aangesproken over de kabinetssituatie. af om het nakomen van die afspraken te

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "aangesproken over de kabinetssituatie. af om het nakomen van die afspraken te"

Transcriptie

1 34 jaargang 8 Informatie over Europese Programma s voor het hoger onderwijs mei 2012 Een energiek gezelschap in een turbulente context Ministersconferentie in Boekarest De Europese hogeronderwijsruimte is ruim tien jaar geleden in Bologna gestart met een conferentie van 29 ministers van onderwijs. Die stelden dat studentenmobiliteit bijdraagt aan innovatief hoger onderwijs, wat onze samenlevingen nodig hebben om als kenniseconomie te functioneren. Om die studentenmobiliteit mogelijk te maken, is een gelijksoortige structuur van het onderwijs nodig en transparantie van niveaus. Daarom maakte men toen daarover afspraken. Die hebben onder meer geleid tot de invoering van de bama-structuur. In dit nummer: Erkenningshandboek in Bolognacommuniqué pag 3 25 jaar Erasmus: interview met ouders van Erasmusstudenten pag 4-5 Europarlement bespreekt Erasmus for All pag 6 Dagboek van een docent in het Verenigd Koninkrijk pag 7 Column: Hans de Wit over Erasmus pag 8 De onderwijsministers spraken in Bologna ook Een concept van het communiqué was in het Ron Minnee, de voorzitter van de VSNU, Sijbolt aangesproken over de kabinetssituatie. af om het nakomen van die afspraken te halfjaar voorafgaand aan de conferentie Noorda, de LSVb-bestuurder Svea Dalen en De Roemeense collega s meldden dat zij monitoren. Dat gebeurt sindsdien in twee- of opgesteld in gezamenlijk overleg. Informeel ondergetekende. De staatssecretaris was wellicht aan het eind van de week in eenzelfde driejaarlijkse ministersconferenties. Vandaar dat was toen al bekend welke vorderingen er verhinderd vanwege het Tweede Kamerdebat situatie zouden zitten. men is gaan spreken van het Bolognaproces. geboekt waren. over het door de Europese Commissie voorgestelde nieuwe onderwijsprogramma Erasmus Lastminutewijzigingen Marlies Leegwater, coördinator internatio- Nederlandse afvaardiging for All. In de ochtend van 26 april, pal voorafgaand nalisering hoger onderwijs, is al sinds de eerste In Nederland worden structureel de VSNU, de aan de ministersconferentie, hadden we een ministersconferentie in 1999 betrokken bij het HBO-raad, studentenbonden, de NVAO, Politieke context korte ambtelijke ontmoeting. We zouden Bolognaproces. Van 2007 tot 2009 was zij als werk gevers en werknemersorganisaties Bij aankomst in Boekarest bleken veel collega s inventariseren welke eventuele tekstwijzigings- hoofd van het Bolognasecretariaat verantwoor- betrokken bij de voorbereiding van nieuwe op de hoogte van de mislukte besprekingen in voorstellen voor het Boekarest Communiqué delijk voor de organisatie van de ministers- afspraken. De Nederlandse delegatie naar de Nederland over een begroting met veel verwacht konden worden. conferentie in Leuven. Hieronder geeft zij haar ministersconferentie in Boekarest bestond deze bezuinigingen. Op de informele ontmoetings- indrukken van de laatste conferentie. keer uit de OCW-directeur Hoger Onderwijs, avond werden de Nederlandse delegatieleden Lees verder op pagina 2 Op 26 en 27 april vond er weer een Bolognaconferentie plaats, dit keer in Boekarest, in een klein deel van het immens grote Paleis van het Volk. De onderwijsministers van de inmiddels 47 deelnemende landen bespraken daar de vorderingen en maakten nieuwe afspraken. Die werden vastgelegd in het Boekarest Communiqué. In de Europese hogeronderwijsruimte richten we ons op studentgericht onderwijs dat geworteld is in onderzoek met vertakkingen naar de omringende samenleving, en dat flexibiliteit biedt om over grenzen heen ervaring op te doen.

2 2 Een energiek gezelschap in een turbulente context Lees verder van pagina 1 Er bleken vier wijzigingen te worden voorgesteld: 1. De Europese Commissie stelde voor om op termijn toe te werken naar automatische academische erkenning. 2. De Duitse delegatie wilde een zin toegevoegd zien die kort gezegd benadrukt dat hoger onderwijs een open proces moet zijn dat blijvende waarden meegeeft. 3. Frankrijk wilde een zin over het bezien van masteropleidingen in het licht van de relatie tussen onderwijs en onderzoek. 4. De studenten bepleitten een andere formulering over het nodige geld, namelijk zoveel mogelijk uit publieke bron. Hoewel dat niet de bedoeling was, ontstond er toch meteen een ambtelijke discussie over de gewenste toevoegingen. In sommige gevallen werden compromisteksten geformuleerd. Wereldwijde belangstelling Ook van buiten Europa is er al langere tijd veel belangstelling voor het Bolognaproces. Ministers van niet-europese landen wilden ook graag bij de bijeenkomsten aanwezig zijn. Daarom is de formule bedacht om vrijwel tegelijk met de ministersconferentie van de 47 Bolognalanden ook een bredere ministersconferentie te organiseren. Die bijeenkomst wordt het Bologna Policy Forum genoemd. Daarin bekijkt men diverse aspecten van de modernisering van het hoger onderwijs vanuit een wereldwijd perspectief. Nieuwe afspraken: een mobiliteitsstrategie De ministersconferentie werd geopend door de Roemeense president Traian Bǎsescu. Hij zou later die dag zware besprekingen voeren met het IMF. De onderwijsministers benadrukten het belang van één Europese hogeronderwijsruimte. Aan de realisatie daarvan moet nog verder gewerkt worden. De structuur van hoger onderwijs in de bachelor-master-doctorcyclus is her en der wel ingevoerd. Nu komt het aan op het bevorderen van transparantie door middelen zoals ECTS, diplomasupplement en kwalificatieraamwerken. Die laatste moeten inzicht geven in niveaus van graden en in de organisatie van het onderwijs, op zodanige wijze dat daadwerkelijke mobiliteit van studenten en docenten mogelijk is. Als integraal onderdeel van het Boekarest Communiqué lag daarom ook een mobiliteitsstrategie voor. Discussie over amendementen Tegen de avond discussieerden de ministers plenair over het conceptcommuniqué en de laatste amendementen. Verschillende landen benadrukten de wenselijkheid van meeneembare studiefinanciering en de noodzaak van eenduidig beleid in de Europese Unie daarvoor. Ook de gebalanceerdheid van mobiliteit werd genoemd. Het amendement over de financiering van hoger onderwijs riep nog de meeste discussie op. Er is immers veel geld nodig voor hoger onderwijs, en wanneer de publieke middelen beperkt zijn, is aanvulling vanuit private bron belangrijk. Ook aan het streven naar automatische erkenning zitten haken en ogen. Alle deelnemende landen willen het, en Nederland en Vlaanderen zullen binnenkort zelfs een verdrag hiertoe sluiten. Maar het blijft fictie dat je als student je diploma automatisch erkend krijgt. In de compromisteksten zijn hierover de nodige nuanceringen aangebracht. Het Communiqué werd de volgende dag zonder nieuwe discussie aangenomen. Ondertussen in Nederland... Ondertussen was nieuws over flitsende actie van een aantal Nederlandse partijen doorgekomen: ambtenarensalarissen zouden worden bevroren. Vinden jullie het erg?, kwamen collega s vragen. Ondertussen in Roemenië... Vrijdagavond thuis kreeg ik het nieuws dat het Roemeense kabinet was gevallen. De volgende dag las ik in de krant dat de Roemeense president Bǎsescu de oppositieleider die het verzet tegen de bezuinigingen aanvoerde en de vorige dag de regering had laten vallen, had aangewezen als nieuwe premier. Het belang van hoger onderwijs Veel landen in Europa gaan door een financieel-economisch dal. Hoger onderwijs en onderzoek zijn de motor van vernieuwing in economieën, zo werd ook in Boekarest benadrukt. Daarom is het belangrijk dat het hoger onderwijs goed gefinancierd blijft en dat alle talent eraan kan deelnemen. In de Europese hogeronderwijsruimte richten we ons op studentgericht onderwijs dat geworteld is in onderzoek met vertakkingen naar de omringende samenleving, en dat flexibiliteit biedt om over grenzen heen ervaring op te doen. De betrokkenen bij het Bolognaproces hopen en verwachten dat zo de creativiteit en innovatie gegenereerd worden waarbij onze maatschappijen welvaren. Dus alle reden om met hernieuwde energie met mobiliteit aan de slag te gaan! De volledige tekst van het Boekarest Communiqué, inclusief mobiliteitsstrategie vindt u op Marlies Leegwater Coördinator internationalisering hoger onderwijs, ministerie van OCW QR-code De geblokte vierkantjes naast de websiteadressen in deze kolom zijn QR-codes. Met een geschikte mobiele telefoon kunt u direct toegang krijgen tot deze websites. Meer info over de QR-code op bijvoorbeeld Buiten Europa VS Het programma ATLANTIS is gericht op samenwerking in het hoger onderwijs tussen de EU en de Verenigde Staten, en kent drie onderdelen: Transatlantic Degrees, Policy Oriented Measures en Excellence Mobility Projects. Vanwege bezuinigingen in de VS echter is het programma in ieder geval tot eind 2013 opgeschort. Informatie: Canada Het samenwerkingsprogramma met Canada kent twee acties: Transatlantic Exchange Partnerships en Transatlantic Degree Partnerships bevordert mobiliteit van studenten en docenten tussen Canada en de EU door financiering van consortia. Vanwege bezuinigingen in Canada echter is het programma in ieder geval tot eind 2013 opgeschort. Informatie: Australië, Zuid-Korea, Nieuw-Zeeland en Japan Het Industrialised Countries Instrument Education Cooperation Programme (ICI ECP) financiert consortia van instellingen uit de EU en het desbetreffende partnerland, voor internationale curriculumontwikkeling en staf- en studentenmobiliteit. Wijzigingen t.o.v. de vorige call (onder voorbehoud): Joint Mobility Projects uitsluitend gericht op middelbaar beroepsonderwijs en Joint Degree Projects uitsluitend gericht op hoger onderwijs, met onderscheid tussen activiteiten op bachelor- en mastersniveau. De deadline van de laatste call for proposals was eind maart Informatie: Latijns-Amerika ALFA III is gericht op samenwerking in het hoger onderwijs met Latijns- Amerika, met het doel het hoger onderwijs daar te moderniseren. Consortia van hogeronderwijsinstellingen en andere relevante organisaties kunnen voorstellen indienen voor Joint Partnerships, Structural Measures en Accompanying Measures. Er verschijnen tot 2013 geen nieuwe calls for proposals meer; daarna zal het programma waarschijnlijk een vervolg krijgen. Informatie: China Het doel van het Chinese Government Scholarship Programme (EU Window) is studentenmobiliteit tussen de EU en China te bevorderen. Per jaar worden 100 studiebeurzen beschikbaar gesteld. De laatste deadline was 20 mei Of er voor het studiejaar weer een call komt is nog onbekend. Informatie: Afrika, Caribisch gebied en Pacifische landen EDULINK is een programma voor samenwerking in het hoger onderwijs tussen 15 EU-lidstaten die bij het negende European Development Fund zijn aangesloten en een groot aantal landen uit de voornoemde regio s. Het programma is onder meer gericht op capaciteitsopbouw en institutionele samenwerking. Er verschijnen tot 2013 geen nieuwe calls for proposals meer; daarna zal het programma waarschijnlijk een vervolg krijgen. Informatie: Middellandse Zeegebied, Westelijke Balkan, Oost-Europa en Centraal-Azië Tempus IV is gericht op modernisering van het hoger onderwijs in de verschillende regio s rond de EU. Consortia van instellingen uit de EU en partnerlanden kunnen voorstellen indienen voor Joint Projects en Structural Measures. Een nieuwe call verschijnt in het najaar van Informatie: Diverse landen Erasmus Mundus II is gericht op ontwikkeling van Europese joint masters en joint PhD s, op te zetten door een consortium van Europese instellingen, al dan niet met deelname van andere, derde landen. Een tweede onderdeel is gericht op individuele mobiliteit van studenten en medewerkers vanuit diverse, per jaar vast te stellen landen naar de EU en vice versa. Het derde onderdeel bevordert de promotie van het Europese hoger onderwijs in de rest van de wereld. Voor het onderdeel joint programmes zullen geen calls meer verschijnen. Informatie:

