DE ONGEBROKEN REGULUS

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE ONGEBROKEN REGULUS"

Transcriptie

1 DE ONGEBROKEN REGULUS Breda, Grote Kerk, Prinsenkapel, Praalgraf, voeteneinde, op de noordoosthoek: Marcus Attilius Regulus tijdens zijn executie! 1 1. Vier krijgsheren Op een laag podium van zwart marmer knielen vier krijgsheren uit de oudheid neer. Samen torsen ze een zwartmarmeren plaat waarop de in albast uitgevoerde imitatieonderdelen van een 15e-/16e-eeuwse wapenrusting uitgestrooid liggen. Ze heffen die plaat als een dak boven Engelbert II van Nassau en zijn vrouw Cimburga van Baden, die, als het ware in albast gegoten, liggen opgebaard op het zwarte rouwpodium. Men noemt ze transi 2, maar Engelbert was slechts uitgeteerd door syfilis en tbc 3 toen hij stierf. De krijgsheren vormen een beschermende erehaag om het dode echtpaar. Ze knielen met hun rug beschermend naar hen toe. De twee krijgsheren op

2 het voeteneinde aan de oostkant knielen naar het Oosten; die op het hoofdeinde aan de westkant knielen naar het Westen. Die aan de oostkant zijn blijkens vóór hen op de hoeken neergelegde naamplaatjes Marcus Attilius Regulus en Julius Caesar. De figuren aan de Westkant missen de oorspronkelijke naamplaatjes. Ze gaan door voor Philippus van Macedonië en Hannibal. Zonder een spoor van bewijs. Op p. 81 van zijn Beschryving der Stadt en Lande van Breda... van 1744 hield Th. E. van Goor het erop dat de dragers aan de westkant twee Grieksche helden zijn. En inderdaad zullen het wel Romeinse of Griekse helden zijn. In 1912, na lange stilte, kwam ineens Jan Kalf op de proppen met de mededeling De ontbrekende schildjes schijnen de deugden perseverantia [volharding JvH] en prudentia [wijsheid / voorzichtigheid JvH] te hebben aangewezen, verpersoonlijkt in Hannibal en Philips van Macedonië.4 Wie het bedacht en op grond waarvan, weten we niet, maar in de literatuur wordt de identificatie veelal kritiekloos overgenomen. Misschien kunnen mijn foto s van verrassende details van de uitmonstering der beide helmdragers bijdragen aan een beter gefundeerde identificatie.5

3 1.1. De houding van de vier krijgsheren met hun commandostaf Elk van de vier dragers zinkt neer op één knie, steeds de knie aan de binnenkant, naast het hoofd of de voeten van het dode echtpaar. Elke krijgsheer draagt de dakplaat op één schouder recht boven de knie die de grond raakt. De arm onder de draagschouder geeft steeds extra steun, nu eens met de hand in de zij gezet, boven de heup, dan weer met de hand op de commandostaf die rechtop op de grond is neergezet. Philippus legt zijn rechterhand op de linkerarm, boven de pols van de hand die op de staf steunt. De staf waarop Hannibal steunt, staat ondersteboven, net zoals de staf van Caesar. De rechterhand van Regulus, zoekt opvallenderwijze steun op zijn linkerbovenbeen, en nog opvallender is de bizarre manier waarop hij zijn bij de kop beetgepakte commandostaf met zijn linkerhand tussen zijn benen door naar de grond stuurt. Alle vier de krijgsheren kijken schuin omhoog, niet naar de vier windstreken maar licht naar elkaar toe, naar een punt op het gewelf vóór hen. Doordat ze hun hoofden geheven hebben en omhoog blikken, zit er geen suggestie van onderwerping in hun draagfunctie. Het idee om de figuren van de krijgsheren te laten dienen als draagzuilen voor de dakplaat kan zeker wel gekomen zijn van de hierboven afgebeelde Porticus Persica (uit een editie van Vitruvius De architectura Libri Decem, Lib. I, Cap. II, s. 3, Como 1521) 6, maar voor de uitvoering moet de nodige keren geposeerd zijn door mannen die wisten hoe ze met Schwung zware gewichten konden torsen. Let op de manier waarop de lijven, elk op zijn eigen, steeds variërende, manier, dynamisch buigen en draaien. Ze zijn opvallend het tegendeel van stijve hoekfiguren, waarvoor ze ooit zijn uitgemaakt (W.Th. Kloek e.a., Kunst voor de beeldenstorm, Den Haag 1986, p. 49.) De zwaar versierde wapenuitrustingen accentueren de torsies en buigingen van de lijven door, minstens segmentsgewijze, mee te buigen en draaien met de gespannen lijven.

4 Er is bij nader toezien een enorme variatie in houding en uitmonstering van de hoekfiguren, maar de figuur van Regulus springt er in elk opzicht opvallend uit. Vooral dat hij, op schoeisel na, slechts gekleed is in een lendendoek, springt in het oog. Daardoor sluit hij meer aan bij het neerliggende echtpaar dan bij zijn medekrijgsheren De marteling van Regulus als verklaring van zijn opvallende houding en uitmonstering Het verhaal van de Romeinse generaal Regulus is te vinden in méér dan een handvol bronnen uit de Romeinse oudheid, waarbij vooral Cicero genoemd mag worden, naast auteurs als Valerius Maximus, Horatius en Aulus Gellius. Maar als we op zoek gaan naar nadere verklaring doen we er goed aan vooral te kijken naar een aantal werken uit de Middeleeuwen en de Vroegmoderne tijd die het verhaal over Regulus op verschillende manieren aandragen. Die kunnen soms prima inspiratie geboden hebben voor het beeldhouwwerk. Voor wat de expliciet wereldlijke tradities betreft, wil ik hier slechts wijzen op De casibus virorum illustrium van Boccaccio en het Ludus scaccorum met de middelnederlandse vertaling Dat Scaecspel. Voor wat de moraal van het verhaal betreft kan men ook moeilijk heen om auteurs als Tertullianus, Augustinus en later Thomas van Aquino. Het doorsneeverhaal over Regulus in het kort: Regulus was consul en won als generaal veldslagen tegen de Carthagers in de eerste punische oorlog. Hij werd echter gevangen genomen waarna hij naar Rome werd gestuurd op een vredesmissie. Hij had onder ede beloofd dat hij terug zou keren naar Carthago als hij er niet in zou slagen het aanbod tot vrede en/of uitwisseling van krijgsgevangenen te laten aanvaarden. Te Rome pleitte hij zelf in de Senaat, met succes, tegen alles wat de Carthagers voorstelden. Tegen het advies van iedereen in, liet hij zijn familie weer in de steek om terug te gaan naar Carthago. Hij wilde zijn eed gestand doen. En dat koste hem het leven door de barbaarse afstraffing die de Carthagers hem toen gaven. Ze lieten hem sterven door slaapgebrek doordat hij met afgesneden oogleden aan het zonlicht werd blootgesteld, terwijl hij in een machina, een toestel, stond met spijkers aan de binnenkant die hem telkens wakker maakten als hij wankelde van de slaap.

5 Van dat toestel heeft men in de Middeleeuwen meestal een spijkerton gemaakt maar er komt bijvoorbeeld ook spijkerbed-sandwich voor. De Noctes Atticae van Aulus Gellius dragen de variant aan waarbij de opengesperde oogleden werden vastgenaaid. Nu het Breda se beeld: Geen kunsthistoricus lijkt het opgemerkt te hebben, maar de oogleden van de Breda se Regulus zijn duidelijk afgesneden. Dat is vooral duidelijk te zien aan zijn linkeroog. We zien hem dus terwijl hij sterft door slaapgebrek, terwijl het commando over zijn eigen ledematen hem ontglipt getuige de schijnbaar potsierlijke manier waarop hij zijn commandostaf met zijn linkerhand tussen zijn knieën heeft gezet in een laatste poging zichzelf overeind te houden. Zijn onderste ledematen zullen zich onvermijdelijk onttrekken aan zijn commando. Dat zijn oogleden zijn afgesneden is duidelijk te zien, vooral aan zijn linkeroog. Hij negeert het blijkbaar, met geheven hoofd de hemel in kijkend! Hij heeft om zo te zeggen de tatoeagekorst die de andere drie hoekfiguren overdekt, afgeworpen om gelijk te worden aan Engelbert en zijn gade, gelijk in de dood die hij recht in het gezicht staart. Vergelijk de weergave van de foltering die Regulus ondergaat in handschrift MMW, 10 A 11 van de KB met de hieronder afgebeelde miniatuur van Maître François bij het verhaal over Regulus in van een Oudfranse versie van de Stad Gods (boek 1, 15).

