Essay Erasmus & Machiavelli

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Essay Erasmus & Machiavelli"

Transcriptie

1 Essay Erasmus & Machiavelli Martijn Huisman GVS I (CH1003) drs. G.A. Noordzij Martijn Huisman All Rights Reserved

2 Inhoudsopgave Blz. 1 Blz. 2/3 Blz. 3/4 Blz. 4/5 Blz. 5/6/7 Blz. 8 Blz. 9 Inhoudsopgave & inleiding De Duitse Reformatie Erasmus Machiavelli Conclusie & aanbeveling Nawoord Literatuurlijst Inleiding In 1547 versloeg keizer Karel V bij Mühlberg in Duitsland de protestantse alliantie, ook wel bekend als het Schmalkaldische Verbond. 1 De verliezers aan protestantse zijde werden gedwongen verdragen aan te gaan met Karel, die door de overwinning heel Duitsland in handen kreeg. Het is algemeen bekend dat een land veroveren over het algemeen makkelijker is dan het land behouden en controleren nadat het veroverd is. Men kan verschillende methoden gebruiken om een land na verovering onder de duim te houden. Keizer Karel V zal Duitsland een jaar lang onder zijn controle hebben, en om deze controle te behouden wil Karel een adviseur aanstellen. Het doel van deze adviseur zal zijn om de controle te behouden over Duitsland met zo min mogelijk geweldsmiddelen, omdat Karel daar het geld niet voor heeft. Twee personen die geschreven hebben over hoe een staat te besturen zijn de Nederlander Desiderius Erasmus en de Italiaan Niccolò Machiavelli. Het doel van deze essay is dan ook het kiezen van een adviseur voor keizer Karel V, waarbij de keuze bestaat uit Erasmus of Machiavelli. De vraagstelling waar deze essay antwoord op zal pogen te geven is dan ook: Welke politieke houding zou voor keizer Karel V meer geschikt zijn om de controle over het land vast te houden? De politieke houding van Erasmus, of die van Machiavelli? 1 ( ) & Robisheaux, Thomas, `Rural society and the search for order`, in Reader 1 Geschiedenis van Vroegmoderne Westerse Samenlevingen (2007/2008) Martijn Huisman All Rights Reserved

3 De Duitse Reformatie In 1517 begon het proces van Reformatie in Duitsland, nadat Luther zijn stellingen tegen het katholieke aflatensysteem had geschreven en gepubliceerd 2. Zijn teksten zouden al snel heel Europa doorgaan, waarbij zijn teksten ook bij de zogenaamde elite (humanisten, waaronder ook Erasmus) aanspraak maakten. Hoewel Luther ook aanhang kreeg in andere landen in Europa, hadden zijn teksten veruit de meeste invloed in Duitsland. Dit kwam doordat de situatie in Duitsland anders lag dan in andere landen. Niet alleen op godsdienstig gebied, maar ook op sociaal en politiek vlak was en onrust leek de tijd rijp voor verandering. 3 In 1525 braken er in Duitsland massale opstanden uit onder de boeren en landwerkers. Voor deze opstand, die de boeken in zou gaan als de Boerenoorlog, zijn diverse redenen aan te wijzen. Deze redenen zijn van belang, omdat keizer Karel V en een nog aan te stellen adviseur in 1547 met deze omstandigheden rekening kunnen houden. Zo zal keizer Karel V door te kijken naar de oorzaken van de Boerenoorlog een herhaling ervan kunnen voorkomen en zijn positie en controle over het land behouden. Ten eerste was er onder de boeren en landwerkers ontevredenheid over de sociale en economische situatie. Door steeds grotere uitbuiting en beperking van de boeren door zowel lokale heren als van de kerk, was er een diepe antipathie en antiklerikalisme ontstaan. De bevolking was dus al zeer ontevreden over de sociale structuur die bestond in Daarbij kwam de economische crisis die op dat moment heerste in de agriculturele sector. Er was een tekort aan graan door misoogsten en de prijzen gingen omhoog. Boeren hielden na afdracht aan de heer en/of de kerk, nog maar net genoeg over om zelf in leven te blijven. Vele heren weigerden in deze moeilijke tijden de belastingen op te schorten of te verlagen, wat leidde tot meer ontevredenheid en haat tegen de bestaande sociale orde. Ook het onttrekken van bossen, weiden en dergelijke aan de gemeenschap en het plaatsen daarvan onder privé bezit van de heren droeg bij aan de antipathie tegen de heren. 2 ( ) 3 Robisheaux, `Rural society and the search for order`, Robisheaux, `Rural society`, 169 & Pettegree, Andrew, `The Early Reformation in Europe`, in Reader 1 Geschiedenis van Vroegmoderne Westerse Samenlevingen (2007/2008) Martijn Huisman All Rights Reserved

