nu en straks sofie sergeant (1975) studeerde orthopedagogiek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "nu en straks sofie sergeant (1975) studeerde orthopedagogiek"

Transcriptie

1 nu en straks Sofie Sergeant Saar De Buysere sofie sergeant (1975) studeerde orthopedagogiek aan de ugent en bewegingsexpressie in de hulpverlening aan de Fontys Hogeschool tilburg. Zij werkt al jaren met en voor mensen met een verstandelijke beperking, eerst vanuit de brugse voorziening Oranje en daarna vanuit Vormingscentrum Handicum. Momenteel woont sofie met haar gezin in berlijn. sinds 2012 werkt zij vanuit berlijn als wetenschappelijk medewerker voor de vakgroep disability studies ugent. daarnaast werkt zij ook als inhoudelijke en creatieve inspiratiebron voor vormingscentrum Handicum. illustraties: saar de buysere (1972) studeerde beeldende kunsten aan de KasK gent, geeft beeldende vorming aan personen met een beperking in het deeltijds kunstonderwijs, werkt regelmatig sociaal-artistieke projecten uit in samenwerking met verschillende organisaties (rocsa, Platform-K, Handicum, cirq, nucleo ) en is freelance beeldend kunstenaar/illustrator/vormgever. er was eens Er was eens een prinses. Ze speelde bij de bron. Ze speelde en genoot van het spel met haar gouden bal. De zon scheen, het spel was fijn, en plots gleed er een wolk voor de zon. Een onheilspellend licht scheen over de bron. De prinses schrok. Haar gouden bal liet ze uit haar handen glijden in de bron. De prinses werd heel triest en begon zachtjes te huilen. Niet getreurd, hoorde ze naast zich. Een vriendelijk ogende kikker keek haar gemoedelijk aan. Ik ben bij je. Elk sprookje gaat over leven, en over dood. Wat Nu en straks gemeen heeft met dit sprookje? Een sprookje verpakt een moeilijk thema, een mysterie, een boodschap, een levenswijsheid in een verhaal. En dit is exact wat wij ook hebben geprobeerd met Nu en straks : een moeilijk thema in een beeldverhaal weergeven zodat het thema toch bespreekbaar wordt. Saar en ik maakten dit beeldboek, met begeleidend handboek en het persoonlijk werkboek. De overkoepelende titel is Nu en straks. Het is het tweede beeldboek dat wij samen ontwerpen. Het eerste handelde over dementie en heet Dingske (verschenen bij Garant in 2010). Met Nu en straks willen we mensen met een verstandelijke beperking en hun ondersteuners handvaten aanreiken om te communiceren over een naderend levenseinde. Zoeken naar communicatiealternatieven is heel belangrijk om de dialoog met mensen met een verstandelijke beperking te faciliteren en te verdiepen. Dit artikel belicht de verschillende dimensies hiervan en geeft concrete voorbeelden. hoe het begon Saar De Buysere en Sofie Sergeant zijn zachtjes uitgedrukt twee heel verschillende persoonlijkheden. Onder het motto Je moet elke dag iets geks doen vatten we ooit samen het idee op om een kinderboek te maken (Prinses Waarom, uitgeverij Abimo, 2008). Saar geeft les in de Academie van Eeklo aan mensen met een beperking. Haar studenten maakten alle tekeningen voor het prentenboek. Toen hebben we iets ontdekt: we verstaan elkaar en we voelen 16 auteursbijdragen

2 beide een zekere leegte als we niet-creëren. Ik kan niet anders dan schrijven ; Saar kan niet anders dan tekenen. Haar tekeningen geven beeld aan mijn taal. Mijn taal ontstaat door haar beeld. Taal en beeld verknopen. Samen schrijven we een voor velen leesbaar verhaal. Sinds 2012 woon ik in Berlijn. Ik zocht naar een manier om mijn ervaring binnen Handicum 1 en mijn ideeën rond communicatie met mensen met een verstandelijke beperking vast te houden, neer te schrijven. Ik kreeg de kans om een doctoraat te starten aan de UGent, vakgroep Orthopedagogiek met promotor Prof. Dr. Geert Van Hove. Daarnaast bleef ik ook enkele uren per week werken voor vormingscentrum Handicum. Ik leerde de mooie en de gevaarlijke kanten van het thuiswerken kennen. Ik herken me dan ook in de woorden van Susanne Gannon in haar artikel over Doing Collective Biography : 1 WIEV, Handicum en VMG zijn nu samen VONX, een nieuwe vormingsorganisatie voor mensen met een verstandelijke beperking en hun omgeving. Vanaf deze zomer wonen de drie onder één dak in de Lijnmolenstraat 151 in Gent Sint- Amandsberg. The day-to-day business of being home has also been commented on by others. I had the luxury of a year off work to write my thesis, and I remember joking to someone that I was always first to respond to s as part of my work-avoidance techniques. I was interested in someone s comment about what would have happened if we hadn t structured deadlines into the process. 2 Ik zocht dus naar structuur, naar projecten en deadlines. We beslisten om Nu en straks te maken De communicatie met Saar verliep vrijwel steeds via mail, skype, gsm. Onze communicatie liep niet altijd vlot. Er waren kortsluitingen, met hierop stille periodes, er waren dwingende mails en soms zelfs dreigmails. Maar er was ook veel humor, een soort 2 Davies, B. & Gannon, S. (2006), p Vertaald naar het Nederlands: Ook anderen hadden het al over de dagelijkse bezigheid van het thuis zijn. Bij het schrijven van mijn thesis had ik het voordeel dat ik een jaar lang niet hoefde te gaan werken. Ik herinner me dat ik bij wijze van grap vertelde dat ik altijd als eerste s beantwoordde om werk te vermijden. ( ) Iemand stelde de interessante vraag wat er zou gebeurd zijn als we geen deadlines hadden ingebouwd. auteursbijdragen 17

3 resonantie, en een basisvertrouwen het komt altijd allemaal goed. Waarom ik schrijf over onze samenwerking? Het antwoord is drieledig. Ten eerste omdat ik een kunstenaar nodig heb om mijn verhaal te kunnen vertellen. Saar overtekent als het ware mijn woorden. Zo ontstaan tekeningen waardoor we met mensen met een verstandelijke beperking kunnen praten over het onzegbare: over ziek zijn, over dementie, over doodgaan Ten tweede omdat ik denk dat onze samenwerking inspirerend kan zijn voor mensen die personen met een verstandelijke beperking ondersteunen. Kunstenaars, mensen buiten onze zorgsector hebben geen orthopedagogische blik. Geen jargon met woorden als inclusie, ondersteuningsnood, zorgzwaarte en Vlaams Fonds nummer. De samenwerking met Saar heeft me geleerd dat samenwerken met iemand die hier niet in thuis is, heel zinvol kan zijn. Het helpt ons uit de orthopedagogische kramp. Stel: een persoon met een verstandelijke beperking wordt heel ernstig ziek. Dat wordt door de persoon en voor de omstanders als een moeilijk probleem ervaren. Vooraleer we dit als team problematiseren en vervolgens hier een orthopedagogisch handelingsplan rond opstellen, kunnen we ook proberen om het als iets normaals en menselijks te beschouwen: het is menselijk om ziek te worden, om dood te gaan. Het probleem mag er zijn, het verdriet mag er zijn, de kwaadheid mag er zijn. We kunnen kiezen om er over te spreken of om er niet over te spreken. Een ideaal palliatief proces bestaat niet. We mogen mild zijn voor elkaar. Ten derde omdat ik denk dat de struggle die Saar en ik meegemaakt hebben in het elkaar trachten te verstaan, kortsluitingen en humor inclusief, herkenbaar zijn. Als een persoon met een verstandelijke beperking in gesprek gaat met een ondersteuner over een delicaat thema als ziek worden, de dood, dan ervaart men ook vaak moeilijke stiltes, kwaadheid, explosie, kortsluitingen, maar soms kan het ook heel licht, en er zelfs gezellig aan toegaan. Het vertaalwerk van beeld naar woord naar beeld vraagt veel luisteren, goed kijken, en kunnen loslaten. Ik was niet de enige die besliste hoe een tekening eruit zou zien. Ik vond Saar soms eigenzinnig en zij vond dat ook van mij. One of the things we have talked about as a difficulty is the letting go of our own individual egos as we launch into the collectivity of the writing. 3 Als ondersteuners het beeldboek en het werkboek hanteren zullen ze vaak moeten vertalen: woorden geven aan beelden, beelden geven aan woorden. Ze gaan ook stil staan bij de vraag: wie bepaalt de agenda van het gesprek, of zoals Irene Tuffrey-Wijne 4 het uitdrukt: Wie houdt het boek vast, wie slaat de pagina om?. Moeten we met mensen met een verstandelijke beperking over hun ziekte en over doodgaan spreken? 5 Familie en professionele ondersteuners zijn vaak zeer bezorgd om het thema ziek zijn, doodgaan, openlijk te bespreken met mensen met een verstandelijke beperking. Ze zijn ongerust omdat ze niet weten hoe de persoon hierop gaat reageren. Zijn deze thema s niet te moeilijk, te bedreigend of te belastend? Kunnen we hen niet beter sparen door 3 Davies, B. & Gannon, S. (2006), p Vertaald naar het Nederlands: Eén van de moeilijkheden die we bespraken was het loslaten van onze individuele ego s als we collectief zouden gaan schrijven. 4 Irene Tuffrey-Wijne heeft een helder en praktijkgericht boek geschreven waar we graag naar verwijzen: How to Break Bad News to People with Intellectual Disabilities, A Guide for Carers and Professionals. 5 Uit Hoofdstuk 2: Wat doen we mensen aan in Sergeant, S. & De Buysere, S. (2013), p auteursbijdragen