6 Nieuwe kwellingen die de Breda se Regulus uit zijn slaap houden Vandalen hebben zich door het zieltogen van Regulus er niet van laten afschrikken zijn lijf te bekrassen met hun namen en andere tekens die de naam graffiti niet waardig zijn. Ze zullen domweg niet in de gaten gehad hebben dat de Regulus die ze bekrasten zijn doodstrijd aan het uitvechten is. Hij weet zijn agonie ook fraai te verbergen. Trots blijft hij nog net overeind om de dakplaat mee te torsen De Breda se Regulus laat zich niet breken! Onze Regulus laat zien dat hij in de uiterste nood nog ongebroken is. Dat staat ook op zijn naamplaatje : M[ARCUS]ATTILIUS-REGULUS/FIDEM-INFRACTUS-SER/VAVI-MAGNANIMITAS. Marcus Attilius Regulus, Mijn gelofte heb ik ongebroken gehouden, Grootmoedigheid. Hierbij moeten we begrijpen dat niet alleen de eed ongebroken is maar ook Regulus zelf! Er staat niet fidem infractam servavi waarbij ongebroken slaat op de eed, maar fidem infractus servavi waarbij ongebroken slaat op de mannelijk ik-figuur, de spreker Regulus zelf. Ongebroken kwam ik mijn gelofte na / zonder me te laten breken, hield ik mij aan mijn parool, zo staat het er. Regulus stierf als fiere martelaar voor de heiligheid van de eed die hij bij de Romeinse goden gezworen had.

7 Magnanimitas als deugd van Regulus; iets om nog nader uit te zoeken De toevoeging MAGNANIMITAS (= grootmoedigheid ) is in feite zeer moeilijk uit te leggen omdat de betekenis van dat woord helemaal niet zo duidelijk is, en omdat de bronnen waarin magnanimitas aan Regulus wordt toegeschreven, ronduit zeldzaam zijn. We moeten het vooral hebben van Cicero, die weliswaar al éénmaal het voorheen onbekende zelfstandig naamwoord magnanimitas gebruikt, maar niet met betrekking tot Regulus, bij wie hij nog het oudere woordgebruik hanteert, door hem magnitudo animi toe te schrijven, een grootheid van geest / ziel, die grenzeloze onverschrokkenheid mogelijk maakt. Er is een boek van 523 bladzijden geheel gewijd aan de deugd magnanimitas: R.-A. Gauthier (o.p.), Magnanimité. L idéal de la grandeur dans la philosophie païenne et dans la théologie chrétienne, Paris In het uitgebreide register van persoonsnamen van dat boek geven vette letters aan in welke gevallen magnanimitas in de bronnen aan een persoon wordt toegewezen ( le titre de magnanimité attribué á un personnage ). Daar blijken onder meer onder te vallen: Alexander de Grote, Caesar, Hannibal, en Philippus van Macedonie, maar... niet Regulus. Die verschijnt zelfs helemaal niet in dit namenregister! Dat op het naamplaatje van ons praalgraf uitgerekend aan Regulus magnanimitas wordt toegekend, mag dus wel bijzonder heten. We komen erop terug. Men komt steeds maar aan met verhalen over de vier hoekfiguren van ons praalgraf als vertegenwoordigers van belangrijke deugden. Wat mij betreft, zou het bijvoorbeeld ook kunnen gaan om vier verschillende soorten moed waaraan degenen die de nagedachtenis van Engelbert II koesterden, dachten. In de volgende aflevering van de hiermee begonnen serie zal ik foto s plaatsen van de wapenuitrusting die uitgestrooid ligt op de zwarte dakplaat. Die blijkt verrassend genoeg een grote hoeveelheid sierstrips te vertonen waarin, tussen tal van plantaardige motieven, verrassende figuren van mensen, dieren en chimerische gedaantes opduiken (nagenoeg op postzegelformaat!), die duidelijk verwantschap vertonen met de vele even verrassende figuren waarmee de uitrustingen van onze vier hoekfiguren versierd blijken te zijn. Een Jan Mone 7 kan er trots op geweest zijn te laten zien dat hij werkelijk alle denkbare soorten en formaten van reliëf virtuoos beheerste, tussen de allerlaagste

8 verhevenheid - binnen "geciseleerde" omtrekken - tot volmaakt vrijstaand haut-reliëf, ronde bosse. Het bedekken van onderdelen en ronde bosse met een grote hoeveelheid verrassende (vaak humorvolle) versieringen in laag tot zeer laag reliëf was Jan Mone wel toevertrouwd. Verderop zal ik laten zien wat ik hier bedoel, door het tonen van vele tientallen foto s van niet of nauwelijks bekende details van alle onderdelen van het praalgraf, met voorop foto s van de albasten wapenuitrusting op de dakplaat, om af te sluiten met foto s van de hoekfiguren. 2. Het praalgraf als een monument van Oorlog en Vrede, Ex bello pax Van wat er op de dakplaat ligt, laat ik hier alleen nog maar een schild zien met een onafgewerkte bult op de rug waaruit een zwaard in de schede steekt, gekruist met een commandostaf, met slingerende banden en een koord met een dikke kwast. Dit schild kan, gelet op een opvallend gat in de rugbult, zeer wel aan de muur hebben gehangen voordat het werd gebruikt als aanvulling van de secuur in albast nagemaakte andere onderdelen van de wapenrusting. De makelij van dit schild met zijn rugdekking is verhoudingsgewijs grof en de spaarzame versieringen ervan staan helemaal op zichzelf. Het schild springt er ook uit door het (quasiheraldische) wapenteken dat het draagt en de uitvoering daarvan. In het rijke (dankzij DBNL als PDF-document te downloaden) boek van Van Wezel c.s. over de Grote Kerk te Breda wordt op p. 279 dit gezegd over dit schild en zijn decoratie: In 1744 was het schild rechtop geplaatst, zodat de decoratie - een korf met bloemen als symbool van de vrede die uit de oorlog volgt ('Ex bello pax') - beter zichtbaar was (afb. 275). 54 Of dat de oorspronkelijke rangschikking was, is onzeker, want op het monument voor Francis de Vere (Westminster Abbey, ca. 1609), dat letterlijk teruggaat op het graf in Breda, is het schild liggend uitgebeeld (afb. 160). In noot 54 staat dan: Deze suggestie komt van Haakma Wagenaar (1991), 10. Daarmee wordt verwezen naar een typoscript dat ik nog niet onder ogen kreeg. Als men nu gaat googelen op ex bello pax komt men uit bij emblemen (om te beginnen die van Alciato) met een stuk wapenuitrusting. Het gaat om een helm, die terzijde is gelegd na afloop van de oorlog, waarvan honingbijen dan gretig gebruik maken

9 om er hun bijenkorfje van te maken. Daardoor vervangt productie van honing die van bloedspatten. Welnu, ik denk dat de korf met bloemen op overeenkomstige wijze het einde van de oorlog aanduidt: Deze korf zal een schanskorf zijn, waarachter men zich placht te verschansen bij belegeringen. Gevlochten manden met onder en boven uitstekende staken werden bij de belegerde plaats in de grond geramd en dan gevuld met grond waardoor er een verschansing ontstond die pijlen en kogels kon vangen. Wanneer er dan viooltjes boven de schanskorven uitgroeiden, op de grond waarmee die gevuld waren, zal er vrede uitgebroken zijn. Irissen zouden misschien duidelijker zijn geweest, maar met deze driekleurige wilde viooltjes is de boodschap even helder als die van de bijen in een helm. Als het voorwerp waar de viooltjes boven uit groeien te plat is om een mand te zijn, kan het een gemakkelijk verplaatsbaar schanscherm zijn waarachter men dekking kon zoeken en dat men ook als extra statief voor donderbussen kon gebruiken. Viooltjes die daar boven uitkomen kunnen óók wel vrede uit oorlog betekenen. Nu vermoed ik dat de wapenrusting op de dakplaat te kennen moest geven dat de wapens dankzij de krijgsverrichtingen van Engelbert II te rusten gelegd konden worden! Machtig eerbetoon!