3 3 Erkenningshandboek aanbevolen door onderwijsministers Bolognalanden In het Communiqué van de Bolognaconferentie die eind april in Boekarest plaatsvond, is een aanbeveling opgenomen over de zogenoemde EAR manual. EAR is de naam van een door de Nuffic gecoördineerd project en staat voor European Area of Recognition. Binnen dat project is een handboek ontwikkeld, dat de bestaande erkenningspraktijk in kaart brengt en aanbevelingen doet voor de juiste handelingswijze. Wat is het belang van dit handboek? Voor het eerst zijn alle good practices op het gebied van erkenning samengevoegd. Na de Lissabon Erkenningsconventie van 1997 zijn er heel veel studies en projecten geweest, die aspecten van erkenning hebben belicht en waarin good practice is ontwikkeld en beschreven. In het kader van het ENIC-NARICnetwerk is bijvoorbeeld onderzocht wat een wezenlijk verschil is [waardoor de ene opleiding in het ene land niet gelijkwaardig zou zijn aan die in een ander land red.] en er zijn projecten geweest, zoals het CoReproject, die gericht waren op het beschrijven Europa Expresse sprak met Lucie de Bruin, van leeruitkomsten. De EAR manual brengt al hoofd van het Nederlandse ENIC-NARIC, dat is deze praktische aanbevelingen samen. ondergebracht bij de Nuffic. ENIC-NARIC s zijn de nationale erkennings- en informatiecentra Waarom is het van belang dat het van de EU en de Raad van Europa/UNESCO. handboek genoemd wordt in het Boekarest Lucie was verantwoordelijk voor de coördinatie van het EAR-project. Daarnaast maakte Al eerder hadden de nationale erkennings- Communiqué? ze deel uit van de EHEA Working Group on centra afgesproken zich aan dit handboek te Recognition, die in aanloop naar de houden. Behalve door die bottum-upbenadering wordt de toepassing van de EAR manual Boekarest conferentie aanbevelingen voor erkenning heeft geformuleerd. nu ook topdown aanbevolen. Zal erkenning van buitenlandse graden in alle Bolognalanden nu geheel volgens de aanbevelingen van de EAR manual verlopen? Nou, het wordt in ieder geval ingewikkelder om het op de oude manier te blijven doen. De ruimte die de abstracte tekst van de Lissabon Erkenningsconventie liet, is door het handboek verder dichtgetimmerd. Bovendien gaan we door twee nieuwe projecten de daadwerkelijke toepassing van het handboek verder bevorderen. Wordt in een van de nieuwe projecten een handboek voor hogeronderwijsinstellingen ontwikkeld? Dat klopt. In het EAR HEI-project gaan we een handboek ontwikkelen bestemd voor gebruik door de hogeronderwijsinstellingen zelf. Die hebben immers het laatste woord als het erop neerkomt iemand met een buitenlands diploma toe te laten tot hun opleiding. Hoewel er verschillend zijn tussen de landen, beslissen de ENIC-NARIC s gewoonlijk niet over erkenning van buitenlandse graden. Wij zijn faciliterend en geven advies, maar de instellingen beslissen zelf. Daarom is het belangrijk dat ook daar de good practice van de erkenningsconventie verspreid wordt. En het tweede project? Dat is het EARN-project. Daarin gaan we de erkenningscentra adviseren over het gebruik van het handboek. De NARIC s gaan zichzelf én, op vrijwillige basis, elkaar evalueren. Ook hier bij de Nuffic gaan we kijken in hoeverre we in onze dagelijkse praktijk de goede voorbeelden van het handboek volledig volgen. Staat voor de volgende Bolognaconferentie (2015) erkenning weer op de agenda? Dat vind ik moeilijk om te zeggen. Het is in ieder geval een goed teken dat erkenning inmiddels meer als een beleidszaak dan als iets procedureels wordt gezien. De wijze waarop je erkenning van buitenlandse graden inzet, zou namelijk gestoeld moeten zijn op een visie op wat je als land doet met buitenlandse studenten. Men lijkt zich nu echt gerealiseerd te hebben dat erkenning als middel moet worden ingezet om mobiliteit te bevorderen. Daarin ligt erkenning aan de basis van de EHEA. Zal automatische erkenning ooit een feit zijn? Dat zou alleen kunnen als je in het onderwijs van de verschillende landen ingrijpt en het echt identiek maakt. Het Bolognaproces heeft, in tegenstelling tot wat aan het begin ervan verwacht werd, de verschillen misschien juist wel groter gemaakt. Die diversiteit in het onderwijs is natuurlijk ook juist een kracht. Elk land heeft toch zijn eigen behoeftes, Nederland heeft zijn topsectoren, en samen voldoen we aan de internationale behoeftes. Het is dus goed dat er steeds betere instrumenten voor handen zijn om erkenning te vergemakkelijken. Want om diversiteit in stand te kunnen houden, is erkenning nodig. Lucie de Bruin Tempus IV: steeds meer aanvragen De deadline voor de vijfde aanvraagronde van Tempus IV ligt inmiddels achter ons. Op het moment van het verschijnen van deze Europa Expresse is de kwaliteitsbeoordeling van de projectvoorstellen in volle gang. Half juli worden de resultaten gepubliceerd. Eind februari had het Executive Agency in worden toegekend. Het gemiddeld aangevraagde budget is iets hoger dan Brussel 676 aanvragen ontvangen. Dat is een stijging van 29 procent ten opzichte van het jaar daarvoor: de belangstelling voor het Zoals altijd worden er vooral Gezamenlijke programma is duidelijk groeiende. Dat komt Projecten aangevraagd; iets minder dan een niet alleen doordat er stevig campagne is kwart van de aanvragen betreft Structurele gevoerd het afgelopen najaar. Dit jaar is er ook Maatregelen. meer subsidie beschikbaar: met een stijging van het budget van meer dan 75 procent Higher Education Reform Experts kunnen er ook meer projecten geselecteerd De Europese Commissie subsidieert via Tempus worden. niet alleen de genoemde joint projects en structural measures. Daarnaast organiseert het Van het totaal aantal aanvragen kwamen er uitvoerend agentschap in diverse Tempuslanden ook thematische bijeenkomsten plaats, 146 uit de Tempuspartnerlanden. Dat wil zeggen dat het projectvoorstel in een gericht op onderwijshervormingen in de niet-eu-land is opgesteld. Indien de subsidie verschillende regio s. wordt toegekend, is een instelling van buiten de EU verantwoordelijk voor het project. Op 9 en 10 juli is er een seminar gepland in Armenië over Research based Education at Gemiddeld telt een aanvragend projectconsortium 14 partners. Binnen Tempus IV kunnen organiseert de Kyrgyz Turkish University BA,MA and PhD level en in juli of september projectsubsidies tussen 0,5 en 1,5 miljoen euro Manas uit Kirgistan het seminar Diversification of Funding, Autonomy and Strategic Planning at Universities. Dergelijke bijeenkomsten worden vaak bijgewoond door de zogenoemde Higher Education Reform Experts (HERE s) uit de Tempuslanden. Zij hebben een soortgelijke rol als de Bologna-experts in Europese landen. Geregeld wisselen zij dan ook kennis en ervaringen met elkaar uit. Meer informatie hierover vindt u op de Tempuswebsite, onder Events (zie de link onder aan deze tekst). Projectpartners vinden Misschien wilt u in de toekomst ook een projectvoorstel onder Tempus indien en/of bent u op zoek naar een geschikte partner. Dan is het nuttig om eens de Tempuswebsite te raadplegen. Daar vindt u veel en duidelijke informatie over de verschillende landen, hun hogeronderwijssysteem en de Tempusprojecten die er al zijn geweest. Kijk bijvoorbeeld eens bij de landenfiches, onder Results, statistics & country information. Onder Information on Tempus projects is daar een Excellijst opgenomen met instellingen die aan een Tempusproject meedoen of meegedaan hebben. U vindt er bovendien ook van de partners van alle projecten de contactpersonen en adressen. Publicaties We willen u graag attent maken op de volgende studies over het Tempusprogramma: State of Play of the Bologna Process in the Tempus Partner Countries 2012, a Tempus Study, Issue No 9. Een beschrijving van de stand van zaken in de verschillende partnerlanden van de modernisering van het hoger onderwijs. Preferred Partnerships on Tempus ( ), Mapping By Country, December Een visueel overzicht van partnerschappen tussen landen. Beide studies zijn in pdf beschikbaar op de Tempuswebsite, onder Publications. Bezoek de website van het uitvoerend agentschap (EACEA) op eacea.ec.europa.eu/tempus.