4 deze thema s niet aan te kaarten en ze vooral gerust te stellen : zo erg is het niet bij jou, je gaat nog niet dood. Vaak horen we ook het argument dat deze mensen geen inschatting kunnen maken van het begrip tijd en dat ze dus als je hen bijvoorbeeld vertelt dat ze gaan sterven denken dat het direct zal gebeuren. Of opteren we toch beter voor de eerlijke communicatie en de juiste informatie? Een juist antwoord bestaat niet. In principe gaan we er in de zorgsector en in de medische wereld van uit dat iedereen recht heeft op informatie. Mensen met een verstandelijke beperking zijn in de eerste plaats mensen die recht hebben op begrijpelijke en juiste informatie. En het is ALTIJD moeilijk om mensen de pijnlijke waarheid te vertellen. Ook bij mensen zonder verstandelijke beperking laat het gezond verstand ons soms twijfelen of het wel zin heeft om de waarheid over de ziekte te vertellen. Voor elke mens moet de afweging gemaakt worden: wat brengt het bij? Wat maakt de mededeling kapot? Deze afweging gebeurt best door mensen die de persoon met een verstandelijke beperking al sinds lange tijd kennen en begeleiden. Het is onze ervaring dat een waarheidsmededeling op maat en zeer verstaanbaar voor iemand met een verstandelijke beperking het beste kan gebeuren door een gerespecteerde vertrouwenspersoon. De arts in aanwezigheid van een persoonlijke ondersteuner is vaak de persoon die de mededeling doet. De ondersteuner zal tijd moeten nemen om nadien op het gesprek terug te komen. Het is niet voldoende dat je iets één keer uitlegt. Je zal het meerdere keren moeten aankaarten, op verschillende manieren (eventueel met verschillende methoden) en in verschillende contexten. Het is ook niet eenvoudig om met mensen te praten over hoeveel tijd nog, wat gebeurt eerst, wat dan. Feit is dat we buiten onze traditionele verslaggeving moeten stappen en voor mensen met een verstandelijke beperking andere schema s moeten opstellen, zodat ze meer vat krijgen op de tijd. Spreken over tijd, ouder worden, doodgaan en ziek zijn is niet enkel aan de orde tijdens crisismomenten. Het is belangrijk dat ondersteuners over verschillende (ook moeilijke) thema s gesprekken aanknopen met mensen met een verstandelijke beperking. Soms hebben mensen (met een verstandelijke beperking) nooit geleerd om te reflecteren, in dialoog te gaan, feedback te krijgen, een eigen mening te formuleren of om met gevoelens en stress om te gaan. Een beeldboek over palliatieve zorg: waarom, voor wie? Het thema palliatieve zorg, ziekte en doodgaan is voor iedereen een confronterend en delicaat thema. Wat kan er nu, hoe moet het straks, en hoe kunnen we het mogelijk maken dat mensen kunnen genieten van het nu en straks, ook al is er weinig perspectief? Het is zeker niet evident om dit thema bespreekbaar te maken bij mensen met een verstandelijke beperking. Daarom creëerden we een boek met louter illustraties, over (ongeneeslijk) ziek worden, de gevolgen en alle emoties die hiermee gepaard gaan. We probeerden illustraties te creëren die niet kinderachtig maar wel mooi zijn, en die aanleiding geven tot gesprek over palliatieve zorg en doodgaan en/of over allerhande thema s die op dat moment voor die persoon belangrijk zijn. Toen we de illustraties testten 6, merkten we dat de ze ook jongeren en 6 In samenwerking met Prof. Dr. Geert Van Hove en 11 studenten van de vakgroep orthopedagogiek testten we de illustraties bij verschillende mensen met een verstandelijke beperking. auteursbijdragen 19

5 kinderen aanspreken en aanzetten tot reflectie en dialoog. Eerst ontwierpen we het beeldboek. Dat vraagt om uitleg: daarom creëerden we ook een uitgebreid handboek. Tot slot kwamen we op het idee ook voor zieke mensen zelf een instrument te maken zodat zij hun gesprekken, reflecties en ervaringen kunnen bijhouden tijdens het palliatief proces. Het beeldboek Nu en straks kan gebruikt worden om aan kinderen en volwassenen uitleg te geven over de thema s ongeneeslijk ziek zijn, palliatieve zorg en sterven en om deze delicate onderwerpen bespreekbaar te maken. Het beeldboek kan men inzetten om over het eigen ziekteproces te praten, of over de ongeneeslijke ziekte van een familielid, een medebewoner, Het is in eerste instantie ontwikkeld voor mensen met een verstandelijke beperking maar is ook geschikt voor een ruimer publiek zoals kinderen of mensen met psychische problemen. Naast het beeldboek is er een handboek met achtergrondinformatie voor ondersteuners en een werkboek voor de zieke persoon zelf. In het werkboek kan de persoon zelf of iemand uit het netwerk een persoonlijke notitie optekenen bij elke illustratie uit het beeldboek. Het werkwoord optekenen is hier heel belangrijk: we laten open of mensen hier tekenen, schrijven of de twee combineren. Ook andere creatieve processen moedigen we aan: foto s nemen en in het werkboek kleven, collages maken met tijdschriftknipsels Het handboek verschaft basisinformatie over ongeneeslijke ziekte, palliatieve zorg en verstandelijke beperking, met concrete tips bij het gebruik van het beeldboek, achtergrondinfo en mogelijke vragen en thema s bij de illustraties. We onderscheiden drie manieren om met het beeldboek om te gaan 7 : Vooraleer de ondersteuner met het beeldboek aan de slag gaat is het zinvol om stil te staan bij de bedoeling van het gesprek tussen ondersteuner en zijn gesprekspartner. Dit lijkt logisch, maar we merkten bij het werken met het beeldboek (in de testfase) vaak bij onszelf dat we verschillende incompatibele verwachtingen hadden van een gesprek, doordat we verschillende doelstellingen combineerden. We wilden èn info geven, èn samen een goed gesprek hebben èn de persoon de kans geven om te vertellen zonder dat wij sturen. Ons inziens is het voor iedereen rustgevend en duidelijker om één insteek per gesprek te kiezen. In een volgende gesprek kan je het beeldboek eventueel met een andere doelstelling gebruiken. Doelstelling: informatie geven Als je werkt met deze doelstelling, dan wil je iemand algemeen uitleg geven over wat ziek zijn is, wat hier allemaal kan komen bij kijken, en spreken over de mogelijkheid dat mensen overlijden door ziekte. Sowieso blijft het niet bij deze ene doelstelling. Het zou kunnen dat je in de loop van het gesprek zult moeten geruststellen, troosten, luisteren, of andere manieren gaan zoeken om het nog concreter en duidelijker te maken. Misschien heb je veel concretere dingen in gedachten, zoals: Aantonen op een prent van een menselijk lichaam waar een ziekte zich manifesteert. Uitleg geven bij de werking van een medicatiepomp. Vertellen dat iemand die ziek is heel veel verschillende emoties kan hebben, en dat dat moeilijk is, maar ook normaal is. 7 Uit 8.3 Drie manieren om met het beeldboek om te gaan in Sergeant, S. & De Buysere, S. (2013), p auteursbijdragen