10 Ik denk dat het schild met de door viooltjes bekranste schanskorf speciaal voor Engelbert II gemaakt was en al aan de muur hing toen het plan voor het praalgraf werd uitgebroed. Bij de hoekfiguren gaat het in deze benadering echt niet om deugden die even goed door vier allegorische maagden aangeduid hadden kunnen worden. Op jacht nu naar liefst 15-/16e-eeuwse bronnen waarin de woorden van de naamplaatjes voor Regulus en Caesar, of varianten daarvan, voorkomen; werken in de trant van De casibus virorum illustrorum libri novem van Boccacio. Op het eind van de rit hoop ik concrete vondsten te kunnen melden die nieuw licht werpen op de opzet van het geheel en op de identiteit van de westelijke hoekfiguren in het bijzonder. Ten afscheid in dit openingsstuk nog even terug naar Regulus...

11 3. De versiering van het soldatenschoeisel dat Regulus toch nog draagt In de derde en verdere afleveringen wil ik vooral veel foto s opnemen van de details van de wapenrustingen van Caesar, Hannibal en Philippus van Macedonië. Deze eerste aflevering loopt nu vooruit op de behandeling van die grote wapenrustingen met foto s van de sandalen en de bekleding van de onderbenen van Regulus, die duidelijk maken dat hij op dezelfde voet deel uitmaakt van het dragerskwartet als de andere drie, te weten, op militaire voet! De linkervoet met onderbeen is helaas helemaal vervangen bij de laatste restauratie. De vervanging heeft misschien nog maar weinig met het origineel te maken. De draken op de hakken van de rechtervoet en de leeuwekoppen en profil boven de enkels, worden stevig gevarieerd bij de drie andere krijgsheren zoals we later zullen zien.

12 Het fotograferen van de buitenkant van de rechterhiel, vanuit het zuiden viel, niet mee omdat ik niet tussen de hoekfiguren in kon kruipen. De roze tenen op de voorgrond op de volgende foto s zijn die van Cimburga van Baden. - Om de op de hiel van Regulus rechtersandaal uitgesneden figuren (in dit geval draakachtigen) goed te kunnen zien, moeten ze wel verticaal geflipt worden.

13 De breuken die tijdens de laatste restauratie dwars door de leeuwekoppen liepen, zijn niet meer te zien. Hieronder de nieuwe voet die restaurateurs maakten voor het linkerbeen van Regulus. Door de opvallend afwijkende kleur is correct aangegeven dat het om iets nieuws gaat. Aankondiging van aflevering 2

14 In aflevering 2 zullen foto s centraal staan van de wapenrusting op de zwarte dekplaat die wordt gedragen door Regulus en zijn companen. Vooral foto s van de helm op de dakplaat maken duidelijk dat de losse uitrustingsstukken opvallend knappe imitaties zijn in albast van een echte wapenrusting (afgezien van het onaffe schild met commandostaf en zwaard in schede achter de rug dat een aparte herkomst moet hebben). Let op scharnieren, riempjes, gespen en dergelijke. De splitpennen waarmee de mailiënkraag is vastgemaakt aan de helmboord! De gaatjes die het geluid - stereofonisch - dóór moeten laten naar de oren. Let vooral op de heerlijke sierstrips van alle onderdelen (behalve het schild van ex bello pax annex zwaard en commandostaf), waarvan er nota bene een groot aantal voor waarneming onbereikbaar zijn geworden doordat men het nodig heeft gevonden om de losse stukken van de wapenrusting in de zwarte dakplaat te verankeren met koperen buisjes. Enzovoorts. De versiering zou overigens heel gemakkelijk kunnen afwijken van het voorbeeld en aanpassingen kunnen bevatten aan de laatste politieke ontwikkelingen. In de versiering van meerdere stukken (waaronder de handschoenen!) komen mannetjes voor die in de weer zijn met een hoog opschietende plant die. Die plant blijkt soms klinknagels van de wapenrusting als ronde vruchten in te lijven door onmiskenbaar steeltjes er naar toe te laten groeien. Die vruchten doen, ook doordat ze op mijn foto s soms een opvallende oranje kleurzweem hebben, denken aan appeltjes van Oranje. Het zou wel eens de bedoeling kunnen zijn om het planten van gespalierde sinaasappelboompjes uit te beelden. Dat zou dan betekenen dat de wapenrusting gekenmerkt wordt als die van het nieuwe huis van Oranje dat ontstond doordat de Nassauer René van Chalon Orange erfde van zijn Franse oom, om als Prins van Oranje te worden erkend, gevierd en herdacht. De sinaasappelboom plant men vaak in bakken, zodat het geen bezwaar hoeft te zijn dat de hier bedoelde hoog opschietende planten soms dwars door een sierlijke schaalvorm heen lijken te groeien. Bedenk alvast dat Jeroen Stumpel het heerlijke idee heeft aangedragen dat de albasten wapenuitrusting op de dakplaat een vereeuwiging is (door verstening ) van een offergave die men bracht tijdens rituelen rond de begrafenis van de dragers van dergelijke uitrustingen, liefst op de dertigste dag na de begrafenis. Reden te meer om aan te nemen dat het van het begin af aan wel degelijk de bedoeling was om deze albasten wapenuitrusting (aangevuld met het schild van ex bello pax - of omgekeerd -) een hoofdrol te geven in de opzet van het geheel van het monument voor Engelbert II, beroemd van toernooien, geducht door belegeringen, gevreesd door de wapenfeiten waarmee hij vrede wist te brengen... Tot zover deze keer. Jan van Hoek IJsselstein 1 In deze voorlopige versie ontbreekt nog het uitgebreide notenapparaat dat me voor ogen staat. Mijn verwachting is dat er snel veel zal kunnen worden uitgezocht van de nog nooit besproken details die op mijn foto s tevoorschijn komen. Een wetenschappelijk bijgespijkerde eindversie ligt wel in de lijn van de verwachtingen. 2 "Transi" is de term die wordt gebruikt voor een kadaver op een praalgraf, van iemand die is "overgegaan" en geducht bezig is te "vergaan". Een echte, lugubere, "transi" is te vinden in de Grote Kerk van Vianen in