4 Tenslotte hadden de teksten van Luther, die in 1525 massaal waren doorgedrongen tot de geletterde bevolking via boeken en pamfletten, een grote invloed. De opstand kreeg een theologische basis waarop de economische en sociale ontevredenheid tot uiting kwam. Uiteindelijke werd de opstand neergeslagen, maar duidelijk was geworden dat de protestantse beweging niet zomaar zou verdwijnen. In 1531 verenigden de Duitse protestanten zich in het Schmalkaldisch Verbond. Verzoening tussen dit verbond en de katholieken mislukte, en in 1546 brak de Schmalkaldische Oorlog uit. De protestantse alliantie werd in 1547 beslissend verslagen door keizer Karel V bij de Duitse plaats Mühlberg, en werd vervolgens gedwongen verdragen aan te gaan met Karel. 5 Hierdoor kreeg Karel de macht over heel Duitsland. In 1547 bestaat Duitsland nog steeds uit veel kleine staten en steden, waar religieuze verdeeldheid is (katholieken en protestanten) en waar bovendien economische, sociale en politieke onrust heerst. Keizer Karel V en zijn adviseur zullen om de controle te behouden over Duitsland zich moeten richten op deze problemen. Erasmus Erasmus heeft zijn ideeën over het besturen van een staat verwerkt in een traktaat over hoe een Christelijke prins zich zou moeten gedragen (The Education of a Christian Prince). Volgens Erasmus moet de vorst nooit vergeten dat zijn welvarendheid en macht afhankelijk zijn van de bevolking. De vorst zal een goed reputatie krijgen als hij goede daden verricht. Omdat de mensen hun (goede) vorst maar al te graag imiteren zullen goede daden de positie van de vorst verstevigen. De belangrijkste taak van een vorst volgens Erasmus is het land in een betere staat achter te laten dan de staat waarin hij dat land verkreeg. Door goede daden, waaronder het land verbeteren, behoudt de vorst dus de steun van het volk en houdt daarmee de controle over het hele land en het volk. 6 De vorst is voor het landsbestuur en het naleven van de gemaakte wetten afhankelijk van ambtenaren. Daarom is het van groot belang dat hij persoonlijk goede en capabele ambtenaren aanstelt en deze controleert. De vorst is hét voorbeeld voor de ambtenaren, daarom moet de vorst altijd het goede voorbeeld geven en dezelfde instelling verwachten van zijn ambtenaren. 5 ( ) & Robisheaux, `Rural society and the search for order`, Alinea gebaseerd op Born, Lester K., `Some notes on the Political Theories of Erasmus`, in The Journal of Modern History Vol. 2, No. 2. (Jun., 1930), Martijn Huisman All Rights Reserved

5 In vredestijd heeft de vorst een belangrijke functie te vervullen, namelijk het verbeteren van het land. Er zijn duizenden taken te verrichten in vredestijd voor het verbeteren van het land, zoals bijvoorbeeld het verbeteren van steden en de landbouw. Ook het verlichten van de lasten van de lagere klassen en het bestrijden van criminaliteit behoren tot het verbeteren van het land. Als de vorst al zijn tijd in vredestijd besteed aan deze verbeteringen, zal hij geen tijd hebben voor hetgeen Erasmus zo veracht: oorlog. Het ideaal van de vorst moet zijn om het land wat hij heeft te verbeteren, niet door het te vergroten door middel van oorlog. 7 De wijze vorst onthoudt zich volgens Erasmus van oorlog door zijn wijsheid. Oorlog brengt alleen maar ellende mee voor de bevolking, en moet dus door de vorst worden gezien als laatste middel. De mens is goed en vreedzaam, terwijl dieren geen moraal hebben en oorlog voeren. Een goede en wijze vorst moet ten alle tijd verlangen naar vrede, zeker met buurlanden, want een staat kan volgens Erasmus niet lang overleven zonder vriendelijke buren. De vorst moet bij elke handeling het algemene belang in de gaten houden. Bij een meningsverschil tussen vorsten zou eerst moeten worden gezocht naar andere oplossingen, voor het volk op te zadelen met oorlogen. 8 Mocht er toch oorlog komen, dan is loyaliteit en liefde van de bevolking de beste verdediging tegen die vijanden. Die loyaliteit en liefde heeft de vorst verkregen door het goede voorbeeld te geven, goede daden te verrichten en het land te verbeteren in vredestijd. 9 Machiavelli Machtsgebieden die veroverd worden en die toebehoren tot hetzelfde land (zoals in het geval van de overwinning op het Schmalkaldisch Verbond) en dezelfde taal hebben zijn zeer eenvoudig in handen te houden volgens Machiavelli. 10 Om de macht te behouden stelt hij dat het voldoende is om de vroegere machthebbers van dat machtsgebied uit te roeien. De mensen zullen zich koest houden als hun levensomstandigheden hetzelfde blijven en er geen nieuwe gewoonten en gebruiken hun intrede doen. Uitroeiing van de vroegere machthebbers en het intact laten van wetten en belastingen zijn volgens Machiavelli genoeg om een veroverd gebied te behouden. 7 Erasmus, Desiderius, `The Education of a Christian Prince`, in Reader 1 Geschiedenis van Vroegmoderne Westerse Samenlevingen (2007/2008) 118, 119, 121, Erasmus, `The Education of a Christian Prince`, Born, Lester K., `Some notes on the Political Theories of Erasmus`, Machiavelli, Niccolò, F. van Dooren (ed.), `De heerser`, in Reader 1 Geschiedenis van Vroegmoderne Westerse Samenlevingen (2007/2008) Martijn Huisman All Rights Reserved