6 Doelstelling: dialoog: samen praten over de prenten We spreken hier duidelijk over dialoog en niet over interview. Het is niet de bedoeling dat er een gevoel van verhoor ontstaat. In de dialoog zijn er vragen en antwoorden, is er ruimte voor eigen inbreng en voor stiltes. De ondersteuner zal zich tijdens deze dialoog ook moeten kwetsbaar durven opstellen. Het is niet de bedoeling dat je tijdens een gesprek over ziekte en sterven doet alsof het jou niet aanbelangt, alsof het voor jou allemaal duidelijk is en of je volledig met het onderwerp in het reine bent. Elke ondersteuner zal binnen zijn eigen stijl authentiek aanwezig moeten zijn. Op die manier is er echt contact mogelijk en kan de persoon met een verstandelijke beperking vertellen over zichzelf. Ter ondersteuning van de dialoog hebben we in de handleiding per illustratie enkele voorbeelden van vragen toegevoegd. Doelstelling: volgen: de persoon zelf praat over de illustraties Bij deze laatste insteek houdt de persoon met een verstandelijke beperking het boek vast. Hij bepaalt de volgorde, hoe lang stil gestaan wordt bij een bladzijde en wat er verteld wordt. Het kan dus gebeuren dat het gesprek helemaal niet gaat over ziek zijn of sterven maar over de kleur van de gordijnen of het belang van een mooi kapsel. Hierbij zal de ondersteuner op zijn eigen handen moeten gaan zitten en moeten laten komen wat komt. Dat is misschien wel het aller-moeilijkste: zwijgen, luisteren en volgen. Toch kan het heel interessant belevingsmateriaal opleveren: misschien kom je wel te weten hoe iemand naar de werkelijkheid kijkt en wat hij totaal los van onze agenda - belangrijk vindt. Hoe communiceren met mensen met een verstandelijke beperking 8 Ik liet mij voor Nu en straks inspireren door de conceptuele kunstenaar Sol LeWitt. In de conceptuele kunst staat het idee centraal, de vormen zijn ondergeschikt en alle vormen zijn evenwaardig. In onze residentiële en ambulante organisaties en diensten voor mensen met een verstandelijke beperking worden verslagen, handelingsplannen en levensverhalen van mensen geschreven of getypt. Dit frappeert ons elke keer, vooral omdat mensen met een verstandelijke beperking vaak niet (goed) kunnen lezen of schrijven. De documenten liggen dan ook op de sociale dienst, bij de begeleiding Mensen met een verstandelijke beperking zijn op die manier geen eigenaar van hun eigen verhaal, van hun eigen plannen. Ondersteuners van mensen met een verstandelijke beperking zijn vaak sterk in het woord. In onze samenleving is dit namelijk de manier bij uitstek om te communiceren: via telefoon, mail, blog, brieven, gesprek, skype, facebook, praten we met elkaar. Mensen met een verstandelijke beperking raken vaak verward in taal. We geven hiervan enkele voorbeelden: ze begrijpen woorden of zinnen niet goed. Ze weten dikwijls niet meer wat vorige keer mondeling werd afgesproken. Ze springen van de hak op de tak. Ze hebben moeite om hun verhaal begrijpelijk te formuleren. Ze verliezen hun agenda tijdens het gesprek. Bij vormingscentrum Handicum geven we al jaren vorming aan mensen met een verstandelijke beperking. Het is niet evident om te weten te komen wat hun mening is, want 8 Uit Hoofdstuk 3: Waarom een beeldboek? in Sergeant, S. & De Buysere, S. (2013), p auteursbijdragen 21

7 vaak geven ze sociaal wenselijke antwoorden. Het is een uitdaging voor educatief medewerkers om tijdens die vormingsessies op zoek te gaan naar ingangen om een gesprek met mensen met een verstandelijke beperking te beginnen en te structureren. We ontwikkelen een breed scala aan methoden om contact, communicatie en dialoog via andere zintuiglijke kanalen te laten plaatsvinden. We maken gebruik van beelden via mindmaps, video, collages, strips, zelfportretten, enz. We zoeken naar mogelijkheden om contact te katalyseren in muziek, dans, beweging en massage. We gaan op zoek naar materialen, geuren en smaken die herinneringen oproepen en mensen laten vertellen over hun ervaringen. Since no form is intrinsically superior to another, the artist may use any form, from an expression of words (written or spoken) to physical reality, equally. 9 Geen kunstvorm is superieur aan een andere, geen communicatievorm is superieur aan een andere. Het vraagt lef, creativiteit en een open gastvrije houding 10 om te gaan zoeken naar een geschikt kanaal om met iemand contact te kunnen maken, om van daaruit eventueel de dialoog aan te gaan. Zoeken naar de juiste communicatievorm We zien in onze huidige samenleving positieve signalen dat de plaats van mensen met een beperking stilaan verandert: mensen met een verstandelijke beperking worden stilaan minder klein gehouden en krijgen de kennis en de kans om zelf beslissingen te nemen in hun leven. Maar we durven hier toch te stellen dat het brede publiek nog steeds denkt in termen van wij ( normalen ) 9 Sol LeWitt, 2001, p.26. Vertaald naar het Nederlands: Geen enkele expressievorm is intrinsiek superieur. Een kunstenaar kan dus elke beeldvorm evenwaardig gebruiken, van woorden (gesproken of geschreven) tot de fysieke werkelijkheid. 10 Jacques Derrida, en zij (degene waar iets mee is ). Dit stelt mensen gerust: wij zijn de standaardnorm en onze vorm van communicatie is de standaardvorm. Alles wat hiervan afwijkt is deviant, triviaal en zelfs beangstigend. 11 Mensen met een verstandelijke beperking gedragen zich inderdaad vaak anders, soms ook vreemd. Ze hanteren vaak een andere taal en hebben een andere kennis, een andere logica. Wij categoriseren deze taal en kennis vaak als oninteressant, niet zinvol en onbruikbaar. We gaan niet in dialoog met mensen met een verstandelijke beperking omdat het vanuit onze visie rationeel, cognitief, verbaal niet mogelijk is. Op deze manier worden mensen met een verstandelijke beperking in onze samenleving vaak uitgesloten. Since social exclusion is always the product of unequal power relations, 12 Waarom is het belangrijk om een communicatievorm te vinden zodat een echte ontmoeting kan plaatsvinden? Omdat aan elke vorm van ondersteuning een ontmoeting vooraf gaat. Omdat iedereen recht heeft op een goede vorm van ondersteuning, zullen we dus met iedereen moeten leren communiceren. Met iedereen dat wil zeggen dat we geen voorwaarden inbrengen. Mensen moeten hun eigen mening niet kunnen verwoorden, zelfs niet kunnen praten, om te kunnen communiceren. Hieruit destilleren wij een boeiende pedagogische uitdaging: het vinden van een vorm om contact te maken en ideeën over te brengen, als verbale (geschreven of gesproken) taal moeilijk of niet geschikt is. Voor sommige mensen met een verstandelijke beperking zal dit beeldboek niet de juiste vorm zijn. Misschien zal je zelf moeten tekenen, of 11 Douwe Van Houten, Boavantura de Sousa Santos, 2007, p. 24. Vertaald naar het Nederlands: Omdat sociale uitsluiting altijd het resultaat is van ongelijke machtsverhoudingen, 22 auteursbijdragen