15 de onderste verdieping van het dubbeldekker -praalgraf voor Reinoud III van Brederode en zijn vrouw Philipote de la Marck. In de 15e-/16e eeuw had men er een handje van om de overledenen dubbel af te beelden: als rottend kadaver en nog een keer als nog levende personen, die zitten te bidden of netjes aangekleed liggen te slapen. Opvallend vaak hebben die dan de 33-jarige leeftijd, de leeftijd van het lijf waarmee de mensen bij het Laatste Oordeel uit het graf zouden komen, de leeftijd waarop Christus stierf. Op zijn praalgraf lijkt Engelbert ondanks zijn uitmergeling ook wel die leeftijd te hebben en niet de echte 53-jarige. In de Église Saint-Étienne te Bar-le-Duc valt een echte, zeer lugubere, transi te begapen die werd vervaardigd ingevolge de wens van René van Chalon dat er boven zijn graf een beeld zou worden opgesteld van zijn lijf zoals het er drie jaar na zijn dood uit zou zien. Na overbrenging naar Breda ligt zijn lijk nu begraven in de Prinsenkapel, samen met dat van zijn vader Hendrik III die het praalgaf had bedoeld voor Engelbert II en diens vrouw, die echter al waren bijgezet in de grafkelder waar de resten van Engelbert I cum suis waren ondergebracht. 3 Zie Leo Nierse, Breda: stad van borderlords en baronnen, pp De Nederlandsche Monumenten van Geschiedenis en Kunst, De Monumenten van Geschiedenis en Kunst in de Provincie Noordbrabant, Eerste stuk, De voormalige Baronie van Breda, Utrecht 1912, p In zijn The Triumphant Entry of Renaissance Architecture into the Netherlands [...], Alphen aan de Rijn 1994, draagt W. Kuiper op p. 96 en pp (noot 10) de vondst aan van het reisverslag van Iuan Christoval Calvete de Estrella, El Felicissimo viaie d el muy alto y muy poderoso Principe Don Phelippe, Hijo d el Emperador, Antwerpen 1552, waarin op p. 266 wordt beweerd dat de vier dragers deze zijn: Julius Caesar, Publius Scipio Africanus aan de ene kant (de Oostzijde JvH) en Hannibal en Alexander de Grote aan de andere kant. Deugden worden niet genoemd. Van Wezel c.s. (2003) dragen aan op p (noten 2 en 3): Journal de mon voyage en Hollande avecmonsieur de Montemart, 1786, 140: 'Nous avons été le matin a la principale église voir le mausolée d un Nassau. La figure du prince est belle. Au-dessus est une plaque de marbre soutenue par quatre personnages aussi en albatre, comme le prince, représentant César, Régulus, Hannibal et Pyrrhus. On nous a dit que ce beau monument était du célèbre Michel-Ange.' Ook hier worden deugden niet genoemd. 5 In 1962 versterkte R. van Luttervelt de speculatie door in enkele stappen van alles te postuleren. Eerst stelde hij: Het kan nauwelijks anders of het initiatief om hier twee illustere vertegenwoordigers van de Romeinse historie te plaatsen tegenover twee even illustere van de Grieks-Carthaagse, moet aan Plutarchus ontleend zijn. [Dit lijkt mij enorm bij het haar getrokken JvH.] Doch niet direct aan hem, want noch Philippus van Macedonië, noch Attilius Regulus komen in zijn werk voor. [Het laatste moet al reden zijn om hevig te twijfelen aan de uitgangsstelling JvH.] Even verderop gaat Van Luttervelt aldus te kort door de bocht: De Fortitudo, Magnanimitas, Perseverantia en Prudentia [n.b. beide hoogst onzeker door het ontbreken van de naamplaatjes JvH] zijn, naar het mij voorkomt, niet anders dan varianten op de gebruikelijke vier hoofddeugden van de Middeleeuwen: Fortitudo, Justitia, Temperantia en Prudentia. In de volgende alinea postuleert Van Luttervelt dan zonder aarzelen: Een oude traditie is dus in het grafmonument van Engelbert II en zijn vrouw voortgezet. Alleen het uiterlijk van de middeleeuwse deugden werd hier gemoderniseerd door ze uit te beelden als Romeinse en Griekse helden. Dat lijkte me hopeloos overdreven, en ik geloof er ook niets van. Zie voor het gammel bouwsel van Van Luttervelt: Renaissancekunst in Breda, Vijf studies, III De Graftombe van Engelbert II van Nassau en Cimburga van Baden, in: Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek 13, Bussum 1962, p. 93 met uitloop op p Vooruitlopend op de afleveringen over de westelijke hoekfiguren wil ik alvast de mogelijkheid van alternatieven duidelijk maken die iedereen kan bedenken door te kijken naar dingen die je ook zonder mijn ontdekkingsfoto s goed kunt waarnemen. Het magnifieke bas-reliëf van een naakte vrouw op de rug van Hannibal ter hoogte van zijn schouderbladen, onder zijn nek, kan natuurlijk heel goed Helena van Troje zijn. De zuidwestelijke hoekfiguur is dan in werkelijkheid een van de helden van de Trojaanse oorlog, bijvoorbeeld Odysseus/Ulysses, de listige tacticus van de Grieken, of Achilles, wiens Achilleshiel misschien wordt aangewezen door de mannelijke naaktfiguur op de linkerkuit van de figuur, met een gevleugeld cherubijnkopje eronder, boven de achillespees. En inderdaad, diagonaal tegenover Regulus als markante figuur van de Poenische oorlogen kan zeer wel een hoofdfiguur van de Trojaanse oorlog zijn geposteerd. De wijze Ulysses zou dan met zijn geslepenheid

16 voor Sapientia of Prudentia kunnen staan, of met zijn volharding tijdens zijn jarenlange terugreis (de Odyssee) voor Perseverantia. Achilles zou kunnen staan voor tomeloze moed waarvoor meerder Latijnse woorden gevonden kunnen worden. De noordwestelijke hoekfiguur zou bijvoorbeeld Hector kunnen zijn, de Trojaanse evenknie van Achilles. De vrouwenfiguur op zijn rug, boven zijn opvallende dusing (bellengordel), die een enorme balusteropbouw torst, zou bijvoorbeeld kunnen verwijzen naar Penthesileia, de aanvoerster der Amazones die vocht aan de kant van de Trojanen en door Achilles gedood werd. Maar diagonaal tegenover Caesar is eigenlijk bovenal Alexander de Grote te verwachten, die overigens al enkele keren als westelijke hoekfiguur van het praalgraf naar voren is geschoven. Van Goor kan best gelijk hebben gehad met zijn in 1744 geuit vermoeden dat aan de westkant twee Grieksche helden knielen. (Macedonisch noemen we dan maar Grieks.) 6 Aangedragen door Ethan M. Kavaler in Nederlandsch kunsthistorisch Jaarboek 1995 Deel 46, pp Het is wel terecht dat men Jan Mone ziet als de man die het praalgraf schiep. Het geldt mijns inziens ook voor de losse wapenrusting op de dakplaat. De opdracht om die te vervaardigen was zeker zeer vererend en Mone zal er plezier in gehad hebben te laten zien dat hij verfijnde versieringen op postzegelformaat wist te scheppen. Eigenhandig. Van Luttervelt had het over het ietwat vermoeide en matte dat, ondanks alle fantasie en schoonheid van ornamenten en lijnen, over de figuren van de Breda se ligt. Maar dat wilde hij graag zo zien omdat hij bezig was Jan Gossaert Mabuse naar voren te schuiven als ontwerper van het praalgraf. Die heeft waarschijnlijk zelf nooit gebeeldhouwd. Daarom wou Van Luttervelt dit kunnen schrijven: Het is dat gebrek aan spontaniteit, dat vlijtige, technisch uiterst kundige handwerkslieden geven aan de werken, welke zij niet zelf ontworpen hebben, die niet uit hun eigen inspiratie zijn voortgekomen en die dientengevolge niet waarlijk voor hen léven. Volledig uit de lucht gegrepen. Let maar eens op het lef waarmee de (hoofd-)beeldhouwer, vaak details nadrukkelijk onaf laat, volstaat met suggesties, bijvoorbeeld bij de aanduiding van vingers aan handen. Ambachtelijk knap maar ook artistiek virtuoos. Overigens was het voorstel om Jan Gossaert te zien als de ontwerper op zichzelf lang niet gek. Wel gek was deze uitspraak van W.Th. Kloek en consorten in Noordnederlandse kunst , Kunst voor de beeldenstorm, Den Haag 1986, p. 49: "Wanneer men het monument vergelijkt met het ongeveer gelijktijdig ontstane monument van Lodewijk XII en Anna van Bretagne in St. Denis, dan moet men concluderen dat het Bredase monument met zijn stijve hoekfiguren met hun uitdrukkingsloze gezichten nogal provinciaal is." Moet men dat concluderen? De dames die deugden spelen op de hoeken van dat Franse graf zijn juist stijver en hebben uitdrukkingslozere koppen. Daarbij mag men ook bedenken dat de kans niet klein is dat de ogen van de meeste koppen van het Breda se praalgraf tot leven gebracht moesten worden door geschilderde en/of ingelegde pupillen. Veel foto s suggereren mijns inziens dat dat de bedoeling was.

1 ste OPDRACHT - Maquette

1 ste OPDRACHT - Maquette Naam... Klas... 1 ste OPDRACHT - Maquette 1a Zet de maquette van de Domkerk voorzichtig in elkaar, zoals hij te zien is op de plattegrond hieronder. 1b Zet de nummers op de juiste plaats in de tekening

Nadere informatie

De aartsengel Michaël, de zielenweger, die in de gebeden der stervenden vaak speciaal wordt

De aartsengel Michaël, de zielenweger, die in de gebeden der stervenden vaak speciaal wordt Het schijnt dat de scène van engelen die zielen ten hemel dragen, teruggaat op voorstellingen van de apotheose van heidense Romeinse keizers die voor hun vergoddelijking naar de hemel gevlogen werden door

Nadere informatie

Beschrijving schaal van Oegstgeest. Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen.

Beschrijving schaal van Oegstgeest. Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. Beschrijving schaal van Oegstgeest Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. Figure 2: Onderaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. De schaal heeft een diameter van 21 centimeter

Nadere informatie

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4.

