch-recreatieve bedrijven. Meer dan tien ondernemers in de Biesbosch hebben de Green Key-certificering behaald. Het gaat hierbij om concrete maatregelen voor het verminderen van gas-, wateren elektraverbruik en afval. Daarnaast is kennisontwikkeling en -deling en maatschappelijk verantwoord ondernemen een belangrijk onderdeel van Green Key. In opdracht van de Biesbosch ont- Ranger-app for the smartphone. This enables you to listen to the tales in a place that goes with it. Two extra listening chairs will be placed at the park ambassadors. One chair will be placed permanently in Café-restaurant Vissershang in Hank. The other listening chair will travel past the park ambassadors. wikkelde Stichting Keurmerk, Milieu, Veiligheid en Kwaliteit speciale Green Key-criteria voor bootverhuurbedrijven. De ver- Green Key wachting is dat dit jaar twee Biesboschbedrijven het Green Key- Green Key is a European sustainability quality mark for tourist- Foto: Biesboschbezoekers op elektrische zonnepont Grienduil. Photo: visitors of De Biesbosch at solar-powered ferry Grienduil. keurmerk voor bootverhuurbedrijven zullen behalen. De Green Key-certificering is vergelijkbaar met de in de Broads ontwikkelde Green Boat Mark. recreational businesses. Over ten entrepreneurs in De Biesbosch have obtained the Green Key-certification. It concerns taking concrete measures to reduce waste and the use of gas, water and electricity. Developing and sharing knowledge and corporate social responsibility are a key component of Green Key. On the instructions of De Biesbosch the Quality Mark Foundation for the Environment, Safety and Quality developed special Green Keycriteria for boat rental companies. This year, two Biesbosch-based companies are expected to obtain the Green Key quality mark for boat rental companies. The Green Key-certification is comparable to the Green Boat Mark developed in the Broads. STEPhandboek hoofdstuk 4: resultaten STEPguideline chapter 4: results

19 38 39 Fotopagina 1. Uitreiking Gastheerschap gevelbordje in nieuwe huisstijl Uitnodiging opening tentoonstelling luisterstoelen Start Beleef en Geef de Biesbosch fonds Bordje kanoroute nieuwe huisstijl - 5. Tentoonstelling Design Academy Eindhoven in Dordrecht Opening TOP Lage Zwaluwe - 7. Zonnepont Grienduil - Photo page Nationaal Park De Biesbosch 1. Wall sign in new house style for ambassadors Invitation opening exhibition listening chairs Start of visitor giving fund Sign for canoe route in new house style - 5. Exhibition Design Academy Eindhoven in Dordrecht Opening TTP Lage Zwaluwe Solar powered ferry Grienduil het gastheerschap versterkt de band in en om de BIESBOSCH Ellie Saarloos mede-eigenaar Biesboschhoeve melkveebedrijf, kamperen en Schotse Hooglanders the hostmanship strengthens the bond in and around De Biesbosch STEPhandboek hoofdstuk 4: resultaten STEPguideline chapter 4: results 6. 7.

20 40 41 De De De getijdennatuur op z n mooist In de oude polders van Kruibeke, Bazel en Rupelmonde in België wordt gewerkt aan een groot gecontroleerd overstromingsgebied: de. Dit gebied van 650 hectare combineert veiligheid (bescherming tegen toekomstige overstromingen), natuurontwikkeling (behoud van bestaande natuur, de ontwikkeling van waardevol getijdennatuur en het creëren van weidevogelgebieden) en recreatie (ontwikkeling van duur- De tidal nature at its best In the old polders of Kruibeke, Bazel and Rupelmonde in Belgium, large controlled floodplains are being realised: De Polders van Kruibeke. This 650-hectare area combines safety (protection against future floods), developing nature (preservation of zaam toerisme). De zijn nog volop in aan- existing nature, developing valuable tidal nature and creating leg, waarbij het eindbeeld bestaat uit een gevarieerd landschap areas for grassland birds) and recreation (developing sustainable van water, bos en weide en met veel duurzame recreatiemoge- tourism). De Polders of Kruibeke are still under construction. The lijkheden. final image consists of a varied land-scape of water, forest and meadows with lots of sustainable possibilities for recreation. Het overstromingsgebied zal twee keer per jaar onder water komen te staan; wanneer het springtij samenvalt met een extreme noord- The floodplains will be flooded twice a year; when spring tide coin- westerstorm. Door het water te bergen in dit gebied daalt de kans cides with an extreme north-western storm. By storing the water op overstromingen in de Scheldevallei van eenmaal per 70 jaar naar in this area, the odds of flooding in the Scheldt valley drop from eenmaal per 350 jaar. Door de huidige Scheldedijk af te graven, once every 70 years to once every 350 years. By excavating the kan het Scheldewater het overstromingsgebied gecontroleerd bin- present Scheldt dyke, the water of the river Scheldt can flow into nenstromen. Een hoge ringdijk rond het gebied belet dat woonge- the floodplains in a controlled manner. A high ring-dyke around bieden, wegen en andere infrastructuur onder water lopen. Het the area prevents residential areas, roads and other infrastructure water stroomt weer weg via speciale uitwateringsconstructies from flooding. The water flows away again via special discharge wanneer het water in de rivier weer voldoende gedaald is. constructions when the water in the river has dropped sufficiently. STEPhandboek hoofdstuk 4: resultaten STEPguideline chapter 4: results Gecontroleerd overstromen Controlled flooding Recreatieve visie voor de. Recreational vision of De.