8 de persoon laten tekenen. Misschien zal je foto s moeten gebruiken, of een ander zintuiglijk kanaal aanspreken. Als we met elkaar in dialoog willen gaan, moeten we dus op zoek gaan naar andere communicatieve kanalen en methoden die ons wel verbinden. Dit vraagt om een alternatief denken over de alternatieven. Elke min of meer alternatieve communicatievorm kunnen we situeren binnen één of meerdere van de onderstaande vijf zintuiglijke kanalen 13 : Vanuit de rol van de begeleider: 1. Visueel, communiceren via beelden: beelden laten zien, tonen en verbergen. Binnen dit visuele kanaal situeren zich ook de beeldboeken. 2. Auditief, communiceren via klanken en geluiden: klanken en geluiden laten horen en verzwijgen. 3. Kinestetisch: laten voelen, aanraken en loslaten. 4. Olfactorisch: communiceren via geuren: laten ruiken. 5. Gustatief: communiceren via smaken: laten proeven. Onder deze structuur zit een waaier aan alternatieven om met iemand contact te maken. Dit opent niet alleen mogelijkheden naar communicatie met mensen met een verstandelijke beperking toe, het verrijkt ook ons persoonlijk communicatiearsenaal en we kunnen het gebruiken in tal van situaties en ontmoetingen. Deze zoektocht naar communicatiealternatieven is van groot politiek, sociaal en economisch belang voor de gehele samenleving, zowel voor mensen met of zonder beperking. Door het gebruik van beeldboeken willen we de positie van mensen met een beperking binnen onze maatschappij verbeteren. Tegelijk hopen we dat deze alternatieve invalshoek andere domeinen en 13 Cabooter Wiel en Staut Paul, Balans/VSPW. beleidsgebieden inspireert tot het gebruik van non-verbale methodieken, ook buiten de gemeenschap van mensen met een beperking en in andere domeinen dan de zorgverlening of opleiding van ondersteuners. Recht op palliatieve zorg op maat 14 Palliatieve zorg is een periode van ondersteuning in het leven van een mens met een ongeneeslijke ziekte. Deze zorg is niet strikt opdeelbaar in fasen maar neemt gradueel toe, erop gericht de kwaliteit van bestaan van iemand zo hoog mogelijk te houden. Het is tevens een periode van beslissingen: over wat kwaliteit van bestaan inhoudt voor iemand, over hoe iemand zijn levenseinde wil beleven en wanneer iemand vindt dat het levenseinde bespoedigd moet worden omdat het fysiek of psychisch lijden te zwaar wordt. Euthanasie beschouwen wij de auteur en de illustrator van Nu en straks als een mogelijk onderdeel van palliatieve zorg. Dus palliatieve zorg kan voor ons ook betekenen dat de dood versneld wordt, uit respect voor de mens en om het lijden menselijk te houden. En als mensen met een verstandelijke beperking zelf niet (meer) kunnen aangeven hoe de palliatieve zorg er voor hen moet uitzien is het aan familie, begeleiders, medisch team, om te observeren, te interpreteren en te handelen met respect voor de wensen van de persoon met een verstandelijke beperking. Palliatieve zorg is dus een vorm van ondersteuning op maat (gericht op wat de persoon zelf wenst), zoals we dit in het orthopedagogisch werkveld kennen. Deze ondersteuning is dus alles behalve betutteling. We citeren John O Brien op de studiedag Kwaliteit van leven voor mensen met een ondersteuningsnood : 14 Uit Hoofdstuk 5: Wat is palliatieve zorg? in Sergeant, S. & De Buysere, S. (2013), p auteursbijdragen 23

9 What is support? It is the art of not getting in the way. It is the art of being there. 15 Voor de handleiding van Nu en straks ontwierp Saar dit schema: We wilden in deze tekening in beeld brengen hoe de zorg gradueel toeneemt. Er is geen sprake van afzonderlijke opeenvolgende fasen: de hieronder beschreven fasen zijn in realiteit eerder met elkaar verweven. Na de diagnose ligt het accent in de eerste fase vooral op het curatieve (de behandeling). In bovenstaande tekening is de cu- 15 Congres georganiseerd op 11 juni 2004 door P.L.A.N. vzw. Meer info over deze organisatie: Vertaald uit het Nederlands: Wat is ondersteuning? De kunst van niet in de weg te lopen, maar er te zijn. ratieve fase voorgesteld in een wolk die geleidelijk aan dunner wordt. In het beeldboek wordt de curatieve zorg getoond door illustraties van bestralingen, chemotherapie, medicatie, operatie. Indien de curatieve zorg geen verbetering brengt en de genezingskansen afnemen gaan we over naar de palliatieve fase, al dan niet nog met palliatieve therapie ten behoeve van comfort. Dit gebeurt vaak geleidelijk. In bovenstaande tekening is de palliatieve fase afgebeeld als een steeds hoger wordend gebergte. 24 auteursbijdragen

10 Aan het einde van de palliatieve fase ligt de focus helemaal op de palliatieve zorg, waarbij verlichting van lijden en de kwaliteit van bestaan centraal staan. We zien in het beeldboek medicatie tegen de pijn, aandacht voor comfort, de liefhebbende aanwezigheid van mensen. Dit betekent weliswaar niet dat hier ook geen aandacht kan gaan naar levensverlengende zorg. Zoals hierboven gesteld: deze fasen zijn niet strikt van elkaar gescheiden. De terminale zorg in de palliatieve fase is de zorg in de allerlaatste fase. Mogelijks zijn de vragen en de wensen in verband met levenseindbeslissingen vroeger in de palliatieve fase reeds besproken waardoor hier in rust kan gehandeld worden, met het oog op de wensen van de persoon en zijn comfort. De tekening toont dat nazorg aan naasten na het overlijden, ook wel de rouwzorg genoemd, ook binnen palliatieve zorg valt. Conclusie Mensen met een verstandelijke beperking hebben vaak dikke dossiers, handelingsplannen, mooi uitgewerkte levensverhalen. Meestal geschreven door verschillende mensen. Maar vaak zijn veel van deze materialen bedoeld voor de ondersteuners en quasi onleesbaar voor de personen zelf. Boeken als Dingske en Nu en straks willen ondersteuners aanzetten om na te denken over alternatieve vormen van optekenen : een geluids- of beeldopname, een tekening, een poster, een stripverhaal, een mindmap, een doos met allerhande materialen, een powerpoint, enz. Het is een interessante oefening voor de ondersteuner om na te denken over hoe je een gevoerd gesprek, een gemaakte afspraak kan optekenen. Ondersteuners zullen bij zichzelf moeten gaan zoeken naar hun creatieve mogelijkheden en talenten op dit vlak. In het gesprek met mensen met een verstandelijke beperking gaat het ook vaak over vertalen van observaties in taal, van taal in beeld, Soms ontstaan er in de communicatie ook kortsluitingen, maar soms is er humor of is er sprake van lichtheid en warmte in de gesprekken. Net zoals bij Saar en mij. Tijdens het maken van Dingske en Nu en straks werkten we samen met deskundigen van het expertisecentrum Dementie Vlaanderen en van de Netwerken Palliatieve auteursbijdragen 25