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Vraagstelling. Wat zijn de maten, versieringen en vorm van de van de kerk van Drempt (kaart afb. 1) gerapporteerde grafplaat uit de (ruim te nemen) 12 e eeuw? Wat is zijn

Nadere informatie

Statische rekoefeningen

Statische rekoefeningen Statische rekoefeningen Bovenlichaam Lage rugspieren Ga met je zitvlak op je hakken zitten. Duw je handen over de grond naar voren en buig je rug. Rek zover mogelijk uit. Kijk naar de grond. Houd deze

Nadere informatie

Hieronder staan enkele voorbeeld rekoefeningen voor het onderlichaam:

Hieronder staan enkele voorbeeld rekoefeningen voor het onderlichaam: Rekoefeningen onderlichaam Hieronder staan enkele voorbeeld rekoefeningen voor het onderlichaam: Bilspieren Ga op de rug liggen. Hef de rechterknie en houd deze met beide handen vast. Trek de rechterknie

Nadere informatie

Ne-Waza-Jitsu-Kata. Handeling 1. 1.1. De aanval

Ne-Waza-Jitsu-Kata. Handeling 1. 1.1. De aanval Handeling 1 1.1. De aanval Tori en Uke staan in startpositie 1. Ze lopen naar elkaar toe en op het moment dat Tori zijn rechterbeen voor heeft dwingt Uke Tori naar de grond te gaan door met beide handen

Nadere informatie

1. Als het leven soms pijn doet

1. Als het leven soms pijn doet 1. Als het leven soms pijn doet 1 Als het leven soms pijn doet en de storm gaat tekeer in een tijd van moeite en verdriet. Alsof de zon niet meer opkomt en het altijd donker blijft en de ochtend het daglicht

Nadere informatie

2012 Editie v1.0 EquestrianMassage.nl F.S.A. Tuinhof. Oefeningen voor een gezond lichaam en geest

2012 Editie v1.0 EquestrianMassage.nl F.S.A. Tuinhof. Oefeningen voor een gezond lichaam en geest 2012 Editie v1.0 EquestrianMassage.nl F.S.A. Tuinhof Oefeningen voor een gezond lichaam en geest De Soldaat Dit is de eerste van de vier warming up oefeningen waarbij het doel is de hartslag te verhogen

Nadere informatie

Cursus Rust. Het Slotervaart, een ziekenhuis met ambitie KINDERGENEESKUNDE TELEFOONNUMMER 020-512 45 42

Cursus Rust. Het Slotervaart, een ziekenhuis met ambitie KINDERGENEESKUNDE TELEFOONNUMMER 020-512 45 42 Het Slotervaart, een ziekenhuis met ambitie Het Slotervaartziekenhuis, een opmerkelijk en ambitieus ziekenhuis in Amsterdam. In een informele en vertrouwde omgeving werken wij aan innovatieve medische

Nadere informatie

GODS GEZIN. Studielessen voor 4-7 jarigen

GODS GEZIN. Studielessen voor 4-7 jarigen GODS GEZIN Studielessen voor 4-7 jarigen 2003 Geschreven door Beryl Voorhoeve en Judith Maarsen Oorspronkelijk bedoeld voor studie in kleine groepen in de Levend Evangelie Gemeente Gebruikte Bijbelvertaling

Nadere informatie

Het opduiken van een verrassende "roeping van Sint Antonius" in Hoogstraten

Het opduiken van een verrassende roeping van Sint Antonius in Hoogstraten Het opduiken van een verrassende "roeping van Sint Antonius" in Hoogstraten Met de "roeping van Sint Antonius" wordt per traditie heel concreet deze gebeurtenis bedoeld: Nadat Antonius op 18- tot 20-jarige

Nadere informatie

Eenvoudige bovenbeen spieroefeningen

Eenvoudige bovenbeen spieroefeningen Oefeningen menselijk lichaam Eenvoudige bovenbeen spieroefeningen Eenvoudige oefeningen voor de bovenbeen spieren bijvoorbeeld na een operatie aan het kniegewricht of immobilisatie van het kniegewricht.

Nadere informatie

Opwekking 346: Opwekking 167:

Opwekking 346: Opwekking 167: Opwekking 346: Maak ons tot een stralend licht een stralend licht Tot de wereld ziet wie haar het leven geeft. Laat het schijnen door ons heen. Maak ons tot een woord van hoop een levend woord dat U verlossing

Nadere informatie

INSTRUCTIE VOOR ZIEKENDRAGERS.

INSTRUCTIE VOOR ZIEKENDRAGERS. NED. VER. VOOR LUCHTBESCHERMINQ AFD. 'S-GRAVENHAGE SWEELINCKSTRAAT 25 - TEL. 392250* GIRO 206000 INSTRUCTIE VOOR ZIEKENDRAGERS. VERVOER DOOR DRIE PERSONEN. 1. De drie dragers plaatsen zich naast elkaar

Nadere informatie

Bijbelstudies voor de Bruggroepen 2012-2013 Romeinen studie 2

Bijbelstudies voor de Bruggroepen 2012-2013 Romeinen studie 2 Bijbelstudies voor de Bruggroepen 2012-2013 Romeinen studie 2 Bijbelstudies voor de Bruggroepen van de protestantse gemeente De Brug in Amersfoort, seizoen 2012-2013 Schrijvers: Iwan Dekker, Leantine Dekker,

Nadere informatie

leren omgaan met Diversiteit In je gemeente

leren omgaan met Diversiteit In je gemeente Geloven kun je niet alleen! Stap 1 Jouw kijk op de wereld 15 min. Kijken in de spiegel naar jezelf Wat vind je van je eigen lichaam? Wat vind je mooi? Als je zou mogen kiezen, welk deel zou je dan weghalen?

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

my baby carrier NEDERLANDS GEBRUIKSAANWIJZING LET OP! BEWAAR DE GEBRUIKS- AANWIJZING VOOR LATERE REFERENTIE!

my baby carrier NEDERLANDS GEBRUIKSAANWIJZING LET OP! BEWAAR DE GEBRUIKS- AANWIJZING VOOR LATERE REFERENTIE! my baby carrier GEBRUIKSAANWIJZING NEDERLANDS Geïntegreerde hoofdsteun LET OP! BEWAAR DE GEBRUIKS- AANWIJZING VOOR LATERE REFERENTIE! > WAARSCHUWINGEN WAARSCHUWING: Je evenwicht kan door je eigen bewegingen

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

5.3.3 Een patiënt verplaatsen Verplaatsen in het bed: een patiënt op de zij draaien (omkeren) Zachtjes het gebogen been en de schouder van de

5.3.3 Een patiënt verplaatsen Verplaatsen in het bed: een patiënt op de zij draaien (omkeren) Zachtjes het gebogen been en de schouder van de 5.3.3 Een patiënt verplaatsen A Verplaatsen in het bed: een patiënt op de zij draaien (omkeren) Zachtjes het gebogen been en de schouder van de bedlegerige patiënt vastnemen om hem makkelijk op de zij

Nadere informatie

Het kerkgebouw Huis van God

Het kerkgebouw Huis van God Het kerkgebouw Huis van God Tekenwaarde TTemidden van vele andere gebouwen die worden gebruikt voor bewoning en bedrijvigheid is een kerk de ruimte voor de ontmoeting met God. Kerken staan meestal op een

Nadere informatie

Werkgroep Bouwhistorie Zutphen. Informatiekaart St. Janskerk. St. Janskerk

Werkgroep Bouwhistorie Zutphen. Informatiekaart St. Janskerk. St. Janskerk Informatiekaart St. Janskerk St. Janskerk De spits van deze lange slanke toren staat al eeuwen scheef. Hoe dat komt weten we niet, maar het zal tot in lengte van dagen wel zo blijven. De toren heeft niet

Nadere informatie

Core Stability - serie 2 (met Swiss Ball)

Core Stability - serie 2 (met Swiss Ball) Inleiding Met Core Stability training train je je rompspieren, zodat je die zo effectief mogelijk kunt gebruiken. Het gaat hierbij niet alleen om buik- en bilspieren, maar om je gehele romp. Je ontwikkelt

Nadere informatie

Het ontstaan en de ontwikkeling van familiewapens. Lezing door Cees Heystek op de bijeenkomst van de HCC-regio Noordoost-Brabant

Het ontstaan en de ontwikkeling van familiewapens. Lezing door Cees Heystek op de bijeenkomst van de HCC-regio Noordoost-Brabant Het ontstaan en de ontwikkeling van familiewapens Lezing door Cees Heystek op de bijeenkomst van de HCC-regio Noordoost-Brabant Wat is een familiewapen? Een familiewapen is een embleem van een persoon

Nadere informatie

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl

Onze Vader. Amen. www.bisdomdenbosch.nl Onze Vader Onze Vader Onze Vader, die in de hemel zijt, Uw Naam worde geheiligd, Uw Rijk kome, Uw wil geschiede op aarde zoals in de hemel, Geef ons heden ons dagelijks brood, en vergeef ons onze schuld,

Nadere informatie

Individuele vendelreeksen Vendelreeks voor leermeesters

Individuele vendelreeksen Vendelreeks voor leermeesters Individuele vendelreeksen Vendelreeks voor leermeesters Inleiding Dit is dan de opdracht voor onze Leermeesters en aangezien wij er gevormde elementen te doen hebben, sluit deze reeks in zich een samenvatting

