Meedoen met Speelnatuur in Noord-Holland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Meedoen met Speelnatuur in Noord-Holland"

Transcriptie

1 Meedoen met Speelnatuur in Noord-Holland Meedoen met Speelnatuur in Noord-Holland Een verkennend onderzoek van bestuurlijke instrumenten om de ontwikkeling van Speelnatuur te stimuleren in gemeenten in Noord-Holland. Rotterdam, april 2011 Natuurspeeltuin de Speeldernis

2 Meedoen met speelnatuur in NH 1. Toelichting op het project 2. Speelnatuur 2.1 Wat is speelnatuur? 2.1 Speelnatuur en NME 3. Inventarisatie 3.1. Inventarisatie bij gemeenten Bestaande speelnatuur in Noord-Holland Verankering speelnatuur in beleid Inventarisatie nieuwe speelnatuur Conclusies inventarisatie bij gemeenten 3.2. Inventarisatie van mogelijke partners in NH en landelijk Relevante organisaties Resultaten Conclusie 3.3 Inventarisatie van behoeften aan ondersteuning bij gemeenten en organisaties Conclusies 3.4. Algemene conclusies Het verhaal blijven vertellen Netwerk 3.5 Aanbevelingen 4. Randvoorwaarden 4.1 Ruimtelijke randvoorwaarden 4.2 Sociale randvoorwaarden 4.3 Financiële randvoorwaarden 4.4 Beleidsmatige randvoorwaarden 4.5 Communicatie 4.6 Algemene conclusies en aanbevelingen 4.7 Aanbevelingen 5. Pilot leren van goede voorbelden Literatuurlijst Colofon Bijlagen

3 1. Toelichting op het project Doel van Meedoen met Speelnatuur in Noord-Holland is het verkennen van bestuurlijke instrumenten om de ontwikkeling van Speelnatuur te stimuleren in gemeenten in Noord-Holland. Voor dit project heeft de Speeldernis subsidie gekregen van de provincie Noord-Holland in het kader van de inmiddels opgeheven SMO-regeling (stimulering maatschappelijke ontwikkeling). Co-financiering is gegeven door het Programmabureau NME (van Agentschap NL) als onderzoek in de definitiefase van een nme-arrangement. Deze verkenning van algemene bestuurlijke instrumenten is daarmee gekoppeld aan een verkenning naar het specifieke instrument NME. NME kan worden ingezet om de ontwikkeling van speelnatuur te stimuleren, om de potenties van speelnatuur beter te benutten en voor duurzame verankering van speelnatuur. De ervaringen op de Speeldernis laten zien dat speelnatuur veel potentie heeft voor een vanzelfsprekende toepassing van NME. In de pedagogische visie van de natuurspeeltuin staat het ervaren en leren van en met de natuur centraal. Sinds 2011 werkt de speeltuin heel concreet aan de ontwikkeling en het aanbieden van NME aan scholen in de buurt. Dit is een succesvolle aanpak. De resultaten uit het onderzoek Meedoen met Speelnatuur in Noord-Holland bieden de provincie inzicht in mogelijkheden voor het structureler ondersteunen van en kwaliteitsborging bij de ontwikkeling van speelnatuur binnen de bebouwde kom in de gemeenten in Noord-Holland. De rol van de provincie als structurele facilitator en kennismakelaar krijgt daarmee concrete invulling. De provincies Gelderland en Overijssel hebben ook een ondersteunende rol bij het stimuleren van van speelnatuur in hun gebied, vanuit het beleidsterrein klimaat resp. groen. De koppeling van speelnatuur en NME is op provinciaal niveau nieuw en zeer gewenst. De provincie Noord- Holland zal daarmee een voorbeeld voor andere provincies zijn.

4 2. Speelnatuur 2.1 Wat is speelnatuur? Speelnatuur is niet zomaar een opwaardering van een plek. Speelnatuur is ook niet de vervanger van alles wat tot nu toe onder de noemer buitenspelen bestaat. Speelnatuur is een bijzondere aanvulling op het stedelijk aanbod van speel- en sportmogelijkheden in de openbare ruimte. Speelnatuur moet een weloverwogen en bewuste keuze zijn. Een natuurspeelplek in de stad moet breed gedragen worden. Het is maatwerk - elk project is anders, afhankelijk van de medespelers en de bijzonderheden van de locatie. Het is geen kant en klaar product uit een catalogus, maar vraagt op een aantal niveaus draagvlak en ondersteuning. Speelnatuur is een omgeving die natuurlijke materialen en vormen en inheemse beplanting combineert met creatief vormgegeven reliëf, met het doel een complex samenspel van natuurlijke en inrichtingselementen te creëren dat kinderen uitdaagt en hen fascineert en, terwijl zij spelen, leert over de wonderen en subtiliteiten van de natuurlijke wereld. Goed toegankelijke speelnatuur biedt een prachtige omgeving voor buitenspel en voor leren. De exploratieve aspecten van het vrije spel (het associatief verkennen ) komen het best tot uiting in een fysieke omgeving met veel variatie in ruimten en in spelmogelijkheden. Speelnatuur biedt veel. Bij speelnatuur gaat het direct over een gezonde leefwijze, natuurbeleving, mogelijkheid tot vrij spel, verantwoord risico s leren nemen, etc. Indirect gaat het over het blijven binden van gezinnen aan de woonomgeving, diversiteit aanbieden in de leefomgeving, ecologie in de omgeving en op een integrale, concrete manier werken aan de toekomst. Daarmee worden met één instrument veel verschillende beleidsdoelen geraakt. Dit is bestuurlijk gezien een enorme kracht van deze plekken maar meteen ook een grote valkuil het is niet duidelijk waar het beleidsmatig vanzelfsprekend thuis hoort en wie er voor verantwoordelijk is. Speelnatuur is zelden in een beleidskader verankerd en de realisatie hangt vaak af van enkele betrokkenen. Het benutten van de kansen die speelnatuur biedt aan de verschillende beleidsdoelen vraagt om samenwerking en eenduidige agendering. Lokaal kan speelnatuur het beste worden verankerd in het groen- en speelruimtebeleid en zijn aanspreekpunten nodig met expertise. Uit de inventarisatie in Noord-Holland blijkt dat inmiddels veel gemeenten met het fenomeen speelnatuur bekend zijn en graag iets willen met de potenties die het de gemeente biedt. 2.2 Speelnatuur en NME Het ervaren van natuur is de basis voor NME. Speelnatuur, mits het kwaliteit heeft, biedt bij uitstek de mogelijkheid om natuur te ervaren en spelenderwijs dat onuitwisbare NME-fundament te vormen. Andersom krijgen speelnatuurplekken flink meerwaarde door ze voor NME-doelstellingen te gebruiken. Alle fasen van speelnatuur, van ontwerp en aanleg tot gebruik en beheer, zijn voor de NME doelstellingen te gebruiken. In een vorm die kinderen en begeleiders aanspreekt en die tastbaar is. NME moet aansluiten bij de leefwereld van de doelgroep en streeft ernaar diens leefwereld te verruimen: ervaren en beleven staan centraal. NME richt zich op hart, hoofd én handen. Het stimuleert het actorschap en brengt een proces van bewustwording op gang: het ervaren van de mogelijkheid en invloed van eigen keuzes op de leefomgeving. Zo dragen speelnatuur in combinatie met NME op lange termijn bij aan draagvlak voor milieu- en natuurbeleid. De natuur in speelnatuur ontwikkelt zich in de tijd en geeft tegelijk ook cyclische ervaringen van de seizoenen. foto s: NME op de Speeldernis

5 Het werken met arrangementen betekent samenwerken in slimme coalities van bestuurders, eindgebruikers, aanbieders en vernieuwers om vormen van NME te ontwikkelen die bijdragen aan duurzame verankering van speelnatuur in gemeentes. Deze verankering is niet alleen fysiek maar juist ook gericht op samenwerkingsvormen die zich vervolgens in verschillende deelaspecten rond het gebruik van speelnatuur kan uiten. 3. Inventarisatie Veel gemeenten, organisaties en burgers willen speelnatuur bieden, maar kunnen de stap van inspiratie naar realisatie niet (succesvol) zetten. Behoeften en noodzaak blijken o.m. uit het rapport Groen opgroeien (Raad voor het Landelijk Gebied), het RMNO-advies Natuur en gezondheid, het Alterra rapport Natuurspeelruimte in de stad en uit de prioritaire thema s binnen het VNG-netwerkChildfriendlyCities. Basis van het project Meedoen met speelnatuur in Noord-Holland is dan ook een inventarisatie om al bestaande locaties en de daadwerkelijke behoefte aan kennis, instrumenten en voorbeelden bij de Noordhollandse gemeentes in kaart te brengen. Methode Er zijn diverse gesprekken gevoerd met gemeenten, is er een internet-search-actie gehouden en er is een online enquête afgenomen. Op vrijdag 25 februari zijn er twee parallelle bijeenkomsten geweest in het provinciehuis te Haarlem. De provincie Noord-Holland en het VNG-netwerk Childfriendly Cities hebben samen met de Speeldernis en GDO een samenhangend programma geboden aan bestuurders en medewerkers rond jeugd en ruimte (bestuurders) en speelnatuur en NME (medewerkers). De ervaringen en input van deze bijeenkomsten zijn verwerkt in deze inventarisatie. De resultaten van de enquête en de verslagen van de bijeenkomsten staan in de bijlagen. foto s: Woeste Westen Amsterdam 3.1 Inventarisatie bij gemeenten Bestaande speelnatuur in Noord-Holland Als kinderen, ouders, BSO-instellingen of scholen gebruik willen maken van speelnatuur in de omgeving, hoe zoeken en vinden ze die dan? Op dit moment lijkt het eerder een geheim, iets voor ingewijden. Hoe vind je die plekken waar je met de natuur mag spelen, waar je de verbondenheid met de levende omgeving kan laten groeien en je je kunt verwonderen over de seizoenen? Onlangs is het landelijk netwerk Springzaad begonnen met een landelijke overzichtskaart voor speelnatuurplekken op De website van Springzaad beschrijft (voorjaar 2011) in Noord-Holland: - Amstelveen, Natuurspeelplaats Marne - Amsterdam, Bosspeelplek Eendrachtspark stadsdeel Geuzenveld-Slotermeer, - Amsterdam, Natuurspeeltuin Plan West - Amsterdam, Het Woeste Westen - Assendelft, Jenaplanschool De Bijenkorf - Castricum, Speelbos Noord-Hollands Duinreservaat - Schoorl, Speelbos Zandspoor

6 Daarnaast zijn er speelnatuurplekken buiten de stad te vinden bij de grotere beheerders zoals staatsbosbeheer, pwn, natuurmonumenten e.a. Natuurlijk zijn ook de Noord-Hollandse duin en strandlocaties waar kinderen de natuur kunnen beleven en er over kunnen leren. Vanuit de gemeente Amsterdam zijn de volgende locaties genoemd (zonder daarbij uitputtend te zijn, het beheer ligt namelijk primair bij de stadsdelen): - Het Woeste Westen, stadsdeel Westerpark, struin en ontdeknatuur - Jeugdland, stadsdeel Oost, combinatie met kinderboerderij - Park Franckendael, stadsdeel oost - Natuurspeeltuin Plan West - Sloterpark, - Noorderpark - Middenmeer, stadsdeel oost - Vondelpark, stadsdeel zuid - Rembrandtpark, stadsdeel nieuw west Overigens was er ook een reactie (uit de gemeente Harenkarspel) waarin aangegeven wordt dat je best mogelijkwebsite springzaad Uit de enquête komen nog volgende locaties naar voren: - Dijkgatsbos in Wieringermeer (van Staatsbosbeheer), - Medemblik geeft aan dat er diverse parkjes zijn waar kinderen hutten bouwen, - Haarlem heeft een locatie nabij een begraafplaats, natuurspeelplaats t Kleverwoud Verankering speelnatuur in beleid Van de 15 gemeenten die in het onderzoek aangeven dat er speelbeleid is, is bij 3 gemeenten speelnatuur expliciet daarin opgenomen is. In de nieuwe (concept) speelvisie van de gemeente Alkmaar is expliciet aandacht voor speelnatuur. In andere gemeenten is er soms wel sprake van speelbeleid, vooral gericht op formele locaties en soms als onderdeel van het jeugdbeleid.