6 Verder moet de vorst mensen ofwel strelen ofwel vernietigen. Iemand die licht wordt aangepakt zal zich willen wreken, de ander die zwaar geweld wordt aangedaan kan zich niet meer wreken. Volgens Machiavelli is er sprake van goede en kwade wreedheid. Goede wreedheid is plotseling en incidenteel om de macht te behouden, kwade wreedheid is stelselmatig en in frequentie toenemende wreedheid. Goede wreedheid is volgens Machiavelli gerechtvaardigd om de positie te handhaven. 11 Een ander belangrijk punt van Machiavelli is het verlangen om bezit te verwerven. Volgens Machiavelli is dit heel natuurlijk en normaal. Wanneer vorsten aan hun verlangen om te veroveren gestalte geven, zullen zij geprezen (of in ieder geval niet bekritiseerd) worden volgens Machiavelli. Als een vorst dus verlangt naar verovering en de middelen heeft om aan dit verlangen gestalte te geven moet hij dit altijd doen. 12 Machiavelli maakt onderscheid tussen twee manieren van strijden; door middel van wetten (mens) en door middel van geweld (dier). Een vorst moet zich zowel als mens als dier kunnen gedragen om zijn positie te behouden. In het gedragen als een dier maakt hij onderscheid tussen een vos en een leeuw. De leeuw (kracht) is nodig om krachtig te kunnen optreden tegen de vijanden van de vos, terwijl de vos (slim en sluw) juist valstrikken opspoort voor de leeuw. Machiavelli merkt op dat mensen van nature slecht zijn en hun woord niet houden, en dat de vorst dit daarom ook niet hoeft te doen. De vorst moet dus de sluwheid van de vos bezitten. Als hij deze sluwheid verbergt, zal hij altijd mensen kunnen bedriegen en zelf zijn positie in stand kunnen houden. 13 Voor een vorst is het niet noodzakelijk dat hij over bovengenoemde eigenschappen beschikt, maar het moet wel lijken alsof hij over ze beschikt. De vorst moet zich in het openbaar altijd zo presenteren dat de goede eigenschappen gezien worden. Zoals Machiavelli zegt: Iedereen ziet wat je schijnt, weinigen voelen wat je bent. Zo hoeft een vorst dus niet godsdienstig zijn, als het maar lijkt alsof hij godsdienstig is. Eigenschappen als barmhartigheid en betrouwbaarheid juicht Machiavelli wel toe, maar de vorst moet wanneer de situatie daarom vraagt ook op tegenovergestelde eigenschappen kunnen schakelen. De vorst moet dus die eigenschappen die hij veinst afstemmen op de situatie. 14 De vorst moet tenslotte zorgen dat hij een goede reputatie opbouwt bij het volk. Dit doet hij door bij al zijn daden grootheid, moed, ernst en kracht uit te stralen. Met betrekking tot privé zaken van onderdanen moet hij uitstralen dat zijn oordelen en beslissingen onherroepelijk zijn Machiavelli, `De heerser`, Machiavelli, `De heerser`, Machiavelli, `De heerser`, Machiavelli, `De heerser`, Machiavelli, `De heerser`, Martijn Huisman All Rights Reserved

