De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing"

Transcriptie

1 De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing Een verkennende casestudy bij een Nederlandse overheidsorganisatie J.W. Heimeriks ( ) 22 juni 2011 Masteropleiding Business Process Management & IT Faculteiten Managementwetenschappen en Informatica

2

3 De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing Een verkennende casestudy bij een Nederlandse overheidsorganisatie Usability of risk management methods for IT Outsourcing An exploratory study at a Dutch government organization Colofon Datum : 22 juni 2011 Auteur : J.W. Heimeriks Studentnr : Begeleidingscommissie: Eerste begeleider : ir. H.B.F. Hofstee Tweede begeleider : Prof. dr. R.J. Kusters Examinator : ir. H.B.F. Hofstee Cursuscode : B89317 Masteropleiding Business Process Management and IT Open Universiteit Nederland Faculteiten Management wetenschappen en Informatica

4 Voorwoord Voor u ligt het eindrapport van mijn afstudeeronderzoek. Dat betekent dat ik de werkzaamheden voor mijn studie Business Process Management and IT aan de Open Universiteit heb afgerond. Het is voor mij een belangrijke gebeurtenis, niet alleen vanwege de aanzienlijke inspanning die ermee gemoeid is geweest, maar vooral vanwege de kennis en ervaring die is opgedaan en de nieuwe mogelijkheden die het voor de toekomst biedt. Ik ben dan ook erg dankbaar dat ik in de gelegenheid ben gesteld om deze studie te kunnen doen. In de eerste plaats door mijn gezin- Margien, Illy en Jip- die vele uren aandacht van mij tekort zijn gekomen. Daarnaast wil ik ook mijn studiegenoten bedanken, in het bijzonder Teun Hakvoort, voor de prettige samenwerking en de vele discussies. Ook ben ik Rijkswaterstaat dankbaar voor het feit dat ik daar het onderzoek kon uitvoeren. Tot slot wil ik ook mijn eigen bedrijf VSL bedanken voor de bijdrage in de inschrijfkosten. Ik hoop en verwacht dat ik in de toekomst alle opgedane kennis en ervaring goed kan gaan gebruiken. Hans Heimeriks Juni, 2011 De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing iii

5 Inhoudsopgave Samenvatting Probleemstelling Inleiding Uitgangspunten / begripsbepaling Doelstelling Onderzoeksmodel Vraagstelling Leeswijzer Theoretisch kader Het opstellen van de referentiemethoden Verantwoording van het literatuuronderzoek Welke methoden voor RM bij ITO zijn er in de wetenschappelijke literatuur beschreven die als referentie kunnen dienen voor de praktijkcasus? Wat zijn de criteria die voor RM bij ITO methoden gelden om als referentiemethode te kunnen dienen? Welke RM bij ITO-doelen zouden door middel van de referentiemethoden ondersteund moeten worden? Welke methoden voor RM bij ITO zijn er in de wetenschappelijke literatuur beschreven die voldoen aan de criteria? Wat is er in de literatuur te vinden over de mate waarin de referentiemethoden in de praktijk worden ingezet voor RM bij ITO? Wat is er in de literatuur te vinden over de bruikbaarheid van de referentiemethoden in de praktijk? Conclusie literatuuronderzoek Onderzoeksontwerp en -verantwoording Inleiding Randvoorwaarden Benodigde onderzoeksgegevens Onderzoeksstrategie Operationalisatie van het begrip bruikbaarheid Criteria voor de casus en deelnemers Casusbeschrijving Kwaliteit van gegevens Interviewopzet Wijze van gegevensanalyse Mogelijke resultaten iv De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing

6 4 Onderzoeksresultaten Volgens welke methoden is in het kader van de praktijkcasus, RM bij ITO uitgevoerd en wat is de motivatie voor het gebruik van deze methoden? Is men zich binnen de praktijkcasus bewust van specifieke ITO risico s en waar blijkt dat uit? Volgens welke methoden is RM met betrekking tot ITO uitgevoerd voor de praktijkcasus en wat was daarvoor de motivatie? Welke factoren hebben invloed gehad op de keuze voor de gebruikte methoden? Wat is de overlap van de praktijkcasusmethoden en de referentiemethoden? Conclusie onderzoeksvraag Wat levert een vergelijking op tussen de praktijkcasus methoden en referentiemethoden op het punt van bruikbaarheid? Wat levert een vergelijking op tussen de praktijkcasusmethoden en referentie-methoden op het punt van efficiëntie? Wat levert een vergelijking op tussen de praktijkcasusmethoden en referentiemethoden op het punt van effectiviteit? Wat levert een vergelijking op tussen de praktijkcasusmethoden en referentiemethoden op het punt van tevredenstelling? Conclusie onderzoeksvraag Conclusies en discussie Conclusies Discussie Aanbevelingen voor vervolgonderzoek Procesreflectie Bibliografie Bijlage A Veel voorkomende risico s en risicofactoren Bijlage B Gedetailleerde beschrijving van de referentiemethoden Bijlage C Operationalisatietabel voor het begrip bruikbaarheid Bijlage D Interviewopzet Bijlage E Transcripties van de interviews De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing v

7 Samenvatting In een omvangrijk literatuuronderzoek van Lacity et al. (2009) wordt volgens de auteurs aangetoond dat de literatuur op het gebied van risicomanagement (RM) bij IT-outsourcing (ITO) voldoende praktische relevantie biedt. Op een van de topics, ITO risk, beschrijven de auteurs de beschikbare literatuur als een lijst van veelvoorkomende risico s en vele mitigatiemethoden. Dit onderzoek stelt de vraag hoe bruikbaar deze literatuur is voor de praktijk. Het doel is: Het vergroten van inzicht in de praktische bruikbaarheid van de methoden voor RM bij ITO, door een vergelijking te maken van de bruikbaarheid van methoden zoals die beschreven zijn in de wetenschappelijke literatuur met daadwerkelijk gehanteerde methoden in een specifieke praktijkcasus. Daartoe zijn de volgende onderzoeksvragen geformuleerd: 1. Welke methoden voor RM bij ITO zijn er in de wetenschappelijke literatuur beschreven die als referentie kunnen dienen voor de praktijkcasus? 2. Volgens welke methoden is in het kader van de praktijkcasus, RM bij ITO uitgevoerd en wat is de motivatie voor het gebruik van deze methoden? 3. Wat levert een vergelijking op tussen de praktijkcasus methoden en referentiemethoden op het punt van bruikbaarheid? In dit onderzoek wordt de volgende definitie voor bruikbaarheid gehanteerd: (ISO , geciteerd door Hornbæk, 2006; Jordan, 1998) The effectiveness, efficiency, and satisfaction with which specified users can achieve goals in particular environments. De eerste onderzoeksvraag is door middel van een literatuuronderzoek beantwoord. Er zijn methoden voor RM bij ITO geselecteerd die representatief zijn voor wat er in de literatuur gevonden is op dit gebied. Er zijn referentiemethoden opgesteld voor verschillende RMdoelen, zie de onderstaande tabel. Tabel 1 De gevonden referentiemethoden RM-doel Referentiemethode Inventariseren van risico s Brainstorm met betrokkenen Risicolijsten Schatten van de kans P i Op basis van prestaties uit het verleden Op basis van aanwezigheid van risicofactoren Kopen van informatie Prioriteren van de risico s Risk exposure analysis Risk reduction leverage analysis Bepalen van acceptabel risico niveau Risk and return model Risk avoidance Het afzien van (een deel van) het outsourcen. Opkopen van leverancier Risk reduction Suggested Risk Management Strategies De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing 1