7 heden voor (bijna) speelnatuur kunt hebben, zonder dat dit opgenomen is in beleid rond wonen, spelen, nme en/ of groen. Van de 17 gemeenten die aangeven groenbeleid te hebben, hebben er 2 (Heerhugowaard en Naarden) speelnatuur als onderdeel daarvan. Van de 8 gemeenten met een beleidsvisie rond natuur- en milieueducatie (NME) wordt alleen vanuit het NMEcentrum Schagen aangegeven dat speelnatuur daar onderdeel vanuit maakt. Geen van de gemeenten in het onderzoek heeft beleid geformuleerd rondom het vergroenen van schoolpleinen. spelen in de duinen / Jan Wolkers Tuin Inventarisatie nieuwe speelnatuur Uit het onderzoek blijkt in ieder geval dat er gewerkt en gedacht wordt aan (vormen van) speelnatuur voor 2011 in de gemeenten Amsterdam, Heemstede, Haarlem, Heemskerk, Langedijk, Heerhugowaard, Uithoorn, Opmeer, Zaanstad. Verder werkt Staatsbosbeheer aan speelbossen bij Diemen/Amsterdam, op Texel, en in Schoorl. Een aantal gemeenten geeft aan dat er nu geen concrete plannen zijn maar dat er wel behoefte bestaat aan speelnatuur. Dat is bijvoorbeeld aangegeven vanuit Naarden en Zandvoort en een aantal NME-centra. Ook de grotere terreinbeheerders (zoals Natuurmonumenten) blijken na te denken en te werken aan nieuwe plekken. Een aantal betrokkenen geeft aan dat de noodzaak in de gemeente wellicht wat minder is door bijzondere omstandigheden als de aanwezigheid van het strand, of een karakter als groene plattelandsgemeente nabij natuurgebieden. Ook de beperkte financiële middelen, en de bezuiniging die er mee samenhangt, wordt als reden gegeven voor andere keuzes.

8 3.1.4 Conclusies Uit de inventarisatie komt naar voren dat er bij verschillende gemeentes behoefte bestaat aan speelnatuur. Op verschillende niveaus zijn er allerlei initiatieven. Er lijkt echter geen gesprek te zijn tussen de verschillende initiatieven; er kan geleerd worden van elkaar en men zou desgewenst aanvullend op elkaar kunnen zijn. Sterker nog: hier zou het goed zijn initiatieven aan elkaar te koppelen om krachten te bundelen en gerichter te kunnen ontwikkelen. Zowel voor beleidsmakers als voor gebruikers is het moeilijk goed op de hoogte te zijn van wat gebeurt rond speelnatuur en waar reeds gerealiseerde plekken te vinden zijn, om te bezoeken en ervaringen mee uit te wisselen. Dat laatste zou het voor een gezin, school of buitenschoolse opvang, scouting en anderen eenvoudig maken om een kijkje elders te nemen (dagrecreatie, schoolreisje of voor opvang in de vakantie). Ook in dit onderzoek zal ongetwijfeld nog een en ander gemist zijn. Evenmin is er inzicht in of overzicht van activiteiten die, naast het vrije spel, als natuur- en milieu-educatie te doen zijn op de verschillende locaties. Vaak wordt het maken van speelnatuur als een grotere, aparte opgave gezien door de gemeenten. Terwijl ook op een creatieve manier dicht bij de woningen en scholen een natuurleerplek gemaakt kan worden. Het hoeft niet groot te zijn, ook een plantsoen met een paar struiken kunnen kinderen gebruiken om te spelen met de natuur. In deze tijd kan een terrein dat, vanwege stagnerende bouw, braakligt ook (tijdelijk) dienst kunnen doen als speelnatuur. Een gemeente kan ook besluiten het mogelijk te maken dat in bestaand groen gespeeld mag worden zonder dat speelnatuur expliciet is opgenomen in beleid rond wonen, spelen, nme en/of groen. Daarbij moet wel rekening gehouden worden met het beheer van de plek en de beheerders van het openbaar groen. Teleurstelling ligt anders makkelijk op de loer. In de gemeente Amsterdam, waar relatief veel aandacht voor speelnatuur is, is gebleken dat het blijven herhalen van het belang van speelnatuur belangrijk is. Ook bij andere gemeenten kwam veelvuldig aan de orde dat het belang van groen in de woonomgeving als informele speelplek in het algemeen, en als speelnatuur in het bijzonder, nog niet zo scherp op het netvlies staat bij bestuurders en gemeenteraden. Gezien bovenstaande bevindingen is het niet zo vreemd dat speelnatuur in de inventarisatie onder gemeentes slechts een enkele keer als apart onderwerp in een (toekomstig) beleidsvisie genoemd is. Kortom: er is geen samenhangend beleid voor plekken waar kinderen vrij met de natuur (zand, takken, aarde) kunnen spelen en die op een goede (stedenbouwkundige en sociale) plek liggen. Het onderwerp raakt aan natuuren milieu educatie, groenbeleid, speelbeleid, woonbeleid, gezondheidsbeleid etc. en is daarover nu versnipperd terug te vinden Inventarisatie van mogelijke partners in NH en landelijk Relevante organisaties Veel organisaties erkennen speelnatuur ale een relevant onderwerp. Al geldt ook hier dat het niet als afzonderlijk beleidsonderwerp benoemd lijkt te zijn. In het kader van dit onderzoek is er contact geweest met vertegenwoordigers van onder andere: Landschap NH, Jantje Beton, Springzaad, Scouting, ANWB, pwn, Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, Natuursprong, GGD Kennemerland, IVN, zelfstandige nme-centra, Gemeenten voor duurzame ontwikkeling (GDO), ChildFriendlyCities/VNG, Ymere, groene kenniscooperatie, InHolland. Er zijn uitgebreidere gesprekken gevoerd met de volgende organisaties over hun (mogelijke) rol: GDO gemeenten voor duurzame ontwikkeling IPO interprovinciaal overleg Childfriendly city IVN Springzaad

9 3.2.2 Resultaten Alle organisaties met wie gesproken is tijdens de inventarisatiefase van dit project erkennen dat speelnatuur, natuurspelen, het recht op vies worden en dergelijke in opkomst zijn. Het is een herkenbare vraag van een flinke groep ouders en kinderen in Nederland, en ook in Noord-Holland. Bij een aantal gemeenten heeft die agendering vanuit de bewoners al geleid tot concrete initiatieven. De voorbeelden van onder meer Het Woeste Westen (Amsterdam) en speelbos PWN/Castricum zijn hiervoor al genoemd. De toenemende aandacht wordt ook erkend door organisaties als IVN (campagne Scharrelkids) en heeft geleid tot het ontstaan van Natuursprong (opgericht door Jantje Beton, Staatsbosbeheer, NISB, en GDO). Ook een organisatie als de ANWB ziet dat in het groen verblijven belangrijk is. De ANWB wil mooie parken helpen ontstaan, waar ook (maar niet alleen als onderdeel van een project) ruimte is voor kinderen. Zij richten zich daarmee breder op groen in de directe leefomgeving. Het bestuurdersnetwerk van Child Friendly Cities (CFC) richt zich nog breder op kindvriendelijke gemeentes. Spelen, en dus ook natuurspelen, is daarin een onmiskenbaar onderdeel. De VNG/ CFC was daardoor meteen bereid een netwerkbijeenkomst mee te organiseren en financieren. Deze heeft op 25 februari 2011 plaatsgevonden, met de provincie als gastheer. Zowel Scouting als het netwerk Springzaad zijn al lang bezig kinderen op een speelse manier in aanraking brengen - en daardoor leren over - natuur en de natuurlijke omgeving. Deze organisaties springen er in die zin uit dat spelen met natuur en in de natuur in de kern van de organisatiedoelen zit. Organisaties als het Landschap NH, SBB en waterbedrijf PWN onderschrijven het belang van het binden van ook kinderen aan de natuur in Noord-Holland. Speelnatuur kan daarvoor een goed middel zijn. Opgemerkt moet worden dat de groene organisaties sinds het aantreden van het nieuwe kabinet in zwaar financieel weer zijn gekomen, wat de aandacht makkelijk naar binnen richt. Desondanks was bij de gesprekspartners helder dat het inspelen op de maatschappelijke vraag naar natuurbeleving nuttig zou kunnen zijn. Het viel op dat het voortouw nemen en investeren echter een stuk lastiger is geworden. Het netwerk GDO is een bestuurlijk netwerk dat zich inzet om vooral burgers te betrekken bij duurzame ontwikkelingen. De huidige GDO-leden zijn gezamenlijk eigenaar van de grootste lokale NME-centra in Nederland en daarmee tevens één van de belangrijkste spelers in de lokale uitvoering. Zij richten zich daarmee in den brede op duurzaamheidscommunicatie (als nieuwe term voor NME). Speelnatuur is daarbij een item als onderdeel van het speerpunt groen. Hierbij kunnen de NME-instrumenten verbonden worden met en ondersteunend zijn aan andere beleidsdoelen Conclusies Bij de volgende organisaties en initiatieven is er in beginne een positieve respons op meedoen met speelnatuur in Noord-Holland : Landschap NH, Jantje Beton, Scouting, ANWB, PWN, Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, Natuursprong, GGD Kennemerland, IVN, zelfstandige NME-centra, GDO, ChildFriendlyCities/VNG, Ymere, groene kenniscoöperatie, InHolland. Uiteraard heeft elke organisatie eigen afwegingen en belangen, maar de interesse voor het onderwerp van groene, speelbare buitenruimte voor kinderen wordt breed gedeeld. De ervaringen in deze organisaties zijn waardevol voor gemeenten die op zoek zijn naar het verbeteren van het aanbod. Een heel aantal organisaties zet inmiddels al in op natuurleer-/speelplekken. Ondersteuning door de regionale en lokale overheid lijkt een belangrijke impuls te kunnen zijn. Gemeenten zijn immers de beheerders en vormgevers van de openbare ruimte binnen het stedelijk gebied. Zij kunnen de kennis en ervaring van de diverse organisaties gebruiken bij projecten voor participatie, nme en speelnatuur. De betrokkenen werken graag samen met de overheid om projecten tot stand te brengen. De overheid/provincie kan op zijn minst de ontmoeting tussen organisaties en gemeenten (laten) faciliteren 3.3 Inventarisatie van behoeften aan ondersteuning bij gemeenten en organisaties Behoeften bij gemeenten Uit de enquête die is uitgezet bij verschillende gemeentes in de provincie en bij de informatiebijeenkomsten over speelnatuur voor bestuurders en beleidsmedewerkers werd geïnventariseerd welke concrete problemen en behoeften er rond het onderwerp speelnatuur leven. Er is veel vraag naar praktische handvatten en ervaring met speelnatuur vanuit de organisaties die er mee willen gaan werken. Vragen als hoe ga je om met veiligheid?, hoe zorg je voor een goed gebruik van je ontwerp en hoe bereik je de potentiële gebruikers? kwamen langs tijdens de gesprekken.