7 De vorst moet bang zijn voor twee zaken: binnenlands gevaar van onderdanen en buitenlands gevaar van vreemde mogendheden. Door zijn goede reputatie zal niemand tegen de vorst zijn, terwijl een goed leger de vorst beschermt tegen vijanden uit andere landen. Het is natuurlijk maar de vraag hoe een vorst een goede reputatie opbouwt als hij mensen uitroeit, en het land constant in oorlog verkeerd. 16 Conclusie & aanbeveling Om een vergelijking te kunnen maken moet men eerst kijken naar het doel van de oorspronkelijke werken van Erasmus (The Education of a Christian Prince) en Machiavelli (De heerser). Een tekst moet immers worden bekeken in de context waarin het werd geschreven. Erasmus schreef een algemene aanbeveling voor christelijke vorsten, zoals keizer Karel V. Machiavelli schreef zijn boek echter met een ander doel. Italië bestond in de periode dat Machiavelli leefde niet maar was een gebied bestaand uit stadstaten, ernstig verzwakt door onder andere invallen van buitenlandse mogendheden. Machiavelli streefde naar een verenigd en krachtig Italië (zoals de Romeinse Republiek). De heerser is dan ook geschreven met dit doel, namelijk het ontstaan van een sterke heerser in zijn geboortestad Florence die Italië zal veroveren en verenigen. Vanuit dit oogpunt bezien is Erasmus meer toepasbaar op Karel V in Duitsland in 1547 dan Machiavelli. A ls we kijken naar de situatie in 1547 in Duitsland dan zien we dat er een religieuze strijd gaande is tussen de katholieken en de protestanten. Om de religieuze problemen op te lossen of te verzachten lijkt een vorst gewenst die verstand van religieuze zaken heeft en beide partijen kan verzoenen. Erasmus gaat uit van een christelijke vorst die ten alle tijde vrede moet willen, Machiavelli gaat uit van een vorst die moet doen alsof hij religieus is om zijn eigen positie te verbeteren. De keuze voor de christelijke vorst van Erasmus is in dit geval beter. Als we nu kijken naar hoe Erasmus en Machiavelli denken over het behoud van de controle (waar keizer Karel V het uiteindelijk om te doen is) zien we wezenlijke verschillen. Machiavelli pleit voor het uitroeien van de vorige machthebbers en het intact laten van bestaande wetten en belastingen. Het is ernstig te betwijfelen of deze methode zou werken, omdat Duitsland bestond uit allerlei stadstaatjes en gebieden met verschillende heren. Het uitroeien van vorige machthebbers is dus niet mogelijk, alleen het uitroeien van de leiders van het Schmalkaldisch Verbond is mogelijk. Bovendien kan het intact laten van wetten en belastingen juist een tegenovergesteld effect hebben: in 1525 ontstond juist de Boerenopstand door deze wetten en belastingen. 16 Machiavelli, `De heerser`, Martijn Huisman All Rights Reserved

8 Erasmus legt de nadruk op het uitvoeren van goede daden waarmee de christelijke vorst aanzicht verwerft onder de bevolking. In vredestijd (waar een goede en wijze vorst altijd naar hoort te streven) moet de vorst alles op alles zetten om het land te verbeteren. Het verbeteren van steden en de landbouw en het verlichten van belastingen voor de lagere klassen zal voor minder armoede zorgen in Duitsland en voor meer aanzien voor de vorst. Ook door de keizer eerlijk aangestelde en gecontroleerde ambtenaren zullen de vorst een groter aanzien geven. We hebben gezien dat loyaliteit en liefde van de bevolking de beste verdediging zijn tegen vijanden. Door zijn aanzien en goede daden en zijn goede contacten met buurtlanden zal keizer Karel V beschikken over een goede verdediging tegen zowel binnenlandse als buitenlandse vijanden. De vorst moet van Machiavelli ook gebruik maken van geweldsmiddelen (de leeuw). Keizer Karel V heeft echter geen geld, en wil zo weinig mogelijk gebruik maken van die geweldsmiddelen. Daarom is deze voorgestelde politiek van Machiavelli niet toepasbaar voor Karel. Erasmus daarentegen pleit juist voor vrede, en door middel van binnenlandse verbeteringen en goede daden zal de vorst zijn controle behouden over de bevolking. Voorts moeten men niet vergeten dat er in Duitsland een groot geletterd publiek is. Dit publiek zal meer zien in de christelijk humanistische ideeën van Erasmus (waar zij al bekend mee waren door Luther) dan van Machiavelli. Machiavelli is bovendien te zien als dé grote voorstander van het Italiaanse nationalisme, en heeft in die zin weinig uitstraling op de Duitse bevolking. Bovendien zagen de Italianen de Duitsers als vanouds als barbaren. Het is dus maar zeer de vraag of Machiavelli met zijn achtergrond en ideeën indruk kan te maken op het Duitse publiek, laat staan dat hij Karel V van goede adviezen kan voorzien. Machiavelli heeft zijn werken geschreven om Italië verenigd te krijgen, niet om adviezen te geven over hoe een christelijke vorst een veroverd christelijk land kan besturen. 17 Na het lezen van de teksten over de Duitse Reformatie, Erasmus en Machiavelli is het dan ook mijn conclusie dat er maar één keuze kan zijn voor keizer Karel V wat betreft het aanstellen van een adviseur; Desiderius Erasmus. Erasmus heeft goedkope oplossingen om het land in handen te houden. De vorst geliefd(er) raken onder de bevolking, geen duur leger nodig hebben, en bovendien het land verbeteren op allerlei gebieden. 17 Ingersoll, David. E, `The Constant Prince: Private Interests and Public Goals in Machiavelli, in The Western Political Quarterly Vol. 21, No. 4. (Dec., 1968), Martijn Huisman All Rights Reserved