8 RM-doel Referentiemethode Richten op succesfactoren en toepassen van best practices Risk sharing Overhevelen (afspraken in contracten) Verzekeren De onderzoeksvragen twee en drie zijn beantwoord door middel van een praktijkonderzoek. Het praktijkonderzoek bestond uit een enkelvoudige casestudy en was verkennend van aard. Als waarnemingsinstrument is gebruik gemaakt van semi-gestructureerde interviews. Het onderzoek vond plaats in het kader van het praktijkproject Sourcing B&O: IAPD, bij Rijkswaterstaat/Data-ICT-Dienst. Er zijn 2 interviews gehouden met door Rijkswaterstaat ingehuurde ITO-deskundigen die bij het project betrokken zijn geweest en een interview met de manager van de kwaliteitsafdeling die veel ervaring heeft met dit soort projecten binnen Rijkswaterstaat. Uit de interviews blijkt dat voor het project veel risico beperkende maatregelen zijn toegepast die op een vrij ongestructureerde, pragmatische wijze tot stand zijn gekomen. Op basis van eerder opgedane ervaring worden eigen best practices toegepast. De in de literatuurstudie gevonden referentiemethoden voor risk-assessment zijn in het praktijkproject bijna niet toegepast, op een enkele uitzondering na waarbij er simulatie is toegepast om de risico s helder te krijgen. De toegepaste methoden zijn door de deelnemers vergeleken met de referentiemethoden. Daaruit blijkt dat men de in het project toegepaste methoden hoger beoordeelt op efficiëntie en tevredenstelling. Op effectiviteit is er echter geen eenduidig beeld. De ITO deskundigen, die het risicomanagement in de praktijk hebben uitgevoerd, vinden dat de toegepaste methode even effectief is als de referentiemethode. De kwaliteitsmanager vindt de toegepaste methode niet effectief genoeg. Volgens de gehanteerde operationalisering voor bruikbaarheid kan worden geconcludeerd dat de ITO deskundigen de toegepaste methode bruikbaarder vinden dan de referentiemethoden en dat de kwaliteitsmanager de toegepaste methoden niet bruikbaar genoeg vindt. Er zijn factoren die de validiteit van de conclusies van het onderzoek (mogelijk) negatief beïnvloedt hebben. Zo hebben de uitvoerende ITO-deskundigen er baat bij om in de aanbestedingsfase een pragmatische methode toe te passen (de opdrachtgever vraagt niet om een uitvoerigere methode, terwijl er wel veel druk ligt op andere zaken). Daarnaast krijgen zij doorgaans geen terugkoppeling van projecten die in de uitvoering tegen problemen aan lopen omdat ze dan niet meer betrokken zijn bij het project. De doelstelling van het onderzoek het vergroten van inzicht is gehaald. Gezien de (mogelijk) beperkte validiteit van de beoordelingen van de effectiviteit van de methoden moet op dit vlak voorzichtigheid betracht worden met het trekken van conclusies. Het onderzoek biedt aanknopingspunten voor vervolgonderzoek. Zo zou het interessant zijn om het verband tussen ITO risicomanagement-methoden en de heersende bedrijfscultuur te onderzoeken. Ook is het interessant om te onderzoeken hoe de effectiviteit van de referentiemethoden zich verhouden met de effectiviteit van de pragmatische methode. 2 De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing

9 1 Probleemstelling 1.1 Inleiding IT-outsourcing Het uitbesteden van informatietechnologie (IT-outsourcing of kortweg ITO) staat bij veel bedrijven in de belangstelling. Chou & Chou (2009) citeren cijfers van Gartner voor IT-outsourcing omzet: wereldwijd van $110 miljard in 2002 gegroeid naar $173 miljard in 2007, een groei van bijna 10% per jaar. IT-outsourcing is voor bedrijven een strategie geworden (Gonzalez, Gasco & Llopis, 2006; Loh & Venkatraman, 1992). Het zijn voornamelijk de potentiële kostenbesparingen, focus op de kernactiviteiten, potentiële proces- en prestatieverbeteringen en de toegang tot expertise die grote aantrekkingskracht op de bedrijven hebben (Lacity, et al., 2009). Met de toename van ITO is ook het aantal publicaties over ITO in de loop van de tijd gegroeid (Gonzalez, et al., 2006). Naast alle positieve geluiden over ITO wordt in de literatuur ook gewezen op de risico s van ITO (Earl, 1996; Bahli & Rivard, 2005; Lacity, et al., 2009; Sullivan & Ngwenyama, 2005; Bhattacharya, Behara & Gundersen, 2003; Chou & Chou, 2009). De grote risico s, of die nu perceptie zijn of echt, zijn de belangrijkste reden waarom managers soms tegen outsourcing zijn (Jurison, 1995). ITO blijkt meer te zijn dan slechts het werk door derden laten uitvoeren. De activiteit uitbesteden zelf kan complex zijn en kennis en ervaring dient binnen de organisatie zelf aanwezig te zijn (Lacity, et al., 2009). De IT manager die wil gaan outsourcen heeft dus handvatten nodig om de risico s van ITO te kunnen beheersen. De vraag is op welke manier de wetenschappelijke literatuur hiervoor ondersteuning biedt. Praktische relevantie Lacity et al hebben recentelijk een omvangrijk literatuuronderzoek (Lacity, et al., 2009) verricht op het gebied van ITO. Als aanleiding voor hun studie noemen zij een oproep aan de wetenschap voor meer praktische relevantie in het onderzoek op dit gebied. Lacity et al claimen substantieel bewijs geleverd te hebben dat ITO onderzoek deze oproep betekenisvol en significant geadresseerd heeft. Zij stellen: In several ways then, ITO research has been an exemplar of how information systems (IS) academics can study and inform practice. In het artikel is de ITO literatuur in verschillende topics verdeeld, waaronder IT outsourcing risk, verder aangeduid als risicomanagement bij ITO of kortweg RM bij ITO. Lacity et al geven met betrekking tot deze topic aan dat er twee, voor de praktijk relevante vragen geadresseerd zijn: What are the risks of IT outsourcing? en How are IT outsourcing risks mitigated?. Er worden, volgens het artikel, in de literatuur veel unieke ITO risico s genoemd (in 3 De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing 3

10 artikelen vonden zij al 43 unieke ITO risico s) en er zijn minstens zo veel specifieke practices ontworpen om risico te reduceren en dus de kans op ITO succes te vergroten. Problematiek Hoewel de praktijk wordt geïnformeerd door de bovenstaande literatuur blijft de vraag bestaan of die informatie ook bruikbaar is. Zijn er in de literatuur methoden beschikbaar die toegepast kunnen worden in de praktijk en zorgen die methoden er dan daadwerkelijk voor dat de risico s binnen aanvaardbare grenzen kunnen worden gebracht? Het beheersen van ITO risico s is een complexe aktiviteit. Men moet zich in de eerste plaats bewust zijn van de mogelijke risico s en van de risicofactoren. Welke risico s moet men aanpakken en welke niet? Hoe moet men de risico s aanpakken? Als men risicofactoren aanpakt, in hoeverre zijn dan de risico s daardoor beperkt? Zijn er risicofactoren die onderling afhankelijk zijn? Worden er best practices toegepast en wat is dan het effect daarvan? Worden er keuzes gemaakt op het gebied van succesfactoren en wat is het effect daarvan? Het zijn allemaal vragen die betrekking hebben op de risico s. Kortom: De manager die gaat outsourcen kan wel wat ondersteuning van de wetenschap gebruiken. Op grond van de constateringen van Lacity, et al. (2009) er is een lijst met veelvoorkomende risico s (zie bijlage A) en er zijn verspreid minstens zoveel methoden om de risico s te lijf te gaan - lijkt het op het eerste gezicht wat overdreven om te stellen dat de topic van RM bij ITO de eerder genoemde oproep betekenisvol en significant geadresseerd is. Deze claim is in elk geval niet op praktijkonderzoek gebaseerd. Het is aannemelijk dat er in de literatuur op het gebied van RM bij ITO meer te vinden is dan alleen een lijst van risico s en mitigatiemethoden. De vraag is wat die methoden dan zijn, en wat daarvan de bruikbaarheid is voor de praktijk. Naar het antwoord op deze vraag zal in dit onderzoek gezocht worden. 1.2 Uitgangspunten / begripsbepaling In dit onderzoek worden een aantal begrippen gebruikt die betrekking hebben op RM bij ITO. In deze paragraaf worden de begrippen achtereenvolgens gedefinieerd. IT-outsourcing Dibbern, et al. (2004) geven een overzicht van een aantal gehanteerde definities in de literatuur. De verschillende definities spreken elkaar niet tegen. De verschillen zitten vooral in de woordkeus en de precisie van de formulering. De definitie van Loh & Venkatraman (1992) geeft goed aan wat er in dit onderzoek bedoeld wordt met ITO: The significant contribution by external vendors in the physical and/or human resources associated with the entire or specific components of the IT infrastructure in the user organization. Risicomanagement Volgens Aubert, et al (1999) is het doel van risicomanagement het reduceren van het risico van een gegeven bedrijfseenheid. Risicomanagement wordt uitgevoerd om ongewenste gebeurtenissen die mogelijk in de toekomst kunnen gebeuren te voorkomen of binnen accepta- 4 De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing

11 bele grenzen te krijgen en/of te houden. Essentieel daarbij is dat risicomanagement voorafgaat aan het optreden van de gebeurtenis. Heemstra & Kusters (1996) formuleren de essentie van risicomanagement als volgt:... Risk Management is concerned with controlling risks by acting before risks become problems. Binnen dit onderzoek wordt er van uitgegaan dat er in grote lijnen consensus bestaat over de vraag uit welke fasen risicomanagement bestaat (Heemstra & Kusters, 1996; Boehm, 1991; Duncan, 1996; Bhattacharya, et al., 2003). Deze fasen zijn weergegeven in de onderstaande tabel. Tabel 2 De fasen van risicomanagement RM fase Doel van de fase Risk assessment Risk identification Een overzicht krijgen welke risico s er binnen het kader van het project een rol spelen. Risk analysis Het kwantificeren van de geïdentificeerde risico s. Risk prioritization Het vaststellen van een volgorde van belangrijkheid van de risico s. Daarbij wordt ook vastgesteld of risico s acceptabel zijn of niet. Hierdoor kunnen de resources effectiever ingezet worden. Risk control Risk management planning Risk resolution Risk monitoring Het ontwerpen van mogelijke actieplannen voor de relevante risico s en het kiezen welk actieplan uitgevoerd zal worden. Het daadwerkelijk reduceren van de risico s door het uitvoeren van de actieplannen uit de vorige fase. In een vroeg stadium op hoogte zijn wanneer een bepaald risico een probleem dreigt te worden. Er kunnen dan tijdig maatregelen genomen worden. Hiertoe moeten risico s regelmatig gemeten, gecontroleerd en gerapporteerd worden. Risk exposure Risico s worden gekwantificeerd door middel van de grootheid Risk exposure (RE). Voor RE van een onwenselijke gebeurtenis i geldt: (Aubert, Patry & Rivard, 2005; Boehm, 1991; Chou & Chou, 2009; Bhattacharya, et al., 2003) RE i = P i L i waarbij P i de kans is dat de gebeurtenis optreedt en L i de gevolgen van de gebeurtenis zijn, uitgedrukt in geld. Bruikbaarheid De term bruikbaarheid, in het Engels usability, wordt veel gebruikt in de human-computer interaction literatuur en geeft de mate aan waarin een gebruikersgereedschap aan de gebruikersbehoeften voldoet. Hornbæk (2006) en ook Jordan (1998) citeren verschillende definities voor usability, waaronder die uit de ISO : The effectiveness, efficiency, and satisfaction with which specified users can achieve goals in particular environments. De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing 5

12 Voor dit onderzoek is deze ISO standaard gebruikt als basis voor de term bruikbaarheid. Voor effectiviteit, efficiëntie en tevredenstelling hanteert Hornbæk de volgende definities: Effectiveness: Accuracy and completeness with which users achieve specified goals Efficiency: Resources expended in relation to the accuracy and completeness with which users achieve goals Satisfaction: Freedom from discomfort, and positive attitudes towards the user of the product Deze definities zullen ook in dit onderzoek gehanteerd worden. Het begrip bruikbaarheid zal in paragraaf 3.5 verder geoperationaliseerd worden. 1.3 Doelstelling De doelstelling voor het onderzoek is als volgt geformuleerd: Het vergroten van inzicht in de praktische bruikbaarheid van de methoden voor RM bij ITO, door een vergelijking te maken van de bruikbaarheid van methoden zoals die beschreven zijn in de wetenschappelijke literatuur met daadwerkelijk gehanteerde methoden in een specifieke praktijkcasus. De theoretische relevantie van het onderzoek zal worden gevormd doordat de nieuw verkregen inzichten op het gebied van bruikbaarheid van de methoden voor RM bij ITO mogelijk bruikbaar zullen zijn voor toekomstig onderzoek, bijvoorbeeld als bron voor nieuwe hypothesen. De referentiemethoden, inclusief een indicatie van de bruikbaarheid, zullen praktisch relevant zijn. 1.4 Onderzoeksmodel Het onderzoeksmodel, opgesteld volgens de methode van Verschuren & Doorewaard (2007), is weergegeven in figuur 1. Door middel van een literatuuronderzoek over risicomanagement, ITO risico s, ITO mitigatietechnieken en ITO frameworks (a) zijn methoden geselecteerd die representatief zijn voor wat er in de literatuur gevonden is op het gebied van RM bij ITO. Deze methoden worden in dit onderzoek de referentiemethoden genoemd. Het praktijkonderzoek is uitgevoerd bij de overheidsorganisatie Rijkswaterstaat/Data-ICT- Dienst door te kijken welke methoden worden gebruikt bij een praktijkproject Sourcing B&O: IAPD, voorlopig aangeduid als praktijkcasusmethoden (b). De organisatie en het project worden nader beschreven in paragraaf 3.7. Aansluitend volgt een analyse door de praktijkcasusmethoden te spiegelen aan de referentiemethoden (c). Het doel van het onderzoek is om inzichten te verwerven over de bruikbaarheid van methoden voor RM bij ITO (d). 6 De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing

13 Theorie risicomanagement Referentiemethoden voor RM bij ITO Theorie ITO risico s Theorie ITO mitigatietechnieken Theorie ITO frameworks Praktijkcasusmethoden voor RM bij ITO Analyse van project SBO methoden vs. referentiemethoden Inzicht in de bruikbaarheid van methoden voor RM bij ITO (a) (b) (c) (d) Figuur 1 Het toegepaste onderzoeksmodel 1.5 Vraagstelling Uit het bovenstaande model zijn de de volgende onderzoeksvragen en bijbehorende deelvragen afgeleid: 1 Welke methoden voor RM bij ITO zijn er in de wetenschappelijke literatuur beschreven die als referentie kunnen dienen voor de praktijkcasus? 1.1 Wat zijn de criteria die voor RM bij ITO methoden gelden om als referentiemethode te kunnen dienen? 1.2 Welke RM bij ITO-doelen zouden door middel van de referentiemethoden ondersteund moeten worden? 1.3 Welke methoden voor RM bij ITO zijn er in de wetenschappelijke literatuur beschreven die voldoen aan de criteria? 1.4 Wat is er in de literatuur te vinden over de mate waarin de referentiemethoden in de praktijk worden ingezet voor RM bij ITO? 1.5 Wat is er in de literatuur te vinden over de bruikbaarheid van de referentiemethoden in de praktijk? Onderzoeksvraag 1 zal met behulp van een literatuuronderzoek worden beantwoord. Het antwoord zal bestaan uit een overzicht van methoden voor RM bij ITO die representatief zijn voor wat er in de wetenschappelijke literatuur gevonden is. De tweede onderzoeksvraag richt zich op de methoden die bij de praktijkcasus gebruikt zijn: 2 Volgens welke methoden is in het kader van de praktijkcasus, RM bij ITO uitgevoerd en wat is de motivatie voor het gebruik van deze methoden? 2.1 Is men zich binnen de praktijkcasus bewust van specifieke ITO risico s en waar blijkt dat uit? 2.2 Volgens welke methoden is RM met betrekking tot ITO uitgevoerd voor de praktijkcasus en wat was daarvoor de motivatie? 2.3 Welke factoren hebben invloed gehad op de keuze voor de gebruikte methoden? De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing 7

14 2.4 Wat is de overlap van de praktijkcasusmethoden en de referentiemethoden? Bij de derde onderzoeksvraag worde beide methoden onderling vergeleken: 3 Wat levert een vergelijking op tussen de praktijkcasus methoden en referentiemethoden op het punt van bruikbaarheid? 3.1 Wat levert een vergelijking op tussen de praktijkcasusmethoden en referentiemethoden op het punt van efficiëntie? 3.2 Wat levert een vergelijking op tussen de praktijkcasusmethoden en referentiemethoden op het punt van effectiviteit? 3.3 Wat levert een vergelijking op tussen de praktijkcasusmethoden en referentiemethoden op het punt van tevredenstelling? Onderzoeksvragen 2 en 3 zullen door middel van een praktijkonderzoek beantwoord worden. Aangezien het een kwalitatief onderzoek betreft (zie ook hoofdstuk 3, Onderzoeksontwerp), zal ook het resultaat een kwalitatieve beschrijving zijn van de bevindingen en de conclusies. 1.6 Leeswijzer In dit hoofdstuk zijn de aanleiding, de uitgangspunten, de doelstelling en de vraagstelling van het onderzoek beschreven. Hoofdstuk 2 geeft antwoord op onderzoeksvraag 1 door de resultaten en de verantwoording van de uitgevoerde literatuurstudie te beschrijven. In hoofdstuk 3 komen onderzoeksontwerp en -verantwoording van het praktijkonderzoek aan de orde, gevolgd door het resultaat van het praktijkonderzoek (de antwoorden op de onderzoeksvragen 2 en 3) in hoofdstuk 4. De conclusies en aanbevelingen voor vervolgonderzoek worden uiteengezet in hoofdstuk 5. Er wordt afgesloten met een evaluatie van het onderzoek in de vorm van een reflectie in hoofdstuk 6. 8 De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing

15 2 Theoretisch kader Het opstellen van de referentiemethoden Om antwoord te krijgen op onderzoeksvraag 1 is een literatuuronderzoek uitgevoerd. Deze vraag is in hoofdstuk 1 als volgt geformuleerd: 1. Welke methoden voor RM bij ITO zijn er in de wetenschappelijke literatuur beschreven die als referentie kunnen dienen voor de praktijkcasus? Het doel van het literatuuronderzoek is: Het opstellen van een overzicht van referentiemethoden voor RM bij ITO door het selecteren van gevonden methoden voor RM bij ITO in de wetenschappelijke literatuur op basis van geschiktheidscriteria voor referentiemodellen en criteria voor doelen van risicomanagement. In dit hoofdstuk wordt eerst de verantwoording van het literatuuronderzoek beschreven in paragraaf 2.1 en daarna de resultaten in paragraaf 2.2. Tot slot volgen de conclusies in paragraaf Verantwoording van het literatuuronderzoek Zoekstrategie Om literatuur te vinden is voornamelijk de sneeuwbalmethode toegepast. De overzichtsartikelen (Lacity, et al., 2009; Dibbern, et al., 2004; Gonzalez, et al., 2006) waren daarbij de basis. De onderstaande tabel geeft een overzicht van de gemaakte keuzes. Tabel 3 Overzicht van de gemaakte keuzes bij het literatuuronderzoek Onderdeel Databases Zoektermen Periode Geografie Invulling De gebruikte databases zijn allemaal via de digitale bibliotheek van de Open Universiteit in samenwerking met de Universiteit Maastricht beschikbaar: Academic Search Elite en Business Source Premier, beide via EBSCOhost. Google Scholar ScienceDirect (Elsevier) ACM Digital Library IEEE Digital Library Emerald Outsourcing, risk, risks, risk assessment, risk management, risk mitigation, framework, information systems of een combinatie van deze termen. Het beeld van ITO is sinds de Kodak-beslissing in 1989 sterk veranderd. Daarom is ervoor gekozen om artikelen van voor die tijd zo weinig mogelijk te gebruiken. Mijn inschatting is dat cultuur een invloed zou kunnen hebben op de manier van werken bij ITO en op de soort risico s. Om deze reden zijn voor de zekerheid artikelen De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing 9

16 Onderdeel Invulling die bedrijven onderzochten uit landen waar de cultuur erg afwijkt van de westerse cultuur, zoals landen in Afrika en landen als China en India niet meegenomen in dit literatuuronderzoek. Type outsourcing Volgens Willcocks & Lacity (1995) is IT-outsourcing in veel opzichten niet anders dan outsourcing in andere vakgebieden, maar zij tonen aan waarom het toch gerechtvaardigd is om specifiek onderzoek naar IT outsourcing te doen. Om deze reden is er in dit onderzoek voor gekozen om zoveel mogelijk gebruik te maken van artikelen die betrekking hebben op IT-outsourcing en niet op outsourcing in het algemeen of op andere vakgebieden. Er zijn minimaal drie bijzondere typen ITO waarvoor in de literatuur specifieke risico s beschreven worden, te weten: offshoring, application service provision (ASP) en business process outsourcing (BPO). Voornamelijk vanwege de beperkte beschikbare tijd voor het onderzoek zijn artikelen waarin deze drie bijzondere typen duidelijk het onderwerp van onderzoek zijn buiten beschouwing gelaten. Perspectief Taal Omdat de referentiemethoden bedoeld zijn voor bedrijven die gaan outsourcen zijn de artikelen die outsourcing vanuit het perspectief van de leverancier bekijken niet gebruikt. Door de keuze van gebruikte databases en zoektermen (zie eerder in dit document) is impliciet ook gekozen voor artikelen in de Engelse taal en dus niet in andere talen. Het is geen bewuste keuze geweest om Nederlandstalige artikelen uit te sluiten. Artikelen in andere talen dan Engels en Nederlands komen niet in aanmerking omdat mijn talenkennis daar tekort schiet. Tijdschriften Een belangrijk criterium is dat de gebruikte literatuur peer-reviewed moet zijn. Om die reden zijn er alleen tijdschriftartikelen en artikelen gepubliceerd in proceedings gebruikt en geen boeken. Tabel 3 geeft een overzicht van de tijdschriften waarvan de artikelen gebruikt zijn met daarbij een indicatie of van deze tijdschriften de artikelen peer-reviewed zijn. Om dit te achterhalen is gebruik gemaakt van EBSCO Host en/of Omega (omega.library.uu.nl), een zoekmachine voor tijdschriftartikelen, beschikbaar gesteld door de bibliotheek van de universiteit van Utrecht. Deze zoekmachines geven van elk tijdschrift expliciet aan of de artikelen peer-reviewed zijn. Een enkele keer is een tijdschrift niet in de database opgenomen. In dat geval is op de internetpagina van het betreffende tijdschrift gezocht naar een peer-review verklaring. Tabel 4 De tijdschriften waarin de gebruikte artikelen zijn gepubliceerd Tijdschriftnaam ISSN Peer reviewed Proceedings of the 32nd Hawaii International Conference on System Sciences - Ja 1 ACM SIGMIS Database - Ja 2 Computer Standards & Interfaces Ja 1 European journal of operational research Ja 1 IEEE Software Ja 1 Information and Management Ja 1 Information Systems Journal Ja 1 Information systems management Ja 1 International journal of accounting information systems Ja 1 Aantal artikelen 10 De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing

17 Tijdschriftnaam ISSN Peer reviewed International journal of human computer studies Ja Journal of Computer Information Systems Ja Journal of Information Technology Ja Journal of Management Information Systems Ja Journal of Special Education Ja Journal of Strategic Information Systems Ja Omega : the international journal of management science Ja Sloan Management Review X Ja Vikalpa: The Journal for Decision Makers Ja Aantal artikelen In één geval (Sloan Management Review) gaf Omega aan dat het journal niet peer-reviewed is en EBSCO-host dat het wel peer-reviewed reviewed is. De twee betreffende artikelen zijn toch ge- bruikt. Het ene artikel is het veelvuldig (zie bijlage B) geciteerde artikel over risico s bij ITO van Earl (1996). Dit artikel is door de meerderheid van alle gebruikte, wel peer- -reviewed artikelen, geciteerd. Het andere artikel (Barthélemy, 2001) is alleen leen als voorbeeld van een artikel over een specifiek risico gebruikt. De drie overzichtsartikelen (Lacity, et al., 2009; Gonzalez, et al., 2006; Dibbern, et al., 2004) geven alle drie een overzicht van gebruikte tijdschriften. Sloan Management Review is in alle drie de overzichten opgenomen. De onderstaande figuur geeft de verdeling van de gebruikte artikelen over de tijd weer Figuur 2 De verdeling van de gebruikte artikelen over de tijd 2.2 Welke methoden voor RM bij ITO zijn er in de wetenschappelijke literatuur beschreven die als referentie kunnen dienen voor de praktijkcasus? Wat zijn de criteria die voor RM bij ITO methoden gelden om als referentiemethode te kunnen dienen? Volgens de doelstelling van het literatuuronderzoek moeten de referentiemethoden een overzicht geven van de methoden die volgens de literatuur gebruikt kunnen worden voor risicomanagement bij ITO. Deze betekenis ligt dicht tegen het begrip best practice aan. Om De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing 11

18 deze reden is dit begrip als startpunt genomen voor het zoeken naar criteria voor de referentiemethoden. In een artikel van Peters & Heron (1993) over best practices stellen zij dat de volgende vijf vragen bevestigend beantwoord moeten worden om een best practice krachtig en bruikbaar te maken: Heeft de best practice een solide theoretische basis? Is de methodologische integriteit en ontwerp van het onderzoek overtuigend en dwingend? dat wil zeggen, leidt het toepassen van de best practice tot een wijziging van het resultaat onder dezelfde omstandigheden (analytisch) en technologisch (reproduceerbaar met vergelijkbare resultaten)? Is er consensus met bestaande literatuur? Is er bewijs dat de gewenste uitkomst consistent geproduceerd is? Is er bewijs van sociale validatie: wordt de methode wel geaccepteerd? De eis voor een solide theoretische basis geldt ook voor de referentiemethode. Aangezien het doel van de referentiemethode is om de beschikbare methoden in de literatuur te representeren, is de minimale eis dus wel dat deze in de literatuur stevig verankerd is. De eis voor consensus geldt in mindere mate. Consensus suggereert dat er minimaal twee artikelen over geschreven zijn, die het onderling eens zijn. Hoewel consensus de referentiemethode sterker zou maken, is het voor het gestelde doel voldoende als de methode niet controversieel is. Dat betekent dat minstens er één enkel artikel over het onderwerp moet zijn, of als er meerdere artikelen zijn dat die niet in tegenspraak met elkaar zijn. De eisen van bewezen uitkomst en methodologische integriteit gelden voor de referentiemethode niet. De referentiemethode is een weergave van de beschikbare methoden waarvan later de bruikbaarheid vastgesteld moet kunnen worden. Daarvoor is het niet noodzakelijk dat de werking van de methode al is aangetoond. Het ligt in de lijn der verwachting dat de gebruikers een methode als bruikbaarder zullen beoordelen wanneer de methode ook bewezen werkt, maar dat kan voorafgaand aan het praktijkonderzoek nog niet worden vastgesteld. Het moet voor het beoordelen van de bruikbaarheid wel duidelijk zijn of de werking van de betreffende methode is aangetoond of niet. De eis van sociale validatie geldt ook niet voor de referentiemethoden omdat dat deel uitmaakt van de bruikbaarheid. Als een methode niet wordt geaccepteerd, dan zal de methode minder bruikbaar zijn. Conclusie De criteria die voor RM bij ITO methoden gelden om als referentiemethode te kunnen dienen zijn dat de methode in literatuur verankerd moet zijn en niet controversieel mag zijn en dat het voor de beoordelaar van de bruikbaarheid van een methode duidelijk moet zijn of de werking van de betreffende methode is aangetoond of niet. 12 De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing

19 2.2.2 Welke RM bij ITO-doelen zouden door middel van de referentiemethoden ondersteund moeten worden? In dit onderzoek wordt ervan uitgegaan dat referentiemethoden een middel zijn om RM bij ITO uit te voeren. In paragraaf 1.2 is geconstateerd dat er in grote lijnen consensus bestaat over de vraag uit welke fasen risicomanagement bestaat. Daarom is het in dit onderzoek relevant om voor elk van de fasen van RM een methode te identificeren. Uit de literatuurstudie is gebleken dat bij een aantal van deze fasen meerdere subdoelen worden nagestreeft en in andere gevallen is een methode niet van toepassing. De onderstaande tabel geeft een overzicht. Tabel 5 De risicomanagement-fasen en -doelen waarvoor naar referentiemethoden zal worden gezocht Risicomanagement-fase RM-doelen Risk assessment Risk identification Risk identificatien is het doel Risk analysis Bij risico analyse worden de risico s gekwantificeerd aan de hand van de grootheid Risk Exposure (RE), zie paragraaf 1.2. RE bestaat uit 2 delen: de kans P i de gevolgen L i Het schatten van deze twee aspecten wordt beide als doel beschouwd Risk prioritization Bij het prioriteren van de risico s gaat het er om een rangorde in de lijst van risico s aan te brengen, om te kunnen bepalen welke risico s moeten worden aangepakt. Een belangrijk doel hierbij is of je kunt bepalen wanneer een risico acceptabel genoemd kan worden en wanneer niet. Risk control Risk management planning Er zijn binnen deze fase 4 strategieën (Heemstra & Kusters, 1996, zie ook bijlage B): Avoidance (eliminate, withdraw from or not become involved) Reduction (optimize - mitigate) Sharing (transfer - outsource or insure) Retention (accept and budget) Deze 4 strategieën worden als RM-doelen beschouwd. Risk resolution en Risk monitoring In deze fasen wordt het plan uitgevoerd dat zelf is opgesteld in de Risk management planning -fase, respectievelijk regelmatig controleren of de risico s binnen de gestelde grenzen blijven. Mocht dit niet zo zijn dan volgen corrigerende maatregelen (Heemstra & Kusters, 1996). Bij deze twee fasen is geen sprake van methoden, of methoden die anders zijn dan de voorgaande fasen. Daarom zullen deze twee fasen in dit onderzoek buiten beschouwing gelaten worden. Conclusie De RM bij ITO-doelen die door middel van de referentiemethoden ondersteund zouden moeten worden zijn: Inventariseren van risico s, Schatten van de kans P i, Schatten van de gevolgen L i, Prioriteren van de risico s, Bepalen van acceptabel risico niveau, Risk avoidance, Risk reduction, Risk sharing en Risk retention. De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing 13

20 2.2.3 Welke methoden voor RM bij ITO zijn er in de wetenschappelijke literatuur beschreven die voldoen aan de criteria? De referentiemethoden die, per risicomanagement-doel, in de literatuur zijn gevonden, zijn weergegeven in tabel 5. Een gedetailleerder beschrijving van deze referentiemethoden is opgenomen in bijlage B van dit rapport. De methoden in de tabel voldoen aan de gestelde criteria voor het aanmerken als referentiemethode: Ze zijn in de literatuur verankerd en zijn niet controversieel. Voor de fase inventariseren van de risico s is sprake van twee verschillende benaderingen die onderling enigszins strijdig zijn. Omdat er in de literatuur geen aanwijzing gevonden is over welke methode bruikbaarder zou zijn, zijn beide methoden opgenomen in de tabel zodat ze beide onderzocht kunnen worden op bruikbaarheid. Tabel 6 Samenvatting van de gevonden referentiemethoden RM-doel Referentiemethode Inventariseren van risico s 1. Brainstorm met betrokkenen: Gebruik een risk management team om mogelijke risico s te bedenken (Heemstra & Kusters, 1996). 2. Risicolijsten: Gebruik een van de lijsten met veel voorkomende risico s of risicofactoren, zie ook bijlage A: o Earl (1996) o Bahli & Rivard (2005) o Aubert, et al (2005) o Willcocks & Lacity (1999) o Sullivan & Ngwenyama (2005) o Chou & Chou (2009) Schatten van de kans P i Op basis van prestaties uit het verleden (Heemstra& Kusters, 1996) Op basis van aanwezigheid van risicofactoren. Boehm (1991) beschrijft situaties met lage, middelmatige en hoge risicokans. Kopen van informatie: Prototyping, simulatie, surveys, benchmarks, reference checks (Boehm, 1991) Schatten van het verlies L i Is geen algemene methode voor te geven; Is sterk afhankelijk van specifieke omstandigheden. Prioriteren van de risico s Risk exposure analysis (Aubert, et al., 2005; Boehm, 1991) Risk reduction leverage analysis (Heemstra& Kusters, 1996) Bepalen van acceptabel risico niveau Risk and return model (Jurison, 1995) Risk avoidance Het afzien van (een deel van) het outsourcen. Opkopen van leverancier (er is dan geen sprake meer van ITO) Lacity et al (2009) besteden een hele paragraaf aan het onderdeel The ITO decision. Zij noemen het nemen van de juiste ITO beslissing als een van de determinants of ITO success. Dibbern, et al. (2004) beschrijven het decision process in drie fasen: Why, What en Which. Gupta & Gupta (1992) helpen bij de vraag of IS outsourcing nodig is voor de organisatie. De keuze voor wel- of niet outsourcen kan ook volgen uit het risk and return model (Jurison, 1995) en de risk reduction leverage analysis (Heemstra & Kusters, 1996): Als risico s groot zijn t.o.v. verwachte opbrengst, of de benodigde risicoreductie te duur is, dan kan besloten worden om het project niet uit te voeren. Risk reduction Er zijn grofweg twee methoden: 14 De bruikbaarheid van methoden voor risicomanagement bij IT Outsourcing

Onderzoek naar de bruikbaarheid van een risk management framework bij IT-outsourcing in de publieke sector

Onderzoek naar de bruikbaarheid van een risk management framework bij IT-outsourcing in de publieke sector Onderzoek naar de bruikbaarheid van een risk management framework bij IT-outsourcing in de publieke sector Ontwikkelen en toetsen van een instrument voor evaluatie van risicomanagement bij IT-outsourcing

Nadere informatie

Onderzoek naar het gebruik van Risk Management Best Practices bij IT Outsourcing in Europa

Onderzoek naar het gebruik van Risk Management Best Practices bij IT Outsourcing in Europa Onderzoek naar het gebruik van Risk Management Best Practices bij IT Outsourcing in Europa Een studie naar Risk Management bij IT Outsourcing naar Roemenië door Integrated Systems Development Corporation

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Validatie van het EHF meetinstrument tijdens de Jonge Volwassenheid en meer specifiek in relatie tot ADHD Validation of the EHF assessment instrument during Emerging Adulthood, and more specific in relation

Nadere informatie

Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016

Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016 Navolgbaarheid bij kwalitatief onderzoek: consistentie van vraagstelling tot eindrapportaged van de Ven Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016 Piet Verschuren en Hans Doorewaard (2015)

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Onderzoek naar een IT-Outsourcing kostenreferentiemodel als tool voor de ITO-beslissing

Onderzoek naar een IT-Outsourcing kostenreferentiemodel als tool voor de ITO-beslissing Onderzoek naar een IT-Outsourcing kostenreferentiemodel als tool voor de ITO-beslissing - Een eerste aanzet om de kosten voor beheersmaatregelen te kwantificeren - Auteur: A.A.V.M. (René) van Gorp Studentnummer:

Nadere informatie

ERP implementatieproblemen:

ERP implementatieproblemen: ERP implementatieproblemen: Een casestudy of de gevonden problemen uit de literatuurstudie in de praktijk zijn aan te tonen en volledig zijn. Datum: 3 augustus 2015 Auteur: Firya Rafik Studentnummer: 850643180

Nadere informatie

Symbiosis. Kick-off meeting 14 december 2006

Symbiosis. Kick-off meeting 14 december 2006 Symbiosis Kick-off meeting 14 december 2006 Onderzoekscontext: Symbiosis Onderzoeksprogramma: Jacquard (NWO,STW,EZ) Symbiosis: SYnergy of Managing Business-ITalignment, IT-sourcing and Offshoring Success

Nadere informatie

De Make-or-Buy beslissing voor kleine Software Ontwikkelorganisaties

De Make-or-Buy beslissing voor kleine Software Ontwikkelorganisaties De Make-or-Buy beslissing voor kleine Software Ontwikkelorganisaties Is het theoretische referentiemodel voor het maken van een verantwoorde Make-or-Buy beslissing toepasbaar voor een kleine Software Ontwikkelorganisatie?