11 Zorg, en met huisarts Marc Cosyns. Deze samenwerking over sectoren heen was voor alle partijen zeer zinvol en leerrijk. Zo leerden we dat palliatieve zorg eigenlijk een heel mooi principe is: het gaat over goede fysieke zorg die altijd samengaat met emotionele zorg, sociale ondersteuning en aandacht voor spirituele zorg. Het gaat bij palliatieve zorg over vroegtijdige zorgplanning: vroeg genoeg in het leven nadenken over hoe men het einde droomt. Zieke mensen zoeken niet altijd de nooduitgang. Maar het is wel belangrijk om in ons gesprek de laatste wilsbeschikkingen van iemand en de mogelijke vraag naar euthanasie te bespreken. Een mooi en rijk leven gaat altijd gepaard met pijn, verdriet en afscheid. Ook mensen met een verstandelijke beperking ervaren dit. We kunnen ook hen geen Hotel Sanssouci toveren. Veel ondersteuners vinden dit heel frustrerend. Ze zien vaak machteloos toe hoe de persoon die ze met zoveel zorg begeleiden plots ongeneeslijk ziek wordt en sterft. Ze blijven vaak verweesd achter, met een gevoel van falen. Met de beeldboeken willen we ook hierover de dialoog aanzwengelen en een pleidooi voeren voor een zekere mildheid. We zien bij heel veel ondersteuners (ouders, broers, zussen, professionelen, vrijwilligers) een zeer grote betrokkenheid en veel ondersteuning die uiteindelijk ook zwaar kan wegen. In Oud, niet out 16 vinden we voorbeelden van mooie samenwerking tussen de zorgsector voor mensen met een verstandelijke beperking en de sector voor senioren, de netwerken palliatieve zorg. Palliatieve zorg doe je niet alleen. En de ideale palliatieve zorg bestaat niet. Als ik Dr. Marc Cosyns tijdens het debat over palliatieve zorg in Handicum hoorde vertellen over de palliatieve attitude, dacht ik: die palliatieve attitude, het samengaan van medische, emotionele, sociale en spirituele zorg wil ik graag zelf ervaren, mijn hele leven lang. Palliatieve zorg is voor mij geen woord meer dat huiver wekt. Het is die zorg die we in het orthopedagogisch werkveld herkennen als goede ondersteuning. Dit artikel zou je dus kunnen samenvatten in deze twee eenvoudige zinnetjes: Palliatieve zorg is hemels belangrijk. En een beeld kan helderder spreken dan wij. 17 Nu en straks is uitgegeven in 2013 bij Garant en verkrijgbaar in de boekhandel, via Handicum en via Garant. Alle info over de boeken en de hieraan gekoppelde vormingen vind je op de website van vormingscentrum Handicum: Vormingscentrum Handicum Koning Boudewijnstraat Gent Schepens, N. & Seynaeve, C., & Warnez, J. (2012). 17 Dewulf, B. (2012). 26 auteursbijdragen

12 Literatuur Cabooter, W., & Staut P. Cursus Creatief agogisch werk. Sint-Amandsberg: Balans/VSPW. Davies, B. & Gannon, S. (2006) Doing Collective Biography (Conducting Educational Research). Open University Press. De Sousa Santos, B. (2007). Beyond Abyssal Thinking: From Global Lines to Ecologies of Knowledges. internet, 19 september (http:// pdf) Derrida, J. (1998). Over gastvrijheid. Amsterdam: Boom. Dewulf, Bernard. (2012) Verstrooiingen: over kijken en zien. Atlas Contact. LeWitt, S. (2001). Oncomplete open cubes. Connecticut: Wadsworth atheneum museum of art. Schepens, N. & Seynaeve, C., & Warnez, J. (2012). Oud, niet out: over ouderen met beperkingen en inclusie. Antwerpen/Apeldoorn: Garant. Sergeant, S. & Verhaest P. (2010). Handleiding bij het beeldboek Dingske. Antwerpen/Apeldoorn: Garant. Sergeant, S. & De Buysere, S. (2013). Nu en straks, Handleiding bij het beeldboek. Antwerpen/ Apeldoorn: Garant. Tuffrey-Wijne, I. (2012). How to break bad news to people with intellectual disabilities: a guide for carers and professionals. London: Jessica Kingsley. Van Houten, D. (2004). De gevarieerde samenleving. Culemborg/Zele: Centraal Boekhuis. auteursbijdragen 27

Illustratrice Saar De Buysere (links) en bedenkster van de doos Sofie Sergeant. Eveline Coppin

Illustratrice Saar De Buysere (links) en bedenkster van de doos Sofie Sergeant. Eveline Coppin bisdom gent 17 kerk & leven 2 september 2015 Meer dan duizend woorden Achter de Rouw is de naam van een doos met acht illustraties die het gesprek rond rouw en verdriet met mensen met een verstandelijke

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie Deelnemer 1 Colofoon Deze training is vanuit een subsidie van het innovatiefonds voor zorgverzekeraars door de projectgroep palliatieve terminale zorg ontwikkeld binnen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven

Nadere informatie

Waarom zijn we hier. Hoe kan je als bezorgde en gedreven ouders, positief coachen zonder zelf onder de stress te lijden?

Waarom zijn we hier. Hoe kan je als bezorgde en gedreven ouders, positief coachen zonder zelf onder de stress te lijden? Waarom zijn we hier Hoe kan je als bezorgde en gedreven ouders, positief coachen zonder zelf onder de stress te lijden? Waar gaat het over Coachen Uitlokken en ondersteunen van leren* * Verschillende leerdomeinen:

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

Weg met de olifant in de porseleinen kast

Weg met de olifant in de porseleinen kast Workshop Indirect leren communiceren met LMR model van Lewis - Stop talking or leave Wanneer: Symposium woensdag 16 oktober Waar: Universiteit Tilburg Door wie: Natascha Zoutewelle Weg met de olifant in

Nadere informatie

Workshop communicatie

Workshop communicatie Workshop communicatie Feedback is collegiale ondersteuning of toch niet? Wat wil de beroepsvereniging betekenen voor Verzorgenden en Verpleegkundigen? Wij willen onze beroepsgroepen in staat stellen hun

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Vooruitziende zorg, een cultuur in ons huis. Inleiding. Inleiding 21/11/2014. De grote impact van het kleine gebaar

Vooruitziende zorg, een cultuur in ons huis. Inleiding. Inleiding 21/11/2014. De grote impact van het kleine gebaar Vooruitziende zorg, een cultuur in ons huis De grote impact van het kleine gebaar Liselotte Van Ooteghem Mia Vervaeck Studiedag Kronkels - 27 november 2014 Wie we zijn en waarom we hier staan Inleiding

Nadere informatie

CONGRES DURF2020. ICC Gent. april DURF2020. Dinsdag. van 9 tot 17 uur

CONGRES DURF2020. ICC Gent. april DURF2020. Dinsdag. van 9 tot 17 uur CONGRES DURF2020 Je eigen leven, daar gaan we voor! DURF2020 Dinsdag 28 april van 9 tot 17 uur Congres van en voor mensen met een beperking en hun omgeving. Voor mensen die mee hun stem willen laten horen

Nadere informatie

Omgaan met verlieservaringen in een schoolcontext

Omgaan met verlieservaringen in een schoolcontext Omgaan met verlieservaringen in een schoolcontext Aanbod vanuit de netwerken palliatieve zorg Lucie Cannie Psychologe Netwerk Palliatieve Zorg Gent-Eeklo Netwerk palliatieve zorg 15 Vlaamse netwerken,

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek Samen uw zorg tijdig plannen Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1 Een naaste die met u meedenkt...3 1.2 Gespreksonderwerpen...3 2. Belangrijke vragen...3 2.1 Lichamelijke veranderingen...3

Nadere informatie

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie Onderdeel van de patiëntenbrochure Spreek tijdig over het levenseinde. - www.knmg.nl/spreken-over-levenseinde Achtergrondinformatie Hieronder leest u achtergrondinformatie die u kan helpen om het gesprek

Nadere informatie

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen

Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Thema in de kijker : Filosoferen met kinderen Wat is filosoferen met kinderen? Samen op een gestructureerde wijze nadenken en praten over filosofische vragen. Zoeken naar antwoorden op vragen die kinderen

Nadere informatie

De lange weg is vaak te kort.

De lange weg is vaak te kort. www.hhzhlier.be 1 h.-hartziekenhuis vzw De lange weg is vaak te kort. Dr. F. Krekelbergh Geriater Verantwoordelijke arts palliatieve zorgen Levenseinde is belangrijk moment Vroeg of laat Leven : veel verlieservaringen

Nadere informatie

EEN OPEN DAG BEZOEKEN

EEN OPEN DAG BEZOEKEN Activiteit voor in de les: EEN BEZOEKEN Middels dit document wil De Haagse Hogeschool de aankomende studenten tools geven om zich goed voor te bereiden op hun studiekeuze via het bezoeken van een Open

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Vroegtijdige zorgplanning VZP. WZC Sint Anna vzw Behoort tot GVO vzw (Gast Vrij Omgeven)

Vroegtijdige zorgplanning VZP. WZC Sint Anna vzw Behoort tot GVO vzw (Gast Vrij Omgeven) Vroegtijdige zorgplanning VZP WZC Sint Anna vzw Behoort tot GVO vzw (Gast Vrij Omgeven) Inleiding Gast Vrij Omgeven Ethiek binnen de dagelijkse zorg Stimul (bespreekbaar maken) Ethisch overleg Ieder zijn

Nadere informatie

> NASLAG WERKWINKEL LEERLINGEN IN DE SCHOOLRAAD Studiedag Leerlingen en school: partners in crime? 24-04-3013

> NASLAG WERKWINKEL LEERLINGEN IN DE SCHOOLRAAD Studiedag Leerlingen en school: partners in crime? 24-04-3013 > NASLAG WERKWINKEL LEERLINGEN IN DE SCHOOLRAAD Studiedag Leerlingen en school: partners in crime? 24-04-3013 Leerlingen uit het secundair onderwijs mogen vertegenwoordigd zijn als partner op de schoolraad.