9 Nawoord Via dit nawoord wil ik mijn ongenoegen uiten over de opdracht en de daarbij verwachtte uitwerking. Ik ben al aan meer dan vier bladzijden gekomen (inclusief voetnoten) met mijn essay, en vond dit veel te weinig ruimte. Naar mijn mening is een goede vergelijking tussen Erasmus en Machiavelli niet te trekken in vier bladzijden, helemaal niet als daarbij ook nog de Duitse Reformatie behandeld dient te worden. Ik heb dan ook uit mijn essay veel zaken weg moeten laten, terwijl ik wel gebruikte zaken drastisch heb moeten inkorten. Zodoende is er een versimpeling opgetreden die voor mijn gevoel drastisch af doet aan wat Erasmus en Machiavelli ooit geschreven hebben en daarbij in gedachten hadden. Bovendien heb ik alles behalve het maximale uit de gebruikte bronnen kunnen halen. Zo heb ik de twee aanvullende teksten over Machiavelli amper kunnen gebruiken, omdat dit vanwege de complexiteit te veel plek in had genomen. Samenvattend ben ik dan ook ontevreden over de opdracht, maar ook zeer ontevreden over het uiteindelijke resultaat (dit essay.). Martijn Huisman 13/12/ Martijn Huisman All Rights Reserved

10 Literatuurlijst Born, Lester K., `Some notes on the Political Theories of Erasmus`, in The Journal of Modern History Vol. 2, No. 2. (Jun., 1930), Erasmus, Desiderius, `The Education of a Christian Prince`, in Reader 1 Geschiedenis van Vroegmoderne Westerse Samenlevingen (2007/2008) Ingersoll, David. E, `The Constant Prince: Private Interests and Public Goals in Machiavelli, in The Western Political Quarterly Vol. 21, No. 4. (Dec., 1968), Machiavelli, Niccolò, F. van Dooren (ed.), `De heerser`, in Reader 1 Geschiedenis van Vroegmoderne Westerse Samenlevingen (2007/2008) Parkinson, G. H. R., `Ethics and Politics in Machiavelli`, in The Philosophical Quarterly Vol. 5, No. 18. (Jan., 1955), Pettegree, Andrew, `The Early Reformation in Europe`, in Reader 1 Geschiedenis van Vroegmoderne Westerse Samenlevingen (2007/2008) Robisheaux, Thomas, `Rural society and the search for order`, in Reader 1 Geschiedenis van Vroegmoderne Westerse Samenlevingen (2007/2008) Martijn Huisman All Rights Reserved

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

JOOST VAN DEN VONDEL. Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová

JOOST VAN DEN VONDEL. Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová JOOST VAN DEN VONDEL Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová 1. Geboren in Duitsland op 17 november 1587 Overleden te Amsterdam op 5 februari 1679 Vanaf 1596 leefde hij in Amsterdam 2. Streven naar

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

4 Heer, u hebt aan de mensen uw regels gegeven. Zo weet ik wat ik moet doen. 5 Ik wil leven volgens uw wetten, en dat volhouden, elke dag weer.

4 Heer, u hebt aan de mensen uw regels gegeven. Zo weet ik wat ik moet doen. 5 Ik wil leven volgens uw wetten, en dat volhouden, elke dag weer. Psalmen Psalm 119 Heer, ik wil leven volgens uw wetten 1 Gelukkig zijn mensen die altijd het goede doen, die leven volgens de wet van de Heer. 2 Gelukkig zijn mensen die altijd denken aan de woorden van

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Het verhaal van de 80 jarige oorlog!

Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Het verhaal van de 80 jarige oorlog! Filips II erft het grote "Europese Rijk" van zijn vader Karel V. Om te beginnen gaat hij strenge belastingen heffen. 1 Na een aantal jaar vertrekt hij naar Spanje,

Nadere informatie

naar God Verlangen Thema: juni welkom in de open deur dienst voorganger: ds. W. Dekker muziekteam: Theda, Lisette, Rik Aart-Jan en Nathan

naar God Verlangen Thema: juni welkom in de open deur dienst voorganger: ds. W. Dekker muziekteam: Theda, Lisette, Rik Aart-Jan en Nathan welkom juni in de open deur dienst 19 2016 Thema: Verlangen naar God n.a.v. Psalm 42 voorganger: ds. W. Dekker muziekteam: Theda, Lisette, Rik Aart-Jan en Nathan organist: Christian Boogaard Welkom en

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Vwo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Daar is een militaire oorzaak voor. Benoem die oorzaak

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

Examen HAVO. geschiedenis (nieuwe stijl)

Examen HAVO. geschiedenis (nieuwe stijl) geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 22 mei 9.00 12.00 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen; het examen bestaat

Nadere informatie

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij.