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

De algemene probleemstelling van dit afstudeeronderzoek heb ik als volgt geformuleerd:

De algemene probleemstelling van dit afstudeeronderzoek heb ik als volgt geformuleerd: Inleiding Mijn afstudeeronderzoek richt zich op het bepalen van de juiste sourcingadvies per IT-proces van een organisatie. Voorlopig hanteer ik de definitie van Yang en Huang (2000) met betrekking tot

Nadere informatie

Prof. dr. Erik Beulen

Prof. dr. Erik Beulen Het beheren van outsourcingsrelaties Hoe maak je het uitbestedingstraject succesvol? Prof. dr. Erik Beulen hoogleraar Global Sourcing aan de Universiteit Tilburg senior manager Accenture 1 Hoe maak je

Nadere informatie

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties Benefits Management Continue verbetering van bedrijfsprestaties Agenda Logica 2010. All rights reserved No. 2 Mind mapping Logica 2010. All rights reserved No. 3 Opdracht Maak een Mindmap voor Kennis Management

Nadere informatie

Operationeelrisicomodeleren

Operationeelrisicomodeleren Operationeelrisicomodeleren Eencombinatievanrisicomanagmenten procesmodelereninhetfinanciëledomein RolandSwinkels Juli2009 Plan van Aanpak Master Thesis Operationeel risico modelleren afstudeernummer:

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

HET ZOEKEN VAN WETENSCHAPPELIJKE LITERATUUR. Hans Bodlaender

HET ZOEKEN VAN WETENSCHAPPELIJKE LITERATUUR. Hans Bodlaender HET ZOEKEN VAN WETENSCHAPPELIJKE LITERATUUR Hans Bodlaender Deze presentatie 2 Wat voor soort literatuur bestaat er? Hoe wordt die gemaakt? Hoe vind je relevante literatuur? Gebruik bronnen 3 Voordat je

Nadere informatie

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten

De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk. en Lichamelijke Gezondheidsklachten De Modererende Invloed van Sociale Steun op de Relatie tussen Pesten op het Werk en Lichamelijke Gezondheidsklachten The Moderating Influence of Social Support on the Relationship between Mobbing at Work

Nadere informatie

Kwaliteitskosten onderzoek. Aanpak. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Kwaliteitskosten onderzoek. Aanpak. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Kwaliteitskosten onderzoek Aanpak Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 KWALITEITSKOSTEN...

Nadere informatie

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting

Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9. Samenvatting Chapter 9 Samenvatting CHAPTER 9 Samenvatting 155 Chapter 9 Samenvatting SAMENVATTING Richtlijnen en protocollen worden ontwikkeld om de variatie van professioneel handelen te reduceren, om kwaliteit van

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie

Huiswerk, het huis uit!

Huiswerk, het huis uit! Huiswerk, het huis uit! Een explorerend onderzoek naar de effecten van studiebegeleiding op attitudes en gedragsdeterminanten en de bijdrage van de sociale- en leeromgeving aan deze effecten Samenvatting

Nadere informatie

Kennisdeling in lerende netwerken

Kennisdeling in lerende netwerken Kennisdeling in lerende netwerken Managementsamenvatting Dit rapport presenteert een onderzoek naar kennisdeling. Kennis neemt in de samenleving een steeds belangrijker plaats in. Individuen en/of groepen

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die worden uitgevoerd om uit het gevonden bronnenmateriaal

Nadere informatie

DRS HÜLYA TÜRKSEVER PROF DR FINN WYNSTRA ARNOUT KROOK DEPARTMENT OF MANAGEMENT OF TECHNOLOGY AND INNOVATION PURCHASING AND SUPPLY MANAGEMENT

DRS HÜLYA TÜRKSEVER PROF DR FINN WYNSTRA ARNOUT KROOK DEPARTMENT OF MANAGEMENT OF TECHNOLOGY AND INNOVATION PURCHASING AND SUPPLY MANAGEMENT DEPARTMENT OF MANAGEMENT OF TECHNOLOGY AND INNOVATION DRS HÜLYA TÜRKSEVER PROF DR FINN WYNSTRA PURCHASING AND SUPPLY MANAGEMENT ARNOUT KROOK NEDERLANDSE SPOORWEGEN CONCERN INKOOP NRS SEMINAR UTRECHT, 24

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

RKC ONDERZOEKSPLAN. Weststellingwerf. Toezeggingen aan burgers en bedrijven. Oktober 2015

RKC ONDERZOEKSPLAN. Weststellingwerf. Toezeggingen aan burgers en bedrijven. Oktober 2015 ONDERZOEKSPLAN Toezeggingen aan burgers en bedrijven Oktober 2015 Inhoudsopgave Inleiding... 1 Motivatie onderzoek... 1 Aanleiding... 1 Doelstelling... 2 Vraagstelling... 2 Toetsingskader... 2 Afbakening...

Nadere informatie

Palliatieve Zorg. Onderdeel: Kwalitatief onderzoek. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2

Palliatieve Zorg. Onderdeel: Kwalitatief onderzoek. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Palliatieve Zorg Onderdeel: Kwalitatief onderzoek Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Inhoudsopgave Inleiding Blz 2 Zoekstrategie Blz 3 Kwaliteitseisen van Cox et al, 2005 Blz 3 Kritisch

Nadere informatie

Onderzoeksplan thesis MMI

Onderzoeksplan thesis MMI Onderzoeksplan thesis MMI M.C. Loof 3 januari 2013 Inhoudsopgave 1 Inleiding 1 2 Business/ICT Alignment 1 3 Alignment rond de meldkamers 1 4 Aanpak van het onderzoek 2 4.1 Startpunt van het onderzoek....................

Nadere informatie

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 CobiT Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 Control objectives for information and related Technology Lezenswaardig: 1. CobiT, Opkomst, ondergang en opleving

Nadere informatie

Overzicht van de criminaliteit in Nederland

Overzicht van de criminaliteit in Nederland Overzicht van de criminaliteit in Nederland Organisatie: Team Create Auteurs: Pim Delfos Joost de Ruijter Swendley Sprott Zahay Boukich Hoye Lam Overzicht van de criminaliteit in Nederland Organisatie:

Nadere informatie

Risico s binnen een project

Risico s binnen een project Risico s binnen een project Alles loopt op wieltjes Je hebt de zaak vanuit alle hoeken onderzocht. Je hebt het al 1000x gedaan Alles is vanzelfsprekend Je weet perfect wat je aan het doen bent, je bent

Nadere informatie

How to present online information to older cancer patients N. Bol

How to present online information to older cancer patients N. Bol How to present online information to older cancer patients N. Bol Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Goede informatievoorziening is essentieel voor effectieve

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

RUM. requirements Management. SPIder session Project. driven by requirements 25th april. Risk assessed User

RUM. requirements Management. SPIder session Project. driven by requirements 25th april. Risk assessed User RUM Risk assessed User requirements Management - SPIder session Project driven by requirements 25th april Copyright 2006 ps_testware - Gijs Kuiper Risk assessed User requirement Management Personalia Gijs

Nadere informatie

Benchmark communicatiefunctie

Benchmark communicatiefunctie Benchmark communicatiefunctie Hoe vergelijkje de communicatiefunctievan bedrijven? CommunicatieLab Logeion Caroline Wehrmann 19 November 2013 1 VOORSTELRONDJE 2 Programma Communicatiebenchmark Waarom?