10 Uit de enquête bleek dat deze ondersteuningsbehoefte zich concreet richt op het volgende: financiën kennis over goed beheer kennis over goede inrichting samenwerking met NME organisatie samenwerking binnen de gemeentelijke organisatie samenwerking met/participatie van bewoners bij de aanleg samenwerking met/participatie van bewoners bij het beheer geschikte locaties het vinden van een geschikte beheerder vragen rond veiligheid en regelgeving Conclusies De conclusie is dat het delen van ervaringen op een breed front kan worden ingezet. Uit de gesprekken komt nog een andere conclusie naar voren, namelijk dat de praktische proceskennis wordt gemist. We vroegen naar aanvullingen op de kennis over een deelonderwerp, maar hoe pak je dit nu aan, welke stappen onderneem je en bijvoorbeeld hoe bereik je draagvlak, zijn minstens zo belangrijk. In de gesprekken zijn nog andere onderwerpen; als het agenderen van het onderwerp en het verkrijgen van draagvlak en het NME-aanbod bij speelnatuur, aan bod gekomen. Dit versterkt de conclusie dat het delen van ervaringen en vragen en het organiseren van kennisuitwisseling breed opgepakt kan worden en in een behoefte voorziet. Er is veel behoefte aan het verkrijgen van meer informatie door die groep die mogelijkheden ziet voor speelnatuur. Dat geldt niet voor alle gemeenten in Noord-Holland, maar nu lijkt het ook alsof de potentie niet (geheel) gebruikt wordt vanwege een gebrek aan kennis, ervaring en netwerk. In de inventarisatie valt het verschil op tussen de wens iets opgepakt te zien en de energie of mogelijkheid deze vorm te gaan geven. Een trekker ontbreekt. Gezien de insteek van de inventarisatie ligt het voor de hand de provincie als trekker te wensen. Want als speelnatuur iets is dat de provincie gezonder maakt, de natuurbeleving en bewustzijn bevordert, en oa een prettig woonklimaat schept dat ervoor zorgt dat gezinnen met kinderen in de stad blijven wonen, dan is een leidende rol hierin passend. De provincie heeft dat op die manier ook opgepakt in de stijlvolle organisatie van 25 februari 2011, hetgeen breed werd gewaardeerd. 3.4 Algemene conclusies inventarisatie De conclusies van de inventarisatie laten zich als volgt samenvatten: het inzicht in het belang van speelnatuur mag nog zeker niet als vanzelfsprekend verondersteld worden; het is (nog) niet ontdekt als instrument voor behalen van de diverse doelstellingen, noch bij gemeenten noch bij organisaties er zijn wel voldoende goede initiatieven om op voort te buwen en: er is toenemende belangstelling voor het onderwerp maar voor speelnatuur is op provinciaal niveau (nog) geen logische plek / trekker voor de uitwisseling van kennis en ervaringen, waar gemeenten bij terecht kunnen om na te gaan hoe ze te werk kunnen gaan speelnatuur als een instrument voor meerdere beleidsdoelen in te zetten Het verhaal blijven vertellen In de gevoerde gesprekken komt naar voren dat het inzicht in het belang van speelnatuur nog zeker niet vanzelf sprekend verondersteld mag worden. Spelen is belangrijk voor een gezonde ontwikkeling en leefwijze. Contact met de natuur is dat ook. Er zijn vele onderzoeken en publicaties die in gaan op het belang van buiten spelen, groen in de woonomgeving, natuurervaring en natuureducatie. Toch blijft het belangrijk telkens de meerwaarde van spelen, natuur en dus speelnatuur voor kinderen en de samenleving te blijven noemen. Bovendien kan het een groter beleidsgewicht krijgen. Beleid rond spelen of speelnatuur is vergelijkbaar met fietsbeleid. De noodzaak wordt door iedereen onderkend en niemand is ertegen, maar (auto)parkeerbeleid wordt vaak als belangrijker ervaren. Bij speelnatuur gaat het direct over een gezonde leefwijze, natuurbeleving, mogelijkheid tot vrij spel, risico s leren nemen, etc. Indirect gaat het over het blijven binden van gezinnen aan de woonomgeving, diversiteit aanbieden in de leefomgeving, ecologie in de omgeving en op een integrale, concrete manier werken aan de toekomst.

11 Dat speelnatuur aldus meerdere beleidsterreinen bestrijkt, zou betekenen dat je met één instrument een scala aan doelen kunt realiseren of ondersteunen. Maar tegelijkertijd betekent het dat er tot nu toe er geen beleidsveld is waar het duidelijk thuis hoort. Er is dus ook geen portefeuille vanwaaruiter verantwoordelijkheid voor speelnatuur wordt genomen. Het jeugdbeleid heeft nauwelijks tot geen verbinding met ruimtelijk beleid (incl. groen en beheer). Deze beleidsvelden zijn vaak in verschillende organisatieonderdelen ondergebracht en bij verschillende bestuurders belegd. Hierbij merken we op dat aandacht voor het vrije spel met natuur, natuur- en milieu educatie zich richt op het voorkómen van problemen. En preventieve aandacht voor de 80% kinderen waar het goed mee gaat, komt helaas nauwelijks terug in beleidspraktijk Netwerk Naast het concreet werken aan locaties en passend NME-programma lijkt het elkaar stimuleren en kennis delen een belangrijke bron voor mensen om te blijven werken aan deze onderwerpen. Een netwerk waarin dat opgepakt wordt, zou erg goed kunnen functioneren. In de natuur- en milieu (NME)-termologie lijken twee noties wat onderbelicht te zijn: de natuurbeleving zoals kinderen die ervaren terwijl zij spelen/zijn in speelnatuur is ook NME; het begint met genieten van en verwonderen om natuur, het proberen en bekijken ervan; het participatieve proces om met kinderen te praten over toekomstige speelnatuur of het gebruik ervan; is ook een manier om hen bewust te laten worden van de natuurlijke omgeving. Op dit moment zijn de netwerken rond speelnatuur en die rond NME nog erg los van elkaar. Hierdoor wordt minder gebruik gemaakt van elkaars kennis, inzicht, vraagpunten en netwerken dan mogelijk is. Potenties blijven onbenut. Een netwerk waardoor er (meer) linking pins tussen speelnatuur en NME ontstaan en mensen in de verschillende groepen elkaar ontmoeten en stimuleren, zou grote kansen kunnen laten ontstaan. Kansen die ook interesssant zijn voor andere delen van het land. De verschillende kanten van speelnatuur (= de diverse betrokken beleidsterreinen) kunnen samen een groter effect hebben in het bereiken van draagvlak. We denken daarbij aan het koppelen van de belangen vanuit gezondheid (overgewicht bijvoorbeeld), de belangen van klimaat en natuur-, of liever nog duurzaamheideducatie, de belangen van het (buiten)spel voor de evenwichtige ontwikkeling van kinderen, de belangen van een groene woonomgeving etc. Draagvlak voor speelnatuur en NME kan door deze onderlinge koppeling en versterking groeien. In een tijd waarin heldere financiële keuzes gevraagd worden, is het belangrijk het belang van ontwikkelingen aan te geven, ook al zijn deze met relatief kleine middelen te bereiken.

12 3.5 Aanbevelingen Allereerst is het van belang meer en beter met elkaar te delen aan welke beleidsdoelen het spelen met de natuur bijdraagt, en ervaringen met het toepassen en beheren van speelnatuur uit te wisselen. Speelnatuur is een onderwerp dat makkelijk wel tussen wal en schip raakt doordat het meerdere beleidsvelden raakt. Het draagt bij aan bijvoorbeeld gezondheidsbeleid, jeugdbeleid, en natuur- en milieueducatie en heeft te maken met stedenbouw en groenbeleid en -beheer. De rol van de gemeente is daarin cruciaal. De gemeente is niet alleen eigenaar en beheerder van de openbare ruimte waarin speelnatuur gerealiseerd wordt, zij is moet vooral de rol als regisseur voor integraal beleid oppakken. De gemeente moet zich van de functie bewust worden er daarin inhoudelijk en procesmatig ondersteund worden. Communicatie is nodig om binnen gemeentes en gemeenschappen de potentie van speelnatuur te onderkennen en te gaan verzilveren. Praktisch betekent dat voor Noord-Holland: zorg voor een trekker in Noord-Holland; de provincie lijkt daarvoor de natuurlijke organisatie bouw aan een netwerk waar betrokkenen kennis en ervaringen kunnen delen en elkaar kunnen inspireren verder te gaan binnen hun eigen omgeving. Een website en bijeenkomsten zijn de voorgestelde verschij ningsvormen van dit netwerk; ondersteund/ gefaciliteerd door een coördinator zoals IVN kan zijn in de provincie. Werk hierin ook samen met Springzaad. 4. Randvoorwaarden voor kwaliteitsvolle speelnatuur Ondanks dat er goede initiatieven zijn en de belangstelling voor het onderwerp toeneemt, valt op dat inzicht in het belang van speelnatuur lang niet vanzelfsprekend is.. Het is (nog) niet ontdekt als instrument voor het behalen van de diverse doelstellingen noch bij gemeenten noch bij organisaties. Vanuit de organisaties die er mee willen werken, is er veel vraag naar praktische handvatten en ervaring met speelnatuur. Het gaat dan om zaken als regelgeving, sociale inbedding, participatie, stedenbouwkundige inpassing van het ontwerp en beheer. Op dit moment wordt speelnatuur nog niet gekoppeld met NME als instrument voor een betere inbedding. Terwijl deze twee juist bewust gezamenlijk ingezet kunnen worden om verschillende beleidsdoelen duurzaam te verankeren. Bij de realisatie van kwaliteitsvolle speelnatuur iseen aantal randvoorwaarden relevant. Naast de ruimtelijke en de sociale randvoorwaarden moet ook met de belangen van de diverse actoren rekening houden worden. Het is verstandig om voor aanvang de uiteenlopende belangen in beeld te brengen. Zij vormen immers de basis voor samenwerking in het proces. Een goed communicatietraject zorgt voor draagvlak op de verschillende niveaus van bestuur, beleidsmakers en gebruikers. De financiering van speelnatuur is uiteraard een belangrijke voorwaarde. Daarbij gaat het niet alleen om de kosten voor ontwerp en aanleg, maar vooral ook om kosten voor onderhoud en beheer. Hieronder wordt nader ingegaan op de randvoorwaarden voor kwaliteit Ruimtelijke randvoorwaarden De ruimtelijke randvoorwaarden gaan over de fysieke gegevens van de locatie zelf. En over de context van de locatie. De fysieke context betreft vooral de inbedding van de locatie in het grotere geheel, de toegankelijkheid, de aansluiting of inbedding in bestaande ruimtelijke (groen)structuren of een combinatie met andere functies. De locatie moet bewust gekozen, toegankelijk en bereikbaar zijn. De locatie is niet milieubelast (luchtkwaliteit, geluid, electromagnetische velden, bodem). Verder gaat het over de morfologie van de plek, de aanwezige beplantingsen grondstructuren, de bodem zelf en de condities ter plekke zoals bezonning. Het serieus kijken naar de randvoorwaarden helpt om te bepalen of, en zo ja welke speelnatuur toegepast kan worden. De randvoorwaarden en de complexiteit bepalen ook welke locatie geschikt is. De verschillende kwaliteitscriteria zoals ruimtelijke opbouw, reliëf, veranderbaarheid en zicht bieden een kader voor de inrichting van speelnatuur. Speelnatuur heeft natuurlijk groen als onderwerp en omgeving van het spel. Natuurlijk groen is een specifieke vorm van groen: het wordt volgens ecologische principes aangelegd en onderhouden, met gebruik van inheemse

13 planten en materialen. Groen dus niet alleen als randbekleding of als decor voor gewone speelvoorzieningen. Speeltoestellen zijn er niet, of alleen in deelgebieden of incidenteel verspreid aanwezig (maximaal 20% van het oppervlak). Kinderen kunnen delen van de plek zelf vorm geven of veranderen (minimaal 20%), bijvoorbeeld door spel met losse elementen, water, zand, leem. Er zijn mengvormen van conventionele speelgebieden en natuurspeelgebieden mogelijk. Dit heet speelnatuur als minimaal 80% van het totale oppervlak echte (toestelloze) speelnatuur is. Het inrichten en realiseren van speelnatuur is complex. Het gaat om de condities van de plek zelf, de behoeftes en belangen, om regels, om technieken, om gebruik, beheer en onderhoud. Het is altijd maatwerk, want de ene plek is de andere niet en de randvoorwaarden verschillen steeds. Kant en klare oplossingen leiden zelden tot kwaliteit. Randvoorwaarden voor ontwerp en aanleg zijn onderhoudsvriendelijkheid, belastbaarheid en een realistische afweging over de grootte van het in te richten terrein (deze heeft een directe relatie met het verwachte gebruik). Men moet zich serieus afvragen hoe passend speelnatuur voor een beoogde locatie is. In een binnenstedelijke context kan staal en beton soms natuurlijker zijn dan ruige natuur. Een uitdagend speel- en bewegingslandschap kan immers op verschillende manieren vorm geven worden. In het centrum van een stad past speelnatuur goed in een beschermd binnengebied, of als onderdeel van een stadspark. Het ontwerpen van kwalitatief goede speelnatuur is een opgave voor een deskundige en ervaren ontwerper. Naast het ruimtelijk vermogen en kennis over natuurlijke terreininrichting en planten, moet de ontwerper zich in het perspectief van de gebruikers kunnen verplaatsen. Een kennisnetwerk kan zowel de ontwerpdeskundigheid als de opdrachtgeverschap-deskundigheid ondersteunen en breed toegankelijk maken. NME biedt kansen om toekomstige gebruikers bij het inrichten van nieuwe plekken te betrekken en op deze manier een betekenisvolle en gedragen plek te creëren. Het omschakelen naar ecologisch groenbeheer is bijvoorbeeld een proces waar NME als instrument ingezet kan worden om voor meer draagvlak te zorgen. De praktijk leert dat ecologisch groenbeheer vooral in het begin het gevoel kan oproepen dat er minder aan het onderhoud van het groen wordt gedaan; dat het groen verloedert. Het is belangrijk bewoners mee te nemen in de ontwikkeling en ze tijd voor acceptatie te gunnen. Op de ene plek gaat dat gemakkelijker dan op de andere.