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. Werkblad Introductie 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 2. PETJE OP, PETJE AF: WAAR OF NIET? Zijn de volgende zinnen

Nadere informatie

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Dames en heren, allen hier aanwezig. Het is voor mij een grote eer hier als pas benoemde burgemeester

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com

Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Inhoud college Bespreking opdracht 4 Pauze Bespreking opdracht 5 Opdracht 4 Studenten kunnen uitleggen

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

zondag 13 maart 2016 in het Kruispunt

zondag 13 maart 2016 in het Kruispunt zondag 13 maart 2016 in het Kruispunt lezing oude testament (lector) Jesaja 58, 1-10 lied Liedboek 537, 1. 2. Zo spreekt de Heer die ons... lezing nieuwe testament (lector) Lukas 20, 9-19 lied Liedboek

Nadere informatie

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer gelezen dan eigenlijk stond aangegeven. Die gaan over

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen Tijdvak 3 Toetsvragen 1 Op veel afbeeldingen wordt de Romeinse keizer Constantijn als een heilige afgebeeld met een stralenkrans om zijn hoofd. Welke reden was er om Constantijn als christelijke heilige

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - I Door de tijd heen De volgende historische gebeurtenissen hebben allemaal te maken met migratie en staan in willekeurige volgorde: 1 Afrikanen worden op slavenschepen naar Amerika gebracht om te werken

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

De lessen. Hieronder vind je een uitwerking van de lessen die komen gaan.

De lessen. Hieronder vind je een uitwerking van de lessen die komen gaan. De lessen Hieronder vind je een uitwerking van de lessen die komen gaan. Voor de lessen over het christendom heb je het lesboek Wegen van navolging nodig. Daarnaast neem je elke les het bronnenboek, een

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3)

Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Vervolg en einde van De Koude Oorlog: 1953-1995 (10.1 & 10.3) Na de dood van Stalin leek de Sovjet greep op het Oost Europa wat losser te worden. Chroesjtsjov maakte Stalins misdaden openbaar (destalinisatie),

Nadere informatie

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Oorzaken van de Eerste Wereldoorlog: invuloefening Werkblad bij het simulatiespel www.activehistory.co.uk Instructie: Vul het witte veld in terwijl je het

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis - Toelating Pabo. Tijdvak 5 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis - Toelating Pabo. Tijdvak 5 Toetsvragen Tijdvak 5 Toetsvragen 1 Rond 1500 konden Europese schepen steeds langere zeereizen maken dankzij het gebruik van nieuwe navigatiemiddelen. Welke nieuwe navigatiemiddelen werden gebruikt, en waarvoor? A

Nadere informatie

De vijftig vensters en de kenmerkende aspecten van de tien tijdvakken van de commissie De Rooy

De vijftig vensters en de kenmerkende aspecten van de tien tijdvakken van de commissie De Rooy De vijftig vensters en de kenmerkende aspecten van de tien tijdvakken van de commissie De Rooy In blauw: de tijdvakken en de kenmerkende aspecten (alleen uitgewerkt voor het en ). In oranje: de canonvensters,

Nadere informatie

3a. Denk opdracht- Wie ben ik?

3a. Denk opdracht- Wie ben ik? 3a. Denk opdracht- Wie ben ik? Instructie: Wie ben ik is een spel waarbij de kinderen gebruik maken van de hoofdpersonen uit de Opstand der Nederlanden: Johannes Calvijn, Angelus Merula, Willem van Oranje,

Nadere informatie

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin Examen Geschiedenis Geef de 7 tijdsvakken: Prehistorie :... 3500 v.c Stroomculturen : 3500 v.c 800 v.c Klassieke Oudheid : 800 v.c 500 n.c Middeleeuwen : 500 n.c 1450 n.c Nieuwe tijd : 1450 n.c 1750 n.c

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden

Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden Bij Marcus 1 - de doop van Jezus Ik weet niet hoe goed u al de zondagsbrief hebt gelezen. Maar wellicht is u opgevallen dat er helemaal bovenin staat dat

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II Door de tijd heen De volgende historische verdragen staan in willekeurige volgorde: 1 Door de Vrede van Brest-Litovsk tussen het Duitse keizerrijk en het communistische Rusland kunnen de Duitse generaals

Nadere informatie

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648)

Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) 1 Ontstaan van de Gouden Eeuw (1588-1648) H!to"sche context Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 meneervanempel.nl 2 Hoofdvraag Waardoor ontstond in de Republiek de Gouden Eeuw, 1588-1648?