Nadere informatie

WESTELIJKE LAAGLANDGORILLA

WESTELIJKE LAAGLANDGORILLA WESTELIJKE LAAGLANDGORILLA Toen onderzoekers meer dan 100 jaar geleden voor het eerst een gorilla zagen, schrokken ze zich een ongeluk. Dat is ook niet zo gek! Een gorilla kan er gevaarlijk uitzien. Vooral

Nadere informatie

Apostolische rondzendbrief

Apostolische rondzendbrief oktober 9, 2011 Jaargang 1, nummer 1 Lieve mensen, Zo bent u een voorbeeld voor alle gelovigen in Macedonië en Achaje geworden. Wij zijn nu al weer een tijdje hier in het zuiden van Griekenland, in de

Nadere informatie

Gewondenvervoer. A&G eerste hulp opleidingen 2

Gewondenvervoer. A&G eerste hulp opleidingen 2 Gewondenvervoer A&G eerste hulp opleidingen 2 Gewondenvervoer is altijd een noodzakelijk kwaad Het kan op diverse manieren worden gedaan Handgedragen Zonder hulpmiddelen Met hulpmiddelen A&G eerste hulp

Nadere informatie

De Levensbron, Rilland Kerkdienst van Woord en Sacrament, zondag 14 februari 2016 Eerste zondag in de Veertigdagentijd: Invocabit

De Levensbron, Rilland Kerkdienst van Woord en Sacrament, zondag 14 februari 2016 Eerste zondag in de Veertigdagentijd: Invocabit De Levensbron, Rilland Kerkdienst van Woord en Sacrament, zondag 14 februari 2016 Eerste zondag in de Veertigdagentijd: Invocabit Voorganger: ds. W. Lolkema Mmv van Gospelband Vision, Tholen De VOORBEREIDING

Nadere informatie

Wapenuitrusting van God

Wapenuitrusting van God Wapenuitrusting van God Author : Emmanuel-Oliveiro [audio mp3="https://ccg.nu/wp-content/uploads/2014/05/140518.mp3"][/audio] Emmanuel doet de aftrap van de serie "Wapenuitrusting van God". Introductie

Nadere informatie

Eyüp de wijk: De geschiedenis van de Eyüp Moskee:

Eyüp de wijk: De geschiedenis van de Eyüp Moskee: Hoofdonderwerpen: - Eyup de wijk. - De geschiedenis van de Eyüp Moskee. - De geschiedenis van Eyüp Ensari. - Architectuur. - De tombes. - Café Pierre Loti. Nadia & Moniek: Eyup de wijk, Piere loti café

Nadere informatie

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff

Spreekbeurt en werkstuk over. Ridders. Door: Oscar Zuethoff Spreekbeurt en werkstuk over Ridders Door: Oscar Zuethoff Mei 2007 Inleiding Waarom houd ik een spreekbeurt over de ridders en de riddertijd? Toen ik klein was wilde ik altijd al een ridder zijn. Ik vind

Nadere informatie

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22.

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22. Inhoudsopgave Voorwoord 1. Een gebed bij het begin van het nieuwe jaar Ik ben met u 2. Gods hand 3. Zegen Vrede met God 4. In de kerk 5. Is Deze niet de Christus? Deze ontvangt zondaars 6. Echte vrienden

Nadere informatie

Geertgen tot sint jans man van smarten

Geertgen tot sint jans man van smarten Geertgen tot sint jans man van smarten Eén van de topstukken van Museum Catharijneconvent in Utrecht is het kleine paneeltje Man van Smarten geschilderd door Geertgen tot Sint Jans. Van de schilder Geertgen

Nadere informatie

HOOFDZAAK Het hoofd is het meest individuele deel van het menselijk lichaam. Het wordt soms letterlijk bekroond door een krans of diadeem van edelmeta

HOOFDZAAK Het hoofd is het meest individuele deel van het menselijk lichaam. Het wordt soms letterlijk bekroond door een krans of diadeem van edelmeta SCHITTEREND SIERAAD Sieraden uit de oudheid zijn fascinerend. Het niveau van de edelsmeedkunst in de oudheid was zodanig dat het duizenden jaren later nog steeds bewondering oogst: vooral als men stilstaat

Nadere informatie

( Hoe moet deze oefeningen doen? )

( Hoe moet deze oefeningen doen? ) Relaxatieoefeningen ( Wat zijn Relaxatieoefeningen? ) Deze opdracht bestaat uit oefeningen die je kunnen helpen om te relaxen. ( Waarom relaxatieoefeningen? ) Mensen weten dikwijls niet meer hoe ze kunnen

Nadere informatie

Protestantse Gemeente te Wapenveld in de Petruskerk 7 jul. 2013 19:00 uur

Protestantse Gemeente te Wapenveld in de Petruskerk 7 jul. 2013 19:00 uur GROOTLETTER LITURGIE AVONDDIENST Protestantse Gemeente te Wapenveld in de Petruskerk 7 jul. 2013 19:00 uur Liturgische kleur: Groen Klap in de handen, o volken, juich God toe met jubelzang. Psalm 47: 2.

Nadere informatie

1. Gods eigendom. Op Toonhoogte 265

1. Gods eigendom. Op Toonhoogte 265 Jaarreeks 1: Jaarreeks 1: 1. Gods eigendom Abba, Vader, U alleen U behoor ik toe. U alleen doorgrondt mijn hart. U behoort het toe. Laat mijn hart steeds vurig zijn, U laat nooit alleen U behoor ik toe.

Nadere informatie

Doop van kinderen Orde II

Doop van kinderen Orde II Doop van kinderen Orde II Indien mogelijk verzamelen allen zich rond de doopvont De doopvont is of wordt nu gevuld met water onderwijzing Niemand leeft voor zichzelf en niemand sterft voor zichzelf; wij

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

Sint, mag ik u iets vragen?

Sint, mag ik u iets vragen? Sint, mag ik u iets vragen? inhoud Inleiding 3 1. Waar komt Sinterklaas vandaan? 4 2. Waarom vieren we pakjesavond op 5 5 december? 3. Waarom stopt Sint iets in je schoen? 6 4. Kwam Sinterklaas vroeger

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

CHE Band, Opwekking 761, 621 en Sela - U maakt ons een

CHE Band, Opwekking 761, 621 en Sela - U maakt ons een HOF VAN HEDEN DIENST Praisedienst 23 november 2014 18.30 uur Voorganger: ds. Dick Steenks Muzikale medwerking: CHE Live Band Ede *** Muziek voor de dienst CHE Band, Opwekking 761, 621 en Sela - U maakt

Nadere informatie

Exodus 4:18-26 /Lucas 2:21 / Romeinen 2:28,29 (40-dagentijd 2010, Brouwershaven)

Exodus 4:18-26 /Lucas 2:21 / Romeinen 2:28,29 (40-dagentijd 2010, Brouwershaven) Exodus 4:18-26 /Lucas 2:21 / Romeinen 2:28,29 (40-dagentijd 2010, Brouwershaven) Voor de kinderen: Rozen hebben doornen (ik heb rozen meegenomen) Kijk maar. Vind je ze mooi? Maar ze hebben ook doornen,

Nadere informatie

Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn

Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn Het tweede avontuur van Broer Vos en Broer Konijn Oom Remus bron. Z.n., z.p. ca. 1950 Zie voor verantwoording: http://www.dbnl.org/tekst/remu001twee01_01/colofon.php 2010 dbnl / erven J.C. Harries 2 [Het

Nadere informatie

DIENST VAN SCHRIFTLEZING EN GEBED. 11 januari 2015. Eerste Zondag na Epifanie De doop van de Heer in de Jordaan

DIENST VAN SCHRIFTLEZING EN GEBED. 11 januari 2015. Eerste Zondag na Epifanie De doop van de Heer in de Jordaan DIENST VAN SCHRIFTLEZING EN GEBED Oud-Katholieke Parochie van de H.Georgius St. Joris op t Zand te Amersfoort 11 januari 2015 Eerste Zondag na Epifanie De doop van de Heer in de Jordaan Welkom door kerkmeester

Nadere informatie

Stichting Johannes van den Bosch

Stichting Johannes van den Bosch Stichting Johannes van den Bosch Familiebrief, 4 e jaargang nr. 1 (maart 2016). Beste familieleden, Zoals in de vorige familiebrief al was aangekondigd, is deze familiebrief geheel gewijd aan het familiegraf

Nadere informatie

LES 2. De reus en de steen. Sabbat

LES 2. De reus en de steen. Sabbat Sabbat Doe Leer de powertext. De reus en de steen Denk aan een keer toen je gestuurd werd voor een speciale booodschap. Was het iets dat graag wilde doen of had je er geen zin in? Liep het heel anders