14 Mogelijke instrumenten De gemeente vindt bij de provincie een stimulerend klankbord om een visie te ontwikkelen en beleid te voeren op speelruimten, waarvan groen spelen onderdeel is. Verschillende beleidssectoren (groen, sport en recreatie, NME, stedenbouw, jeugdbeleid, gezondheid, klimaat) zijn daarbij betrokken; hun sectorale visies sluiten erop aan. Er is samenhang op gemeentelijk niveau. De visie zet de ruimtelijke en sociale randvoorwaarden van de verschillende plekken in een kader en geeft kwaliteitseisen aan. Speelruimtebeleid sluit aan op de prioriteiten in het rijks- en gemeentelijk beleid (zoals krachtwijken, stimuleren van bewegen, duurzaamheid, stadslandbouw). Bouwstenen zijn: - integraal groenstructuurplan met ruimte voor speelnatuur, langzaamverkeerroutes en voorzieningen voor kinderen/gezinnen. - Integraal speelruimtebeleid - Ecologisch groenbeheer en stimulering van gebruiksgroen ipv. kijkgroen - Integrale samenwerking van verschillende beleidssectoren (waaronder sectoren als welzijn, onderwijs, gezondheid en ruimtelijke ordening) - Oprichten van integrale plangroepen - NME als instrument om bewustzijn voor kwaliteit van leefomgeving en ruimtelijke inbedding te ontwikkelen en in te zetten. In het boek Speelnatuur in de stad, hoe maak je dat is een typologie van speelnatuur opgesteld die van verschillende ruimtelijke en sociale condities van een locatie uitgaan die bepalend voor het functioneren van speelnatuur zijn. Afhankelijk van de toegankelijkheid, beheer en ruimtelijke context worden vier types speelnatuur onderscheiden: - Natuurspeelzone (deel van een grotere groenvoorziening zoals speeltuin, park of bos) - Natuurspeelplaats (openbaar, ingericht terrein) - Natuurspeeltuin (omheind, ingericht terrein met vorm van toezicht) - Natuurspeelterrein (informeel, openbaar natuurlijk terrein, niet specifiek ingericht) 4.2 Sociale randvoorwaarden De sociale context gaat om de belangen van betrokkenen, omwonenden en gebruikers en de manier waarop deze bij het proces betrokken worden. Dat heeft immers zijn weerslag op het proces, de inrichting en het gebruik. Het is nodig goed te kijken hoe vanzelfsprekend speelnatuur is voor de beoogde gebruikers of andere belanghebbenden. Niet iedereen kán wat met speelnatuur. Vooral ouders en omwonenden zijn belangrijk. Als zij weinig waarde aan speelnatuur hechten, dan is openbaar toegankelijke speelnatuur zonder toezicht en activiteiten misschien niet geschikt voor deze plek. Speelnatuur (vooral zonder beheer en toezicht) moet en kan dus niet overal. Behalve bij het proces, spelen de verschillende betrokkenen vooral ook bij het latere beheer van de plek deze een belangrijke rol. Er moet goed worden gekeken of gekozen wordt voor speelnatuur zonder toezicht of voor beheerde speelnatuur in vorm van een besloten tuin. Soms kan ook een koppeling aan een bestaande inrichting uitkomst bieden. De koppeling met een NME-centrum, een kinderboerderij of een combinatie met ander spel- of sportaanbod, sociaalculturele voorziening (buurthuis) of jeugdzorg (Centrum voor Jeugd en Gezin) kan handig en interessant zijn. Verschillende actoren kunnen elkaar versterken. Naast draagvlak is een integrale projectaanpak van cruciaal belang voor het slagen van de realisatie van speelnatuur. De partijen die bij de realisatie van speelnatuur betrokkenen zijn, handelen op verschillenden niveaus. Het kan een organisatie, groep of een individu zijn, met gangbare interesse voor een specifiek vak of thema. De ervaring met reeds gerealiseerde plekken laat zien dat hier een rol is weggelegd voor een inspirerende initiator of vernieuwer die, naast het creëren van draagvlak en de implementatie van belangstelling op die verschillende niveaus, de onderlinge samenwerking regisseert. Het werken met NME-arrangementen is een heel geschikte vorm om de verschillende actoren aan elkaar te binden en de krachten te versterken met meerwaarde voor iedereen. Daarbij gaat het om bundelen van kennis en krachten van de disciplines die door alle fasen van het project heen met de ontwikkeling van speelnatuur te maken hebben: ontwikkelen van plannen, participatie, inrichting, onderhoud, beheer, begeleiding en nazorg. Ook toekomstige gebruikers kunnen in hun actorschap gestimuleerd worden, door te zorgen dat individuen in staat en bereid zijn om hun leefomgeving te beïnvloeden en actief aan natuur- en milieuvraagstukken mee te

15 werken. Zo werkt NME aan participatie, gemeenschapsgevoel en het stimuleren van sociale dynamiek. Het gaat er om samen meer te bereiken: meer mensen, meer effect of impact op de kwaliteit van de samenleving, meer geld en meer zichtbaar zijn. Laat mensen bij het maken van de plannen meedenken, laat ze meezoeken naar ideeën en oplossingen. Hou er rekening mee dat ook in de participatie verschillende belangen en motivaties spelen. Het creëren van draagvlak wekt verwachtingen. Vooraf een realistisch beeld schetsen, kan teleurstelling achteraf voorkomen. Het is raadzaam om plannen in een vroeg stadium op de agenda te zetten door informatie te geven en inspraakronden te houden. Het opstellen van een communicatieplan kan daarbij handig zijn. Vooral bij plekken in de directe woonomgeving is dit relevant. Voor de inrichting van openbare plekken zonder toezicht is het cruciaal, omdat die met name op de betrokkenheid en verantwoordelijkheid van de gebruikers en omwonenden moeten draaien. Of participatie an sich tot grotere betrokkenheid en beter gebruik van de speelplek leidt is onduidelijk. Het lijkt vooral de kwaliteit van het proces te zijn, die bepaalt of het grotere betrokkenheid en beter gebruik oplevert. participatie met NME Mogelijke instrumenten De gemeente stimuleert de inzet van professionele krachten bij speelnatuur en de pedagogische kwaliteit van het werk door bijvoorbeeld de volgende bouwstenen: - NME-arrangementen om slimme coalities tussen verschillende actoren te stimuleren voor duurzame inbedding van speelnatuur - participatie als belangrijk instrument om draagvlak te ontwikkelen - kinderen via NME bij de verschillende fasen van de realisatie betrekken: betekenis van speelnatuur, ontwerp, inrichting, onderhoud - stimuleren van een platform dat helpt verschillende initiatieven te vinden en te koppelen - plekken betekenis geven door initiatieven (bijv. gezamenlijke excursies naar voorbeeldprojecten, plantdagen) - inrichten van integrale werkgroepen - voorlichting voor diverse groepen, zoals beleidsmakers bij gemeenten, bewoners, professionals, en organisaties die actief zijn in de gemeente (denk bijv. ook aan woningbouwcoöperaties) - initiatieven en de verschillende gebruikersgroepen actief ondersteunen 4.3. Financiële randvoorwaarden De kosten voor de inrichting van speelnatuur kunnen erg verschillen, afhankelijk van grootte, randvoorwaarden en ambities. Vaak is er niet veel nodig om een bestaande plek om te vormen tot kwaliteitsvolle speelnatuur, wanneer goed wordt gekeken wat er is en wat de mogelijkheden zijn. Belangrijk is dat naast kosten voor de inrichting rekening wordt gehouden met het beheer van de plek. De kosten moeten inzichtelijk zijn, berekend voor langere termijn en uitgesplitst in ontwikkel-, realisatie- en beheerkosten. De gemeente zorgt ervoor dat niet alleen de investering geregeld is, er is ook geld voor het onderhoud en de sociale programmering (activiteiten, participatie, combinaties met buurt/jeugdwerk, vormen van toezicht en aanwezigheid stimulerende volwassenen). Door het samenwerken in arrangementen kunnen niet alleen krachten maar ook middelen worden gebundeld.

16 Mogelijke instrumenten - kennisnetwerk ter ondersteuning bij het vinden van de noodzakelijke middelen voor de verschillende fases inrichting, beheer en onderhoud - subsidies die integrale samenwerking stimuleren en zich richten op meerdere beleidsdoelen - inhoudelijke ondersteuning/expertise bieden, of het faciliteren van bewonersparticipatie - subsidiebeleid koppelen aan kwaliteitseisen en richten op alle fasen dwz niet alleen voor inrichting maar ook voor onderhoud en beheer - een prijsvraag die de realisatie van kwaliteitsvolle speelnatuur ondersteunt en onder de aandacht brengt 4.4 Beleidsmatige randvoorwaarden De inventarisatie maakt duidelijk dat in de provincie Noord-Holland op verschillende niveaus behoefte is aan groene natuurlijke speelplekken in de directe woonomgeving, om diverse redenen. Inmiddels zijn veel gemeenten bekend met het fenomeen speelnatuur en willen daar graag iets mee. De voordelen van een koppeling van de twee instrumenten speelnatuur en NME zien de meeste gemeenten nog niet. Speelnatuur zelf biedt veel, de koppeling met NME kan zorgen voor duurzame inbedding en gebruik. Die twee instrumenten gaan direct over een gezonde leefwijze, natuurbeleving, mogelijkheid tot vrij spel, risico s leren nemen, etc. Indirect gaat het over het blijven binden van gezinnen aan de woonomgeving, diversiteit aanbieden in de leefomgeving, ecologie in de omgeving en op een integrale, concrete manier werken aan de toekomst. Daarmee raakt speelnatuur aan heel verschillende beleidsdoelen:.natuur- en milieu educatie, groenbeleid, speelbeleid, woonbeleid, klimaat, gezondheidsbeleid. Dit is bestuurlijk gezien een enorme kracht van deze plekken maar meteen ook een grote valkuil: het is niet duidelijk waar het vanzelfsprekend thuis hoort en wie er voor verantwoordelijk is. Dat leidt ertoe dat de ontwikkeling van speelnatuur veelal ad hoc gebeurt. Zelden is speelnatuur in een beleidskader verankerd;realisatie hangt af af van enkele betrokkenen. Er is geen samenhangend beleid voor plekken waar kinderen vrij met de natuur kunnen spelen en die op een goede (stedenbouwkundige en sociale) plek liggen. Daardoor blijven kansen liggen, worden krachten en middelen verspild of is er geen samenhang met bestaande structuren zoals kindlinten of groenstructuur. Het benutten van de kansen die speelnatuur biedt aan de verschillende beleidsdoelen vraagt om een betere samenwerking en eenduidiger agendering. Lokaal moet speelnatuur worden verankerd in het groen- en speelruimtebeleid en zijn aanspreekpunten nodig met expertise. Op gemeentelijke niveau verdient het formuleren van een duurzame strategie voor de implementatie van speelnatuur de voorkeur. Ad hoc acties bieden minder mogelijkheid voor het sturen en bewaken van de kwaliteit. Het is beter om te investeren in goede voorbeelden, de effecten ervan in kaart te brengen en van daaruit verder te ontwikkelen. Op lokaal niveau moeten de verschillende afdelingen binnen een gemeente elkaar veel beter gaan vinden en zich faciliterend en herkenbaar opstellen naar maatschappelijke en burgerinitiatieven. Het werken met NME arrangementen biedt de mogelijkheid om bij de ontwikkeling van speelnatuur de belangrijke aandachtspunten kwaliteit, sociale en ruimtelijke randvoorwaarden en beheer bij de verschillende gebruikers te communiceren en in te bedden. Het gaat om verkrijgen van draagvlak en duurzame inbedding. Met NME arrangementen kan worden ingezet op het verkrijgen van bewustzijn, draagvlak en aandacht voor de kwaliteitsaspecten bij de verschillende niet-bestuurlijke partijen. Dat is wezenlijk voor een goede en duurzame implementatie. Initiatieven en gebruikers worden samen aan een gemeenschappelijk doel verbonden. Mogelijke instrumenten - geïntegreerde groenplanning gecombineerd met speelbeleid - speelnatuur als verbindende, laagdrempelige schakels tussen stad en land inzetten - integrale samenwerking rond concrete doelen - werken met arrangementen voor een duurzame verankering - aanbieden van een collectieve verzekering voor speelnatuur (bijvoorbeeld naar Vlaams voorbeeld, of zie studie SpelenderWIJS van De Baaij e,a, 2010) - bevorderen van groene schoolpleinen (bijv. door simpele maatregelen als het vervangen door tegels door natuur in samenwerking met NME- professionals) - toestaan van het spelen met de natuur door kinderen op gewone plekken in de openbare ruimte en het daarvoor aanpassen van het groenbeheer - rekening houden met gebruikswaarde van openbare ruimte bij nieuwbouw en herstructurering