Nadere informatie

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid)

Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Resultaten en conclusies Israël onderzoek (uitgebreid) Hieronder volgen de resultaten van het Israël onderzoek wat de EO in de afgelopen weken heeft laten uitvoeren. Veel stellingen zijn in een 5- puntsschaal

Nadere informatie

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN Een leerling van Hazrat Inayat Khan (Een kopie van de uitgave van) The Sufi International Headquarters Publishing Society 1 Liefde ontwikkelt zich tot harmonie en uit harmonie

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7

De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 De koude oorlog Jesse Klever Groep 7 1 Voorwoord Tijdens het maken van mijn spreekbeurt over Amerika kwam ik de Koude oorlog tegen. De koude oorlog leek mij een heel interessant onderwerp waar ik niet

Nadere informatie

Refo500 is het internationale platform dat kennis, deskundigheid, ideeën, producten en activiteiten aanbiedt naar aanleiding van 500 jaar reformatie.

Refo500 is het internationale platform dat kennis, deskundigheid, ideeën, producten en activiteiten aanbiedt naar aanleiding van 500 jaar reformatie. Refo500 is het internationale platform dat kennis, deskundigheid, ideeën, producten en activiteiten aanbiedt naar aanleiding van 500 jaar reformatie. In 1517 maakte Maarten Luther in de Duitse stad Wittenberg

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2008-I

Eindexamen geschiedenis havo 2008-I De koloniale relatie tussen Nederland(ers) en Nederlands-Indië De volgende gebeurtenissen uit de geschiedenis van Nederlands-Indië staan in willekeurige volgorde: 1 Johannes van den Bosch introduceert

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Week 2. De Renaissance Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com

Week 2. De Renaissance Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Week 2. De Renaissance Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Inhoud college Bespreking opdracht 1 Pauze Bespreking opdracht 2 Opdracht 1 Studenten kunnen uitleggen

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Situering in tijd en ruimte

Situering in tijd en ruimte Situering in tijd en ruimte Rome groeide tussen 753 v.c. en 476 uit tot een echt wereldrijk. Binnen deze tijdspanne kunnen we drie periodes onderscheiden: Rome als koninkrijk, als republiek en tenslotte

Nadere informatie

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën.

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën. Beste leerling, Dit document bevat het examenverslag van het vak Geschiedenis (Pilot) vwo, eerste tijdvak (2014). In dit examenverslag proberen we zo goed mogelijk antwoord te geven op de volgende vraag:

Nadere informatie

Inhoud. Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal van Jill 17

Inhoud. Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal van Jill 17 Fragment uit Colin Tipping Radicaal Vergeven (opmaak is anders dan in het boek zelf) Inhoud Voorwoord bij de Nederlandse uitgave 7 Woord vooraf 9 Inleiding 11 Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal

Nadere informatie

Geschiedenis van China

Geschiedenis van China Geschiedenis van China Periodes: Shang dynastie 1766 1046 v.chr. Zhou dynastie 1046 256 v.chr. Han 206 v. Chr. 220 n.chr. Tang dynastie 618 907 Song dynastie 960 1279 Ming dynastie 1368 1644 Qing dynastie

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-KB 2003

Examenopgaven VMBO-KB 2003 Examenopgaven VMBO-KB 2003 tijdvak 1 woensdag 21 mei 09.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

Canonvensters Michiel de Ruyter

Canonvensters Michiel de Ruyter ARGUS CLOU GESCHIEDENIS LESSUGGESTIE GROEP 8 Canonvensters Michiel de Ruyter Michiel Adriaanszoon de Ruyter werd op 23 maart 1607 geboren in Vlissingen. Zijn ouders waren niet rijk. Michiel was een stout

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Menze Fernandus van Houten

Menze Fernandus van Houten Liturgieboekje bij het afscheid van Menze Fernandus van Houten * Groningen, 10 februari 1931 Tolbert, 21 februari 2016 in een samenkomst op donderdag 25 februari 2016, om 11.00u in de Gereformeerde Kerk

Nadere informatie

Workshop zoeken naar bronnen

Workshop zoeken naar bronnen Workshop zoeken naar bronnen PWS INTRODUCTIEOPDRACHT Lees onderstaande tekst. Deze tekst bevat geen feitelijke onjuistheden. Toch voel je je bij deze tekst waarschijnlijk erg ongemakkelijk. Beredeneer

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze cursus is geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN e-book Deze serie bestaat uit... 978-94-6175-209-3 (HB) 978-94-6175-153-9 (HB) 978-94-6175-963-4 (e-book) 978-94-6175-967-2 (e-book) 978-94-6175-210-9 (HB) 978-94-6175-155-3 (HB) 978-94-6175-154-6 (HB)