Nadere informatie

ECTS-fiche. Graduaat Orthopedagogie Module Categoriaal Werken 5

ECTS-fiche. Graduaat Orthopedagogie Module Categoriaal Werken 5 ECTS-fiche Opzet van de ECTS-fiche is om een uitgebreid overzicht te krijgen van de invulling en opbouw van de module. Er bestaat slechts één ECTS-fiche voor elke module. 1. Identificatie Opleiding Graduaat

Nadere informatie

Spiritualiteit in de laatste levensfase

Spiritualiteit in de laatste levensfase Spiritualiteit in de laatste levensfase Tilly de Kruyf Wout Huizing Congres palliatieve zorg voor mensen met dementie Ede 4 april 2016 Trainingswinkel www.netwerklevensvragen.nl/trainingswinkel Presentaties

Nadere informatie

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg

Tijd voor de dood. Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen. Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Beleidsnotitie Palliatieve Zorg Tijd voor de dood Stilstaan bij en tijd nemen voor de dood Oprecht en stap voor stap afscheid nemen Beleidsnotitie Tijd voor de dood Auteur(s) A.Trienekens Datum September

Nadere informatie

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren

creativiteit bevorderen Dick van der Wateren creativiteit bevorderen Dick van der Wateren bio leraar aardrijkskunde geoloog Spitsbergen, Antarctica, Afrika, Europa leraar natuurkunde, nl&t, maker+klas digitaal lesmateriaal edublogger auteur onderwijsbladen,

Nadere informatie

Workshops en Praktijkopdrachten Periode 1 Schooljaar 2015-2016 Opleiding: Maatschappelijke Zorg Groep: HWEMZO3V, niveau 4

Workshops en Praktijkopdrachten Periode 1 Schooljaar 2015-2016 Opleiding: Maatschappelijke Zorg Groep: HWEMZO3V, niveau 4 Workshops en Praktijkopdrachten Periode 1 Schooljaar 2015-2016 Opleiding: Maatschappelijke Zorg Groep: HWEMZO3V, niveau 4 Workshop 1: Ouderenzorg Werkproces: 1.1, 1.2, 2.1, 2.2, 2.3, 2.4, 2.6, 3.1, 3.6

Nadere informatie

Verhaal van verandering

Verhaal van verandering Belgische Ashoka Fellow Ashoka : Kun je ons iets vertellen over je familie en waar je bent opgegroeid? Ingrid : Ik ben opgegroeid in Antwerpen, een belangrijke stad in Vlaanderen, België. Ik heb een oudere

Nadere informatie

een weg is, als we maar genoeg mogen proberen.

een weg is, als we maar genoeg mogen proberen. Het heeft allemaal met jonge mensen te maken, heftig op zoek naar zichzelf, naar wat ze willen, naar waar de grenzen liggen, naar hoe het nu toch moet. Stappen is een begeleidingstehuis in de bijzondere

Nadere informatie

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming

Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming 1 Palliatieve zorg is de totale zorg voor de zorgvrager en zijn naasten vanaf het moment

Nadere informatie

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen Moraal Resultaatgericht Coachen coaching & training voor bedrijven en particulieren Hoornplantsoen 64 2652 BM Berkel en Rodenrijs telefoon 010-5225426 Hoornplantsoen 64 mobiel 06-40597816 info@resultaatgericht-coachen.nl

Nadere informatie

Autisme in je vrije tijd

Autisme in je vrije tijd Autisme in je vrije tijd KINDEREN MET AUTISME IN EEN GEWONE JEUGDVERENIGING? HET KAN! Een informatieve brochure door Elise Burny - orthopedagoog Jannicke Hurtekant - orthopedagoog Petra Warreyn - klinisch

Nadere informatie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie Lesmodule 4 fasen van dementie Inhoudsopgave: 1. Wat is dementie? blz. 3 2. Twee basisprincipes over de werking van de hersenen blz. 4 3. Omschrijving van de vier fasen van ikbeleving bij dementie blz.

Nadere informatie

Thema 7 Activiteit 5. medelln. en leerkracht

Thema 7 Activiteit 5. medelln. en leerkracht De leerlingen ontwerpen hun vlag op een los blad. 3 de leerjaar : Overzicht lesverloop 50 1 De leerlingen ontwerpen een persoonlijke piratenvlag. Ze stellen hun vlag voor aan hun medeleerlingen in een

Nadere informatie

Ziek zijn en (niet) genezen. Leuven 1-12-2011

Ziek zijn en (niet) genezen. Leuven 1-12-2011 Ziek zijn en (niet) genezen Leuven 1-12-2011 Johan Menten Walter Rombouts UZ Leuven - Goed ouder worden is een levenskunst. - Oudere mensen hebben vele zaken misschien minder in de hand, maar.zo lang mogelijk

Nadere informatie

Wat is jouw verhaal?

Wat is jouw verhaal? E E N E - B O O K V A N L E T T E R S & C O N C E P T S Wat is jouw verhaal? Passie en plezier overbrengen in een notendop Storytelling Verhalen vertellen is een belangrijk onderdeel van ons leven. Het

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel mensen met een licht

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Jouw persoonlijke notities. momenten. met teksten van Mirjam van der Vegt. Boekencentrum

Jouw persoonlijke notities. momenten. met teksten van Mirjam van der Vegt. Boekencentrum Stille Jouw persoonlijke notities momenten met teksten van Mirjam van der Vegt Boekencentrum Vormgeving omslag en binnenwerk Studio Vrolijk ISBN 978 90 239 2643 6 NUR 707 2012 Uitgeverij Boekencentrum,

Nadere informatie

3. Rouw en verliesverwerking

3. Rouw en verliesverwerking 3. Rouw en verliesverwerking 29 Voor de trainer De belangrijkste begrippen van dit gedeelte zijn: Grote verschillen tussen verschillende getroffenen Breuk in de levenslijn Rouw/Verliesverwerking/chronische

Nadere informatie

Palliatieve zorgen. Studentenbrochure

Palliatieve zorgen. Studentenbrochure Palliatieve zorgen Studentenbrochure 01. Inleiding Binnenkort loop je stage op de palliatieve eenheid en het palliatief support team (PST). Deze brochure is een voorbereiding op jouw stage. De bedoeling

Nadere informatie

Er zijn 2 redenen om te hollaback-en : voor jezelf en voor de wereld..

Er zijn 2 redenen om te hollaback-en : voor jezelf en voor de wereld.. Hollaback! (= Roep terug) betekent : Reageren Tegen straatintimidatie, op jouw manier. Of je nu iemand vertelt wat je overkwam, je verhaal deelt online, het in kaart brengt via de Hollaback app, op het

Nadere informatie

klantgerichtheid... ... klanteninzicht... ... groepsdynamica... ... omgaan met diversiteit... ... stemgebruik... ... taalvaardigheid... ...

klantgerichtheid... ... klanteninzicht... ... groepsdynamica... ... omgaan met diversiteit... ... stemgebruik... ... taalvaardigheid... ... P1 VOORBEELD OBSERVATIE-INSTRUMENT GROEP klantgerichtheid klanteninzicht groepsdynamica omgaan met diversiteit PRESENTATIE stemgebruik taalvaardigheid non-verbaal communiceren professionele houding PERSOON

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

Palliatieve zorg. 1. Wat is palliatieve zorg? 1.1 Definitie WHO 2002

Palliatieve zorg. 1. Wat is palliatieve zorg? 1.1 Definitie WHO 2002 Palliatieve zorg 1. Wat is palliatieve zorg? 1.1 Definitie WHO 2002 De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft in 2002 een vernieuwde definitie van palliatieve zorg opgesteld: "Palliatieve zorg bevordert

Nadere informatie

Workshop Handleiding. Verhalen schrijven. wat is jouw talent?