17 je krijgt

18 je krijgt

19 4.5 Communicatie Uit de inventarisatie en bijeenkomsten blijkt dat er op dit moment veel aandacht is voor speelnatuur. Toch ervaart men zelfs in een gemeente als Amsterdam waar relatief veel interesse voor speelnatuur is, dat het nodig is het belang van speelnatuur te blijven herhalen. Ook bij de andere gemeenten kwam veelvuldig aan de orde dat het belang van groen in de woonomgeving als informele speelplek in het algemeen en speelnatuur in het bijzonder, nog niet zo scherp op het netvlies staat bij bestuurders en gemeenteraden. De potenties van kwaliteitsvolle speelnatuur en de spin-off van deze plekken voor de samenleving worden nog onvoldoende herkend. Het moet duidelijk worden wat speelnatuur te bieden heeft, niet alleen aan kinderen maar ook aan volwassenen en organisaties. En daarmee aan de gemeente. Speelnatuur is één instrument voor meerdere beleidsdoelen. Speelnatuur levert een positieve bijdrage aan het woonklimaat in de steden. Het is uitnodigend voor gezinnen met jonge kinderen, die juist door het ontbreken van speelgroen de stad ontvluchten en zo het gewenste evenwicht in de bevolkingssamenstelling aan het wankelen brengen. Een goed woonklimaat met kwaliteitsvol ingerichte groene buitenruimte geeft status aan de buurt. In tegenstelling tot veel andere voorzieningen in een stad is de waardering van de bestemming groen bij verschillende bevolkingsgroepen hetzelfde. Speelnatuur biedt eindgebruikers (kinderen met hun ouders en opvoeders; dus inclusief BSO en scholen) in de directe omgeving ruimte voor beweging en vrij spel, verbondenheid met de groene leefomgeving (m.n. gezinnen), contact met de natuur en milieubewustzijn. Natuurbeleving is tegelijkertijd natuureducatie. De mogelijkheden die NME hierbij kan bieden, worden vaak niet gezien. NME gaat niet alleen om het leveren van natuur en milieueducatie van goede kwaliteit, ook om het aansluiten bij de belangen van bestuurders én eindgebruikers. Sociale, economische en omgevingsthema s (water, groenbeheer, klimaat) lenen zich goed voor NME. Uit de inventarisatie blijkt dat zowel interne als externe communicatie belangrijk is. Intern tussen de verschillende afdelingen om te weten wat er gebeurt en wie waarmee bezig is. Extern moet de communicatie twee richtingen op gaan: de zendende die alles rond de realisatie van speelnatuur naar betrokken actoren duidelijk maakt. Naast praktische dingen staat hier het verkrijgen van draagvlak centraal. Er kan bijvoorbeeld worden verteld over het omschakelen naar ecologisch groenbeheer. De andere richting is de ontvangende die de gemeenten toegang biedt tot ervaringen elders, tot het uitwisselen van kennis en inhoudelijke input. Duidelijkheid over het proces en benodigde stappen zijn voor de startende gemeenten cruciaal. Voor het waarborgen van kwaliteit moeten de randvoorwaarden voor kwaliteitsvolle speelnatuur duidelijk zijn. Praktijkvoorbeelden zijn de beste leerschool! Publiciteit rond goede voorbeelden in de regio en excursies kunnen voorbeeldprojecten en gemeenten in het zonnetje zetten. De provincies Overijssel en Gelderland zijn projecten gestart voor het verspreiden van de kennis in hun provincie rond speelnatuur en die de potenties van speelnatuur breed onder de aandacht brengen: - Cool Nature (www. van de provincie Gelderland is onderdeel van het klimaatprogramma Aanpakken en Aanpassen. Cool Nature levert een bijdrage aan klimaat- en hittebestendige steden en dorpen en realiseert mooie speelnatuur voor kinderen. Kortom: goed voor de natuur, goed voor stad en dorp, goed voor kinderen en dus goed voor de toekomst. - Impuls Natuurlijke Speelplaatsen (http://speelnatuur.wordpress.com/) van de provincie Overijssel is opgezet door enkele regionale organisaties die graag actie willen ondernemen om kinderen weer meer in de natuur te laten spelen. In dit vierjarig project wordt geïnvesteerd in het versterken van een netwerk en het delen van kennis binnen dat netwerk. Het netwerk is open voor iedereen die belangstelling heeft. Er nemen inmiddels 140 mensen deel in het netwerk. Er is een blog en een nieuwsbrief en er zijn themabijeenkomsten. Dit project wordt gesteund door de provincie Overijssel, Natuur en Milieu Overijssel, Landschap Overijssel, Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, Sportservice Overijssel, Scouting en ministerie van EL&I. Een ander geslaagd voorbeeld op provinciaal niveau dat zich in de tijd heeft bewezen, is het Spielplatzbüro (http://www.noe-spielplatz.at/) van de provincie Niederösterreich. In het kader van dit programma zijn in de provincie Niederösterreich de afgelopen acht jaar zo n 160 natuurlijke speelplekken van goede kwaliteit gerealiseerd. De provincie ondersteunt gemeenten en gebruikers in hun engagement rond het realiseren van kwaliteitsvolle speelruimte. Dit gebeurt door middel van een prijsvraag waarbij de geselecteerde deelnemers via een participatietraject voor kinderen, ouders en gemeente bij de inrichting en aanleg van het speelterrein deskundig begeleid worden en alle belangrijke kennis toegediend krijgen. Verder wordt voor geïnteresseerden omvangrijke informatie rond de inrichting van kwaliteitvolle speelplekken ter beschikking gesteld en goede voorbeeldprojecten in beeld gebracht. De ervaringen en resultaten in de provincies laten zien hoe belangrijk een goede communicatie rond speelnatuur en de daarmee verbonden doelstelling is. Belangrijk is dat er een trekker is die de verschillende kennis en initiatie-

20 ven bundelt, het voor iedereen die geïnteresseerd is makkelijk toegankelijk maakt, en er voor zorgt dat er voorbeelden zijn die inspireren. Als het lukt mensen op inspiratieniveau te laten samenwerken, is het zelfs mogelijk aan de bureaucratie te ontsnappen en in oplossingen te denken in plaats van problemen. Mogelijke instrumenten - intern: opstellen van integrale werkgroepen etc.. - extern: kennisnetwerk als centraal aanlooppunt voor alle vraagstukken rond het onderwerp, kenniscentrum, procesorganisatie (gemeentes, initiatieven, scholen, ouders, kinderen) - excursies naar voorbeeldprojecten in de regio - workshops en voorlichting over inrichting, proces en beheer voor verschillende actoren - NME arrangementen om initiatieven slim te koppelen en krachten te versterken - NME om draagvlak, kennis en inspiratie bij de verschillende gebruikersgroepen te stimuleren - Verspreiden van relevante informatie via bijeenkomsten, internet, folders, artikelen etc. 4.6 Algemene conclusies Speelnatuur is (nog) niet ontdekt als instrument voor behalen van de diverse doelstellingen, noch bij gemeenten noch bij organisaties. Speelnatuur is van belang vanuit of raakt aan meerdere beleidsvelden: jeugd, gezonde leefwijze (beperking overgewicht), gezonde ontwikkeling, prettige woonomgeving, klimaat, natuurbeleving, groen en ecologisch beheer, sociale cohesie en bewonersbetrokkenheid en planologie. Deze onderwerpen zijn in gemeenten en andere organisaties meestal in verschillende onderdelen ondergebracht. Een woonomgeving die kinderen de mogelijkheid biedt en uitdaagt natuur te beleven of die zorgt dat kinderen bij de buitenschoolse opvang kunnen kiezen lekker buiten te ravotten en hutten te bouwen, zou ook niet bij een enkele afdeling ondergebracht moeten

het thema kind en natuur waarmee een basis gelegd wordt voor betrokkenheid op latere leeftijd.

het thema kind en natuur waarmee een basis gelegd wordt voor betrokkenheid op latere leeftijd. Plan van Aanpak Vermaatschappelijking van groen, natuur en landschap 2016-2017 23 november 2015 Aanleiding De provincie geeft aan dat draagvlak en betrokkenheid van burgers en maatschappelijke organisaties

Nadere informatie

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase)

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase) Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase) 1. Inleiding In het collegeakkoord voor de periode 2014-2018 is als één van de doelstellingen geformuleerd: Het college zet zich in voor een florerende

Nadere informatie

Nieuwe koers brede school

Nieuwe koers brede school bijlage bij beleidsvoorstel Brede Talentontwikkeling in de Kindcentra 28 mei 2013 Nieuwe koers brede school (november 2012) 1. Waarom een nieuwe koers? De gemeente Enschede wil investeren in de jeugd.

Nadere informatie

Gemeenschapstuinen. RadarGroep. Duurzaam instrument voor integrale wijkaanpak, sociale cohesie, participatie en re-integratie.

Gemeenschapstuinen. RadarGroep. Duurzaam instrument voor integrale wijkaanpak, sociale cohesie, participatie en re-integratie. RadarGroep Gemeenschapstuinen Duurzaam instrument voor integrale wijkaanpak, sociale cohesie, participatie en re-integratie. Bureau voor sociale vraagstukken Wie zaait zal oogsten is een veelgehoord gezegde.

Nadere informatie

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

Resultaten online enquête Kennisknooppunt Stadslandbouw

Resultaten online enquête Kennisknooppunt Stadslandbouw Resultaten online enquête Kennisknooppunt Stadslandbouw 7 oktober 2015, Jan Eelco Jansma Samenvatting Dit document doet verslag van een online enquête (voorjaar-zomer 2015) onder betrokkenen bij stadslandbouw.