4 4 5 x 25 jaar Erasmus in Europa Expresse: De ouders van de Erasmusstudent We staan dit jaar in Europa Expresse uitgebreid stil bij het zilveren jubileum van Erasmus. In het eerste nummer lieten we drie oud-erasmusstudenten over hun ervaringen vertellen en over de invloed die het op hun latere even heeft gehad. Later dit jaar spreken we ook met docenten en ander personeel van universiteiten en hogescholen. Waarom gaan zij op uitwisseling en wat verandert het aan hun manier van werken, van lesgeven? Babs Steeneken is moeder van Gemma. Die ging als studente aan de Universiteit Utrecht van augustus tot en met december 2010 voor een studieperiode naar Jyvaskyla in Finland. Behalve de Erasmusbeurs kreeg Gemma ook een financiële bijdrage van haar ouders. Moeder en dochter hadden regelmatig contact via Skype of per of sms. Gedurende dit feestelijke jaar laten De ouders LH: Ik vond het een prima idee. Ze heeft eerst culturele activiteiten georganiseerd door het we ook medewerkers van universi- In dit nummer komt een vaak vergeten partij een halfjaar stage gelopen op Mauritius en Erasmus Student Network. teiten en hogescholen aan het aan bod: de ouders. Welke argumenten vinden geniet nu van de studie in Vlaanderen. woord, die in die beginjaren verantwoordelijk zij belangrijk om hun kind op pad te laten AB: We hebben Maureen verrast door opeens waren voor het Erasmusprogramma. Hoe ging gaan? Niet zelden voor het eerst zo lang, zo AB: Maureen heeft voordat ze naar Engeland voor haar neus te staan toen ze 21 werd. Wat dat 25 jaar terug? Hoe verliep het contact met ver en zo alleen van huis! Of willen ze hun vertrok twee zomers in Frankrijk gewerkt. Ik me toen opviel, was dat er in korte tijd hechte de partnerinstelling waar je een student kind juist niet laten gaan? En: in hoeverre was wist toen al dat ze de smaak van naar het vriendschappen ontstaan waren tussen de naartoe stuurde toen er nog geen was? het kind na de buitenlandervaring veranderd? buitenland gaan te pakken had. Mijn man was Erasmusstudenten ter plekke. Ik weet dat En om welke bedragen ging het toen? In gelijk enthousiast en vond het fantastisch dat Maureen op dit moment met sommige mensen hoeverre is het werken aan studentenmobili- Is er thuis vaak gesproken over studeren/ Maureen naar het buitenland ging. Bij mij van toen nog steeds contact heeft. teit veranderd? werken/wonen in het buitenland? heeft het moeten groeien. Wat waren de grootste veranderingen na We zullen ook de Europese Commissie, als BS: Ja. Vanaf het moment dat ze ging Wat viel je op toen je je kind opzocht terugkomst van je kind? subsidiegever, bevragen: hoe heeft die het studeren hebben wij haar op de mogelijkheid tijdens de periode in het buitenland? programma zien veranderen? En het Nationaal van een buitenlandse studie of stageperiode BS: Ze maakte door haar studie al een Agentschap, wat is daar veranderd in al die gewezen. BS: Wij zijn vijf dagen bij haar geweest. We persoonlijke groei door en haar Erasmuspe- jaren? Is er ondanks alle automatisering en hebben de universiteit bezocht en uiteraard riode heeft dat alleen nog maar versterkt. Ze verzakelijking nog sprake van persoonlijke LH: Het in het buitenland studeren is haar met ook haar studentenkamer. Het universiteits- heeft haar horizon verbreed. Ze is niet bij de betrokkenheid? de paplepel ingegoten. Ik werk bijvoorbeeld in complex was heel ruim opgezet in een heel pakken neer gaan zitten, maar heeft van de het hoger onderwijs en houd me bezig met o.a. landelijke omgeving. De voorzieningen waren nood een deugd gemaakt. Nog steeds heeft ze het stimuleren van studenten om naar het prima in orde. contact met andere Erasmusstudenten van buitenland te gaan en begeleid hen daarbij ook. Ze had een ongemeubileerde studentenkamer toen. Eenmaal terug in Nederland heeft ze een met alleen een kledingkast en een keukenblok. medestudent geholpen zich voor te bereiden AB: Broers en zussen van mijn man en van In de reguliere studentenhuisvesting was geen op haar studie in Finland. Die kreeg er mijzelf zijn op redelijk jonge leeftijd tijdelijk ruimte meer, dus moest ze naar een kamer in helemaal zin in! naar het buitenland gegaan om daar te een andere wijk, waar geen buitenlandse werken (o.a. naar Scandinavië en Amerika). studenten zaten. Dat was voor haar wel een LH: Ze is absoluut zelfstandiger en volwas- Dus het buitenlandvirus zit in de familie. tegenvaller. In tweedehandswinkels heeft ze sener dan voor ze wegging. Ze heeft veel wat huisraad bij elkaar gescharreld. mensenkennis opgedaan en is er ook onderne- Was je meteen enthousiast toen je kind mender door geworden. Ze heeft het met het idee kwam naar het buitenland te LH: Brussel is dichtbij, dus het advies was ook: vertrouwen ontwikkeld dat ze in een nieuwe gaan? zoek Suzan op in Brussel! Ze verblijft in een situatie in staat is er iets van te maken. Ook Erasmusstudentenhuis met negentig buiten- ziet ze dat er meerdere, soms betere en soms BS: Wij hebben haar in haar plannen gesteund landse studenten. Ze trekken veel met elkaar minder goede wegen naar Rome zijn. En de en gemotiveerd. Naarmate de datum van op, wisselen cultureel veel uit, eten samen en weg zelf is ook interessant. vertrek naderde, begonnen wij als ouders het koken dan hun nationale specialiteiten. Er wel steeds spannender te vinden. wordt veel gefeest. Ook worden er sociale en AB: Ik heb geen grote veranderingen gemerkt. Ons motto is altijd al geweest: volg je hart en grijp de kansen die op je pad komen.

5 5 De dochter van An Bergman studeerde in 1995 aan de HEBO in Den Haag. Maureen, op de foto tussen twee andere Erasmusstudenten, bracht in het collegejaar 95/96 als Erasmusstudent een semester door aan Stockton University College (Durham University) in het noorden van Engeland. Maureens ouders betaalden haar collegegeld; de rest kwam voor haar rekening. Moeder en dochter zochten over-en-weer contact: elke week werd er wel een of twee keer gebeld. Volgens Leonard van der Hout neemt zijn dochter Suzan vanuit haar Erasmusland maar mondjesmaat contact op met het thuisfront. Suzan studeert International Business & Languages en verblijft tot en met juli 2012 in Brussel aan de CHEC Brussels Management School. Haar ouders betalen de kamerhuur en wat extraatjes. Wat heeft de Erasmuservaring toegevoegd aan de opleiding van je kind of vormde het juist een obstakel? BS: Positief was dat zij vakken heeft kunnen volgen die bij de Universiteit Utrecht niet gegeven worden. Dit resulteerde er wel in, dat zij nu ook nog een extra minor in Amsterdam doet. Een obstakel was dat zij studievertraging heeft opgelopen omdat ze een herkansing niet kon doen vanwege het verblijf in het buitenland. LH: Ik vind deze vraag lastig te beantwoorden. Ik hoor haar vooral vertellen over de confrontatie met een andere onderwijscultuur. Omdat Erasmusstudenten vaak met elkaar optrekken, is het meer de 'internationale cultuur waarmee ze kennismaken. Via het onderwijs maken ze kennis op een veel specifiekere wijze met de nationale onderwijscultuur: de verhouding docentstudent, de wijze van instructie, de rol van de student in de klas, et cetera. Inhoudelijk leert ze wel andere dingen dan thuis. De vergelijking met haar eigen onderwijs is ook van belang en interessant. Mijn dochter gaat eigenlijk heel gemakkelijk om met studenten uit andere landen en met andere culturele achtergronden. Een klein obstakel is wellicht het feesten van de Erasmusstudenten, maar of mijn dochter dat ook vindt Ik heb de indruk dat zij in eigen land minder feest. Het is wel weer zo dat de Erasmusfeesten cultureel worden ingevuld, net als bijvoorbeeld het samen eten. AB: Haar kennis van het Engels, Frans, Duits en Spaans is verbeterd; ze heeft kennisgemaakt met andere culturen en andere gebruiken; nieuwe mensen leren kennen en een andere manier van lesgeven en studeren. Ambieert je kind, sinds de Erasmusperiode, nog een verblijf in het buitenland? BS: Zij overweegt haar master of een deel daarvan in het buitenland te doen. Zij heeft de smaak duidelijk te pakken! Ik vind het geweldig. Ons motto is altijd al geweest: volg je hart en grijp de kansen die op je pad komen. Haar vakantiebaantje is ook in het buitenland, ze past zich gemakkelijk aan in een gemêleerd gezelschap en ziet de uitdagingen van een groep met vele nationaliteiten. LH: Ze denkt er zeker over om weer naar het buitenland te gaan. Prima dat ze daarover denkt en het waarschijnlijk ook doet. Natuurlijk is het heerlijk om je dochter dichtbij te hebben, maar het is nog mooier haar gelukkig te zien waar dan ook! AB: Na het verblijf in Engeland heeft Maureen ook nog gestudeerd en gewerkt in Spanje, Marokko en Vietnam. Ik vond het voor haar heel leuk, maar ik was telkens weer blij als ze weer terug was in Nederland. Ze trekken veel met elkaar op, wisselen cultureel veel uit, eten samen en koken dan hun nationale specialiteiten.