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT

Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009. Cross reference ISM - COBIT Auteurs: Jan van Bon, Wim Hoving Datum: 9 maart 2009 Cross reference ISM - COBIT ME: Monitor & Evaluate Cross reference ISM - COBIT Management summary Organisaties gebruiken doorgaans twee soorten instrumenten

Nadere informatie

Offshore softwareontwikkeling

Offshore softwareontwikkeling Offshore softwareontwikkeling Onderzoek naar de succesfactoren Naam: V.C. van Hulst Studentnummer: 838173252 Datum: 07-08-2008 Versie: 1.0 Universiteit: Open Universiteit Nederland Opleiding: Masteropleiding

Nadere informatie

icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence,

icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence, icoach, een Web-based en Mobiele Applicatie voor Stoppen-met-roken: Verschillen tussen Gebruikersgroepen, Beïnvloedende Factoren voor Adherence, en het Verband tussen Adherence en Effect icoach, a Web-based

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Families First Deelcommissie: 1 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 11 april 2014 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie De commissie

Nadere informatie

Hardell: mobiel bellen en hersentumoren aan de belzijde

Hardell: mobiel bellen en hersentumoren aan de belzijde Hardell: mobiel bellen en hersentumoren aan de belzijde Kennisbericht over een publicatie in een wetenschappelijk tijdschrift: Hardell L, Carlberg M, Söderqvist F, Hansson Mild K, Meta-analysis of long-term

Nadere informatie

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1

Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014. Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Dr. Hilde Verbeek 15 april 2014 Department of Health Services Research Focusing on Chronic Care and Ageing 1 Doelstelling Nurses on the Move Bijdragen aan verbetering kwaliteit van zorg in verpleeg- en

Nadere informatie

Kwaliteit van IT-Architectuur

Kwaliteit van IT-Architectuur Kwaliteit van IT-Architectuur Leo Pruijt Lectoraat ADIS Hogeschool Utrecht HU Ngi 29-09-2011 1 Architectuur en Kwaliteit Promotieonderzoek (vanaf 01-09-2011) Onderwerp: Architectuur en Kwaliteit Promotor:

Nadere informatie

Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en

Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en India, heeft de wereld in veel opzichten in hoog tempo veranderd. Voor veel bedrijven betekent dit een strategische herbezinning op

Nadere informatie

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015!

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Voorstellen voor onderzoekspresentaties Mbo Onderzoeksdag Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Indienen van een voorstel kan tot en met 15 mei 2015 via e-mailadres:

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

2. In functie van implementatie van onderzoekscompetenties in de lerarenopleiding

2. In functie van implementatie van onderzoekscompetenties in de lerarenopleiding Gebruikswijzer P- Reviews: Hoe kunnen de Reviews op een nuttige manier geïntegreerd worden in de lerarenopleiding? In deze gebruikswijzer bekijken we eerst een aantal mogelijkheden tot implementatie van

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek.

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek. Samenvatting In september 2003 publiceerde TNO de resultaten van een onderzoek naar de effecten op het welbevinden en op cognitieve functies van blootstelling van proefpersonen onder gecontroleerde omstandigheden

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Jaarlijks doen vele jeugdigen met een lichte verstandelijke beperking In Nederland een beroep op de hulpverlening. Een aanmerkelijk aantal van hen krijgt deze hulp van een LVG-instituut.

Nadere informatie

Overzicht. Onderzoekstaal. TOHBO Inholland. Taalbeleid Inholland 5-3-2013

Overzicht. Onderzoekstaal. TOHBO Inholland. Taalbeleid Inholland 5-3-2013 Overzicht Onderzoekstaal Dorian de Haan Lectoraat Ontwikkelingsgericht Onderwijs Studiedag Domein Onderwijs, leren en levensbeschouwing 12 april 2012 Taal: Taalbeleid Inholland Onderzoek: Onderzoek Domein

Nadere informatie

Plan van Aanpak. Plan van Aanpak. November 2003. Student Naam: David Fremeijer Studentnr: 0249432 E-mail: david@fremeijer.net

Plan van Aanpak. Plan van Aanpak. November 2003. Student Naam: David Fremeijer Studentnr: 0249432 E-mail: david@fremeijer.net Plan van Aanpak Plan van Aanpak November 2003 Student Naam: David Fremeijer Studentnr: 0249432 E-mail: david@fremeijer.net Universiteit Nijmegen Begeleider: Theo van der Weide Referent: Gert Veldhuijzen

Nadere informatie

ISO 20000 @ CTG Europe

ISO 20000 @ CTG Europe ISO 20000 @ CTG Europe 31/10/2007 mieke.roelens@ctg.com +32 496266725 1 Agenda 31 oktober 2007 Voorstelling Project Business Case: Doel & Scope Projectorganisatie Resultaten assessments en conclusies De

Nadere informatie

Usability & Ontwerp processen. Les 4

Usability & Ontwerp processen. Les 4 Usability & Ontwerp processen Les 4 Wat gaan we doen? Wat hebben we de vorige keer geleerd? Wat gaan we vandaag doen? Theorie - hoorcollege Oefening - lesopdracht Herhaling - samenvatting theorie Wat hebben

Nadere informatie

Introductie Overwegingen bij het gebruik van PUE In de meting op te nemen elementen Ontwerp gebaseerd op volledige capaciteit Toepassing van PUE

Introductie Overwegingen bij het gebruik van PUE In de meting op te nemen elementen Ontwerp gebaseerd op volledige capaciteit Toepassing van PUE PUE Het is algemeen geaccepteerd dat er iets moet gebeuren om het energieverbruik en de CO2-uitstoot van datacenters terug te dringen. Er is immers nu al sprake van een significant energieverbruik en een

Nadere informatie

DEEL I DE OPKOMST VAN E-HRM

DEEL I DE OPKOMST VAN E-HRM DEEL I DE OPKOMST VAN E-HRM Business sounds different these days...3 1. Introductie...4 2. De veranderende omgeving van organisaties...7 3. Toenemende complexiteit van organisaties en HRM...10 3.1 Inleiding...10

Nadere informatie

Web of Science (WoS) Social Sciences Citation Index, Arts & Humanities Citation IndexConference Proceedings Citation Index Social Science & Humanities

Web of Science (WoS) Social Sciences Citation Index, Arts & Humanities Citation IndexConference Proceedings Citation Index Social Science & Humanities BIBLIOTHEEK SOCIALE WETENSCHAPPEN Web of Science (WoS) Social Sciences Citation Index, Arts & Humanities Citation IndexConference Proceedings Citation Index Social Science & Humanities Kris Scheys september

Nadere informatie

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen Raadsvergadering d.d. : 1 december 2011 Raadsbesluitnummer : R11.081 Carrousel d.d. : 17 november 2011 Onderwerp : Eindrapport Rekenkamercommissie kwaliteit Grondbeleid

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Incidenten in de Cloud. De visie van een Cloud-Provider

Incidenten in de Cloud. De visie van een Cloud-Provider Incidenten in de Cloud De visie van een Cloud-Provider Overzicht Cloud Controls Controls in de praktijk Over CloudVPS Cloudhosting avant la lettre Continu in ontwikkeling CloudVPS en de Cloud Wat is Cloud?

Nadere informatie

PROJECT INITIATION DOCUMENT

PROJECT INITIATION DOCUMENT PROJECT INITIATION DOCUMENT Versie: Datum: x.x dd-mm-jj DOCUMENTATIE Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum:. INHOUDSOPGAVE 1. Managementsamenvatting

Nadere informatie

Afstudeertraject. Het schrijven van een scriptie. hier korte introductie wat ze gaan horen. en zelf voorstellen

Afstudeertraject. Het schrijven van een scriptie. hier korte introductie wat ze gaan horen. en zelf voorstellen Afstudeertraject Het schrijven van een scriptie hier korte introductie wat ze gaan horen. en zelf voorstellen Soorten afstudeerproject Onderzoek - op de beroepspraktijk georienteerd en verwerkt in een

Nadere informatie

Prince2 audit. Kwaliteitsmaatregel met rendement

Prince2 audit. Kwaliteitsmaatregel met rendement Prince2 audit Kwaliteitsmaatregel met rendement Niek Pluijmert Dga INQA (samen met Hans) Project- en kwaliteitmanagement Sedert 1979 in ICT Bestuurslid Spider Bestuurslid KvK Midden Nederland TU Delft

Nadere informatie

Onderzoeksprojecten en onderzoeksmethoden. Ella Roubtsova

Onderzoeksprojecten en onderzoeksmethoden. Ella Roubtsova Onderzoeksprojecten en onderzoeksmethoden Ella Roubtsova Inhoud Motivatie Typen van de onderzoeksprojecten Onderzoeksmethoden Relaties tussen projecten en methoden Vragen 2 Motivatie Rob Kusters: Een afgestudeerde

Nadere informatie

!!!!!!!! Het$verbeteren$van$de$toepasbaarheid$ van$enterprise(architectuur) management'in'netwerkorganisaties!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

!!!!!!!! Het$verbeteren$van$de$toepasbaarheid$ van$enterprise(architectuur) management'in'netwerkorganisaties!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! Het$verbeteren$van$de$toepasbaarheid$ van$enterprise(architectuur) management'in'netwerkorganisaties Auteur& RonaldvandenHeuvel Studentnummer& 851250348 & Presentatie& 30juni2015 2 Hetverbeterenvandetoepasbaarheidvanenterprisearchitectuurmanagementin