Nadere informatie

Raadsvoorstel van het college inzake Agenda groen voor de stad 2016

Raadsvoorstel van het college inzake Agenda groen voor de stad 2016 Registratienummer DSB 2016.297 RIS294705 Raadsvoorstel van het college inzake Agenda groen voor de stad 2016 De wereld om ons heen is in beweging en ook onze stad verandert. Den Haag is echter nog steeds

Nadere informatie

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN Onderzoek naar cultuurhistorische structuren, landschappen en panden Aansluitend op Belvedere- (Behoud door ontwikkeling) en het MoMo-beleid (Modernisering

Nadere informatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie OPZET VAN DE PRESENTATIE Bodemvisie Waarom? Doel Middel Ingrediënten SPRONG Wie, wat, waarom? Het proces

Nadere informatie

Startnotitie Actieplan spelen, sporten en ontmoeten in de buitenruimte van Woudenberg 2016-2020

Startnotitie Actieplan spelen, sporten en ontmoeten in de buitenruimte van Woudenberg 2016-2020 2015 Startnotitie Actieplan spelen, sporten en ontmoeten in de buitenruimte van Woudenberg 2016-2020 Afdeling Beleid en Ontwikkeling Demiencke Brinkman 24-03-2015 Inhoud 1. Inleiding... 3 2.Opdracht 2.1.

Nadere informatie

Waarom niet? - H5 Conclusies en Samenvatting

Waarom niet? - H5 Conclusies en Samenvatting Waarom niet? - H5 Conclusies en Samenvatting 5.1 Inleiding Dit onderzoek richt zich op het keuzeproces van gemeentes rond kindvriendelijke openbare ruimte en de factoren die van invloed zijn op het maken

Nadere informatie

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan

Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Programma Energie 2012-2015 Samenvatting Projectplan Lokale Energie Lokale Energie - 4 Lokale energie-initiatieven - Een loket voor buurt- en dorpsinitiatieven Projectnaam : Lokale Energie Opdrachtgever

Nadere informatie

Beweegvriendelijke gemeenten

Beweegvriendelijke gemeenten Body @ work, 24 mei 2011 Beweegvriendelijke gemeenten Dayenne L abée, projectleider BVO Jan Willem Meerwaldt, senior adviseur Invloed van ruimte op bewegen foto Context Ruimte heeft invloed op bewegen

Nadere informatie

Stiller verkeer = gezondere leefomgeving

Stiller verkeer = gezondere leefomgeving Stiller verkeer = gezondere leefomgeving Aanpak wegverkeerslawaai groot potentieel voor verbeteren leefomgeving Over dit document Wegverkeerslawaai vormt in toenemende mate een probleem in binnenstedelijk

Nadere informatie

Voorbeeldadvies Cijfers

Voorbeeldadvies Cijfers Voorbeeldadvies GGD Twente heeft de taak de gezondheid van de Twentse jeugd, volwassenen en ouderen in kaart te brengen. In dit kader worden diverse gezondheidsmonitoren afgenomen om inzicht te verkrijgen

Nadere informatie

Deze leidraad helpt om het gesprek in team aan te gaan rond kwaliteit, vooraleer je de sjablonen in de digitale leermodules invult.

Deze leidraad helpt om het gesprek in team aan te gaan rond kwaliteit, vooraleer je de sjablonen in de digitale leermodules invult. Deel 2 Kwaliteitsbeleid Deze leidraad is gebaseerd op de digitale leermodules van Kind & Gezin. Die modules zijn bedoeld om de verschillende onderdelen van het kwaliteitshandboek uit te werken. Die modules

Nadere informatie

Adviesgroep Informatievoorziening. Omgevingswet. Erna Roosendaal

Adviesgroep Informatievoorziening. Omgevingswet. Erna Roosendaal Adviesgroep Informatievoorziening Omgevingswet Erna Roosendaal Inhoud De Omgevingswet Impact gemeenten Governance model Omgevingsplan versus bestemmingsplan Invoeringsondersteuning Eerste resultaten impactanalyse

Nadere informatie

Feijenoord. Gebiedsplan. Katendrecht-Wilhelminapier. Ambtelijke inventarisatie

Feijenoord. Gebiedsplan. Katendrecht-Wilhelminapier. Ambtelijke inventarisatie Feijenoord Gebiedsplan Katendrecht-Wilhelminapier Ambtelijke inventarisatie 2013 1 Maashaven O.z. 230 Inhoud 1....H uidige situatie...3 2....W at willen we bereiken...3 2.1 Beoogde doelen 2030...3 2.2

Nadere informatie

Aanvullende beleidsdocumenten. Rijksbeleid Wet maatschappelijke ondersteuning

Aanvullende beleidsdocumenten. Rijksbeleid Wet maatschappelijke ondersteuning Aanvullende beleidsdocumenten Onderstaande teksten zijn een aanvulling op Hoofdstuk 3 uit de Toelichting van het bestemmingsplan. Het zijn samenvattende teksten die betrekking hebben op beleidsdocumenten

Nadere informatie

Gezonde Schoolpleinen

Gezonde Schoolpleinen Gezonde Schoolpleinen Gezonde Schoolpleinen Een Gezond Schoolplein geeft jongeren uit het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en middelbaar beroeps onderwijs de ruimte om te bewegen en te spelen in een

Nadere informatie

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1

Startnotitie. Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014. Versie: 21 april 2011 1 Startnotitie Vrijwilligerswerk Vrijwilligers maken het verschil! 2011 2014 Versie: 21 april 2011 1 1. Aanleiding 1.1. Voor u ligt de startnotitie vrijwilligersbeleid, directe aanleiding voor deze startnotitie

Nadere informatie

Rol provincies bij burgerinitiatieven in het groen

Rol provincies bij burgerinitiatieven in het groen Rol provincies bij burgerinitiatieven in het groen Bijeenkomst leernetwerk samenspel burgerinitiatieven en overheden Lelystad 25 maart 2015 Marrit Klompe : Provincie Overijssel Jessica Winter : Landschap

Nadere informatie

Alle kinderen kunnen Roefelen Stichting Roefelen zoekt partners 2013-2017

Alle kinderen kunnen Roefelen Stichting Roefelen zoekt partners 2013-2017 Alle kinderen kunnen Roefelen Stichting Roefelen zoekt partners 2013-2017 Het is belangrijk dat kinderen al jong kennis maken met bedrijven en beroepen. Roefelen maakt dat mogelijk. De in 2011 opgerichte

Nadere informatie

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo

Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Stimuleringsproject LOB in het mbo Versterking van LOB in de doorlopende leerlijn vmbo-mbo Visie ontwikkelen in regionale inspiratiebijeenkomsten Wat verstaan we eigenlijk onder loopbaanoriëntatie en -begeleiding

Nadere informatie

Welzijn & Zorgstructuren. 6 december 2010, Juanita van der Hoek Uden

Welzijn & Zorgstructuren. 6 december 2010, Juanita van der Hoek Uden Welzijn & Zorgstructuren 6 december 2010, Juanita van der Hoek Uden Project: Welzijn & Zorgstructuren Bestuurlijkopdrachtgever: Sultan Günal Opdrachtnemer Opdrachtgever Juanita van Hoek Regionale samenwerking

Nadere informatie

Vergroening > sociale cohesie >..

Vergroening > sociale cohesie >.. Vergroening > sociale cohesie >.. De lessen van drie jaar Groen Dichterbij & de rol van NME-centra Rachelle Eerhart Programmaleider IVN Groen Dichterbij VRAAG om te beginnen Wat is Groen Dichterbij voor

Nadere informatie

Een gedragen bodemvisie: belangen en kennis betrekken & doorwerking borgen

Een gedragen bodemvisie: belangen en kennis betrekken & doorwerking borgen Een gedragen bodemvisie: belangen en kennis betrekken & doorwerking borgen Versie 1.1 23-10-2009 Opgesteld door: Mike Duijn (TNO), Gerald Jan Ellen (TNO), Linda Maring (Deltares) Aanleiding voor de cursus

Nadere informatie

Transitie en transformatie van de zorg voor jeugd

Transitie en transformatie van de zorg voor jeugd Transitie en transformatie van de zorg voor jeugd Een geslaagde transformatie & transitie? Vanaf januari 2015 worden gemeenten verantwoordelijk voor het preventieve en curatieve jeugdbeleid. Hieronder

Nadere informatie

Organiseren van samenwerking in het jeugddomein

Organiseren van samenwerking in het jeugddomein Organiseren van samenwerking in het jeugddomein De overkoepelende resultaten van vier afstudeeronderzoeken Publiek Management In opdracht van Integraal Toezicht Jeugdzaken (ITJ) hebben vier studenten Bestuurs-

Nadere informatie

Stimuleringsprogramma lokale aanpak gezondheidsachterstanden

Stimuleringsprogramma lokale aanpak gezondheidsachterstanden Stimuleringsprogramma lokale aanpak gezondheidsachterstanden Inleiding Gezondheid is het belangrijkste dat er is. Ook gemeenten hebben baat bij gezonde en actieve burgers. Ze participeren meer, zijn zelfredzamer,

Nadere informatie

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk

Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk Nationale landschappen: aandacht en geld nodig! 170610SC9 tk 7 Blijvend geld en aandacht nodig voor Nationale landschappen, Provincies doen meer dan het Rijk De Rekenkamer Oost-Nederland heeft onderzoek

Nadere informatie

Provinciale Staten van Overijssel

Provinciale Staten van Overijssel www.prv-overijssel.nl Provinciale Staten van Overijssel Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 425 25 25 Telefax 038 425 75 02 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk Datum EMT/2005/1830

Nadere informatie

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede- fase 2

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede- fase 2 Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede- fase 2 1. Inleiding In het collegeakkoord voor de periode 2014-2018 is als één van de doelstellingen geformuleerd: Het college zet zich in voor een florerende

Nadere informatie

Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer. 1. Inleiding

Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer. 1. Inleiding Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer 1. Inleiding Zoetermeer wil zich de komende jaren ontwikkelen tot een top tien gemeente qua duurzaam leefmilieu. In het programma duurzaam Zoetermeer

Nadere informatie

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat?

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad Klimaatadaptatie van stedelijk gebied staat sinds kort prominent op de publieke agenda. Op Prinsjes dag heeft het kabinet de Deltabeslissing

Nadere informatie

K a n s e n. voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t. Onderzoeksrapport. Mei 2007

K a n s e n. voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t. Onderzoeksrapport. Mei 2007 K a n s e n voor particulier natuurbeheer i n B r a b a n t Onderzoeksrapport Mei 2007 Opdrachtgever: Uitvoerenden: In samenwerking met: Provincie Noord-Brabant Brabants Landschap Brabants Particulier

Nadere informatie

Managementsamenvatting adviesrapport

Managementsamenvatting adviesrapport Managementsamenvatting adviesrapport Onderzoek succesfactoren, knelpunten en ondersteuningsbehoeften van Nederlandse Gemeenten rond MVO-stimulering, verduurzaming van de bedrijfsvoering en duurzaam inkopen

Nadere informatie

Samen werken aan een duurzame Stad (voorlopige werktitel)

Samen werken aan een duurzame Stad (voorlopige werktitel) Samen werken aan een duurzame Stad (voorlopige werktitel) 1 Aanleiding Groningen heeft een netwerk waarin burgers, organisaties, bedrijven en de gemeente zich inspannen voor een schone, veilige en zich

Nadere informatie

Voor overige organisaties of in bijzondere omstandigheden wordt de bijdrage in overleg vastgesteld.

Voor overige organisaties of in bijzondere omstandigheden wordt de bijdrage in overleg vastgesteld. v. 2 juli 2012 Veel professionals, bewoners en gebruikers werken aan een betere wijk en stad. Soms met veel, soms met minder succes. Er is een grote behoefte om die inzet beter te richten. Wat werkt? Hoe

Nadere informatie

(hoofdstuk uit Inspiratiegids Adviseur Ruimtelijke Kwaliteit Provincie Utrecht)

(hoofdstuk uit Inspiratiegids Adviseur Ruimtelijke Kwaliteit Provincie Utrecht) Bijlage: Projecten in de provincie Utrecht (hoofdstuk uit Inspiratiegids Adviseur Ruimtelijke Kwaliteit Provincie Utrecht) Inleiding In de Provinciale Ruimtelijke Structuurvisie 2013-2028 en de Verordening

Nadere informatie

Commissie Bestuurlijk Domein. Commissie Ruimtelijk Domein. Commissie Sociaal en Economisch Domein. Informerende Commissie. Bespreken.