6 6 Europarlement bespreekt Erasmus for all De Europese Commissie lanceerde eind november 2011 een voorstel voor het nieuwe onderwijsprogramma voor onder de naam Erasmus for all. Dit jaar zijn het Europees Parlement en de Raad van Europa aan het woord om een oordeel te vellen over dit voorstel. José Ravenstein van het Nationaal Agentschap Leven Lang Leren doet verslag vanuit Brussel. De onderwijscommissie van het Europees Onderscheid sectoren verdwijnt Parlement organiseerde op 27 maart een De voorzitter heeft vier experts uitgenodigd openbare hoorzitting over Erasmus for all. Dat vanuit een specifieke sector hun visie op het over de naam van het nieuwe programma het nieuwe programma te geven. De Europese laatste woord nog niet was gezegd, bleek al uit Commissie is vertegenwoordigd door onder de aankondiging van het debat: Defining a anderen Jordi Curell, directeur Leven Lang future EU Education and youth programme. Leren. Gematigde toon Een algemeen gedeelde zorg is het verdwijnen Vanuit het publieke vak kijk ik uit op het van het onderscheid tussen de sectoren in het Europarlement. Veel parlementariërs zijn er niet nieuwe programma. De naam Comenius staat aanwezig, valt me op. De onderwijscommissie in scholen voor innovatie, benadrukt Thomas heeft ongeveer zestig leden. In de loop van de Spielkamp van het Duitse nationaal agentschap middag blijkt dat de bevlogen voorzitster, Doris voor EU-programma s. Hij stelt dat de sectorspecifieke aanpak nodig is, zodat de verschil- Pack, veel invloed heeft op de besluitvorming. lende doelgroepen zich erkend blijven voelen. Pack opent op nog gematigde toon. Voor het nieuwe programma zijn van belang: onderwijs, Geen apart Jeugdprogramma jeugd en het terugdringen van de jeugdwerkeloosheid. Er moet gelijkwaardig aandacht zijn houdt een stevig betoog voor het behoud van Peter Matjasic, voorzitter van het Jeugdforum, voor de vier onderwijssectoren zoals in het Youth in Action als apart programma. Het huidige Leven Lang Leren Programma. Ze huidige programma is efficiënt, eenvoudig en noemt de programma s Tempus en Erasmus kost weinig met groot resultaat. In het nieuwe Mundus en benadrukt het belang van Youth in programma ontbreken bovendien het nonformele onderwijs en het vrijwilligerswerk. Action. Meer sprekers en parlementariërs uiten de wens een apart jeugdprogramma te behouden. Doris Pack ziet echter geen mogelijkheden. Het programma losmaken van het geheel zou te veel extra regels opleveren, en dat zou inefficiënt zijn. Behoud van merknamen Ook Siegbert Wuttig van het Duitse nationaal agentschap voor EU-programma s pleit voor het behoud van de sectorale aanpak. Hij wil die combineren met sectordoorsnijdende activiteiten. Daarnaast is hij voor behoud van de merknamen. Erasmus is immers een acroniem voor mobiliteit van hogeronderwijsstudenten. De toevoeging for all schept verwachtingen die je niet kunt waarmaken, zegt hij. Het lijkt alsof Pack de sprekers heeft uitgenodigd om vooral over dit aspect hun mening te geven. De naam Erasmus for all wordt eigenlijk nauwelijks genoemd. De Europese Commissie probeert tevergeefs te weerleggen dat de naam niet zou stroken met de inhoud. Een aantal parlementariërs vindt de naam zelfs misleidend. Die wekt volgens hen de indruk dat het programma alleen op hoger onderwijs gericht is. Onderwijs en arbeidsmarkt Verschillende europarlementariërs vragen zich af of het nieuwe programma oplossingen kan bieden voor de jeugdwerkeloosheid. Nu hebben we Leonardo da Vinci, gericht op de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt. Bestaande mogelijkheden voor pas afgestudeerden, of mensen die de arbeidsmarkt al hebben betreden, zijn echter in het nieuwe voorstel niet terug te vinden. Jordi Corell antwoordt dat de synergie met de andere programma s versterkt moet worden. Bijvoorbeeld met het Europees Sociaal Fonds, dat zich onder meer op de arbeidsmarkt richt. Het nieuwe programma gaat over mobiliteit van jongeren op scholen en universiteiten. Hij onderstreept dat het juist nu belangrijk is te investeren in jongeren en onderwijs. Doris Pack vindt dat Leonardo moet blijven. Ze reageert resoluut: De arbeidsmarkt hoort bij opleiding. Vurig tegenbetoog Pack besluit met een vurig betoog gericht tegen het voorstel van de Europese Commissie. Ze ergert zich aan de onoverzichtelijkheid ervan en somt nogmaals alle gebreken op. Ze wijst erop dat bovendien slechts 44 procent van het totale budget gealloceerd is. Dat moet 90 procent worden, uitgesplitst naar sectoren. Kortom: het Europees Parlement zit nog niet op één lijn met de Europese Commissie. Het Parlement heeft tot de zomer de tijd om feedback te geven op het voorgestelde programma. Na de zomer komt het verslag van Pack. Dan weten we meer! Erasmus Intensive Language Courses Elf Nederlandse instellingen gaan in één of meerdere Erasmus Intensive Language Courses organiseren. Alle projectvoorstellen die zij hadden ingediend zijn goedgekeurd. In de zomer van 2012 kunnen er dus 238 buitenlandse Erasmusstudenten een intensieve Erasmus taalcursus Nederlands volgen. In de winter van 2013 komen er nog eens 97 bij. De Europese Commissie had dit jaar voor deze taalcursussen in Nederland een budget beschikbaar van Dat is hiermee zo goed als volledig uitgeput.

7 7 Moorgate Dagboek van een docent in het Verenigd Koninkrijk London Met 2012, a capital (ad-)venture! Finsbury Square Holloway Road Dat studenten op pad gaan met Erasmus is algemeen bekend; minder bekend is dat ook docenten een aanvraag kunnen indienen voor een zogeheten mobiliteitstoelage. Europa Expresse besteedt met een serie dagboekfragmenten aandacht aan deze leerzame ervaringen voor docenten. In dit nummer de laatste aflevering, van Anne-Sophie Andela, Senior Lecturer International and European Law aan de International Business School van de Amsterdam University of Applied Sciences/HvA. Deze krokusvakantie ging ik als gastdocent naar de London Metropolitan Business School. Op de agenda stonden acht lessen over vier verschillende onderwerpen op drie locaties: Moorgate, Holloway Road en Jewry Street. Mijn contactpersoon Ronke Shoderu had enthousiast de links gelegd met haar zeven collega s wiens lessen ik ging overnemen. Het resultaat: een ambitieus programma, een uitdaging! Maandag 27 februari Moorgate. Het neoclassicistische pand uit 1903 is gebouwd als het hoofdkantoor van Cable & Wireless, een vroege kabel- en communicatiegigant. Hoe toepasselijk! In een hoorcollegezaal met 80 eerstejaars businessstudenten staat de PowerPoint op maat gemaakt voor dit bezoek al klaar. Terwijl ik de contouren van het Europees juridisch raamwerk schets, gaat een presentielijst rond. Ik heb ook gevraagd waar zij vandaan komen. Net als bij ons blijkt het een multicultureel gezelschap met studenten uit India, Iran, Saudi-Arabië en Zimbabwe. Maar ook uit München, Manilla, Tbilisi, Baku en Hong Kong. En natuurlijk Londen. Met recht een international classroom! Na de les krijg ik applaus. Oh, the joys of guestlectureship! Aansluitend word ik direct meegetroond naar een andere verdieping. Ik word hartelijk begroet door Etienne Bresch, een Franse econoom die ik al eerder heb ontmoet. Attent overhandigt hij mij een Starbucks cappuccino en een brownie. Daar kom ik pas aan het eind van deze les die twee uur in beslag neemt aan toe. Het Europees mededingingsrecht weet deze derdejaars te boeien. De torenhoge boetes uitgedeeld aan giganten als Microsoft en Intel voor het misbruik van hun machtspositie en kartelvorming zijn in de internationale zakenwereld bekend. Zo ook onze eigen Nikkelen Neelie Kroes, die als eurocommissaris placht te zeggen: These are the rules, I am merely the referee. Deze studenten hebben de do s en dont s van het zakendoen in Europa in ieder geval helder en zijn zich bewust van de kansen en bedreigingen. Forewarned is forearmed! Nadien praten Etienne en ik na. Over de crisis, het hoger onderwijs en de (werk)houding van studenten. Over het belang van ethiek en moreel leiderschap. En onze grote verantwoordelijkheid de studenten zo goed mogelijk voor te bereiden op deze wereld in transitie. Etienne refereert aan Antoine de Saint- Exupérys Le Petit Prince en ik aan Luceberts Alles van waarde is weerloos. Bijzonder om weer te kunnen constateren dat wij als docenten zeer veel gemeen hebben! Dinsdag 28 februari Holloway Road. We zitten op de North campus van London Met pal naast Arsenal s Emirates Stadium. Krysztof Boroch haalt mij op. Zijn studenten kijken ervan op, dat een producent of licentiehouder geen verdere controle op de distributie van producten kan uitoefenen, nadat deze voor de eerste maal op de markt zijn gebracht binnen de Europese Unie. Als oudadvocaat en voormalig bedrijfsjurist weet ik echter wel beter dan hen alleen de beperkingen voor te houden. Ik reik hen ook mogelijke oplossingen aan. Als marketeers zullen zij zich er bij de prijsstelling van hun producten van bewust zijn dat zij parallelle import niet kunnen voorkomen maar wel onaantrekkelijk kunnen maken. Mission accomplished! Fleet Street. In Hammick s Legal Bookstore waar ik als rechtenstudent aan King s College London vaak kwam, bekijk ik de laatste juridische uitgaven. Daarna eet ik bij Wong Kei s, famous for upstairs/downstairs. Oh, the joys of London! Woensdag 29 februari Onderweg passeer ik Finsbury Square, waar afgelopen nacht de bij St. Paul s Cathedral verdreven Occupy-beweging is neergestreken. Vanavond bedien ik de parttimestudenten. Net als bij ons combineren deze iets oudere en zeer gemotiveerde studenten hun studie met een baan overdag. Ik heb grote bewondering voor hun doorzettingsvermogen en discipline. Hats off to these mature students! Donderdag 1 maart Ik woon een werkgroep bij over de ins en outs van de Engelse rechterlijke organisatie. Montesquieu s scheiding van de wetgevende en rechtsprekende macht is eindelijk doorgevoerd. Het hoogste rechtscollege is niet meer the House of Lords maar the Supreme Court. Met overigens een prachtig logo. Tijdens de lunch praat Ronke mij bij over de recent doorgevoerde samenvoeging van vakken in grotere coherente units. Het idee: door minder versnippering verscherpt de focus. Het beoogde resultaat: een afname van de uitval en een toename van het studiesucces en studenttevredenheid. Een bekend thema! London Metropolitan en de International Business School hebben sowieso veel gemeen. Met een geschiedenis die teruggaat tot de negentiende eeuw en nauw is verweven met de internationale commerciële omgeving van een grote haven hebben beide instituten zakenmensen opgeleid lang voordat het vak bedrijfskunde bestond. Vrijdag 2 maart Jewry Street. Het onderwerp is employability. Desgevraagd blijken de toekomstplannen en ambities divers. Van solicitor en barrister tot bankier en zelfs politie officier! We lopen langs de kwaliteiten die je employable maken, die je voorbereiden op de flexibele arbeidsmarkt van vandaag. Knowledge en skills: een sine qua non. Wat het verschil maakt is attitude. Hands on. Can do. In je kracht staan. Je bewust zijn van je sterke én zwakke kanten. Passie. Authenticiteit. En: wat heb je naast je studie gedaan aan sport, spel, bestuursfuncties of goede werken? Ik heb een snaar geraakt: er ontstaat een levendige discussie. Het format van deze module zou ook bij ons niet misstaan. Het is een van de aanbevelingen die ik mee naar huis neem. The South Bank. Tijdens een wandeling kijken Ronke en ik terug op de afgelopen week. Het is wederzijds goed bevallen. A successful venture between capitals, of zoals Ronke het formuleert: A new face, a new voice, a new perspective gets the juices flowing. A new face, a new voice, a new perspective gets the juices flowing.