Workshop Handleiding. Verhalen schrijven. wat is jouw talent? Workshop Handleiding Verhalen schrijven wat is jouw talent? Inhoudsopgave Hoe gebruik je deze workshop? Hoe kun je deze workshop inzetten in je klas? Les 1: Even voorstellen stelt zich kort voor en vertelt

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Wachten en waken

Patiënteninformatie. Wachten en waken Patiënteninformatie Wachten en waken Inhoud Inleiding... 3 Wachten is hard werken... 4 Neem de tijd... 4 Wissel elkaar af... 4 Sfeer... 4 Samen zorgen voor de patiënt... 5 Vertrouwde rituelen... 5 De veranderingen

Nadere informatie

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Ellen van den Ende in samenwerking met Mariëtte Verschure JONG EN HOOGGEVOELIG HOEZO ANDERS?! Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Uitgeverij Akasha Inhoud Hooggevoelig, hoezo anders?!

Nadere informatie

verstandelijke beperking

verstandelijke beperking Besluitvorming in de palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Over verhuizingen & medische interventies Informatie voor familie en andere naasten Wat is palliatieve zorg? Palliatieve

Nadere informatie

De kracht van reflecteren

De kracht van reflecteren 28 test en techniek in beeld Motivational Interviewing deel 5 De kracht van reflecteren Speciaal voor Fysiopraxis schrijven Stijn van Merendonk, Mirjam Hulsenboom en Albertina Poelgeest een vijfdelige

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

Vier kernvragen in de palliatieve zorg:

Vier kernvragen in de palliatieve zorg: Palliatieve thuiszorg in het nieuws In deze presentatie: 1. Palliatieve zorg in de 21 e eeuw, de stand van zaken Het PaTz project Een andere focus op palliatieve zorg 2. Het PaTz project in de praktijk

Nadere informatie

Zorg rond het levenseinde

Zorg rond het levenseinde Groeningelaan 7 8500 Kortrijk Tel.nr. 056/24 52 71 Faxnr. 056/24.52.64 Zorg rond het levenseinde Zorg rond het levenseinde 12 Voor meer informatie over voorgaande onderwerpen, kan u contact opnemen met

Nadere informatie

Kernklas. Ieder kind is uniek...

Kernklas. Ieder kind is uniek... Alle kinderen blij in het onderwijs van nú Kernklas Ieder kind is uniek......en is méér dan het gedrag dat zich laat zien. Een kind heeft gevoelens, emoties, behoeften, interesses, passie en talenten.

Nadere informatie

Op bezoek met kinderen

Op bezoek met kinderen PATIËNTEN INFORMATIE Op bezoek met kinderen Intensive Care 2 PATIËNTENINFORMATIE Het is altijd confronterend als een ouder of familielid op de Intensive Care is opgenomen. Dit geldt voor volwassenen maar

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie

Complementaire zorg. Waardevolle zorg

Complementaire zorg. Waardevolle zorg Complementaire zorg Waardevolle zorg n Kennismaking n Vertaling van theorie/ naar praktijk n Hoe interventies toe te passen in de praktijk n Voorbeelden uit de praktijk n Verschillende interventies: ademhalingsoefening,

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als 4 Denken In dit hoofdstuk vertellen we hoe jij om kan gaan met je gedachten. Veel gedachten maak je zelf. Ze bepalen hoe jij je voelt. We geven tips hoe jij jouw gedachten en gevoelens zelf kunt sturen.

Nadere informatie

Dubbele identiteit. Anja Bekink! Samenwerking: het CJG van ons allen of ieder voor zich? Door:

Dubbele identiteit. Anja Bekink! Samenwerking: het CJG van ons allen of ieder voor zich? Door: Dubbele identiteit Samenwerking: het CJG van ons allen of ieder voor zich? Door: Programma Welke dubbele identiteit? Wil niet of kan niet? De casus & de cirkel The Matrix & de Verrassingen De professional

Nadere informatie

Spreken en gesprekken

Spreken en gesprekken NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 3 van 5 Colofon Auteur: Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Redactie: Edu Actief b.v. Vormgeving: PPMP Prepress, Wolvega Illustraties: Edu Actief

Nadere informatie

De wereld beleven, een hele belevenis

De wereld beleven, een hele belevenis De wereld beleven, een hele belevenis Rensje Plantinga www.ronzebons.nl mei 2011 2 De wereld beleven, een hele belevenis. De Ronzebons, mei 2011 De wereld beleven. In de gezondheidszog in zijn algemeenheid

Nadere informatie

Leren reflecteren. Jan Jacobs www.coachjan.be 27-1-2009

Leren reflecteren. Jan Jacobs www.coachjan.be 27-1-2009 2009 Leren reflecteren Jan Jacobs 27-1-2009 Leren Reflecteren Geef me de moed om te veranderen wat ik veranderen moet en kan. Geef me het geduld om te accepteren wat ik niet veranderen kan. Geef me de

Nadere informatie

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma BE HAPPY 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma Alle rechten voorbehouden. Geen deel van dit boek mag worden gereproduceerd op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Nadere informatie

COMPLEXERE MAATSCHAPPIJ:

COMPLEXERE MAATSCHAPPIJ: COMPLEXERE MAATSCHAPPIJ: NESTEN KRIJGEN DEUKEN OUDERLIJKE STRESS: WEINIG TIJD OM TE COMMUNICEREN. WE GROEIEN UIT ELKAAR EMOTIONELE STRESS: VEEL VERLIESERVARINGEN Even reflecteren naar eigen handelen. Heb

Nadere informatie

COMMUNICATIE DE AXIOMATA

COMMUNICATIE DE AXIOMATA COMMUICATIE DE AXIOMATA Mireille Jacobs Gezins en relatietherapie Bemiddeling, in familiezaken www.familiekwesties.be CAW oost Vlaanderen Vormingscentrum VCOK lid Forum voor Bemiddeling. Jozef Plateaustraat,

Nadere informatie

Het. beste. deel komt nog. Troost in tijden van ziekte en verdriet CORRIE TEN BOOM

Het. beste. deel komt nog. Troost in tijden van ziekte en verdriet CORRIE TEN BOOM Corrie ten Boom Het beste deel komt nog Troost in tijden van ziekte en verdriet CORRIE TEN BOOM Het beste deel komt nog Copyright 2013 Corrie ten Boom Fonds Original Copyright 1977 by Corrie ten Boom

Nadere informatie

Toelating en selectie Selectiecriteria Elke afstudeerrichting hanteert bij de selectie de volgende concrete criteria:

Toelating en selectie Selectiecriteria Elke afstudeerrichting hanteert bij de selectie de volgende concrete criteria: Toelating en selectie Selectiecriteria Elke afstudeerrichting hanteert bij de selectie de volgende concrete criteria: Regie Documentaire Weet in een door de student zelf gemaakte film al basaal te boeien

Nadere informatie

Ik blijf een mens Anders communiceren over dementie. Patrick De Rynck Brussel, 14 juni 2013

Ik blijf een mens Anders communiceren over dementie. Patrick De Rynck Brussel, 14 juni 2013 Ik blijf een mens Anders communiceren over dementie Patrick De Rynck Brussel, 14 juni 2013 DEMENTIE: ÓÓK EEN SOCIALE CONSTRUCTIE I d like people to get to know the real me. I m not simply the sum of my

Nadere informatie

Ouderen en seksualiteit:

Ouderen en seksualiteit: Ouderen en seksualiteit: een oud taboe of een sexy verhaal? Vaak denken jongeren dat mensen van boven de 60 geen seks meer hebben, of daar toch zeker niet van genieten. Niets is minder waar. Maar ook in

Nadere informatie

PrOmotie. Cultuur en maatschappij. Werkboek Ik betaal!