Commissie Bestuurlijk Domein. Commissie Ruimtelijk Domein. Commissie Sociaal en Economisch Domein. Informerende Commissie. Bespreken. Raad VOORBLAD Onderwerp Speelruimtebeleid Agendering Commissie Bestuurlijk Domein x Gemeenteraad Commissie Ruimtelijk Domein Lijst ingekomen stukken x Commissie Sociaal en Economisch Domein Informerende

Nadere informatie

Speelnatuur op school. Bouwstenen voor Waterproef schoolpleinen 9 november 2015

Speelnatuur op school. Bouwstenen voor Waterproef schoolpleinen 9 november 2015 Speelnatuur op school Bouwstenen voor Waterproef schoolpleinen 9 november 2015 Inhoud! Waarom groene schoolspeelplaatsen: visie! Hoe pak je het aan?! Even aanstippen: klimaat en water op school! WORKSHOP:

Nadere informatie

Aanpassing Speelruimtebeleidsplan (2012) Advies Jongerenraad Utrechtse Heuvelrug (JRUH)

Aanpassing Speelruimtebeleidsplan (2012) Advies Jongerenraad Utrechtse Heuvelrug (JRUH) Aanpassing Speelruimtebeleidsplan (2012) Advies Jongerenraad Utrechtse Heuvelrug (JRUH) Advies op de uitgangspunten (memo 12 november) 1. Speelplekken zijn heel, veilig en uitdagend en bij voorkeur ook

Nadere informatie

Plan van Aanpak Vrijwilligerswerk 2007 tot 2011. Aanpakken Maar!

Plan van Aanpak Vrijwilligerswerk 2007 tot 2011. Aanpakken Maar! Plan van Aanpak Vrijwilligerswerk 2007 tot 2011 Aanpakken Maar! INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 2. RONDETAFELGESPREKKEN 2.1 Algemene uitkomsten van de rondetafelgesprekken 2.2 Aanbevelingen professor Meijs

Nadere informatie

Managementgame Het Nieuwe Werken

Managementgame Het Nieuwe Werken Resultaten Managementgame Het Nieuwe Werken www.managementgamehetnieuwewerken.nl Leren door horen en zien, maar vooral doen en ervaren! MANAGEMENT GAME HET NIEUWE WERKEN Inleiding Think too Organisatieadviseurs

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem

Aan de raad AGENDAPUNT 11. Doetinchem, 4 juli 2009. Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Aan de raad AGENDAPUNT 11 Economische visie en actieplan Dynamisch Duurzaam Doetinchem Voorstel: 1. de foto van de sociaal-economische situatie in Doetinchem voor kennisgeving aannemen; 2. het beleidskader

Nadere informatie

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut.

Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. Samenvatting Rapport 833 Derriks, M., & Kat, E. de. (2020). Jeugdmonitor Zeeland Amsterdam: Kohnstamm Instituut. De Jeugdmonitor Zeeland De Jeugdmonitor Zeeland is een plek waar allerlei informatie bij

Nadere informatie

Het organiseren van een Meldpunt Huiselijk Geweld en Kindermishandeling (AMHK)

Het organiseren van een Meldpunt Huiselijk Geweld en Kindermishandeling (AMHK) Vragenlijst Inhoud: 1. In hoeverre is er een gedeelde visie in de regio over wat er op lokaal, regionaal en bovenregionaal niveau dient te worden ingekocht en georganiseerd? Er vindt al goede samenwerking

Nadere informatie

Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties

Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties Samenvatting Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties Datum 15 augustus 2013 Status Definitief Pagina 1 van 1 Colofon Projectnaam Evaluatie zon PV-projecten bij woningcorporaties Projectnummer

Nadere informatie

Meerjaren Beleidsplan Stichting WOON

Meerjaren Beleidsplan Stichting WOON Meerjaren Beleidsplan Stichting WOON definitief Inhoud Voorwoord... 2 Inleiding... 2 Visie en missie Stichting WOON... Missie... Visie... Missie Woontrainingshuis Kortgerecht... Visie Woontrainingshuis

Nadere informatie

Bouwstenen voor Burgerkracht. Dag van de transities, 19 november 2014 Helga Koper en Lydia Sterrenberg

Bouwstenen voor Burgerkracht. Dag van de transities, 19 november 2014 Helga Koper en Lydia Sterrenberg Bouwstenen voor Burgerkracht Dag van de transities, 19 november 2014 Helga Koper en Lydia Sterrenberg Even voorstellen: Platform 31 Wie zijn we? Een kennis- en netwerkorganisatie voor stedelijke en regionale

Nadere informatie

Het memo wordt afgesloten met een advies aan het Bestuurlijk Provinciaal handhavingsoverleg van 20 december 2012.

Het memo wordt afgesloten met een advies aan het Bestuurlijk Provinciaal handhavingsoverleg van 20 december 2012. B-PHO 20 december 12; agendapunt 5 MEMO Noties ter beoordeling van de voortzetting en positionering van de PHO werkgroepen Kwaliteit en Handhaving Bouwstoffen en Ketenbeheer in relatie tot de ontwikkeling

Nadere informatie

Provinciale Staten van Noord-Holland

Provinciale Staten van Noord-Holland Provinciale Staten van Noord-Holland ` Voordracht Haarlem, Onderwerp: Kaderstelling Europabeleid door Provinciale Staten Inleiding Op 11 juni 2007 jl. is door de commissie FEPO de werkgroep Europa ingesteld.

Nadere informatie

Meer woonkansen voor ouderen

Meer woonkansen voor ouderen Meer woonkansen voor ouderen Ouderen willen zo lang mogelijk in hun vertrouwde leefomgeving blijven wonen. Met een slimme combinatie van maatregelen maakt u als gemeente dat mogelijk. Uw resultaten: Efficiënte

Nadere informatie

Begrijpen Verbinden Meedoen communicatieplan transities sociaal domein Rivierenland

Begrijpen Verbinden Meedoen communicatieplan transities sociaal domein Rivierenland september 13 Begrijpen Verbinden Meedoen communicatieplan transities sociaal domein Rivierenland Als je doet wat je altijd deed, krijg je wat je altijd kreeg. (Albert Einstein, 1879-1955) M e r k c o a

Nadere informatie

JOGG HELLEVOETSLUIS 2014 2016

JOGG HELLEVOETSLUIS 2014 2016 JOGG HELLEVOETSLUIS 2014 2016 Afdeling Samenlevingszaken, november 2013 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Achtergrond... 4 2.1. Gezondheidsbevordering... 4 2.2. Integrale aanpak... 4 3. Probleemstelling... 5

Nadere informatie

Provincie kiest voor natuur,

Provincie kiest voor natuur, Noordstra, lepie Van: Verzonden: Onderwerp: IVN Gelderland [gelderland ivn.nl] woensdag 12september2012 13:54 IVN-nieuws no. 8-2012 Inshtuut voor natuur educ,tie & duurzairnheid IVN Gelderland 12109 In

Nadere informatie

Een duurzame ontwikkeling sluit aan op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties in gevaar te brengen 1.

Een duurzame ontwikkeling sluit aan op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties in gevaar te brengen 1. Duurzaamheidsbeleid De bijzondere locatie van Buitenkans Kinderopvang bij het stadslandbouwproject biedt een uitstekende basis voor duurzame kinderopvang. Natuur, ons voedselketen en respect voor mens

Nadere informatie

Beleidsregels nieuw subsidiebeleid Gemeente Oude IJsselstreek concept 26 mei 2015 1. Inleiding. Op initiatief van de gemeenteraad en het college van burgemeesters en wethouders zijn op 3 maart en 25 maart

Nadere informatie

Verbeteren afstemming en samenwerking bodem, water en ruimte

Verbeteren afstemming en samenwerking bodem, water en ruimte Verbeteren afstemming en samenwerking bodem, water en ruimte Project ondergrond - Team Implementatie Ondergrond Inleiding Het project ondergrond, onderdeel van het uitvoeringsprogramma (UP) van het convenant

Nadere informatie

Tweede Europese Forum over de cohesie Georganiseerd door de Europese Commissie

Tweede Europese Forum over de cohesie Georganiseerd door de Europese Commissie Mr Roger VAN BOXTEL, Minister of City Management and Integration, Netherlands Tweede Europese Forum over de cohesie Georganiseerd door de Europese Commissie 21-22 mei 2001 Enkel gesproken tekst geldt Tweede

Nadere informatie

De gemeenteraad aan zet Wat wilt u weten over de jongeren met een beperking in uw regio?

De gemeenteraad aan zet Wat wilt u weten over de jongeren met een beperking in uw regio? De gemeenteraad aan zet Wat wilt u weten over de jongeren met een beperking in uw regio? Transities sociale domein Gemeenten staan zoals bekend aan de vooravond van drie grote transities: de decentralisatie

Nadere informatie

Nieuwsflits. Evaluatieonderzoek naar de Regeling palliatieve terminale zorg

Nieuwsflits. Evaluatieonderzoek naar de Regeling palliatieve terminale zorg Nieuwsflits Inhoud Evaluatieonderzoek naar de Regeling palliatieve terminale zorg 1. Adviesrapport bureau HHM is openbaar gemaakt Pagina 1 2. Conclusies en advies HHM voor toekomst Pagina 1 3. Kamerbrief

Nadere informatie

Sportweetje. Het Katwijkse. sportieve toekomst! naar een. Nieuws, trends en tips voor een gezond en sportief verenigingsleven

Sportweetje. Het Katwijkse. sportieve toekomst! naar een. Nieuws, trends en tips voor een gezond en sportief verenigingsleven Het Katwijkse Sportweetje Nieuws, trends en tips voor een gezond en sportief verenigingsleven digitale nieuwsbrief voor het verenigingsleven editie 2015.1 klik en lees het artikel van uw interesse volg

Nadere informatie

Initiatieven, Participatie en Communicatie Plan van Aanpak (20141107)

Initiatieven, Participatie en Communicatie Plan van Aanpak (20141107) Initiatieven, Participatie en Communicatie Plan van Aanpak (20141107) 1. Achtergrond De ontwikkelstrategie ASW is een strategie van aanpakken en verbinden. Bewoners, ondernemers, eigenaren van panden én

Nadere informatie

Impressie Consultatieve Bijeenkomst Coalitie voor Inclusie 28 juni 2012

Impressie Consultatieve Bijeenkomst Coalitie voor Inclusie 28 juni 2012 Impressie Consultatieve Bijeenkomst Coalitie voor Inclusie 28 juni 2012 Projectvoorstel Verdrag om de Hoek: participeren is een werkwoord. Mario Nossin licht het projectvoorstel toe. In de eerdere activiteiten

Nadere informatie

Communicatie aanpak. Sociaal Domein regio Maastricht-Heuvelland

Communicatie aanpak. Sociaal Domein regio Maastricht-Heuvelland Communicatie aanpak Sociaal Domein regio Maastricht-Heuvelland Van visie naar opgave - beleidsdoel Vanuit de visie op 3D Meedoen en meetellen : transitie 3D = transformatie = cultuuromslag De visie Meedoen

Nadere informatie

20-05-2014. Filmpje http://www.youtube.com/watch?v=9s3nzal hcc4 Casus. ICT of WMO. Warming up

20-05-2014. Filmpje http://www.youtube.com/watch?v=9s3nzal hcc4 Casus. ICT of WMO. Warming up Emmen Revisited van 1.0 naar 3.0! Perspectief Eigenaarschap Wie regisseert wie? ER 3.0 en 4.0? Simon Henk Luimstra s.luimstra@emmen.nl Warming up Filmpje http://www.youtube.com/watch?v=9s3nzal hcc4 Casus