8 8 Col u mn : Een Europees vlagschip op koers naar nieuwe uitdagingen Als men een programma moet noemen dat de motor is geweest voor de internationalisering van het onderwijs in Europa, dan is het ongetwijfeld het Erasmusprogramma. Voordien was de internationale dimensie van het Europese hoger onderwijs marginaal. Natuurlijk, er waren buitenlandse studenten, ontwikkelingssamenwerking en nationale beurzen voor onderzoekers en studenten. Maar de omvang was beperkt en de internationalisering was niet structureel ingebed in nationaal en instellingsbeleid. Met de komst van Erasmus werd een onomkeerbare trend ingezet van onderwijssamenwerking en -uitwisseling, die doorwerkt in alle facetten van het hoger onderwijs. Het programma is de inspiratie en proeftuin geweest voor nauwere samenwerking met en uiteindelijke inbedding van landen in Centraal- en Oost-Europa in de Europese Unie. Zonder Erasmus zouden onderwijsprogramma s met de rest van de wereld, zoals Erasmus Mundus, niet denkbaar zijn geweest. Zelfs de omvangrijke Europese onderwijshervorming, het Bolognaproces en het Europese studiepuntensysteem ECTS vinden hun oorsprong in Erasmus. In de loop van de afgelopen 25 jaar is zowel het programma zelf als de internationalisering van het Europese hoger onderwijs sterk veranderd. Na het enthousiasme van de eerste jaren, waarin de docenten centraal stonden, kreeg het programma geleidelijk aan een meer institutioneel karakter. De nadruk kwam op studentenmobiliteit. De belangstelling van studenten zelf voor Erasmusbeurzen groeit echter minder dan verondersteld was. Recent is geconstateerd dat in de meeste Europese landen de doelstelling van 20 procent studentenmobiliteit bij lange na niet gehaald wordt. Bij veel overheden en instellingen is het accent bovendien verschoven van samenwerking en uitwisseling naar concurrentie en marktwerking. Het nieuwe programma Erasmus for All lijkt een poging om het oude met het nieuwe te verbinden. De bundeling van programma s, het leenstelsel voor mobiliteit in de masterfase het zijn manifestaties van de blik naar buiten de Europese Unie, en van nadruk op diplomamobiliteit erbinnen. Tegelijkertijd willen de ministers van onderwijs vasthouden aan 20 procent mobiliteit, en het Europees Parlement streeft zelfs naar 100 procent. Omgekeerd stelt demissionair staatssecretaris Zijlstra dat mobiliteit geen doel op zich is, en lijken de financiële problemen geen ruimte te bieden voor vergaande ambities. Een inhoudelijke en realistische toekomstvisie voor internationalisering en Erasmus is nodig. Mobiliteit is net als internationalisering inderdaad geen doel op zich, maar een bijdrage aan bevordering van de interculturele en internationale competenties van studenten en de kwaliteit van het onderwijs. Erasmus had als voornaamste doel om Europees burgerschap te bevorderen. Dat doel, niet politiek maar onderwijsinhoudelijk ingevuld, moet weer voorop komen te staan. Erasmus en internationalisering moeten terug naar de docenten en opleidingen. Hans de Wit hield op 9 mei 2012, in Kopenhagen de keynotespeech tijdens de Conferentie Celebrating Erasmus, 25 years past achievements and future Hans de Wit perspectives, georganiseerd Lector internationalisering van het onderwijs, Hogeschool van Amsterdam; directeur Centre door het Deense Voorzitterschap for Higher Education Internationalisation, Università Cattolica Sacro Cuore, Milaan van de Europese Unie in samenwerking met de Europese Actueel nieuws over Europese programma s wordt ook verspreid via Nuffic News. Meld u aan voor deze tweewekelijkse digitale nieuwsbrief via Commissie. Wie is wie binnen het NA Leven Lang Leren Binnen de Nuffic worden de Europese programma s voor het hoger onderwijs beheerd door de afdeling Nationaal Agentschap Leven Lang Leren. Voor vragen kunt u contact opnemen met de desbetreffende medewerker. Nationaal Agentschap Leven Lang Leren Onderdeel HO Joep Houterman Frank Nentenaar Joy Plokker Applicatiebeheerder Programmabeheerder T E fnentenaar[at]nuffic.nl Studentenmobiliteit Madalena Pereira T E jplokker[at]nuffic.nl Heleen Ravenhorst National Structure Directeur Nationaal Agentschap Erasmus Leven Lang Leren Sabine Galjé José Ravenstein Programmabeheerder Docenten- en Afdelingshoofd Nationaal A gentschap Beleidsmedewerker Stafmobiliteit, EILC, Stages Leven Lang Leren T E jrvstein[at]nuffic.nl Petra de Greeve T E hrvhorst[at]nuffic.nl Tessa Humphries Programmabeheerder Programmabeheerder Jolanda Tijssen Intensive Programmes Financieel Medewerker T E pdgreeve[at]nuffic.nl T E thumphries[at]nuffic.nl Elise Kamp Secretaresse/Programma-assistent Erasmus Mundus T E mpereira[at]nuffic.nl Bologna-experts Madalena Pereira Secretaris T E mpereira[at]nuffic.nl Tempus José Ravenstein National Contact Point Maarten Hartman Programma-assistent T E jrvstein[at]nuffic.nl T E mhartman[at]nuffic.nl g r a t i s A B O N N E M E N T V O O R M E D E W E R K E RS H O - I N ST E L L I N G E N : W W W. N U F F I C. N L / E U R O P A E X P R E SS E Vragen aan de redactie kunt u sturen naar: europaexpresse[at]nuffic.nl Hoofdredactie: Jef Stapel, Nuffic, afdeling Media Redactie en drukwerkcoördinatie: Nuffic, afdeling NA LLL en afdeling Media Eindredactie: Eric Daamen, afdeling Media Vormgeving: Sabrina Luthjens BNO, Christina Schürmann [www.makingwaves.nl] Europa Expresse is een publicatie van de Nuffic. Deze publicatie werd gefinancierd met de steun van de Europese Commissie. De verantwoordelijkheid voor deze publicatie ligt uitsluitend bij de Nuffic; de Commissie kan niet aansprakelijk worden gesteld voor het gebruik van de informatie die erin is vervat. Druk: Prints & Proms, Rotterdam Redactieadres: Nuffic, Postbus 29777, 2502 LT Den Haag T , F , E europaexpresse[at]nuffic.nl Hoewel de informatie in deze uitgave met de grootste zorg is samengesteld, kan de Nuffic niet instaan voor het feit dat de gegevens juist en/of volledig zijn. De informatie kan tussentijds gewijzigd zijn of aangepast. De Nuffic aanvaardt ter zake geen aansprakelijkheid. U wordt daarom geadviseerd om in voorkomende gevallen de juistheid van de informatie zelf te verifiëren. Het auteursrecht op deze uitgave berust bij de Stichting Nuffic, Den Haag. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de Nuffic.

Dames en heren, Intro (academische kwartiertje)

Dames en heren, Intro (academische kwartiertje) Openingstoespraak van de Nederlandse staatssecretaris van Onderwijs, Mark Rutte, op de eerste dag van de conferentie Designing policies for mobile students in Noordwijk op 11 oktober 2004, om 9.30 uur

Nadere informatie

Erasmus+ onderneem je zelf

Erasmus+ onderneem je zelf Erasmus+ onderneem je zelf Annemarie de Ruiter José Ravenstein NA Erasmus+ Onderwijs &Training/ Nuffic 11 maart 2014 Erasmus+ Film Erasmus+ Uitvoering Erasmus+ Beleidscontext en budget Erasmus+ Programma

Nadere informatie

Kilometers van hier zijn ze soms mijlen verder

Kilometers van hier zijn ze soms mijlen verder Kilometers van hier zijn ze soms mijlen verder Studie of stage in het buitenland? wilweg.nl Studie of stage in het buitenland? Wil jij je horizon verbreden? Een onvergetelijke tijd beleven? Vrienden hebben

Nadere informatie

Erasmus voor iedereen: EU-financiering voor 5 miljoen burgers

Erasmus voor iedereen: EU-financiering voor 5 miljoen burgers EUROPESE COMMISSIE - PERSBERICHT Erasmus voor iedereen: EU-financiering voor 5 miljoen burgers Brussel, 23 november 2011 - Tot 5 miljoen mensen, bijna tweemaal zo veel als nu, krijgen de kans om in het

Nadere informatie

Het Europese subsidieprogramma Erasmus+ (2014-2020) is de opvolger van onder andere het Leven Lang Leren programma (LLP, 2007-2013).

Het Europese subsidieprogramma Erasmus+ (2014-2020) is de opvolger van onder andere het Leven Lang Leren programma (LLP, 2007-2013). Het Europese subsidieprogramma Erasmus+ (2014-2020) is de opvolger van onder andere het Leven Lang Leren programma (LLP, 2007-2013). Deze FAQ (frequently asked questions) is samengesteld om subsidieontvangers

Nadere informatie

Erasmus+ Jeugd. Informatiebijeenkomst 20 januari 2014

Erasmus+ Jeugd. Informatiebijeenkomst 20 januari 2014 Erasmus+ Jeugd Informatiebijeenkomst 20 januari 2014 Erasmus+ Nieuwe EU-programma voor onderwijs, training, jeugd en sport 2014-2020 Youth in Action gaat samen met het onderwijsprogramma Leven Lang Leren

Nadere informatie

2. Eventuele A - punten De A - punten werden naar de middag ( Jeugd - deel) verschoven.

2. Eventuele A - punten De A - punten werden naar de middag ( Jeugd - deel) verschoven. VERSLAG VAN HET ONDERWIJSDEEL ( DE PUNTEN 1 t/m 8) VAN DE EU ONDERWIJS / JEUGD RAAD 29 NOVEMBER 2001 TE BRUSSEL T.B.V. DE TWEEDE KAMER DER STATEN - GENERAAL 1. Vaststelling van de agenda Geen opmerkingen.

Nadere informatie

Naar transparanter hoger onderwijs. Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk

Naar transparanter hoger onderwijs. Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk Naar transparanter hoger onderwijs Het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk Samenvatting van het Nederlandse Nationale Kwalificatieraamwerk hoger onderwijs Toegang vanuit [1] Eerste cyclus Tweede

Nadere informatie

Wat Chinese studenten willen

Wat Chinese studenten willen Wat Chinese studenten willen Kansen en uitdagingen voor het Nederlandse HO in China Charles Hoedt Robert van Kan Kees Kouwenaar 2 Openingsvraag: Bent u tevreden over de bestaande relatie van uw instelling

Nadere informatie

College of Child Development & Education Studeren in het buitenland: Pedagogische Wetenschappen, Onderwijskunde, Lerarenopleiding

College of Child Development & Education Studeren in het buitenland: Pedagogische Wetenschappen, Onderwijskunde, Lerarenopleiding College of Child Development & Education Studeren in het buitenland: Pedagogische Wetenschappen, Onderwijskunde, Lerarenopleiding 14 november 2014 Programma Jelka Driehuis, coördinator Internationalisering

Nadere informatie

20. 30 : Vlir-UOS reisbeurzen (grote aula MTC2.00.0010) Vanaf 20.00 : Receptie en infomarkt in de Hallen

20. 30 : Vlir-UOS reisbeurzen (grote aula MTC2.00.0010) Vanaf 20.00 : Receptie en infomarkt in de Hallen 18.30 : algemene infosessie Verwelkoming Studentengetuigenis over Göteborg: Leonie Verberckmoes voorstelling verschillende mogelijkheden voor een buitenlandse ervaring studentengetuigenis: buitenlandse

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2004 2005 29 819 Tijdelijke regels betreffende experimenten in het hoger onderwijs op het gebied van vooropleidingseisen aan en selectie van aanstaande studenten

Nadere informatie

In dit nummer: Informatie over Europese Programma s voor het hoger onderwijs. Drie Erasmusstudenten. Europese accreditatie van joint degrees

In dit nummer: Informatie over Europese Programma s voor het hoger onderwijs. Drie Erasmusstudenten. Europese accreditatie van joint degrees 33 jaargang 8 Informatie over Europese Programma s voor het hoger onderwijs maart 2012 In dit nummer: Drie Erasmusstudenten van toen pag 3 Europese accreditatie van joint degrees pag 5 Hoe groen is de