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

De rijkdom van het evangelie

De rijkdom van het evangelie 22 sep 07 20 okt 07 17 nov 07 15 dec 07 12 jan 08 23 feb 08 22 mrt 08 10 mei 08 De rijkdom van het evangelie De gerechtigheid van God God maakt levend Ik ervaar meer dood dan leven Gods Geest en het echte

Nadere informatie

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/6

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/6 ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/6 EEN MAN NAAR GOD'S HART. Handelingen 13:22 INTRODUCTIE. 1. In zijn toespraak in Antiochië, gaat Paulus kort in op de geschiedenis van Israël, hij citeert een

Nadere informatie

Les 7 Drie Hollandse denkers

Les 7 Drie Hollandse denkers Les 7 Drie Hollandse denkers gatentekst versie 1 In de Nederlandse varen al eeuwenlang handelsschepen af en. Door de eeuwen heen werden niet goederen aangevoerd, maar zetten ook vreemdelingen aan wal.

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

ART HISTORY. V4 Renaissance 1400-1530

ART HISTORY. V4 Renaissance 1400-1530 ART HISTORY V4 Renaissance 1400-1530 Tijdlijn Renaissance = wedergeboorte van de klassieke cultuur De klassieken zijn het grote voorbeeld. Het aardse leven is belangrijk. De mens bepaalt het eigen lot.

Nadere informatie

Johannes 8 : 11. dia 1

Johannes 8 : 11. dia 1 Johannes 8 : 11 in de wet van Mozes stond het duidelijk (Deut. 22:22) als een man wordt betrapt met een getrouwde vrouw moeten beiden ter dood gebracht worden zowel de man als de vrouw met wie hij geslapen

Nadere informatie

Gemeente van Onze Heer Jezus Christus,

Gemeente van Onze Heer Jezus Christus, Gemeente van Onze Heer Jezus Christus, In het slot van Romeinen 8 vat Paulus samen waar het hem om te doen is. In zijn brief is hij de afgelopen drie hoofdstukken geprobeerd de gemeente te steunen. Hij

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren.

2 De oprichting van de VOC en de WIC zorgde ervoor dat overal op de wereld Zeeuwse en Hollandse schepen voeren. Tijdvak 6 Toetsvragen 1 In de Tijd van Vorsten en Regenten werden in ook in de Nederlanden de eerste handelstochten naar Azië georganiseerd. Hoe werden deze tochten gefinancierd? A De Nederlandse overheid

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

De ziekte van het hart en de genezing daarvan

De ziekte van het hart en de genezing daarvan De ziekte van het hart en de genezing daarvan ] لونلدية - dutch [ nederlands - Shaykh Sa ied ibn Alie ibn Wahf al-qahtaanie revisie: Yassien Abo Abdillah 2013-1434 مرض القلب و علاجه» بالة اهلونلدية «خ

Nadere informatie

Essay door Jojanneke Scheepers

Essay door Jojanneke Scheepers Waarom is er (nog steeds) op grote schaal honger en armoede in de wereld en hoe kunnen armoede en onderontwikkeling worden bestreden in een globaliserende wereld? Essay door Jojanneke Scheepers September

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance Tijdvakken Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance K.A. * Het begin van de Europese overzeese expansie * Het veranderende mens- en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een

Nadere informatie

Griekenland 336 v. Chr (bij de dood van Philippos van Macedonië ) Alexander de Grote opvolger Philippos van Macedonië.

Griekenland 336 v. Chr (bij de dood van Philippos van Macedonië ) Alexander de Grote opvolger Philippos van Macedonië. Kenmerkende aspecten: De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat De klassieke vormentaal van de Grieks Romeinse cultuur De ontwikkeling

Nadere informatie

Artikel Europakunde. Carla van der Poel 20 juni 2007. Susanne de Jong Communicatie 2A

Artikel Europakunde. Carla van der Poel 20 juni 2007. Susanne de Jong Communicatie 2A Artikel Europakunde Carla van der Poel 20 juni 2007 Susanne de Jong Communicatie 2A Toetreding Turkije tot de EU Wat moet er allemaal voor gebeuren? Sinds 3 oktober 2005 zijn Turkije en de EU de onderhandelingen

Nadere informatie

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22.

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22. Inhoudsopgave Voorwoord 1. Een gebed bij het begin van het nieuwe jaar Ik ben met u 2. Gods hand 3. Zegen Vrede met God 4. In de kerk 5. Is Deze niet de Christus? Deze ontvangt zondaars 6. Echte vrienden

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 24 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

Liturgische teksten en gebeden

Liturgische teksten en gebeden Liturgische teksten en gebeden Votum en groet Votum: Psalm 124:8 Groet: 1 Korintiërs 1:3 of 1 Timoteüs 1:2b of Openbaring 1:4b,5a of Genade zij u en vrede van God de Vader, door onze Heer Jezus Christus

Nadere informatie