Nadere informatie

Conceptvisie Brede Scholen in Sliedrecht Samenwerken & verbinden voor de jeugd

Conceptvisie Brede Scholen in Sliedrecht Samenwerken & verbinden voor de jeugd Conceptvisie Brede Scholen in Sliedrecht Samenwerken & verbinden voor de jeugd Opdrachtgever: Hans Tanis, Wethouder Onderwijs Auteurs: Hans Erkens en Diana Vonk Datum: 9 oktober 2013 Inleiding 1.1. Aanleiding

Nadere informatie

Co-creatie, een zoektocht naar de ultieme samenwerking in een projectomgeving

Co-creatie, een zoektocht naar de ultieme samenwerking in een projectomgeving Elk project of programma op het gebied van ruimte, water en mobiliteit is uniek en vraagt om een eigen aanpak. Maar als het om complexe opgaven gaat met meerdere bestuurlijke én omgevingspartijen, ziet

Nadere informatie

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013 FRYSLÂN FOAR DE WYN Plan van aanpak Finale versie, 14 november 2013 Albert Koers, Comité Hou Friesland Mooi Hans van der Werf, Friese Milieu Federatie Johannes Houtsma, Platform Duurzaam Friesland FRYSLÂN

Nadere informatie

Participatieverslag Nieuw & Anders

Participatieverslag Nieuw & Anders Participatieverslag Nieuw & Anders Op 26 en 31 maart vonden twee bijeenkomsten plaats met de titel Nieuw & Anders plaats. Twee bijeenkomsten die druk bezocht werden door vrijwilligers, verenigingen en

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente Lingewaard

Aan de raad van de gemeente Lingewaard 6 Aan de raad van de gemeente Lingewaard *14RDS00194* 14RDS00194 Onderwerp Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen 2014-2017 1 Samenvatting In deze nieuwe Nota Risicomanagement & Weerstandsvermogen

Nadere informatie

Leerkring Strategisch werken aan Wonen, welzijn en zorg

Leerkring Strategisch werken aan Wonen, welzijn en zorg Leerkring Strategisch werken aan Wonen, welzijn en zorg Wilt u handen en voeten geven aan een gebiedsgerichte aanpak wonen, welzijn en zorg? Maar blijkt het lastig om de integrale aanpak hoog op de gemeentelijke

Nadere informatie

BESLUITENLIJST. Voorronde Open Huis. Datum: 10 september 2015 Onderwerp: Discussienota herziening subsidiebeleid

BESLUITENLIJST. Voorronde Open Huis. Datum: 10 september 2015 Onderwerp: Discussienota herziening subsidiebeleid BESLUITENLIJST Voorronde Open Huis Datum: 10 september 2015 Onderwerp: Discussienota herziening subsidiebeleid Aanwezig: Voorzitter: dhr. J. Buzepol Locogriffier: mw. A. van Wees (locogriffier) Leden:

Nadere informatie

Visie op TripiO 2014-2017

Visie op TripiO 2014-2017 Visie op TripiO 2014-2017 Met de transitie worden verantwoordelijkheden en bevoegdheden van de geïndiceerde jeugdzorg naar de gemeentes overgeheveld. Naast de taken die gemeenten al hebben op het terrein

Nadere informatie

Ouderraad Lindenborg Bevordering van ouderbetrokkenheid door uitwisseling van ideeën, informatie en inspiratie

Ouderraad Lindenborg Bevordering van ouderbetrokkenheid door uitwisseling van ideeën, informatie en inspiratie Meerjaren ontwikkelplan 2014-2016 Ouderraad Lindenborg Bevordering van ouderbetrokkenheid door uitwisseling van ideeën, informatie en inspiratie Januari 2014 Opbouw 1. OUDERRAAD LINDENBORG... 3 1.1 DUIDELIJKHEID

Nadere informatie

AANPAK BINNENSTAD SCHIEDAM

AANPAK BINNENSTAD SCHIEDAM AANPAK BINNENSTAD SCHIEDAM OPGAVE Tijdens het werken aan binnenstedelijke opgaven merken wij een grote betrokkenheid van inwoners en ondernemers. Zij spreken vaak vol passie over hun stad en komen met

Nadere informatie

Plan van aanpak Centrum Jeugd en Gezin BMWE-gemeenten Februari 2010

Plan van aanpak Centrum Jeugd en Gezin BMWE-gemeenten Februari 2010 Plan van aanpak Centrum Jeugd en Gezin BMWE-gemeenten Februari 2010 1. Aanleiding De BMWE-gemeenten willen zoveel mogelijk gezamenlijk het Centrum Jeugd en Gezin realiseren. Dit plan van aanpak is hierop

Nadere informatie

BELEIDSCYCLUS MISSIE VISIE AMBITIE 2016: DE NTFU OP KOP STRATEGISCHE PIJLERS VOORWAARDEN

BELEIDSCYCLUS MISSIE VISIE AMBITIE 2016: DE NTFU OP KOP STRATEGISCHE PIJLERS VOORWAARDEN NTFU JAARPLAN 2015 BELEIDSCYCLUS MISSIE VISIE AMBITIE 2016: DE NTFU OP KOP STRATEGISCHE PIJLERS MARKTPOSITIE BELANGENBEHARTIGING VOORWAARDEN STERKE BONDSORGANISATIE INNOVATIEF HANDELEN NAAMSBEKENDHEID

Nadere informatie

Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid

Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid Wij gaan voor groen! Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid 1. Aanleiding Al vele jaren wordt in de regio Noordoost Brabant samengewerkt aan

Nadere informatie

De handen in elkaar, samen werken aan een Brede School

De handen in elkaar, samen werken aan een Brede School De handen in elkaar, samen werken aan een Brede School Brede School Te downloaden op www.vlaanderen.be/bredeschool Doel BS Brede ontwikkeling van kinderen en jongeren Doel BS Brede ontwikkeling van kinderen

Nadere informatie

SAMENVATTING EN CONCLUSIES

SAMENVATTING EN CONCLUSIES SAMENVATTING EN CONCLUSIES Aanleiding en vraagstelling De aanleiding van dit onderzoek is de doelstelling van het ministerie van Veiligheid en Justitie om het aantal vrijwilligers bij de Nationale Politie

Nadere informatie

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven!

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Postbus 711 3900 AS Veenendaal Kerkewijk 26 3901 EG Veendaal (T) 0318-55 19 60 (F) 0318-55 19 61 (M) info@ingeniousvastgoed.nl (I) www.ingeniousvastgoed.nl Haar

Nadere informatie

Samenwerken èn netwerken

Samenwerken èn netwerken Samenwerken èn netwerken Stappenplan voor versterken van zelforganisaties Auteurs Saskia van Grinsven en Jamila Achahchah Fotografie: Guillermo Dazelle MOVISIE Juni 2012 Inleiding Voor je ligt een stappenplan

Nadere informatie

26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld.

26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld. Resultaat Vragenlijst: Waarom doe je mee met de lokale energiecoöperatie? 26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld. 1. Ik ben op de volgende manier betrokken bij de lokale

Nadere informatie

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Stichting VraagWijzer Nederland Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Per 1 januari 2015 hebben de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wmo 2015 hun intrede gedaan. De invoering van deze

Nadere informatie

HERONTWIKKELING MOLENWAL

HERONTWIKKELING MOLENWAL STARTNOTITIE HERONTWIKKELING MOLENWAL (VOORMALIGE BUSREMISE) Maart 2011 Gemeente Oudewater Sector REV 1 Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE... 2 1 INLEIDING... 3 2 PLANGEBIED... 4 2.1 HET PLANGEBIED... 4 2.2 PROGRAMMA...

Nadere informatie

Aandachtspunten bij onderzoek naar herbestemming

Aandachtspunten bij onderzoek naar herbestemming Aandachtspunten bij onderzoek naar herbestemming INITIATIEFNEMERS DIE EEN WAARDEVOL OUD GEBOUW EEN NIEUWE FUNCTIE WILLEN GEVEN, LATEN DE MOGELIJKHEDEN DAARTOE VAAK EERST ONDERZOEKEN. DAT STIMULEERT HET

Nadere informatie

Voor passend onderwijs is passend gedrag nodig 1

Voor passend onderwijs is passend gedrag nodig 1 Voor passend onderwijs is passend gedrag nodig 1 Samen werken voor déze kinderen De schattingen variëren, maar niemand twijfelt er aan dat er jaarlijks heel wat leerlingen thuis zitten en niet het passende

Nadere informatie

Kwaliteit. 1 Inleiding. 2 De wettelijke voorwaarden. 2.1 Jeugdwet

Kwaliteit. 1 Inleiding. 2 De wettelijke voorwaarden. 2.1 Jeugdwet Kwaliteit 1 Inleiding Wat is kwaliteit van zorg en wat willen we als gemeenten samen met onze zorgaanbieders ten aanzien van kwaliteit afspreken? Om deze vraag te beantwoorden vinden twee bijeenkomsten

Nadere informatie

Voorstel onderzoek De gemeente als goed samenwerkingsspeler voor initiatieven uit de samenleving

Voorstel onderzoek De gemeente als goed samenwerkingsspeler voor initiatieven uit de samenleving Voorstel onderzoek De gemeente als goed samenwerkingsspeler voor initiatieven uit de samenleving Achtergrond In oktober heeft een uitvraagronde plaatsgevonden waarin de fracties van de gemeenteraden van

Nadere informatie

Natuurbegraven als economische drager voor natuur en landschap 29 mei 2013

Natuurbegraven als economische drager voor natuur en landschap 29 mei 2013 Natuurbegraven als economische drager voor natuur en landschap 29 mei 2013 Aan de deelnemers van de bijeenkomst is gevraagd aan te geven wat de gewenste rol is van de publieke partijen (Rijk, Provincie

Nadere informatie

Achtergrond informatie Toolkit Ouderbetrokkenheid vakantieschool

Achtergrond informatie Toolkit Ouderbetrokkenheid vakantieschool Achtergrond informatie Toolkit Ouderbetrokkenheid vakantieschool De vakantieschool is een bijzonder moment, waarbij de sfeer op school anders is dan anders. Er is extra aandacht voor de leerlingen en de

Nadere informatie

1. De Vereniging - in - Context- Scan... 2. 2. Wijk-enquête... 3. 3. De Issue-scan en Stakeholder-Krachtenanalyse... 4. 4. Talentontwikkeling...

1. De Vereniging - in - Context- Scan... 2. 2. Wijk-enquête... 3. 3. De Issue-scan en Stakeholder-Krachtenanalyse... 4. 4. Talentontwikkeling... Meetinstrumenten De meetinstrumenten zijn ondersteunend aan de projecten van De Sportbank en ontwikkeld met de Erasmus Universiteit. Deze instrumenten helpen om op een gefundeerde manier te kijken naar

Nadere informatie

Onderwerp: Borging en coördinatie van Triple P na 2014

Onderwerp: Borging en coördinatie van Triple P na 2014 Onderwerp: Borging en coördinatie van Triple P na 2014 Inleiding Bij de start van de regionale invoering van Triple P in 2010 1 als integrale werkmethodiek bij opvoedingsondersteuning hebben gemeenten

Nadere informatie

Provinciale Staten VOORBLAD

Provinciale Staten VOORBLAD Provinciale Staten VOORBLAD Onderwerp SIS-nummer Agendering (advies griffie) Behandelwijze Overlegpunten/ beslispunten Context Agendaverzoek GS: Gelders Provinciaal Ambitie Statement leren voor Duurzame

Nadere informatie

Vrijwilligersbeleid. Rapportage flitsenquête ActiZ. ActiZ, organisatie van zorgondernemers. ICSB Marketing en Strategie Drs.

Vrijwilligersbeleid. Rapportage flitsenquête ActiZ. ActiZ, organisatie van zorgondernemers. ICSB Marketing en Strategie Drs. Rapportage flitsenquête ActiZ Vrijwilligersbeleid Voor ActiZ, organisatie van zorgondernemers Van ICSB Marketing en Strategie Drs. Yousri Mandour Datum 7 maart 2011 Pag. 1 Voorwoord Voor u liggen de resultaten

Nadere informatie