Nadere informatie

Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010

Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010 Studentenhuisvesting Feiten en trends 2010 Studentenhuisvesting - Feiten en trends 2010-1- Studenten Aantal ingeschreven voltijd studenten in bekostigde HBO- en WO-instellingen in Nederland 2009-2010 2008-2009

Nadere informatie

ENTANGLE - Nieuwsbrief

ENTANGLE - Nieuwsbrief INHOUD Projectachtergrond 1 Projectomschrijving 2 Partners 3 Kick ck-off meeting in Brussel 4 Rethinking Education 4 Contactgegevens en LLP 5 ENTANGLE vindt zijn oorsprong in de dagelijkse praktijk binnen

Nadere informatie

ZA4986. Flash Eurobarometer 260 (Students and Higher Education Reform) Country Specific Questionnaire Belgium (Flemish)

ZA4986. Flash Eurobarometer 260 (Students and Higher Education Reform) Country Specific Questionnaire Belgium (Flemish) ZA4986 Flash Eurobarometer 260 (Students and Higher Education Reform) Country Specific Questionnaire Belgium (Flemish) FLASH 260 STUDENTS AND HIGHER EDUCATION REFORM Uw locaal interviewernummer Naam plaats

Nadere informatie

Het Erasmus-programma in 2011/2012: de cijfers toegelicht

Het Erasmus-programma in 2011/2012: de cijfers toegelicht EUROPESE COMMISSIE MEMO Brussel, 8 juli 2013 Het Erasmus-programma in 2011/2012: de cijfers toegelicht Vandaag heeft de Europese Commissie nieuwe cijfers 1 bekendgemaakt over het aantal studenten, docenten

Nadere informatie

KA 1 Mobiliteit Jeugd. Marrie Kortenbosch & Mireille Unger

KA 1 Mobiliteit Jeugd. Marrie Kortenbosch & Mireille Unger KA 1 Mobiliteit Jeugd Marrie Kortenbosch & Mireille Unger Erasmus+ Nieuwe EU-programma voor onderwijs, jeugd en sport 2014-2020 Youth in Action gaat samen met het onderwijsprogramma Leven Lang Leren (Erasmus,

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT WERKDOCUMENT. Commissie cultuur en onderwijs 7.3.2008

EUROPEES PARLEMENT WERKDOCUMENT. Commissie cultuur en onderwijs 7.3.2008 EUROPEES PARLEMENT 2004 Commissie cultuur en onderwijs 2009 7.3.2008 WERKDOCUMENT inzake het voorstel voor het besluit van het Europees Parlement en de Raad tot invoering van een actieprogramma ter verhoging

Nadere informatie

Worldschool Young European Specialists. Programma voor deelnemende leerlingen. YES! in het kort. YES! Young European Specialists

Worldschool Young European Specialists. Programma voor deelnemende leerlingen. YES! in het kort. YES! Young European Specialists Worldschool Young European Specialists YES! Young European Specialists Programma voor deelnemende leerlingen YES! is een speciaal onderwijsprogramma voor leerlingen van het VWO, vijfde leerjaar. Honderd

Nadere informatie

JOINT MASTER DEGREES 22 Januari 2014

JOINT MASTER DEGREES 22 Januari 2014 JOINT MASTER DEGREES 22 Januari 2014 Maria Madalena Pereira Nuffic Agenda Context Erasmus + Internationale dimensie Erasmus + Joint Master degrees KA1 Verhaal uit de praktijk Afsluiting Context Erasmus

Nadere informatie

College van Bestuur Lijst Calimero Dagtekening: 17 december 2014 Notitie Studeren in het buitenland

College van Bestuur Lijst Calimero Dagtekening: 17 december 2014 Notitie Studeren in het buitenland Adresgegevens Oude Kijk in t Jatstraat 39 9712 EB GRONINGEN E: contact@lijstcalimero.nl I: www.lijstcalimero.nl KvK Groningen 50004271 ING Bank NV 5061564 Aan: College van Bestuur Van: Lijst Calimero Dagtekening:

Nadere informatie

ERASMUS+ voor scholen

ERASMUS+ voor scholen ERASMUS+ voor scholen Waarom nieuw programma? Begrotingen EU: zevenjaarlijks: 2007-2013: Een Leven Lang Leren 2014-2020: Erasmus+ Sterkere link met het beleid EU toegevoegde waarde en impact Stroomlijnen

Nadere informatie

Erasmus + 2015 2016. Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden. 10-12-2014 pag. 1

Erasmus + 2015 2016. Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden. 10-12-2014 pag. 1 Erasmus + 2015 2016 Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden 10-12-2014 pag. 1 Erasmus+ 2015-2016 Erasmus + beleid door IRMO administratie door SAC 10-12-2014 pag. 2 Erasmus

Nadere informatie

1. Jurriaan Vogel. 2. Mark van Wijgerden. Waarde medestudenten,

1. Jurriaan Vogel. 2. Mark van Wijgerden. Waarde medestudenten, 1. Jurriaan Vogel Als derdejaarsstudent Bedrijfseconomie mag ik dit jaar al namens Student Party ECCO in de faculteitsraad van Tilburg School of Economics and Management plaatsnemen. Hier hebben we al

Nadere informatie

Stages in het flexibel semester. Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester

Stages in het flexibel semester. Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester Initiatiefvoorstel Fractie SAM Stages in het flexibel semester Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester Fractie SAM Aan de universiteitsraad 13 november

Nadere informatie

GEZOCHT. denkers & doeners. studereninduitsland.nl

GEZOCHT. denkers & doeners. studereninduitsland.nl GEZOCHT denkers & doeners studereninduitsland.nl Weleens gedacht aan studeren in Duitsland? Studeren in Duitsland, nog niet zo veel Nederlanders doen het. Toch heeft Duitsland enorm veel te bieden: aan

Nadere informatie

Erasmus+ onderneem je zelf

Erasmus+ onderneem je zelf Erasmus+ onderneem je zelf 10 december Media Plaza Utrecht Concept programma dagvoorzitter: chris sigaloff, voorzitter kennisland 09.30 Inloop, ontvangst met koffie en thee 10.00 Welkom en opening Freddy

Nadere informatie

Stafmobiliteit gewikt en gewogen

Stafmobiliteit gewikt en gewogen Stafmobiliteit gewikt en gewogen Isabelle De Ridder Vlaamse Onderwijsraad Vlaamse Onderwijsraad (Vlor) Strategische adviesraad voor het beleidsdomein onderwijs en vorming - Opdracht: o Adviezen op vraag

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2000 2001 21 501-21 Jeugdraad Nr. 7 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Diagram 2: Erasmus voor studentenmobiliteit relatieve verandering van het aantal studenten per uitzendland tussen 2009/2010 en 2010/2011

Diagram 2: Erasmus voor studentenmobiliteit relatieve verandering van het aantal studenten per uitzendland tussen 2009/2010 en 2010/2011 MEMO/12/310 Brussel, 8 mei 2012 Het Erasmus-programma in 2010/2011: de cijfers toegelicht Vandaag heeft de Europese Commissie nieuwe cijfers bekendgemaakt over het aantal studenten, docenten en andere

Nadere informatie

Geachte Tweede Kamer commissieleden voor cultuur,

Geachte Tweede Kamer commissieleden voor cultuur, Aan de leden van de commissie cultuur Tweede Kamer der Staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag 8 november 2012, Amsterdam Geachte Tweede Kamer commissieleden voor cultuur, Op 21 november 2012 staat

Nadere informatie

Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl

Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl De terugkomdagen Najaar 2014 van de Nationale Opleiding MediaCoach werden als goed en zelfs uitstekend beoordeeld,

Nadere informatie

Wat is het Heerbeeck International College?

Wat is het Heerbeeck International College? Wat is het Heerbeeck International College? Het HIC is een onderwijsstroom in ons havo en vwo waarin we leerlingen voorbereiden op studeren, leven en werken in een internationaal georiënteerde wereld.

Nadere informatie

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen

Intentieverklaring. inzake onderwijssamenwerking tussen Nederland en Vlaanderen Intentieverklaring van de Nederlandse minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, dr. Jet Bussemaker en de Vlaamse minister van Onderwijs en viceministerpresident van de Vlaamse Regering, Hilde Crevits,

Nadere informatie

adviesnota de 20-20-doelstelling m.b.t. de hogeronderwijsmobiliteit

adviesnota de 20-20-doelstelling m.b.t. de hogeronderwijsmobiliteit adviesnota de 20-20-doelstelling m.b.t. de hogeronderwijsmobiliteit definities en criteria die gebruikt worden om de studentenmobiliteit te meten en te registreren 1/6 Situering Het Leuven / Louvain-la-Neuve

Nadere informatie

Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 )

Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 ) Nie uwsb rie f Stichting OE R S T I C H T I N G O N D E R W I J S E V A L U A T I E R A P P O R T J A A R G A N G 4, NR. 3 ( M A A R T 2 0 1 1 ) Nieuwsbrief Stichting OER Stichting Onderwijs Evaluatie

Nadere informatie

13/10/2014. Erasmus + Waarom exchange?

13/10/2014. Erasmus + Waarom exchange? Erasmus + 2015 2016 Erasmus+ 2015-2016 Erasmus + beleid door IRMO Mobiliteitsproject van de EU 2014 2020 en andere exchange mogelijkheden administratie door SAC 13-10-2014 pag. 1 13-10-2014 pag. 2 Waarom

Nadere informatie

Erasmus voor iedereen Veelgestelde vragen (zie ook IP/11/1398)

Erasmus voor iedereen Veelgestelde vragen (zie ook IP/11/1398) MEMO/11/818 Brussel, 23 november 2011 Erasmus voor iedereen Veelgestelde vragen (zie ook IP/11/1398) Wat is Erasmus voor iedereen? Erasmus voor iedereen is het nieuwe door de Europese Commissie voorgestelde

Nadere informatie

Internationalisering werkt!

Internationalisering werkt! Internationalisering werkt! SOCRATES Nationale conferentie over Europese onderwijsprogramma s 3 november 2009 conferentiecentrum Engels Rotterdam DIRECT NAAR PROGRAMMA EN AANMELDING Waarom u zou moeten

Nadere informatie

nr. 218 van WARD KENNES datum: 29 januari 2015 aan HILDE CREVITS Samenwerking Vlaanderen-Nederland - Onderwijs

nr. 218 van WARD KENNES datum: 29 januari 2015 aan HILDE CREVITS Samenwerking Vlaanderen-Nederland - Onderwijs SCHRIFTELIJKE VRAAG nr. 218 van WARD KENNES datum: 29 januari 2015 aan HILDE CREVITS VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS Samenwerking Vlaanderen-Nederland - Onderwijs

Nadere informatie

Waar kan ik subsidie voor aanvragen?

Waar kan ik subsidie voor aanvragen? Over Erasmus+ Erasmus+ is het Europese subsidie programma voor onderwijs, training, jeugd en sport. Het programma loopt zeven jaar: van 2014 tot 2020. Organisaties kunnen subsidie aan vragen voor internationale

Nadere informatie

Uitwisselingsprogramma s KU Leuven, campus Brussel 2016-2017. Milieu en Preventie Management

Uitwisselingsprogramma s KU Leuven, campus Brussel 2016-2017. Milieu en Preventie Management Uitwisselingsprogramma s KU Leuven, campus Brussel 2016-2017 Milieu en Preventie Management Waarom naar het buitenland? Taal Cultuur Werkgelegenheid Academische vaardigheden Zelfvertrouwen Vriendenkring

Nadere informatie

Infosessie LOBW 25/11/2014. Programma infosessie: Erasmus + Waarom exchange?