Nadere informatie

IT outsourcing: A comparison of theory and practice

IT outsourcing: A comparison of theory and practice IT outsourcing: A comparison of theory and practice Auteur Naam : Manasse Siekmans Studentnummer : 838941305 Versie Datum : 29-03-2011 Versienummer : 2.0 Presentatie Datum :13-04-2011 Tijd :19.00 20.00

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management P3M3 DIAGNOSTIEK IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. P3M3 -DIAGNOSTIEK (PROJECT PROGRAMMA PORTFOLIO MANAGEMENT MATURITY

Nadere informatie

Inzet van social media in productontwikkeling: Meer en beter gebruik door een systematische aanpak

Inzet van social media in productontwikkeling: Meer en beter gebruik door een systematische aanpak Inzet van social media in productontwikkeling: Meer en beter gebruik door een systematische aanpak 1 Achtergrond van het onderzoek Bedrijven vertrouwen meer en meer op social media om klanten te betrekken

Nadere informatie

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management

Offshore Outsourcing van Infrastructure Management Offshore Outsourcing van Infrastructure Management an emerging opportunity dr. Erik Beulen Atos Origin/Tilburg University 1 Agenda Introductie Ontwikkelingen Risicovergelijking Best practices Conclusies

Nadere informatie

Business Case: HRM Meten, ROI en Credibiliteit

Business Case: HRM Meten, ROI en Credibiliteit Business Case: HRM Meten, ROI en Credibiliteit 25 Oktober 2011 Meindert Giessen 1 1. De reis 2 2009 Practice leader HR & Organisational Effectiveness Bredere HR-vraagstukken, niet gefocust op 1 HR deeldomein

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Langdurig ziekteverzuim is een erkend sociaal-economisch en sociaal-geneeskundig probleem op nationaal en internationaal niveau. Verschillende landen hebben wettelijke maatregelen genomen

Nadere informatie

Kwaliteit begrotingsprogramma's Gemeente Dordrecht Bijlage 1

Kwaliteit begrotingsprogramma's Gemeente Dordrecht Bijlage 1 Kwaliteit begrotingsprogramma's Gemeente Dordrecht Bijlage 1 Beoordelingskader, ofwel hoe wij gekeken en geoordeeld hebben Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Uitgangspunten 2 3 Beoordelingscriteria 3 4 Hoe

Nadere informatie

Outsourcing naar cloud computing door Nederlandse overheidsorganisaties in het domein van openbare orde en veiligheid

Outsourcing naar cloud computing door Nederlandse overheidsorganisaties in het domein van openbare orde en veiligheid Outsourcing naar cloud computing door Nederlandse overheidsorganisaties in het domein van openbare orde en veiligheid beweegredenen en effecten op de informatiebeveiliging R.R.J. van Giersbergen 850675611

Nadere informatie

BEOORDELINGSFORMULIER STAGES BACHELOR NIVEAU 3

BEOORDELINGSFORMULIER STAGES BACHELOR NIVEAU 3 Faculteit Geesteswetenschappen BEOORDELINGSFORMULIER STAGES BACHELOR NIVEAU 3 Onderstaand formulier betreft de beoordeling van het stageverslag en het onderzoeksverslag. Deze wordt door de begeleidende

Nadere informatie

Volwassenheid en effectiviteit van enterprise

Volwassenheid en effectiviteit van enterprise Volwassenheid en effectiviteit van enterprise architectuur http://igitur-archive.library.uu.nl/dissertations/2011-0609- 200519/steenbergen.pdf Marlies van Steenbergen Even voorstellen Principal Consultant

Nadere informatie

1. Soorten wetenschappelijke informatiebronnen

1. Soorten wetenschappelijke informatiebronnen 1. Soorten wetenschappelijke informatiebronnen Wanneer je als student in het hoger onderwijs de opdracht krijgt om te zoeken naar wetenschappelijke informatie heb je de keuze uit verschillende informatiebronnen.

Nadere informatie

Communicatie & Multimedia Design. Onderzoeksopzet. Afstudeerstage mt&v

Communicatie & Multimedia Design. Onderzoeksopzet. Afstudeerstage mt&v Communicatie & Multimedia Design Onderzoeksopzet Afstudeerstage mt&v Michel Janse 24 6 2010 Inleiding. In dit document geef ik een conceptuele weergave van het pad dat ik tijdens mijn onderzoek en het

Nadere informatie

De effectiviteit van technologie op verbetering van de leesprestaties: een meta-analyse Samenvatting voor onderwijsgevenden

De effectiviteit van technologie op verbetering van de leesprestaties: een meta-analyse Samenvatting voor onderwijsgevenden De effectiviteit van technologie op verbetering van de leesprestaties: een meta-analyse Samenvatting voor onderwijsgevenden Mei 2011 Nederlandse samenvatting door TIER op 28 juni 2011 Dit overzicht beoordeelt

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Samenvatting Het draait om het kind

Samenvatting Het draait om het kind Samenvatting Het draait om het kind Visie op monitoring in de opvoedingsvariant van pleegzorg Inleiding Aangezien de pleegzorg een onvoldoende geobjectiveerd overzicht heeft van hoe het met de jeugdige

Nadere informatie

Methodologie & Profielwerkstukken

Methodologie & Profielwerkstukken Methodologie & Profielwerkstukken Erik Heijmans, WUR Arjen Nawijn, STOAS Sander Poort, CLV September 2014 Christelijk Lyceum Veenendaal, 2014 1. Onderzoeksprojecten soorten en doelen Twee soorten onderzoeksprojecten:

Nadere informatie

Citatie analyse Walaeus Bibliotheek (LUMC) 2014

Citatie analyse Walaeus Bibliotheek (LUMC) 2014 Citatie analyse Walaeus Bibliotheek (LUMC) 2014 Dit is de algemene introductie citatie analyse, bedoeld voor onderzoekers en academici die interesse hebben in het publiceren van een (wetenschappelijk)

Nadere informatie

Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen. Master Innovation & Leadership in Education

Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen. Master Innovation & Leadership in Education Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen Master Innovation & Leadership in Education Leerdoelen Aan het eind van deze lesdag heb je: Kennis van de dataverzamelingsmethodes vragenlijstonderzoek,

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Inleiding. Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model

Inhoudsopgave: Inleiding. Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model Inhoudsopgave: Inleiding Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model Hoofdstuk 2: De Team Leadership Competence Questionnaire 2.1 : Opbouw van de lijst 2.2 :

Nadere informatie

DE CAPABILITEIT VAN HET KWALITEITSSYSTEEM

DE CAPABILITEIT VAN HET KWALITEITSSYSTEEM Kwaliteit in Bedrijf oktober 0 Tweede deel van tweeluik over de toenemende rol van kwaliteit DE CAPABILITEIT VAN HET KWALITEITSSYSTEEM Om de gewenste kwaliteit te kunnen realiseren investeren organisaties

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Plan van aanpak Rekenkamer Maastricht februari 2007 1 1. Achtergrond en aanleiding 1 De gemeente Maastricht wil maatschappelijke doelen bereiken.

Nadere informatie

WC Marketing blok 2 lesweek 2! Propedeuse 2011/12!

WC Marketing blok 2 lesweek 2! Propedeuse 2011/12! WC Marketing blok 2 lesweek 2! Propedeuse 2011/12! Agenda! Tijdens oefeningen krijg je feedback op huiswerk! SMART: 5 criteria voor doelstellingen! Marketingstrategie in 3 stappen! Marktsegmentatie! Segmentatieoefening

Nadere informatie

De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention

De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention Samenvatting Wesley Brandes MSc Introductie Het succes van CRM is volgens Bauer, Grether en Leach (2002) afhankelijk van

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente?

Enterprise Architectuur. een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Enterprise Architectuur een duur begrip, maar wat kan het betekenen voor mijn gemeente? Wie zijn we? > Frederik Baert Director Professional Services ICT @frederikbaert feb@ferranti.be Werkt aan een Master

Nadere informatie

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak Inhuur in de Kempen Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden Onderzoeksaanpak Rekenkamercommissie Kempengemeenten 21 april 2014 1. Achtergrond en aanleiding In gemeentelijke organisaties met een omvang als

Nadere informatie

Spaanse verpleegkundigen in Nederland.

Spaanse verpleegkundigen in Nederland. Spaanse verpleegkundigen in Nederland. Een casestudy naar de integratie van twaalf verpleegkundigen bij zorginstelling Archipel Zorggroep. Onderzoeksrapportage Naam: Arjen Klinkert Datum: 28-6-2013 Studentnummer:

Nadere informatie

Sourcing. Analyse Sourcing Management

Sourcing. Analyse Sourcing Management Sourcing Analyse Sourcing Management Sourcing Business Driven Sourcing Wij nemen het woord sourcing letterlijk. Welke bronnen zijn nodig om uw organisatie optimaal te laten presteren, nu en in de toekomst?

Nadere informatie