Nadere informatie

MENORAH BEELD VAN DE ZEVENVOUDIGE GEEST VAN GOD EXODUS 37 EXODUS 37:17-22

MENORAH BEELD VAN DE ZEVENVOUDIGE GEEST VAN GOD EXODUS 37 EXODUS 37:17-22 DE MENORAH BEELD VAN DE ZEVENVOUDIGE GEEST VAN GOD EXODUS 37 EXODUS 37:17-22 17. Hij maakte de kandelaar van louter goud; van gedreven werk maakte hij de kandelaar, het voetstuk zowel als de schacht, de

Nadere informatie

Belijdenis (en doop) van volwassenen en doop van kinderen Orde II

Belijdenis (en doop) van volwassenen en doop van kinderen Orde II Belijdenis (en doop) van volwassenen en doop van kinderen Orde II Indien mogelijk verzamelen allen zich rond de doopvont De doopvont is wordt nu gevuld met water onderwijzing Niemand leeft voor zichzelf

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Kastelen De eerste kastelen De eerste kastelen werden tussen 800 en 1000 na Christus gebouwd. In die tijd maakten de Noormannen de kusten van Europa onveilig: ze plunderden dorpen en boerderijen. De mensen

Nadere informatie

Gehele lied 2x zingen 1. We zijn hier bij elkaar om de Koning te ontmoeten. We zijn hier bij elkaar om te eren onze Heer.

Gehele lied 2x zingen 1. We zijn hier bij elkaar om de Koning te ontmoeten. We zijn hier bij elkaar om te eren onze Heer. Gehele lied 2x zingen 1. We zijn hier bij elkaar om de Koning te ontmoeten. We zijn hier bij elkaar om te eren onze Heer. 2. We zijn hier bij elkaar om te vieren dat Hij goed is. En wij prijzen en aanbidden

Nadere informatie

Oefenprogramma revalidatie

Oefenprogramma revalidatie Oefenprogramma revalidatie Dit oefenprogramma ontvangt u van uw revalidatiearts. Oefen dit programma bij voorkeur 2x per dag. Oefeningen moet u pijnvrij kunnen doen, en adem door! Schouder en arm oefeningen:

Nadere informatie

BELANGRIJK! BEWAREN TER REFERENTIE IN DE TOEKOMST

BELANGRIJK! BEWAREN TER REFERENTIE IN DE TOEKOMST A B D C E F NL BELANGRIJK! BEWAREN TER REFERENTIE IN DE TOEKOMST Veilig gebruik van de Caboo... Lees alle instructies aandachtig door voordat u de Caboo in gebruik neemt. Let vooral goed op de onderstaande

Nadere informatie

Boekje over de kerk. voor kinderen van ca. 4 10 jaar gemaakt door de jongste catechisatiegroep

Boekje over de kerk. voor kinderen van ca. 4 10 jaar gemaakt door de jongste catechisatiegroep Boekje over de kerk voor kinderen van ca. 4 10 jaar gemaakt door de jongste catechisatiegroep Over dit boekje Wij hebben op catechisatie wat geleerd over de kerk. Daar willen we je wat over vertellen.

Nadere informatie

Algemene instructies oefeningen

Algemene instructies oefeningen Algemene instructies oefeningen o Lees eerst de disclaimer voordat u deze oefeningen begint. o Indien u pijnklachten vraag dan eerst uw arts of therapeut om advies o Zorg er voor dat de spieren niet koud

Nadere informatie

Doop van kinderen Orde I

Doop van kinderen Orde I Indien mogelijk verzamelen allen zich rond de doopvont De doopvont is of wordt nu gevuld met water onderwijzing Niemand leeft voor zichzelf en niemand sterft voor zichzelf; wij leven en sterven voor God

Nadere informatie

26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12

26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12 26 oktober 2014 Nationale Bijbelzondag. Echt geluk is voor.. Bij de zaligsprekingen uit de Bijbel in Gewone Taal Mattheüs 5 : 1-12 Een initiatief van het Nederlands Bijbelgenootschap om de Bijbel op een

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

Oefeningen ter Verbetering van je Lichaamshouding

Oefeningen ter Verbetering van je Lichaamshouding Oefeningen ter Verbetering van je Lichaamshouding Verkeerde lichaamshoudingen veroorzaken klachten. Eén van de meest voorkomende verkeerde houdingen, wordt veroorzaakt door een naar vorend hangend hoofd,

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1 LEZEN FICTIE BK LEKKER LEZEN PERRON Lekker lezen Daar lag de molen. Donker en dreigend lag hij daar in de sneeuw, als een sterk, gevaarlijk dier dat loert op zijn prooi. Ik hoef er helemaal niet heen,

Nadere informatie

Jezus zoekt ruzie. en tussen een schoondochter en haar schoonmoeder

Jezus zoekt ruzie. en tussen een schoondochter en haar schoonmoeder Jezus zoekt ruzie Inleiding Denk niet dat ik gekomen ben om op aarde vrede te brengen. Ik ben niet gekomen om vrede te brengen, maar het zwaard. Want ik kom een wig drijven tussen een man en zijn vader,

Nadere informatie

Intochtslied. Thema van de dienst : Schepping. Organist/piano : Jan Bremer. Mededelingen van de kerkenraad. Zondag 4 Augustus 2013

Intochtslied. Thema van de dienst : Schepping. Organist/piano : Jan Bremer. Mededelingen van de kerkenraad. Zondag 4 Augustus 2013 Zondag 4 Augustus 2013 Thema van de dienst : Schepping Voorganger : ds. J.W. Stam Organist/piano : Jan Bremer Mededelingen van de kerkenraad Lied: Ps. 19: 1 en 2 >> Intochtslied vers 2 >> 1 2. God heeft

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

Doop van een kind vanaf zes jaar Orde I

Doop van een kind vanaf zes jaar Orde I Indien mogelijk verzamelen allen zich rond de doopvont De doopvont is of wordt nu gevuld met water onderwijzing Niemand leeft voor zichzelf en niemand sterft voor zichzelf; wij leven en sterven voor God

Nadere informatie

Heer, U zocht mij, toen ik was weggegaan U bracht mij veilig in Uw gezin U vergaf mij, mijn schuld is weggedaan U gaf mijn leven een nieuw begin

Heer, U zocht mij, toen ik was weggegaan U bracht mij veilig in Uw gezin U vergaf mij, mijn schuld is weggedaan U gaf mijn leven een nieuw begin Met Deliver zingen we voor de dienst; Dat is genade! - Opwekking 722 Heer ik dank U Voor wat U heeft gedaan Ik kon niet doorgaan op eigen kracht Maar dankzij Jezus mag ik nu voor U staan U spreekt mij

Nadere informatie

Droogtraining op zwemschoolniveau

Droogtraining op zwemschoolniveau Droogtraining op zwemschoolniveau publicaties uit Pacokrant 20062011 Onderstaande publicaties rond lichaamsscholing komen uit de vroegere edities van de Pacokrant en zijn onder voorbehoud. Tijdens de workshop

Nadere informatie

Examen VWO. Grieks. tijdvak 1 dinsdag 24 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Grieks. tijdvak 1 dinsdag 24 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2016 tijdvak 1 dinsdag 24 mei 9.00-12.00 uur Grieks Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 26 vragen en een vertaalopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen.

Nadere informatie

Inleiding op het thema

Inleiding op het thema Inleiding op het thema In de bijbel en in het geloof zijn beelden en symbolen belangrijk. God is zo anders dan wij kunnen bedenken, dat je niet zomaar over Hem kunt spreken. Over die onbekende wereld van

Nadere informatie

De bouw van het Misjkan

De bouw van het Misjkan De bouw van het Misjkan Laten wij nu eens een kijkje nemen op de plaats waar Betsalel en Oholiav en de overige mensen die hen helpen, bezig zijn met de bouw van het Misjkan, terwijl heel het volk hen steunt.