Infosessie LOBW 25/11/2014. Programma infosessie: Erasmus + Waarom exchange? Erasmus + 2015 2016 Erasmus+ 2015-2016 Infosessie LOBW dinsdag 25 november 2014, 16u Exchange coordinator LOBW: Prof. De Martelaer Sinds 1 september: Internationalisation coordinator faculteit LK Katrijn

Nadere informatie

Studeren aan de Universiteit Utrecht Welkom bij de opleiding Frans

Studeren aan de Universiteit Utrecht Welkom bij de opleiding Frans Studeren aan de Universiteit Utrecht Welkom bij de opleiding Frans Luuk Dijkstra (l.dijkstra@uu.nl) Bachelorvoorlichtingsdagen november 2015 Opbouw presentatie Inleiding Kenmerken van de opleiding De studie

Nadere informatie

GEMEENTE HOOGEVEEN. Voorstel voor burgemeester en wethouders. Onderwerp: Start HBO Hoogeveen

GEMEENTE HOOGEVEEN. Voorstel voor burgemeester en wethouders. Onderwerp: Start HBO Hoogeveen Onderwerp: Start HBO Hoogeveen Voorgesteld besluit: 1. t.b.v. voorbereiding opleiding CE Cultuurmanagement (start: studiejaar 2007-2008) 20.000,- beschikbaar stellen aan Hogeschool Drenthe. Genomen besluit

Nadere informatie

Vertaling Participant report Nederlands KA1-studentenmobiliteit mbo (VET)

Vertaling Participant report Nederlands KA1-studentenmobiliteit mbo (VET) Vertaling Participant report Nederlands KA1-studentenmobiliteit mbo (VET) Let op: Deze vertaling is bedoeld voor studenten die het participant report moeten invullen na terugkomst van de buitenlandstage/bpv.

Nadere informatie

Nuffic Neso Mexico. Janneke de Geus Director 22 maart 2011

Nuffic Neso Mexico. Janneke de Geus Director 22 maart 2011 Nuffic Neso Mexico Janneke de Geus Director 22 maart 2011 Bienvenidos a Nuffic Neso México! Wie, wat, waar, wanneer Nuffic Neso Mexico 2011 Activiteiten Plannen Marktonderzoek Hoger onderwijs in Mexico

Nadere informatie

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW)

INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) INFORMATIEBIJEENKOMST ESFRI ROADMAP 2016 HANS CHANG (KNAW) EN LEO LE DUC (OCW) 14 november 2014 2 PROGRAMMA ESFRI Roadmap, wat is het en waar doen we het voor? Roadmap 2016 Verschillen met vorige Schets

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

Mobiliteitsvensters en Opportuniteitsvensters. Prof. dr. Patrick Bultinck, Universiteit Gent

Mobiliteitsvensters en Opportuniteitsvensters. Prof. dr. Patrick Bultinck, Universiteit Gent Mobiliteitsvensters en Opportuniteitsvensters Prof. dr. Patrick Bultinck, Universiteit Gent Sense of Urgency: Studenten chemie mobiliseren 1. Missie van Chemie@UGent: Onderzoeksgedreven academisch onderwijs

Nadere informatie

Commissie Economie, Mobiliteit en Grote Stedenbeleid

Commissie Economie, Mobiliteit en Grote Stedenbeleid Griffie Commissie Economie, Mobiliteit en Grote Stedenbeleid Datum commissievergadering : - DIS-stuknummer : 1521160 Behandelend ambtenaar : Hans Zwepink Directie/bureau : Griffie / PE Nummer commissiestuk

Nadere informatie

GOED BESTUUR VANUIT DRIE PERSPECTIEVEN

GOED BESTUUR VANUIT DRIE PERSPECTIEVEN NVZD najaarscongres 25 november 2015, Nyenrode Business Universiteit, Breukelen GOED BESTUUR VANUIT DRIE PERSPECTIEVEN Naar permanente leiderschapsontwikkeling Ambitie De NVZD wil met dit congres onderstrepen

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Onderzoek wijst uit dat 86 procent van de Nederlandse ondernemers

Nadere informatie

Vacature: medewerker internationaal secretariaat. Bedrijfsinformatie:

Vacature: medewerker internationaal secretariaat. Bedrijfsinformatie: Vacature: medewerker internationaal secretariaat Bedrijfsinformatie: Het Internationaal Secretariaat (IS) staat onder leiding van Marije Laffeber, Internationaal Secretaris van de PvdA. Het IS draagt zorg

Nadere informatie

Europa in de Tweede Kamer

Europa in de Tweede Kamer Europa in de Tweede Kamer Europa krijgt steeds meer invloed op het dagelijks leven van haar burgers, ook in Nederland. Daardoor lijkt het soms alsof de nationale parlementen buiten spel staan. Dat is niet

Nadere informatie

Medewerker bureau buitenland

Medewerker bureau buitenland Medewerker bureau buitenland Doel Ontwikkelen en beheren van mobiliteit- en beurzenprogramma s en samenwerkingsverbanden met andere onderwijsinstellingen op het gebied van uitwisseling en/of ontwikkelingssamenwerking,

Nadere informatie

Evaluatierapport Nationale Opleiding MediaCoach 2015

Evaluatierapport Nationale Opleiding MediaCoach 2015 Evaluatierapport Nationale Opleiding MediaCoach 2015 www.nomc.nl De Nationale Opleiding MediaCoach wordt uitstekend en goed beoordeeld, door enthousiaste en kundige docenten, de link met de praktijk, prettig

Nadere informatie

ERASMUS+ Stages. april 2015

ERASMUS+ Stages. april 2015 ERASMUS+ Stages april 2015 Inhoud Programma landen Erasmus Charter for Higher Education Budget Voorwaarden Pas afgestudeerden Mobiliteitperiodes Stagebeurzen Formulieren Questions & Answers Programma Landen

Nadere informatie

RICHTLIJNEN UITGAANDE ERASMUSSTUDENTEN - STUDIEVERBLIJVEN

RICHTLIJNEN UITGAANDE ERASMUSSTUDENTEN - STUDIEVERBLIJVEN RICHTLIJNEN UITGAANDE ERASMUSSTUDENTEN - STUDIEVERBLIJVEN 1. De uitwisseling wordt ingericht voor volgende studenten: a. BA3 studenten Communicatiewetenschappen b. Master studenten Communicatiewetenschappen

Nadere informatie

Procedure Erasmus+ 2014-2016

Procedure Erasmus+ 2014-2016 Procedure Erasmus+ 2014-2016 ons kenmerk Erasmus+ Beurzenprogramma contactpersoon Klaartje Gosens datum Maart 2015 telefoon (088) 525 80 01 onderwerp Procedure Erasmus+ 2014-2016 e-mail internationaloffice@avans.nl

Nadere informatie

Stichting Empowerment centre EVC

Stichting Empowerment centre EVC I N V E N T A R I S A T I E 1. Inleiding Een inventarisatie van EVC trajecten voor hoog opgeleide buitenlanders in Nederland 1.1. Aanleiding De Nuffic heeft de erkenning van verworven competenties (EVC)

Nadere informatie

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A

Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A Presentatie Tekst Top plan (talentontwikkelingsplan) Amy Kouwenberg OABCE1A INLEIDING Ik heb vandaag een cadeautje meegenomen. Niet voor jullie, maar voor mijzelf. Het cadeautje staat voor de verrassingen

Nadere informatie

Kies Kleur in Groen. Bijeenkomst Onderwijs en carrièrekansen in de groene sector 2 juli 2013, Rotterdam

Kies Kleur in Groen. Bijeenkomst Onderwijs en carrièrekansen in de groene sector 2 juli 2013, Rotterdam Kies Kleur in Groen Bijeenkomst Onderwijs en carrièrekansen in de groene sector 2 juli 2013, Rotterdam 1 Als onderdeel van het project Kies Kleur in Groen organiseerde FORUM in samenwerking met PBR en

Nadere informatie

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut.

Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. ONDERZOEKSRAPPORT Nederland zakt vier plaatsen op Human Capital Index: vaardigheden en kennis van oudere leeftijdscategorieën blijven onbenut. Introductie In het Human Capital 2015 report dat het World

Nadere informatie

Deze formule is uitstekend geschikt voor de jonge studenten om zich voor te bereiden op school of een examen.

Deze formule is uitstekend geschikt voor de jonge studenten om zich voor te bereiden op school of een examen. EASY LANGUAGES Verblijf bij een privéleraar - Totale onderdompeling U wilt graag een taalprogramma volgen en een verbluffend resultaat behalen? Een verblijf bij een privé leraar is ideaal om binnen een

Nadere informatie

Ryckevelde vzw. Internationalisering van A tot Z voor het secundair onderwijs. Programma. Mogelijkheden. Beweging voor Europees burgerschap

Ryckevelde vzw. Internationalisering van A tot Z voor het secundair onderwijs. Programma. Mogelijkheden. Beweging voor Europees burgerschap Internationalisering van A tot Z voor het secundair onderwijs Ryckevelde vzw Beweging voor Europees burgerschap Gent, 25 april 2012 Ryckevelde vzw, beweging voor Europees burgerschap Ryckevelde vzw, beweging

Nadere informatie

JUL SEPT 2013: GIDS VOOR AANVRAGERS WORDT OPGESTELD INFORMATIE OVER EUROPESE PROGRAMMA S VOOR HET HOGER ONDERWIJS JAARGANG 8, JULI 2013

JUL SEPT 2013: GIDS VOOR AANVRAGERS WORDT OPGESTELD INFORMATIE OVER EUROPESE PROGRAMMA S VOOR HET HOGER ONDERWIJS JAARGANG 8, JULI 2013 ONDERWEG NAAR ERASMUS+ JAN MRT 20: GOEDKEURING EU-BEGROTING? APR JUN 20: INVOERING ERASMUS CHARTER HIGHER EDUCATION JUL SEPT 20: GIDS VOOR AANVRAGERS WORDT OPGESTELD OKT DEC 20: PUBLICATIE CALL ERASMUS+?