PrOmotie. Cultuur en maatschappij. Werkboek Ik betaal! PrOmotie Cultuur en maatschappij Werkboek Ik betaal! Colofon Auteur: Onder redactie van: Met dank aan: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Ruud Schinkel, Mieke van Wieringen Ina Berlet (Atlas

Nadere informatie

Praktisch Mentaliseren

Praktisch Mentaliseren Praktisch Mentaliseren Gieke Free SPV Mary Kwint GZ-psycholoog FACT 4 persoonlijkheidsstoornissen Indeling Oefening Definitie Hechting Modi van functioneren Videofragmenten Mentaliserende interventies

Nadere informatie

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 Index 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 1 1. Voorwoord Welkom bij deze handleiding. Deze handleiding is bedoeld als gids bij het identificeren van de kwaliteiten van

Nadere informatie

Visie op kinderen en volwassenen met psychische klachten: Grote mensen zijn net kinderen, liever niet andersom

Visie op kinderen en volwassenen met psychische klachten: Grote mensen zijn net kinderen, liever niet andersom Viki s View Viki s View is een methodiek die ontwikkeld is vanuit de orthopedagogiek. De benadering is klachtgericht en de therapie richt zich op het terug in balans brengen van mensen die zichzelf zijn

Nadere informatie

Wat werkt? Houvast Ontwikkeling van een bij dakloze jongeren passende interventie Onderzoekscentrum maatschappelijke zorg Prof. dr.

Wat werkt? Houvast Ontwikkeling van een bij dakloze jongeren passende interventie Onderzoekscentrum maatschappelijke zorg Prof. dr. Wat werkt? Houvast Ontwikkeling van een bij dakloze jongeren passende interventie Onderzoekscentrum maatschappelijke zorg Prof. dr. Judith Wolf Jongeren aan het woord Dit is juist volk dat het overleefd

Nadere informatie

Drents Archief. Het meisje met de hoepel. Groep 2 Thema-overzicht

Drents Archief. Het meisje met de hoepel. Groep 2 Thema-overzicht Drents Archief Het meisje met de hoepel Groep 2 Thema-overzicht Thema-overzicht Het meisje met de hoepel Groep 2 Drents Archief Kern van het thema Een beeld vertelt een verhaal. Om het verhaal te kunnen

Nadere informatie

Als genezing niet meer mogelijk is

Als genezing niet meer mogelijk is Algemeen Als genezing niet meer mogelijk is www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl ALG043 / Als genezing niet meer mogelijk is / 06-10-2015 2 Als

Nadere informatie

tekst voor voorbereiding forum visie

tekst voor voorbereiding forum visie + Vlaams Netwerk van verenigingen waar armen het woord nemen vzw Aromagebouw / Vooruitgangstraat 323 bus 6 (3 de verdieping) / 1030 Brussel / tel. 02-204 06 50 / fax : 02-204 06 59 info@vlaams-netwerk-armoede.be

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Het NLP communicatie model

Het NLP communicatie model Het NLP communicatie model Ontdek jouw communicatie waarnemingsfilters Leef je natuurlijk leiderschap 1 Inleiding Op het moment dat veranderingen in een organisatie plaatsvinden is communicatie één van

Nadere informatie

Wanneer en hoe raakt de huisarts betrokken bij een gezin waar jonge kinderen zijn en een van de ouders kanker heeft

Wanneer en hoe raakt de huisarts betrokken bij een gezin waar jonge kinderen zijn en een van de ouders kanker heeft Ervaringen in de huisartsenpraktijk. Cunera Jonker, huisarts in Delft Het was een mooie dag in de herfst. Varkentje plukte appels uit de boom.. toen Kikker aan kwam lopen. Hij keek bezorgd. Ik heb iets

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Analyseren in kwalitatief onderzoek Kwalon

Analyseren in kwalitatief onderzoek Kwalon Analyseren in kwalitatief onderzoek Kwalon Marijke Kars Van diversiteit Ari Versluis/Ellie Uyttenbroek Volkskrant 18-09-2010 naar patronen naar patronen Basisprincipe Opdelen (fragmenten coderen) Categoriseren

Nadere informatie

Gedragscode. Gewoon goed doen

Gedragscode. Gewoon goed doen Gedragscode Gewoon goed doen 2 Inhoudsopgave pagina 1. Missie, ambitie en kernwaarden 4 2. Gewoon goed doen 5 3. Waarom een gedragscode? 6 4. Omgaan met de patiënt/klant: respectvol en gastvrij 7 5. Professioneel

Nadere informatie

Wat als ik niet meer beter word...

Wat als ik niet meer beter word... Wat als ik niet meer beter word... 1 Deze folder is bedoeld voor mensen die ongeneeslijk ziek zijn en voor hen die betrokken zijn bij een ziek familielid of een andere zieke naaste waarvan het levenseinde

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

Kinderen en ziek zijn. Nele Janssens Studiedag 25 maart 2011 1

Kinderen en ziek zijn. Nele Janssens Studiedag 25 maart 2011 1 Nele Janssens Studiedag 25 maart 2011 1 welkom Nele Janssens Studiedag 25 maart 2011 2 Kinderen en verlies Een kind hecht zich (hechting= het proces waarbij een kind voor zijn gevoel van welbevinden in

Nadere informatie

VERSTANDELIJKE BEPERKING STUDIEDAG ERGOTHERAPIE TEGEN DE ACHTERGROND VAN HET PERSPECTIEFPLAN 2020 27 NOVEMBER 2014

VERSTANDELIJKE BEPERKING STUDIEDAG ERGOTHERAPIE TEGEN DE ACHTERGROND VAN HET PERSPECTIEFPLAN 2020 27 NOVEMBER 2014 VRIJDAG 24 JUNI 2016 KWALITEIT VAN LEVEN BIJ MENSEN MET EEN VERSTANDELIJKE BEPERKING STUDIEDAG ERGOTHERAPIE FOCUS OP BETEKENISVOLLE ACTIVITEITEN TEGEN DE ACHTERGROND VAN HET PERSPECTIEFPLAN 2020 BIJ ROUW

Nadere informatie

Dag van het zesde leerjaar PN206BA/1516 reeks 1 Dinsdag 26 januari 2016

Dag van het zesde leerjaar PN206BA/1516 reeks 1 Dinsdag 26 januari 2016 PEDIC Vormingsinitiatief voor leraren van het zesde leerjaar. Een organisatie van PEDIC in samenwerking met de pedagogische begeleidingsdienst regio Oost-Vlaanderen. OPZET Tijdens deze derde editie van

Nadere informatie

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk!

Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Over ruzie en hoe je dat oplost natuurlijk! Hoe werk je met een spreekbeurtwerkplan? Het eerste deel bestaat uit vragen. Met een moeilijk woord noemen we dat theoretisch onderzoek. In het tweede deel vind

Nadere informatie

WELKOM MARKERING VAN DE PALLIATIEVE FASE WORKSHOP COMMUNICATIE MET PATIËNT EN INFORMELE ZORG. door Nelly Troost

WELKOM MARKERING VAN DE PALLIATIEVE FASE WORKSHOP COMMUNICATIE MET PATIËNT EN INFORMELE ZORG. door Nelly Troost WELKOM MARKERING VAN DE PALLIATIEVE FASE WORKSHOP COMMUNICATIE MET PATIËNT EN INFORMELE ZORG door Nelly Troost GEGEVENS UIT DE CASUS Systeem dhr. Jansen 74 jaar MW. JANSEN 75 jaar Medisch/Zorgverlening

Nadere informatie

Reflectie en feedback

Reflectie en feedback Reflectie en feedback Doelen bijeenkomst Kennis uitbreiden over reflectie en feedback Vaardigheden oefenen met stimuleren van reflectie Hoe in te bedden in de organisatie (wie, wanneer, teamoverzicht,

Nadere informatie

De palliatieve benadering als alternatief voor therapeutische verbetenheid? Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen Tienen

De palliatieve benadering als alternatief voor therapeutische verbetenheid? Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen Tienen De palliatieve benadering als alternatief voor therapeutische verbetenheid? Dr. An Haekens P.K. Broeders Alexianen Tienen Casus : terechte vragen!! Psychiatrie vandaag Vooruitgangsdenken Toename van diagnostische

Nadere informatie