Nadere informatie

ZIELEPIJN Als afscheid nemen van een geliefd dier pijn doet

ZIELEPIJN Als afscheid nemen van een geliefd dier pijn doet ZIELEPIJN Als afscheid nemen van een geliefd dier pijn doet Aan mijn zielekind Balou, een inspiratie met haar leven, een inspiratie met haar dood. Aan iedereen wiens zielekind deze aarde verliet, Je liefde

Nadere informatie

Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal

Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal Iiturgie voor de -12 jeugddienst van zondagmorgen 28 Juni in de Westerkerk te Veenendaal Op Toon Hoogte 182 Door Uw genade Vader Door Uw genade, Vader, mogen wij hier binnengaan. Niet door rechtvaardige

Nadere informatie

Hij heelt de gebrokenen van hart AANVAARD WIE JE BENT

Hij heelt de gebrokenen van hart AANVAARD WIE JE BENT Hij heelt de gebrokenen van hart AANVAARD WIE JE BENT De wortel van zelfhaat De eerste zonde; verlangen als God te zijn; de ontkenning van wie je bent Eerste gevolg van de zonde: Schaamte voor je lichaam

Nadere informatie

Zorg. September 2014. Dynamische rekoefeningen Loopvormen en algemene oefeningen zonder bal. Dribbelen Houd een rustige looppas aan.

Zorg. September 2014. Dynamische rekoefeningen Loopvormen en algemene oefeningen zonder bal. Dribbelen Houd een rustige looppas aan. Zorg September 2014 Beste Sporters, Het nieuwe seizoen is weer voor een ieder begonnen, wij als verzorgers ook. We krijgen momenteel redelijk veel (jeugd) spelers met spierklachten bij ons over de vloer.

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

[vanuit de middenbeuk, met de rug naar het westportaal heb je de volle ruimte vóór je.]

[vanuit de middenbeuk, met de rug naar het westportaal heb je de volle ruimte vóór je.] Mannaerts R., De Onze-Lieve-Vrouwekathedraal van Antwerpen: een openbaring mits de juiste sleutel, Antwerpen, 2012 [vanuit de middenbeuk, met de rug naar het westportaal heb je de volle ruimte vóór je.]

Nadere informatie

Simpele oefeningen voor een platte buik. Werk aan uw centrale spieren met deze oefeningen en verbeter uw kracht, houding en stabiliteit.

Simpele oefeningen voor een platte buik. Werk aan uw centrale spieren met deze oefeningen en verbeter uw kracht, houding en stabiliteit. Kom in actie >>> Voel je fit >> Simpele oefeningen voor een platte buik kaart 1 Werk aan uw centrale spieren met deze oefeningen en verbeter uw kracht, houding en stabiliteit. Sit-up >>> Back-Up >>> >>>

Nadere informatie

* = Hallo in het Latijn (de taal van de Romeinen). Het Romeinse Rijk

* = Hallo in het Latijn (de taal van de Romeinen). Het Romeinse Rijk Grieken en Romeinen LES 2 DE ROMEINEN JE LEERT hoe het Romeinse leger werkt; dat wegen belangrijk zijn voor de Romeinen; hoe Romeinen wonen. 5000 jaar * = Hallo in het Latijn (de taal van de Romeinen).

Nadere informatie

LES 12. Dood door bedrog. Sabbat. Zondag

LES 12. Dood door bedrog. Sabbat. Zondag LES Dood door bedrog Sabbat Lees 2 Samuël 11 en. Zondag Lees "Dood door bedrog" Teken een stel grote lippen. Schrijf hierop de leertekst, knip ze uit en plaats ze waar jij ze deze hele week kunt zien.

Nadere informatie

Introductie. De val van het Romeinse Rijk 2.1

Introductie. De val van het Romeinse Rijk 2.1 2? 66 Introductie Dit hoofdstuk gaat over de vroege middeleeuwen. De middeleeuwen zijn namelijk op te delen in drie delen: de vroege, hoge en late middeleeuwen. De vroege middeleeuwen beginnen rond het

Nadere informatie

Het Schietpatroon INHOUDSOPGAVE

Het Schietpatroon INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE Overzicht... 3 De Houding aan de lijn... 4 Pijl opzetten (Kepen)... 5 Booghand en koordhand plaatsen... 6 Concentratie... 7 Vooraantrek... 8 Aantrek... 9 Ankeren... 10 Mikken... 11 Doortrekken

Nadere informatie

Mens- en wereldbeeld - HV 12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/61301

Mens- en wereldbeeld - HV 12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/61301 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 25 June 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/61301 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

1. Inleiding. 2. Materiaal. 3. De delen van de dwarsfluit?

1. Inleiding. 2. Materiaal. 3. De delen van de dwarsfluit? 1. Inleiding Je wil graag dit wondermooie instrument leren bespelen. Om je hierin op weg te helpen, geef ik jou graag de volgende tips mee. + Zorg ervoor dat je ergens rustig en aandachtig kan werken.

Nadere informatie

DE WESTELIJKE LAAGLANDGORILLA

DE WESTELIJKE LAAGLANDGORILLA DE WESTELIJKE LAAGLANDGORILLA Toen onderzoekers meer dan 100 jaar geleden voor het eerst een gorilla zagen schrokken ze zich een ongeluk. Dat is ook niet zo gek! Een gorilla kan er gevaarlijk uitzien!

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

Kopstukken. Vorsten, regenten & burgers. Hollanders in beeld

Kopstukken. Vorsten, regenten & burgers. Hollanders in beeld Kopstukken Vorsten, regenten & burgers Hollanders in beeld VORSTEN, REGENTEN & BURGERS Wie liet er een portret van zich maken? In de Gouden Eeuw ging het goed met Holland. Burgers werden steeds rijker.

Nadere informatie

Schets 3 Een onmogelijke opdracht

Schets 3 Een onmogelijke opdracht Schets 3 Een onmogelijke opdracht A. Doel 1. Betekenis benoemen. Ook dit wonder is een teken dat heenwijst naar de nieuwe hemel en de nieuwe aarde. De Heere Jezus laat zien dat Hij gekomen is om te behouden.

Nadere informatie

1 NAtuur & Milieu help de bijen! help de bijen! PLAATS EEN NATUUR & MILIEU BIJENHOTEL

1 NAtuur & Milieu help de bijen! help de bijen! PLAATS EEN NATUUR & MILIEU BIJENHOTEL 1 NAtuur & Milieu help de bijen! help de bijen! PLAATS EEN NATUUR & MILIEU BIJENHOTEL Bijen hebben het moeilijk in ons land. Natuur & Milieu wil ze daarom samen met bedrijven en organisaties de helpende

Nadere informatie

Wereldsteden ontdekken met Ben en Binkie

Wereldsteden ontdekken met Ben en Binkie Wereldsteden ontdekken met Ben en Binkie AMSTERDAM Praag Parijs Sydney Ben Kom met ons mee! Binkie Juwelen van steden de mooiste steden van de wereld 3 e verdieping Schiet op, Binkie! Parijs Bewaar het

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Week les 2. Keizer en Kerst

Week les 2. Keizer en Kerst Week les 2. Keizer en Kerst Je ouders kennen het begin van het kerstevangelie misschien nog wel uit het hoofd: En het geschiedde.... Dit lijkt heel veel op het woord geschiedenis eschiedenis. Er is ook

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6

Naam: De Romeinen. Vraag 1. De Romeinen hebben veel gebouwd. Noem vijf verschillende toepassingen. pagina 1 van 6 Naam: De Romeinen De Romeinse bouwkunst. De Romeinen behoren tot de beste bouwers uit de geschiedenis. Ze bouwden tempels, riolen, waterleidingen, wegen, kanalen, huizen, aquaducten, havens, bruggen en

Nadere informatie

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 De Kerk Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 2 1. Geschiedenis De grote bevolkingsgroei in de tweede helft van de 14de eeuw maakte het noodzakelijk nieuwe kerken

Nadere informatie

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN e-book Deze serie bestaat uit... 978-94-6175-209-3 (HB) 978-94-6175-153-9 (HB) 978-94-6175-963-4 (e-book) 978-94-6175-967-2 (e-book) 978-94-6175-210-9 (HB) 978-94-6175-155-3 (HB) 978-94-6175-154-6 (HB)

Nadere informatie

Soms kan het te moeilijk zijn om wat diep in je leeft uit te spreken. Soms durf je dat gewoon niet, voor niemand niet.

Soms kan het te moeilijk zijn om wat diep in je leeft uit te spreken. Soms durf je dat gewoon niet, voor niemand niet. Ontmoetingskerk - Laren NH - 3 november 2013 2 Koningen 2 Hoe zwaar kan het voor je zijn om afscheid te moeten nemen. Wat gaat er door je heen, als je iemand moet loslaten. Red ik het wel zonder de ander,

Nadere informatie

Menze Fernandus van Houten

Menze Fernandus van Houten Liturgieboekje bij het afscheid van Menze Fernandus van Houten * Groningen, 10 februari 1931 Tolbert, 21 februari 2016 in een samenkomst op donderdag 25 februari 2016, om 11.00u in de Gereformeerde Kerk

Nadere informatie