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

XTRA LEUK DOCUMENTATION SHOPPEN IN DECEMBER

XTRA LEUK DOCUMENTATION SHOPPEN IN DECEMBER FREE DOCUMENTATION Promotion for the gift-wrapping service/shop was part of the XTRA Leuk Shoppen in de Marikenstraat (XTRA Great Shopping in Marikenstraat) campaign, which also communicated about Sunday

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Instruction project completion report

Instruction project completion report Instruction project completion report The project completion report is in fact a final progress report providing a comparison between the start of the project and the situation at the end of the project.

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

Things to do before you re 11 3/4

Things to do before you re 11 3/4 Counting Crows 1 Things to do before you re 11 3/4 Lees de tekst en beantwoord de vragen. - Maak deze zin af: De schrijver van de tekst vindt dat kinderen - Welke dingen heb jij wel eens gedaan? Kruis

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Het project en de doelstellingen:

Het project en de doelstellingen: Het project en de doelstellingen: Wit.h heeft al heel wat ervaring met sociaal artistieke projecten als deze. De Erasmus studenten daarentegen hebben elk een andere achtergrond en voor sommige onder hen

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 + Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

World Class Aviation Academy

World Class Aviation Academy World Class Aviation Academy Opleidingen voor luchtvaarttechnici moeten voorop lopen Hoogwaardig vliegtuigonderhoud is een onmisbare randvoorwaarde voor het leveren van topprestaties van de luchtvaartsector.

Nadere informatie

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement Learnings from 2011 case for: Erdee Media Group Cebuco, Amsterdam BY Martin Leeflang (Validators) Esomar Paper Augustus 2011

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management

Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Expertise seminar SURFfederatie and Identity Management Project : GigaPort3 Project Year : 2010 Project Manager : Albert Hankel Author(s) : Eefje van der Harst Completion Date : 24-06-2010 Version : 1.0

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia

The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia www.projects-abroad.net May 2013 1 Hi all, Carmen Herbas Country Director Welcome to the May edition of our Newsletter for Projects Abroad Bolivia. This

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen

Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0. Discussie en vragen Parkstad Limburg Energy Transition Implementation Program PALET 3.0 Discussie en vragen Ambition Document 1.0 2.0 Potention Research Parkstad Limburg Energy Transition (PALET 3.0) Basic principles PALET

Nadere informatie

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO Tweetalig onderwijs Havo VWO Open dag 8 februari 2014 Inhoud Tweetalig onderwijs: ontdek de wereld! Wat is tto? Toelatingseisen Informatie voor ouders

Nadere informatie

DRIVE AGAINST MALARIA ONTVANGT 104.000 EURO VAN LAND ROVER NEDERLAND DRIVE AGAINST MALARIA RECEIVES 104.000 EURO FROM LAND ROVER NETHERLANDS

DRIVE AGAINST MALARIA ONTVANGT 104.000 EURO VAN LAND ROVER NEDERLAND DRIVE AGAINST MALARIA RECEIVES 104.000 EURO FROM LAND ROVER NETHERLANDS DRIVE AGAINST MALARIA ONTVANGT 104.000 EURO VAN LAND ROVER NEDERLAND DRIVE AGAINST MALARIA RECEIVES 104.000 EURO FROM LAND ROVER NETHERLANDS V.l.n.r. Julia Samuël, David Robertson en CEO Marc Bienemann

Nadere informatie

Dutch Research Council: women in scientific careers

Dutch Research Council: women in scientific careers Dutch Research Council: women in scientific careers Dr. Wilma van Donselaar Paris 2005 What is NWO? NWO is the Dutch Research Council and consists of 8 councils: Humanities, Social Sciences, Medical Sciences,