Nadere informatie

Cijfermatige achtergrondinformatie ten behoeve van Slotconferentie HO-tour

Cijfermatige achtergrondinformatie ten behoeve van Slotconferentie HO-tour Cijfermatige achtergrondinformatie ten behoeve van Slotconferentie HO-tour In deze bijlage zijn feiten en cijfers opgenomen over het hoger onderwijs die illustratief kunnen zijn voor de discussies in de

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

Gebieds- en Stedelijke Programma s. Leiding en Staf Stedelijke Programma s. Gemeente Vlaardingen RAADSVOORSTEL

Gebieds- en Stedelijke Programma s. Leiding en Staf Stedelijke Programma s. Gemeente Vlaardingen RAADSVOORSTEL RAADSVOORSTEL Registr.nr. 1423468 R.nr. 52.1 Datum besluit B&W 6juni 2016 Portefeuillehouder J. Versluijs Raadsvoorstel over de evaluatie van participatie Vlaardingen, 6juni 2016 Aan de gemeenteraad. Aanleiding

Nadere informatie

VOORLICHTING STUDIE EN STAGE BUITENLAND. Domein Media, Creatie en Informatie Opleiding Interactieve Media

VOORLICHTING STUDIE EN STAGE BUITENLAND. Domein Media, Creatie en Informatie Opleiding Interactieve Media VOORLICHTING STUDIE EN STAGE BUITENLAND Domein Media, Creatie en Informatie Opleiding Interactieve Media 1 PROGRAMMA 10.10 10.15 Inloop 10.15 10.25 Inleiding + Aankondiging nieuwe partnerscholen 10.25

Nadere informatie

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken.

Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. ONDERWIJSVISIE OP HO OFDLIJNEN Geachte collega s, 1 Deze brochure schetst de onderwijsvisie van onze universiteit op hoofdlijnen. De doelen die horen bij die visie kunnen we alleen samen bereiken. We

Nadere informatie

2. Beter nu dan later

2. Beter nu dan later Daarom Duits 1. Engels is niet voldoende Natuurlijk is kennis van de Engelse taal essentieel, maar: Englisch ist ein Muss, Deutsch ist ein Plus. Uit een enquête onder bedrijven die actief zijn in Duitsland

Nadere informatie

De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag. Den Haag, november 2004

De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag. Den Haag, november 2004 De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken De heer Mr. F. Korthals Altes Postbus 20061 2500 EB Den Haag Den Haag, november 2004 Hierbij dank ik u mede namens de Minister voor Ontwikkelingssamenwerking

Nadere informatie

Algemene informatie 2012/2013

Algemene informatie 2012/2013 1 Algemene informatie 2012/2013 1. Wat zou je willen doen in het buitenland? 2. Wanneer zou je naar het buitenland willen? 3. Waar zou je naar toe willen? 2 Bilateraal programma Tweezijdige uitwisseling

Nadere informatie

Get out of the building! Studie en stage in het buitenland

Get out of the building! Studie en stage in het buitenland Get out of the building! Studie en stage in het buitenland Programma 10:00 11:00 uur Inleiding / Mattijs Blekemolen Studie in het buitenland / Kim Voogdt Stage in het buitenland / Anne-Marleen Olthof Ruimte

Nadere informatie

Nieuwsbrief KP7, Horizon 2020 en Eureka maart 2013

Nieuwsbrief KP7, Horizon 2020 en Eureka maart 2013 Page 1 of 5 Schoten, Beppie van Van: Agentschap NL - EiOI Verzonden: donderdag 4 april 2013 16:24 Aan: Agentschap NL - EiOI Onderwerp: Nieuwsbrief KP7, Horizon 2020 en Eureka - maart 2013 maart 2013 Nieuwsbrief

Nadere informatie

HIB-seminar 4 juni 2015 Internationalisering doe je samen: de docent maakt het verschil TAAL & INTERNATIONALISERING Maike Verhagen & Marion Hemsing

HIB-seminar 4 juni 2015 Internationalisering doe je samen: de docent maakt het verschil TAAL & INTERNATIONALISERING Maike Verhagen & Marion Hemsing HIB-seminar 4 juni 2015 Internationalisering doe je samen: de docent maakt het verschil TAAL & INTERNATIONALISERING Maike Verhagen & Marion Hemsing International Office Saxion University of Applied Sciences

Nadere informatie

Stages in het buitenland

Stages in het buitenland Stages in het buitenland Ben jij op zoek naar een spetterende buitenlandervaring? Of zoek je gewoon een stage? AIESEC helpt je hierbij. In dit document vind je alle informatie, die je nodig hebt om het

Nadere informatie

Tweede Europese Forum over de cohesie Georganiseerd door de Europese Commissie

Tweede Europese Forum over de cohesie Georganiseerd door de Europese Commissie Mr Roger VAN BOXTEL, Minister of City Management and Integration, Netherlands Tweede Europese Forum over de cohesie Georganiseerd door de Europese Commissie 21-22 mei 2001 Enkel gesproken tekst geldt Tweede

Nadere informatie

CONCEPT-OPDRACHT STICHTING EINDHOVEN/BRABANT 2018

CONCEPT-OPDRACHT STICHTING EINDHOVEN/BRABANT 2018 Hoort bij raadsvoorstel 27-2012 BIJLAGE 2 APPENDIX 1. CONCEPT-OPDRACHT STICHTING EINDHOVEN/BRABANT 2018 1. Doel van de opdracht Winnen van de titel Culturele Hoofdstad van Europa voor het project 2018Brabant

Nadere informatie

FAQ. Holland Scholarship 2016-2017

FAQ. Holland Scholarship 2016-2017 FAQ Holland Scholarship 2016-2017 Inhoud A. Voorwaarden... 4 1. Welke landen nemen deel aan het Holland Scholarship?... 4 2. Komen studenten uit de BES-eilanden (Bonaire, Sint Eustacius en Saba) en ui

Nadere informatie

Mijn buitenlandse studie-ervaring

Mijn buitenlandse studie-ervaring Mijn buitenlandse studie-ervaring Waarom niet in het buitenland studeren? Al tijdens het secundair onderwijs kriebbelde het al bij mij om ergens anders verder te studeren. Namelijk, op mijn 17 jaar had

Nadere informatie

Oproep experts Erasmus+ jeugd

Oproep experts Erasmus+ jeugd Oproep experts Erasmus+ jeugd Het programma Erasmus+ is de opvolger van onder meer het Youth in Action-programma en loopt van 2014 tot en met 2020. Door te investeren onderwijs, niet-formeel leren en training

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT * ONTWERPVERSLAG. Commissie internationale handel VOORLOPIGE VERSIE 2004/0288(CNS) 31.3.2005

EUROPEES PARLEMENT * ONTWERPVERSLAG. Commissie internationale handel VOORLOPIGE VERSIE 2004/0288(CNS) 31.3.2005 EUROPEES PARLEMENT 2004 ««««««««««««Commissie internationale handel 2009 VOORLOPIGE VERSIE 2004/0288(CNS) 31.3.2005 * ONTWERPVERSLAG over het voorstel voor een verordening van de Raad tot wijziging van

Nadere informatie

Erasmus+ voor schoolonderwijs. Erasmus + KA1: Nascholingsprojecten. Key Action 1. KA1: Nascholingsprojecten - budget. KA1: Nascholingsprojecten vb.

Erasmus+ voor schoolonderwijs. Erasmus + KA1: Nascholingsprojecten. Key Action 1. KA1: Nascholingsprojecten - budget. KA1: Nascholingsprojecten vb. Erasmus+ voor onderwijs Erasmus + Erasmus + Voor onderwijs Keyaction 1: Leer voor individuen Keyaction : Samenwerking voor innovatie en goede praktijken Keyaction3: Steun voor beleidshervorming 1. Leer

Nadere informatie

Inspiratie voor Nieuwe Business Modellen

Inspiratie voor Nieuwe Business Modellen Inspiratie voor Nieuwe Business Modellen Bijeenkomst bij Eneco in kader van onderzoek naar Nieuwe Business Modellen De noodzaak om te veranderen is onmiskenbaar. Burgers, bedrijven en overheid zoeken naar

Nadere informatie

Instellingsbeleid doelstellingen en profiel

Instellingsbeleid doelstellingen en profiel Instellingsbeleid doelstellingen en profiel 1 Inleiding 2 Beleid 3 Onderwijs 4 Onderzoek 5 Beroepspraktijk en regio 6 Kwaliteit is mensenwerk 7 Operational Excellence 8 Bestuur 9 Raad van Toezicht 10 Financiën

Nadere informatie

Erasmus Alumni inspirerende carrières

Erasmus Alumni inspirerende carrières Erasmus Alumni inspirerende carrières Ákos Károly Bagó Winnaar van de Hongaarse speciale prijs voor design in 2008 en Jonge ondernemer van het jaar in 2007 m Studeren in het buitenland was een geweldige

Nadere informatie

IPS EXCELLENTIEPROGRAMMA S STUDIEJAAR 2014-2015. Domein Health Instituut Paramedische Studies

IPS EXCELLENTIEPROGRAMMA S STUDIEJAAR 2014-2015. Domein Health Instituut Paramedische Studies IPS EXCELLENTIE STUDIEJAAR 2014-2015 Domein Health Instituut Paramedische Studies 2 Instituut Paramedische Studies Domein Health Excellentieprogramma s Paramedische Studies Uitdagende talentprogramma s

Nadere informatie

Keuzeonderwijs in het Buitenland Fall 2016 Faculty of Psychology and Neuroscience

Keuzeonderwijs in het Buitenland Fall 2016 Faculty of Psychology and Neuroscience Keuzeonderwijs in het Buitenland Fall 2016 1. Welkom & Introductie FPN/International Relations Office Ms. Merlijne van Overbruggen Head International Relations Office Ms. Ellen Blaauw International Relations

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 22 112 Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven van de lidstaten van de Europese Unie Nr. 1249 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE

Nadere informatie

Studeren in Nederland

Studeren in Nederland Studeren in Nederland Annekee de Jager Kaj Temme Nederlandse Ambassade Brussel Leuven, 27 oktober 2015 Inhoud 1. Nederland 2. Waarom studeren in Nederland? 3. Onderwijs in Nederland 4. Nederlandse studentensteden

Nadere informatie

Landelijke Database Nieuwe Business Modellen

Landelijke Database Nieuwe Business Modellen WEBSITES, LES-, WERK- & LEES- MATERIALEN Landelijke Database Nieuwe Business Modellen Status 10 augustus 2015 Inleiding Per 1 september 2015 start het project Landelijke Database Nieuwe Business Modellen

Nadere informatie

Studiekeuzetraject. Het belang van het vak Nederlands binnen het IB-diploma voor studie in Nederland

Studiekeuzetraject. Het belang van het vak Nederlands binnen het IB-diploma voor studie in Nederland Studiekeuzetraject Het belang van het vak Nederlands binnen het IB-diploma voor studie in Nederland Opbouw IB-diplomaprogramma Vak Nederlands binnen IB-diploma Higher level Standard level A versus B (B

Nadere informatie

Understanding Society

Understanding Society Understanding Society Understanding Society Onze onderwijsprogramma s voor excellente en ambitieuze studenten Joop Vianen Conferentie Studiesucces in het hoger onderwijs 3 maart 2010 Onze onderwijsprogramma

Nadere informatie

Hartelijk dank aan de Raad voor het Openbaar Bestuur voor dit advies over de relatie tussen decentrale overheden en Europa.

Hartelijk dank aan de Raad voor het Openbaar Bestuur voor dit advies over de relatie tussen decentrale overheden en Europa. Het gesproken woord geldt Speech VNG-voorzitter Jorritsma Rob, 25 november 2013 Hartelijk dank aan de Raad voor het Openbaar Bestuur voor dit advies over de relatie tussen decentrale overheden en Europa.

Nadere informatie