Nadere informatie

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Over dit formulier About this form Waarom dit formulier? Dit formulier is bestemd

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 1.1: On my way Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: train, tram, bus, car, bike, plane, boat, underground, stop,

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

i29 interior architects

i29 interior architects i29 interior architects We are i29 l interior architects, a creative and versatile interior design studio. Our aim is to create intelligent designs and striking images. Space is the leitmotiv, the result

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

ALTERNATIEVE MANIEREN CLUB BIJEENKOMSTEN

ALTERNATIEVE MANIEREN CLUB BIJEENKOMSTEN PETS D1570 Groei door Inspiratie ALTERNATIEVE MANIEREN CLUB BIJEENKOMSTEN Frank van der Meijden Public Image Coordinator zone 13A&C, 18B OPLOSSING? Alternatieve vormen Club bijeenkomsten: Oplossing voor

Nadere informatie

Concrete en Pantopicon winnen internationale designprijs

Concrete en Pantopicon winnen internationale designprijs Concrete en Pantopicon winnen internationale designprijs Na het winnen van een Henry Van De Velde Label, valt MIOS (Museum In Onze Straat) opnieuw in de prijzen. Ontwerpbureau Concrete, all-round creative

Nadere informatie

INBURGERING 2015 / 16

INBURGERING 2015 / 16 INBURGERING 2015 / 16 JAMILAA (18) HAD NOOIT GEDACHT DAT ZIJ DE NEDERLANDSE TAAL ZO SNEL ONDER DE KNIE ZOU HEBBEN. INBURGEREN? BEREID U VOOR! WIE ALS BUITENLANDER GEEN PASPOORT HEEFT VAN EEN LAND UIT DE

Nadere informatie

POKHARA : FEBRUARI 2012 JAARGANG 1, NR. 2

POKHARA : FEBRUARI 2012 JAARGANG 1, NR. 2 Stichting Wij helpen Nepal Nieuwsbrief POKHARA : FEBRUARI 2012 JAARGANG 1, NR. 2 Nieuws van ons. Glimlach van een kind Hallo allemaal, Wij zijn op 1 januari 2012 begonnen aan onze reis naar Nepal. Nu zijn

Nadere informatie

WWW.EMINENT-ONLINE.COM

WWW.EMINENT-ONLINE.COM WWW.EMINENT-OINE.COM HNDLEIDING USERS MNUL EM1016 HNDLEIDING EM1016 USB NR SERIEEL CONVERTER INHOUDSOPGVE: PGIN 1.0 Introductie.... 2 1.1 Functies en kenmerken.... 2 1.2 Inhoud van de verpakking.... 2

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s. ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten

SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s. ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten SMART(ER) GATES Multi use and multi functional HUB s ADVIER Mobiliseert, NIO Architecten en OKRA landschapsarchitecten Background and team Contest City of Antwerp design contest for parking houses (P+R

Nadere informatie

PROGRAMMA NETWERKDAG 21 JANUARI 2005 EN LEARNING ENCOUNTER. PrimaVera Research Program UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM

PROGRAMMA NETWERKDAG 21 JANUARI 2005 EN LEARNING ENCOUNTER. PrimaVera Research Program UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM PROGRAMMA NETWERKDAG EN LEARNING ENCOUNTER 21 JANUARI 2005 AMSTERDAM PrimaVera Research Program UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM INLEIDING Op deze dag beogen wij een ieder met elkaar in contact te brengen, die

Nadere informatie

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Informatiefolder Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Kinderbijschrijvingen worden afgeschaft Met ingang van 26 juni 2012 kunnen kinderen

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats.

Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Ontwikkeling, Strategieën en Veerkracht van Jongeren van Ouders met Psychische Problemen. Een Kwalitatief Onderzoek op Basis van Chats. Development, Strategies and Resilience of Young People with a Mentally

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

In touch with the Dutch. Ghislaine Giezenaar

In touch with the Dutch. Ghislaine Giezenaar In touch with the Dutch Ghislaine Giezenaar The Dutch language What is Dutch? Some facts and figures Language and culture test Dutch = Nederlands Nederlands (Dutch) = the native language for the people

Nadere informatie

Themasessie vluchtelingen. Frans van Hoek Marieke Hanekamp

Themasessie vluchtelingen. Frans van Hoek Marieke Hanekamp Themasessie vluchtelingen Frans van Hoek Marieke Hanekamp Wat in deze sessie? Strategisch Kader Terugkoppeling sessie in Brussel Brainstormen in subgroepen Strategisch Kader EU-beleid en doelstellingen

Nadere informatie

Working with Authorities

Working with Authorities Working with Authorities Finding the balance in the force field of MUSTs, SHOULDs, CANs, SHOULD-NEVERs, CANNOTs Jacques Schuurman SURFnet-CERT Amsterdam, 24 February 2006 Hoogwaardig internet voor hoger

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Educational Design as Conversation

Educational Design as Conversation 1 Educational Design as Conversation Inter-professional dialogue about the teaching of academic communications skills EATAW 2011 - Jacqueline van Kruiningen, University of Groningen Grading papers collaboratively

Nadere informatie

TALENTINFO. Belangrijke data. Reist u mee met unit wit?

TALENTINFO. Belangrijke data. Reist u mee met unit wit? TALENTINFO Belangrijke data Maart/april Reist u mee met unit wit? Reis door je lichaam samen met unit wit Reis door je lichaam dat was het onderwerp van afgelopen weken in unit wit. En nog steeds zijn

Nadere informatie

Re: instruments for creating health care consumers

Re: instruments for creating health care consumers Re: instruments for creating health care consumers Seminar voice and choice in health care Kees Molenaar Market and consumer directorate Instruments were designed for blue The analysis and conclusions

Nadere informatie

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren )

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) PAST SIMPLE TENSE ( onvoltooid verleden tijd ) Hoe? vervoeging - werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) van bijv,

Nadere informatie

VIOS: Veiligheid In en Om School (Safety In and Around Schools)

VIOS: Veiligheid In en Om School (Safety In and Around Schools) VIOS: Veiligheid In en Om School (Safety In and Around Schools) Kim Kranenborg TNO Human Factors P.O Box 23 3769 ZG Soesterberg +31 346 356267 kranenborg@tm.tno.nl Knowledge for business VIOS: Veiligheid

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

SPONSOR BROCHURE JUMPING PEEL & MAAS

SPONSOR BROCHURE JUMPING PEEL & MAAS SPONSOR BROCHURE JUMPING PEEL & MAAS 24-25-26 Juli 2014 Dit jaar zal de zesde editie van Jumping Peel & Maas plaatsvinden. Inmiddels is ons concours uitgegroeid tot een volwaardig evenement van grote

Nadere informatie

Fans talking about Martin

Fans talking about Martin Fans about Martin Wat vind jij van Martin Garrix? 1 read Fans talking about Martin Martin Garrix is a world famous DJ from Holland. Yesterday we interviewed two of Martin s fans. This is what they said.

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

PRESCHOOL. For more information please visit www.swazoom.nl

PRESCHOOL. For more information please visit www.swazoom.nl PRESCHOOL For more information please visit www.swazoom.nl WHAT IS A PRESCHOOL? The preschool is a place where toddlers are learning by playing and where parents can meet. At preschool toddlers from 2,5

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

From Padua to Groningen

From Padua to Groningen From Padua to Groningen The effects of the CercleS Seminar in Padua in 2009 on writing Nederlands in gang (0-A2) Berna de Boer Benvenuti a tutti! Contents I. State of affairs in September 2009 II. The

Nadere informatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Dexia & social media Frank Van ssche, Head of Brand & Project Office, Communicatie Gent, 28/04/2011 Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Quotes Social media isn't (just) about the media,

Nadere informatie

Монгол page 1 and 2, Nederlands blz 3 en 4 English page 5 and 6. Jaarverslag / Auditor s report 2011

Монгол page 1 and 2, Nederlands blz 3 en 4 English page 5 and 6. Jaarverslag / Auditor s report 2011 Монгол page 1 and 2, Nederlands blz 3 en 4 English page 5 and 6 Jaarverslag / Auditor s report 2011 1 2 Het bestuur van de NGO All for Children heeft op 26 mei 2012 het volgende jaarverslag vastgesteld

Nadere informatie

PUM Netherlands senior experts and NBA

PUM Netherlands senior experts and NBA PUM Netherlands senior experts and NBA Wim Boone, sectorcoördinator accountancy,financial & admin. management 14 maart 2013 Agenda Why SMEs need support About PUM Sector Accountancy etc. Cooperation PUM-NBA

Nadere informatie

71st Annual Conference

71st Annual Conference Algemeen Secretariaat Secrétariat Général Generalsekretariat Secretariat General Secretaría General www.eurofedop.org 71st Annual Conference 11-14.05.2010 Portsmouth, UK POA the professional trades union

Nadere informatie